Πατερικές αναφορές στο ΠΡΟΣ ΕΒΡΑΙΟΥΣ 12:23

Η φωνή των πολλών υδάτων και της βροντής και των κιθαριστών φανερώνει τη διαπεραστική δύναμη της υμνωδίας των αγίων και της εμμελούς, εύηχης και σύμφωνης ωδής τους, η οποία αντηχεί σε ολόκληρη την εκκλησία και την πανήγυρη των πρωτοτόκων που είναι απογεγραμμένοι στους ουρανούς, ηχώντας μέσα από τη σύμπνοια των αγίων ως συμφωνία χορδών, την οποία κατόρθωσαν με τη νέκρωση των επιθυμιών του σώματος. Αυτήν δε, λέγει, κανένας άλλος δεν δύναται να τη μάθει παρά μόνον αυτοί. Διότι, σύμφωνα με το μέτρο της πνευματικής πολιτείας θα συμπαρεκταθεί και η γνώση, όπως ακριβώς και στους υπηρέτες των ανθρώπων η φανέρωση των μυστικών των κυρίων τους δίδεται αναλόγως της εύνοιας.

Εικόνα της εκκλησίας που βρίσκεται στον κόσμο είναι η σκηνή του Μωυσή, και εικόνα της εν ουρανοίς εκκλησίας είναι ο ναός πάνω στο όρος. Δύο εκκλησίες ως προς τον αριθμό, αλλά μία ως προς τον ρυθμό της πίστεως. Περί της εκκλησίας στον κόσμο έλεγε ο Κύριος: «Πάνω σε αυτή την πέτρα θα οικοδομήσω την εκκλησία μου». Και περί της επουράνιας εκκλησίας είπε ο απόστολος: «Έχετε προσέλθει στο όρος Σιών και στην πόλη του ζώντος Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ, και σε μυριάδες αγγέλων που είναι απογεγραμμένοι στους ουρανούς». Όπως, λοιπόν, η σκηνή του Μωυσή στην έρημο ήταν μια συναρμολογούμενη καλύβα, την οποία οι Ρωμαίοι ονόμαζαν παπυλεώνα, και μεταφερόταν συνεχώς από τόπο σε τόπο και καθιστούσε πάροικους όσους συγκεντρώνονταν σε αυτήν, έτσι και η επί γης εκκλησία του Χριστού είναι μια σκηνή που εκλάμπει στην έρημο του βίου. Και γιατί είναι σκηνή; Επειδή «ο Λόγος έγινε σάρκα και εσκήνωσε ανάμεσά μας». Γιατί σκηνή; Εξαιτίας Εκείνου που είπε: «Ιδού εγώ έρχομαι και θα κατασκηνώσω στο μέσο σου, λέγει ο Κύριος». Γι' αυτό και η εκκλησία είναι σκηνή «την οποία έστησε ο Κύριος και όχι άνθρωπος», και θεωρεί τον κόσμο ως παροικία και σαν σκηνή μεταναστεύει από τόπο σε τόπο κατά τη διάρκεια των διωγμών. Γιατί; Εξαιτίας Εκείνου που είπε: «Εάν σας διώκουν, από την πόλη αυτή να φεύγετε στην άλλη». Αλλά αλλάζει τόπους, ενώ διατηρεί τους τρόπους· από πόλη σε πόλη φεύγει, αλλά από την ευσέβεια προς την ασέβεια δεν καταφεύγει.

Για όλους βέβαια τους ανθρώπους ο θάνατος είναι το κοινό τέλος της ζωής, και δεν πρέπει κανείς να καταφέρεται εναντίον του, έστω κι αν αυτός που πέθανε ήταν εχθρός, καθώς είναι άδηλο μήπως μέχρι το βράδυ καταλάβει και τον ίδιο το ίδιο τέλος. Το τέλος όμως του Αρείου, επειδή δεν συνέβη με συνηθισμένο τρόπο, γι' αυτό και αξίζει να εξιστορηθεί. Διότι, ενώ οι οπαδοί του Ευσέβιου απειλούσαν να τον εισαγάγουν στην εκκλησία, ο επίσκοπος της Κωνσταντινουπόλεως Αλέξανδρος αντέλεγε, ενώ ο Άρειος έπαιρνε θάρρος από τη βία και τις απειλές του Ευσέβιου· διότι ήταν Σάββατο, και περίμενε την επόμενη ημέρα να συμμετάσχει στη σύναξη. Υπήρχε λοιπόν μεγάλος αγώνας, καθώς εκείνοι μεν απειλούσαν, ο Αλέξανδρος δε προσευχόταν· αλλά ο Κύριος, γενόμενος κριτής, αποφάσισε εναντίον εκείνων που αδικούσαν. Διότι δεν είχε ακόμη δύσει ο ήλιος, και όταν μια σωματική ανάγκη τον οδήγησε σε κάποιον τόπο, έπεσε εκεί κάτω, και στερήθηκε αμέσως και τα δύο, και την εκκλησιαστική κοινωνία και τη ζωή. Και ο μακαρίτης Κωνσταντίνος, μόλις το άκουσε, θαύμασε, βλέποντας ότι αυτός αποδείχθηκε επίορκος· σε όλους δε έγινε τότε φανερό, ότι οι απειλές των οπαδών του Ευσέβιου αποδυναμώθηκαν, και η ελπίδα του Αρείου αποδείχθηκε μάταιη. Αποδείχθηκε δε πάλι, ότι η αρειανική μανία κατέστη ακοινώνητη από τον ίδιο τον Σωτήρα, τόσο εδώ όσο και στην Εκκλησία των πρωτοτόκων στους ουρανούς.

Για όλους λοιπόν τους ανθρώπους το κοινό τέλος της ζωής είναι ο θάνατος, και δεν πρέπει κανείς να επιχαίρει, έστω και αν αυτός που πέθανε είναι εχθρός, καθώς είναι αβέβαιο μήπως μέχρι το βράδυ βρει και τον ίδιο αυτό το τέλος. Το τέλος, όμως, του Αρείου, επειδή δεν συνέβη με συνηθισμένο τρόπο, είναι γι' αυτό τον λόγο άξιο διηγήσεως. Διότι, ενώ οι οπαδοί του Ευσεβίου απειλούσαν να τον εισαγάγουν ξανά στην Εκκλησία, ο επίσκοπος της Κωνσταντινουπόλεως Αλέξανδρος έφερνε αντιρρήσεις, ενώ ο Άρειος έπαιρνε θάρρος από τη βία και τις απειλές του Ευσεβίου. Ήταν, πράγματι, Σάββατο, και προσδοκούσε την επόμενη ημέρα να συμμετάσχει στη σύναξη. Υπήρχε λοιπόν μεγάλος αγώνας, καθώς εκείνοι μεν απειλούσαν, ενώ ο Αλέξανδρος προσευχόταν· αλλά ο Κύριος, γινόμενος Κριτής, αποφάσισε εναντίον εκείνων που αδικούσαν. Διότι δεν είχε δύσει ακόμη ο ήλιος και, καθώς μια φυσική ανάγκη τον οδήγησε σε κάποιον τόπο, έπεσε εκεί και στερήθηκε αμέσως και τα δύο: και την εκκλησιαστική κοινωνία και τη ζωή του. Και ο μακαριστός Κωνσταντίνος, μόλις το άκουσε, θαύμασε, βλέποντας αυτόν να ελέγχεται ως επίορκος. Και σε όλους τότε έγινε φανερό ότι οι απειλές των οπαδών του Ευσεβίου κατέστησαν ανίσχυρες και η ελπίδα του Αρείου αποδείχθηκε μάταιη. Αποδείχθηκε δε και πάλι ότι από τον Σωτήρα η Αρειανή μανία κατέστη ακοινώνητη, τόσο εδώ στη γη όσο και στην «Εκκλησία των πρωτοτόκων στους ουρανούς».

Διότι δεν παράγει η γη μόνο τζιτζίκια έπειτα από άφθονες βροχές, ούτε απλώς άλλα αμέτρητα είδη πετούμενων που φέρονται στον αέρα, τα περισσότερα εκ των οποίων παραμένουν ακατονόμαστα εξαιτίας της μικρότητάς τους, αλλά ήδη αναδίδει από μόνη της ακόμη και ποντίκια και βατράχους. Όπως ακριβώς στην περιοχή γύρω από τις αιγυπτιακές Θήβες, όταν ρίξει ραγδαία βροχή μέσα σε περίοδο καύσωνα, αμέσως η χώρα γεμίζει από ποντίκια των αγρών. Και τα χέλια, επίσης, δεν βλέπουμε να σχηματίζονται διαφορετικά παρά μόνο μέσα από τη λάσπη· τη διαδοχή τους δεν τη συγκροτεί ούτε το αυγό ούτε κάποιος άλλος τρόπος, αλλά η γένεσή τους προέρχεται από τη γη. «Ας εξαγάγει η γη ψυχή». Τα κτήνη είναι γήινα και σκυμμένα προς τη γη, ενώ ο άνθρωπος, το ουράνιο φυτό, ξεχωρίζει τόσο ως προς το σχήμα της σωματικής του διάπλασης όσο και ως προς το αξίωμα της ψυχής του. Ποιο είναι το σχήμα των τετράποδων; Το κεφάλι τους γέρνει προς τη γη, βλέπει προς την κοιλιά και επιδιώκει με κάθε τρόπο την απόλαυσή της. Το δικό σου κεφάλι, όμως, είναι ανορθωμένο προς τον ουρανό. Τα μάτια σου βλέπουν τα άνω, ώστε, εάν ποτέ κι εσύ ατιμάσεις τον εαυτό σου με τα πάθη της σάρκας, υποδουλωμένος στην κοιλιά και στα όργανα κάτω από την κοιλιά, τότε παραβλήθηκες με τα ανόητα κτήνη και έγινες όμοιος με αυτά. Σε εσένα αρμόζει άλλη μέριμνα: να αναζητάς τα άνω, εκεί όπου βρίσκεται ο Χριστός, και να βρίσκεσαι με τη διάνοιά σου πάνω από τα γήινα. Όπως ακριβώς διαμορφώθηκε το σχήμα του σώματός σου, με τον ίδιο τρόπο να ρυθμίσεις και τον βίο σου. Το πολίτευμά σου να το έχεις στους ουρανούς. Αληθινή σου πατρίδα είναι η άνω Ιερουσαλήμ, συμπολίτες και ομοεθνείς σου είναι οι πρωτότοκοι, οι απογεγραμμένοι στους ουρανούς.

Γι' αυτό, Κύριε, ποιος θα παροικήσει στο σκήνωμά σου; Έπειτα ακολουθεί προκοπή και πρόοδος προς το τελειότερο. Και ποιος θα κατασκηνώσει στο άγιο όρος σου; Ο γήινος Ιουδαίος βέβαια, όταν ακούσει για όρος, στρέφεται προς τη Σιών. Ποιος θα κατασκηνώσει στο άγιο όρος σου; Εκείνος που έζησε ως πάροικος μέσα στη σάρκα, αυτός θα κατασκηνώσει στο άγιο όρος. Με το όρος εκείνο εννοεί την υπερουράνια χώρα, την περιφανή και λαμπρή· για το οποίο ο Απόστολος λέει, ότι έχετε προσέλθει στο όρος Σιών, και στην πόλη του ζώντος Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ, στην οποία υπάρχει πανήγυρις αγγέλων, και Εκκλησία πρωτοτόκων που έχουν απογραφεί στους ουρανούς.

Εφαρμόζεται δε και στην άνω Ιερουσαλήμ, την επουράνια πόλη, ο ορισμός της πόλεως που έχει αποδοθεί. Διότι και εκεί υπάρχει οργανωμένο σύνολο των πρωτοτόκων, οι οποίοι είναι απογεγραμμένοι στους ουρανούς· και είναι αυτό σταθερά θεμελιωμένο εξαιτίας της αμετακίνητης διαγωγής των αγίων, και διοικείται σύμφωνα με τον ουράνιο νόμο. Το να κατανοήσει, λοιπόν, κανείς πλήρως τη διάταξη εκείνης της πολιτείας και όλη την ευταξία της, δεν είναι δυνατόν σε καμία ανθρώπινη φύση. Διότι εκείνα είναι «όσα μάτι δεν είδε, ούτε αυτί άκουσε, ούτε σε καρδιά ανθρώπου ανέβηκαν, τα οποία ετοίμασε ο Θεός για εκείνους που τον αγαπούν»· παρά μόνο γνωρίζουμε ότι εκεί υπάρχουν μυριάδες αγγέλων, και πανήγυρις αγίων, και Εκκλησία πρωτοτόκων που είναι απογεγραμμένοι στους ουρανούς. Για εκείνην λέει ο Δαβίδ: «Ένδοξα πράγματα ειπώθηκαν για σένα, η πόλις του Θεού».

Ονομάζει δε επουράνια, και πολύ δικαιολογημένα, την κλήση που γίνεται δια του Χριστού· διότι ο Θεός των όλων θα χαρίσει σε όσους έχουν κληθεί μέσω Αυτού, όχι πρόσκαιρα και ευμάραντα αγαθά και όσα έδινε στους αρχαιότερους ο νόμος δια του Μωυσή, αλλά όσα παρατείνονται για έναν αιώνιο βίο σε εκείνους που άπαξ αξιώθηκαν να τα λάβουν και η απόκτησή τους είναι αναφαίρετη. Αποκληθήκαμε δε και με άλλον τρόπο επουράνιοι, με τον Χριστό να πρωτεύει και να γίνεται για εμάς οδός και θύρα. Γι' αυτό εξάλλου και ο Παύλος λέει «Και καθώς φορέσαμε την εικόνα του χοϊκού, ας φορέσουμε και την εικόνα του επουράνιου», και πάλι «Ο πρώτος άνθρωπος πλάστηκε από τη γη και είναι χοϊκός, ο δεύτερος από τον ουρανό. Όποιος είναι ο χοϊκός, τέτοιοι είναι και οι χοϊκοί, και όποιος είναι ο επουράνιος, τέτοιοι είναι και οι επουράνιοι». Έχουμε γίνει λοιπόν επουράνιοι, διότι μορφωνόμαστε κατά τον Χριστό δια του Πνεύματος, ο Οποίος είναι από τον ουρανό· γι' αυτό, αν και περπατάμε πάνω στη γη, έχουμε «το πολίτευμα στους ουρανούς». Διότι εμείς δεν έχουμε προσέλθει όμοια με τους αρχαίους σε «φωτιά που ψηλαφιέται και σε γνόφο και σε σκοτάδι και σε θύελλα και σε ήχο σάλπιγγας και σε φωνή ρημάτων», αλλά μάλλον έχουμε προσέλθει «στο όρος Σιών και στην πόλη του ζωντανού Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ, και σε μυριάδες αγγέλων, σε πανήγυρη και σε εκκλησία πρωτοτόκων που είναι απογεγραμμένοι στους ουρανούς, και στον κριτή Θεό των πάντων και σε πνεύματα δικαίων που έχουν τελειωθεί και στον Ιησού, τον μεσίτη της νέας διαθήκης, και στο αίμα του ραντισμού που λαλεί καλύτερα από εκείνο του Άβελ».

Ο δε δίκαιος Άβελ, δηλαδή ο Χριστός, προσέφερε ως δώρα στον Θεό τα πρωτότοκα των λογικών ποιμνίων, δηλαδή εκείνους που έχουν τρυφερή καρδιά, και είναι νήπια ως προς την κακία, και εκλεκτούς στις αρετές, και οι οποίοι, όντας εικόνα Του, φέρουν τη δόξα του πρωτοτόκου. Διότι «εκκλησία πρωτοτόκων απογεγραμμένων στους ουρανούς» ονομάζεται από τον θεσπέσιο Παύλο το πλήθος εκείνων που έχουν κληθεί μέσω της πίστεως σε αγιασμό. Αυτού του αγίου πλήθους λοιπόν και του ποιμνίου των πρωτοτόκων έχει γίνει ιερουργός ο Χριστός. Διότι μέσω Αυτού «έχουμε αποκτήσει την προσαγωγή εν Πνεύματι προς τον Θεό και Πατέρα». Και έχουμε γίνει θυσία καλή και ευπρόσδεκτη, περισσότερο από νέο μοσχάρι που βγάζει κέρατα και οπλές. Διότι η προσαγωγή που γίνεται με αίματα είναι ταπεινή και περισσότερο γήινη, και δεν έχει ευωδία ενώπιον του Θεού. Αντίθετα, η εν Πνεύματι και μέσω του Χριστού λατρεία είναι πάρα πολύ ευάρεστη στον Πατέρα. Γι' αυτό άλλωστε, σε όσους από τον Ισραήλ προσέφεραν τα προϊόντα της γης, ο Θεός φώναζε: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μοσχάρια, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους. Διότι δικά μου είναι όλα τα θηρία του αγρού, τα κτήνη στα βουνά και τα βόδια. Γνωρίζω όλα τα πετεινά του ουρανού, και η ωραιότητα του αγρού είναι μαζί μου. Εάν πεινάσω, δεν πρόκειται να το πω σε σένα. Διότι δική μου είναι η οικουμένη, και όλο το πλήρωμά της».

Ή μήπως δεν θεωρείς επιζήμιο το πράγμα, φίλε μου; ΠΑΛΛ. Το θεωρώ, πώς όχι άλλωστε; ΚΥΡ. Στρέφοντας δε με οξυδέρκεια το μάτι της διανοίας στα γεγραμμένα, θα θαύμαζες πάρα πολύ την ομορφιά της εικόνας. ΠΑΛΛ. Με ποιον τρόπο; ΚΥΡ. Εκείνοι που εξαιτίας της κτηνοτροφίας, των παιδιών και των γυναικών, των αγροικιών και των οικοδομημάτων, έχουν αποδεχθεί την οκνηρία απέναντι στα άριστα, είναι ο Ρουβήν και ο Γαδ. ΠΑΛΛ. Και τι σημαίνει αυτό; ΚΥΡ. Διότι ο μεν ένας ήταν πρωτότοκος του Ιακώβ, ενώ ο άλλος γεννήθηκε από τη δούλη Ζελφά. ΠΑΛΛ. Αλήθεια. ΚΥΡ. Επομένως, πρωτότοκοι μεν μέσω της πίστης είναι οι κλητοί, και εκείνοι που έλαβαν από τον Θεό τον εξαίρετο κλήρο, όσον αφορά τη χάρη, δεν είναι όμως φίλοι της ελευθερίας, εξαιτίας της ροπής τους προς τα αισχρότερα· εκκλησία δε πρωτοτόκων απογεγραμμένων στους ουρανούς λέμε ότι ονομάζονται όσοι έχουν δικαιωθεί μέσω της πίστης. Όμως δεν είναι φίλος της ελευθερίας ο πρωτότοκος, αλλά μάλλον κοινωνός και ομοϊδεάτης με όσους δεν έχουν αποφύγει το αίσχος της δουλείας. ΠΑΛΛ. Πολύ σωστά μίλησες. ΚΥΡ. Αλλά επειδή ο λόγος μου πλησιάζει πλέον στην ακτή, και σαν να ρίχνει τα σκοινιά πρόσδεσης, αισθάνομαι την ανάγκη να πω και να υπενθυμίσω πάλι, ότι πρέπει κανείς να αγωνίζεται γενναία για οτιδήποτε συντελεί στην πνευματική ωφέλεια, και να θεωρεί τους κόπους ως γύμνασμα για την αρετή, και να μην έχει άλλη πεποίθηση παρά ότι ο Θεός είναι αυτός που σώζει, και αυτός που δωρίζει τη δύναμη να καταβάλλουμε τους αντιπάλους, έστω κι αν αυτοί αντιπαρατάσσονται με δυνάμεις πολύ μεγαλύτερες από τις δικές μας.

Διότι αυτό νομίζω ότι δηλώνει η επίθεση των χειρών στο μοσχάρι: αυτός που μέσω του αίματός του εισήλθε στα Άγια των αγίων, και εξασφάλισε για εμάς άγια λύτρωση, και με μία προσφορά τελειοποίησε για πάντα αυτούς που αγιάζονται, σύμφωνα με τα λόγια του μακαρίου Παύλου· αυτός είναι που με τον ραντισμό του δικού του αίματος αγιάζει την Εκκλησία, και μάλιστα πλούσια. «Διότι θα βουτήξει», λέει, «ο ιερέας το δάχτυλό του στο αίμα, και θα ραντίσει από το αίμα επτά φορές με το δάχτυλο ενώπιον του Κυρίου». «Διότι έχουμε προσέλθει», λέει, «στην επουράνια Ιερουσαλήμ, και στην Εκκλησία των πρωτοτόκων που είναι απογεγραμμένοι στους ουρανούς, και στο αίμα του ραντισμού το οποίο μιλάει καλύτερα από το αίμα του Άβελ». Διότι το μεν αίμα του Άβελ κραύγαζε προς τον Θεό, καταδικάζοντας τον φονιά, ενώ το τίμιο αίμα του Σωτήρα όλων μας Χριστού μιλάει προς τον Θεό για εμάς τα καλύτερα. Διότι χύθηκε ως αντάλλαγμα για τη ζωή όλων.

Γι' αυτό, λοιπόν, φρόντισε να γίνεις άμωμο τέκνο του Θεού και να εισέλθεις σε εκείνη την κατάπαυση, όπου ως πρόδρομος για χάρη μας εισήλθε ο Χριστός. Φρόντισε να απογραφείς στην ουράνια εκκλησία μαζί με τους πρωτοτόκους, ώστε να βρεθείς στα δεξιά της μεγαλωσύνης του Υψίστου. Φρόντισε να εισέλθεις στην αγία πόλη, την άνω Ιερουσαλήμ, όπου βρίσκεται και ο παράδεισος της τρυφής. Διότι αυτά τα θαυμαστά και μακάρια πράγματα δεν θα τα αξιωθείς με άλλον τρόπο, παρά μόνο εάν χύνεις δάκρυα σαν χειμάρρους, ημέρα και νύχτα, σύμφωνα με τον Άγιο που λέει: κάθε νύχτα θα λούζω την κλίνη μου, με τα δάκρυά μου θα βρέχω το στρώμα μου· διότι δεν αγνοείς ότι εκείνοι που σπέρνουν με δάκρυα, θα θερίσουν με αγαλλίαση.

Για να μην υποθέσουν, όμως, τα τέκνα των Ιουδαίων ότι αυτά λέγονται για τους ίδιους, εισάγοντας αναγκαστικά τη χάρη του Χριστού που εκχύθηκε σε όλα τα έθνη, προσθέτει λέγοντας: «και ο Κύριος Σαβαώθ θα ετοιμάσει για όλα τα έθνη πάνω σε αυτό το όρος». Και τι «θα ετοιμάσει»; Σύμφωνα με τους υπόλοιπους ερμηνευτές, στη συνέχεια αναφέρεται «ποτό», ενώ σύμφωνα με τους Εβδομήκοντα λέει: «θα πιουν ευφροσύνη, θα πιουν κρασί». Προφητεύει, λοιπόν, μέσα από αυτά ότι ο Κύριος θα ετοιμάσει συμπόσιο όχι για τον Ισραήλ ούτε για τον λαό των Ιουδαίων, αλλά για όλα τα έθνη. Όχι σε κοιλώματα της γης, ούτε σε φαράγγια, ούτε σε πεδιάδες, αλλά ούτε σε πολλά όρη, ούτε τυχαία πάνω σε κάποιο μεμονωμένο όρος, αλλά σε εκείνο το οποίο υποδεικνύοντας έλεγε: «πάνω σε αυτό το όρος». Και ποιο ήταν «αυτό», παρά εκείνο για το οποίο λίγο πριν έλεγε: «διότι ο Κύριος θα βασιλεύσει στο όρος Σιών και στην Ιερουσαλήμ, και θα δοξαστεί ενώπιον των πρεσβυτέρων Του»; Διότι στο όρος της βασιλείας Του, στο οποίο θα προσφέρει τη δόξα Του στους δικούς Του πρεσβυτέρους, εκεί, αφού ετοιμάσει το συμπόσιο και για τα έθνη, θα τους δωρίσει το ποτό της αθανασίας. Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «σε αυτό το όρος θα πιουν ευφροσύνη, θα πιουν κρασί, θα χριστούν με μύρο». Το όρος αυτό το παρουσιάζει ο Απόστολος λέγοντας: «Έχετε προσέλθει στο όρος Σιών και στην πόλη του ζώντος Θεού, στην επουράνια Ιερουσαλήμ και σε μυριάδες αγγέλων, σε πανήγυρη και σε εκκλησία πρωτοτόκων που έχουν καταγραφεί στους ουρανούς».

Γι' αυτό έχει λεχθεί: «Και θα συμβαίνει από μήνα σε μήνα και από Σάββατο σε Σάββατο να έρχεται κάθε σάρκα για να προσκυνήσει ενώπιόν μου στην Ιερουσαλήμ, είπε ο Κύριος». Λέγοντας δε «κάθε σάρκα» εννοεί όλα τα έθνη, ονομάζοντάς τα με αυτόν τον τρόπο· έτσι άλλωστε λεγόταν και στα προηγούμενα: «Θα δει κάθε σάρκα το σωτήριο του Θεού», και αλλού: «Θα εκχέω από το Πνεύμα μου επί κάθε σάρκα, και θα προφητεύσουν». Διότι, για να μην νομίζουν οι Ιουδαίοι ότι αυτά ειπώθηκαν γι' αυτούς, αναγκαστικά διευρύνει το νόημα καθολικότερα ονομάζοντας «κάθε σάρκα», δηλώνοντας έτσι ολόκληρο το ανθρώπινο γένος. Αλλά άλλοι μεν θα έλθουν κατά καιρούς, άλλοι δε είναι πολίτες της ίδιας της Ιερουσαλήμ, δηλαδή «μυριάδες αγγέλων», όπως ακριβώς δίδαξε και ο Απόστολος: «και εκκλησία πρωτοτόκων απογεγραμμένων στους ουρανούς». Αυτοί δεν θα έρχονται κατά διαστήματα, αλλά θα είναι διαπαντός κάτοικοι και πολίτες, ως «λειτουργοί» και «ιερείς» υπό τον Αρχιερέα, τον Υιό του Θεού, απολαμβάνοντας διαπαντός τα εκεί αγαθά· θα δουν δε όλοι αυτοί την απώλεια των ασεβών, αναλογιζόμενοι ποια αγαθά στερήθηκαν εκείνοι.

Αυτό, λοιπόν, δίδαξε ο θείος Απόστολος λέγοντας: «Η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, η οποία είναι μητέρα μας». Την ονομάζει δε και πόλη του ζωντανού Θεού, επουράνια Ιερουσαλήμ, συγκροτημένη σε πανηγύρι μυριάδων αγγέλων και Εκκλησία πρωτοτόκων απογεγραμμένων στους ουρανούς. Αυτή, λοιπόν, θα μπορούσε να είναι η τέλεια νύμφη του Χριστού. Και δεν θα έσφαλλες, αν έλεγες ότι η επί γης Εκκλησία είναι θυγατέρα της. Εκείνη δε είναι Βασίλισσα, καθώς ήδη συμβασιλεύει με τον νυμφίο της· γι' αυτό έχει λεχθεί ότι παρίσταται εκ δεξιών του Βασιλέως· επειδή είναι νύμφη του και δέχεται τα σπέρματά του, κυοφορώντας και γεννώντας διαρκώς πνεύμα σωτηρίας· η οποία ενδύεται και το βασιλικό ένδυμα, το φωτεινό ένδυμα της αφθαρσίας, το οποίο μάλιστα, όντας εξολοκλήρου πνευματικό, περιβάλλονται οι επουράνιες αγγελικές δυνάμεις.

Σε ποιο μέρος της γης έχει οικοδομηθεί αυτή η πόλη, μας το διδάσκει ο ψαλμός λέγοντας: «Στο άγιο όρος του, το εύριζο»· δηλαδή στο καλά θεμελιωμένο και ριζωμένο, και στο αγαλλίαμα όλης της γης. Και ποιο θα μπορούσε να είναι αυτό το όρος, το διδάσκει ο μέγας Απόστολος λέγοντας: «Έχουμε προσέλθει στο όρος Σιών και στην πόλη του ζώντος Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ, και σε μυριάδες αγγέλων, σε πανηγυρική σύναξη και εκκλησία πρωτοτόκων που είναι απογεγραμμένοι στους ουρανούς». Ότι δε αυτή ακριβώς είναι η αληθινή πόλη του Θεού, ο ίδιος το αποδεικνύει λέγοντας: «Η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, η οποία είναι μητέρα μας». Και επάξιο όρος του Θεού είναι ο ίδιος ο ουρανός. Επειδή όμως δεν απαξίωσε από τη δική του βασιλεία ούτε τους ανθρώπους πάνω στη γη —διότι αυτό φανέρωνε ο προηγούμενος ψαλμός όταν έλεγε: «Ο Θεός είναι βασιλιάς όλης της γης, ψάλατε με σύνεση· εβασίλευσε ο Θεός επί των εθνών»— εύλογα έχει συσταθεί για αυτόν πόλη και πάνω στη γη, δηλαδή το θεοσεβές πολίτευμα το οποίο έχει συσταθεί σε όλη την οικουμένη διά του ευαγγελικού κηρύγματος. Ως όρος δε του Θεού στο οποίο συστήθηκε αυτό το πολίτευμα, μη διστάζεις να ονομάζεις τον Λόγο του Θεού, δηλαδή τον Χριστό· επειδή πάνω στην πέτρα έχει οικοδομηθεί η Εκκλησία του· και η πέτρα ήταν ο ίδιος. Αυτός, λοιπόν, είναι και το όρος και η πέτρα και το θεμέλιο της Εκκλησίας, και αυτός μόνος θα μπορούσε να είναι, σύμφωνα με εκείνον που λέει: «Διότι άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά μόνο εκείνο που έχει ήδη τεθεί, το οποίο είναι ο Ιησούς Χριστός»· και τυγχάνει να είναι επίσης το αγαλλίαμα όλης της γης.

Διότι αληθινή Σιών είναι η επουράνια Ιερουσαλήμ και το επουράνιο όρος του Θεού· περί του οποίου διδάσκοντας ο Απόστολος έλεγε: «Προσήλθατε στο όρος Σιών, και στην πόλη του ζώντος Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ, και σε πανηγυρική σύναξη μυριάδων αγγέλων, και σε Εκκλησία πρωτοτόκων που έχουν καταγραφεί στους ουρανούς·» και πάλι: «Η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, η οποία είναι μητέρα μας.» Αυτή θα ήταν η αληθινή Ιερουσαλήμ και η κυρίως αναδειχθείσα Σιών, επί της οποίας έχει λεχθεί ότι βασιλεύει ο Σωτήρας και Κύριός μας, όπως ακριβώς διδάσκει και ο ίδιος λέγοντας στον δεύτερο ψαλμό: «Εγώ δε εγκαταστάθηκα βασιλιάς επί της Σιών, στο άγιο όρος του.» Αυτή θα ήταν και η βασιλεία των ουρανών, η οποία εξαγγέλλεται σε όσους αποδέχονται το Ευαγγέλιο. Εικόνα δε εκείνης θα μπορούσε να είναι η επί γης Εκκλησία· η οποία καλείται ομωνύμως και αυτή άλλοτε μεν Σιών, άλλοτε δε Ιερουσαλήμ, και άλλες φορές θυγατέρα της Σιών, ή θυγατέρα της Ιερουσαλήμ. Έτσι βεβαίως την προσωνόμαζαν οι προφήτες προαναγγέλλοντάς την. Επομένως, ο ύμνος που ψάλλεται στη Σιών, δηλαδή στην επουράνια ή και στην επί γης Εκκλησία του Θεού, θα άρμοζε μόνο στον υμνούμενο Θεό. Κάθε δε θεολογία που αρθρώνεται εκτός της Εκκλησίας του Θεού, είτε από τους σοφούς των Ελλήνων, είτε από τους άθεους ετεροδόξους, θα ήταν απρεπής. Διότι, από τους σοφούς των Ελλήνων άλλοι μεν έχουν καταπέσει σε παντελή αθεΐα, άλλοι δε εξύμνησαν την πολυθεϊστική πλάνη.

Διότι, λέει, η σημερινή παρούσα γενεά τυγχάνει να είναι σκολιά και διεστραμμένη, γενεά πονηρή και μοιχαλίδα. Γι' αυτό, στην ερχόμενη γενεά θα αναγγείλω «τη δύναμή σου και τη δικαιοσύνη σου, Θεέ, έως τα ύψιστα, και τα μεγαλεία που έκανες». Εσύ ο ίδιος ο Πατέρας, μέσω εμού, θα τα αναγγείλεις αυτά σε όλους τους ανθρώπους που θα γεννηθούν στο εξής και στην ερχόμενη γενεά, και η δικαιοσύνη σου θα κηρυχθεί έως τα ύψιστα. Διότι, όταν σώζονται οι επί της γης, θα υπάρξει χαρά στους ουρανούς, καθώς οι άγγελοι που κατοικούν στα ύψιστα θα συγχαίρουν για τη σωτηρία των ανθρώπων. Ως γήρας και πρεσβεία (ωριμότητα) να μη διστάζεις να εννοείς την τελειότητα των μαθητών Του και της Εκκλησίας Του. Διότι, αν η Εκκλησία είναι σώμα Του, όπως δίδαξε ο Απόστολος λέγοντας: «Εσείς δε είστε σώμα Χριστού και μέλη εκ μέρους»· δικαιολογημένα θα μπορούσε να ονομαστεί μέρος της Εκκλησίας και «πρεσβείο» (τιμή γήρατος) αυτής η σύμφωνα με την αρετή τελείωση κατά τον παρόντα βίο. Μετά από αυτήν, σαν να απεκδύθηκε τον επίγειο θνητό βίο, θα ανακαινιστεί, αξιούμενη την ουράνια διαβίωση, και θα ενωθεί με την Εκκλησία των πρωτοτόκων που είναι απογεγραμμένοι στους ουρανούς. Έτσι θα κατανοήσεις και τα όσα ελέχθησαν προηγουμένως στο χωρίο: «Μη με απορρίψεις τον καιρό του γήρατος· όταν εκλείπει η ισχύς μου, μη με εγκαταλείπεις».

Στη συνέχεια αυτών λέγεται: «Και το κατοικητήριό του στη Σιών». Έπειτα ο λόγος προσθέτει λέγοντας: «Εκεί συνέτριψε τη δύναμη των τόξων, το όπλο και τη ρομφαία και τον πόλεμο». Και εδώ πάλι, αν μεν αυτά είχαν συμβεί στην αισθητή και επίγεια Σιών, δεν θα έπρεπε να κατακρίνουμε τους Ιουδαίους που επιθυμούν να τα εκλαμβάνουν με αυτόν τον τρόπο· αν όμως από τα ίδια τα πράγματα διαπιστώνεται ακριβώς το αντίθετο, εξαιτίας της ερήμωσης της Σιών από την πολιορκία των εχθρών, είναι ανάγκη, σε συνάρτηση με την ειρήνη που αποδόθηκε, να εκλαμβάνουμε αναλόγως και τη Σιών, δηλαδή είτε ως την Εκκλησία του Θεού, είτε ως την επουράνια, την οποία ο θείος Απόστολος παρουσιάζει λέγοντας: «Έχετε προσέλθει στο όρος Σιών, και στην πόλη του ζώντος Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ, και σε μυριάδες αγγέλων, σε πανηγυρική σύναξη, και στην Εκκλησία των πρωτοτόκων που είναι εγγεγραμμένοι στους ουρανούς».

Γι' αυτό, σύμφωνα με τον Ακύλα έχει ειπωθεί: «Και οικοδόμησε το αγίασμά του όμοια με τα υψηλά»· σύμφωνα δε με τον Σύμμαχο: «Και οικοδόμησε σαν τα υψηλά το αγίασμά του»· και σύμφωνα με τους Εβδομήκοντα: «Σαν των μονοκερώτων οικοδόμησε το αγίασμά του», εφόσον εμείς κατανοούμε ως μονοκέρωτες εκείνους που επιγράφονται με το ένα κέρας στον ουρανό, τους οποίους υποδήλωνε ο Απόστολος λέγοντας: «Και σε πανήγυρη μυριάδων αγγέλων, και σε Εκκλησία πρωτοτόκων απογεγραμμένων στους ουρανούς». «Αλλά και στη γη», λέει, «την εθεμελίωσε εις τον αιώνα». Σύμφωνα δε με τον Σύμμαχο: «Σαν τη γη, την οποία εθεμελίωσε εις τον αιώνα». Διότι το αγίασμα στην αισθητή και επίγεια Ιερουσαλήμ έτσι το οικοδόμησε στη γη. Επειδή, όπως ακριβώς η γη βρίσκεται στο μέσο των υδάτων σύμφωνα με τη Γραφή, έτσι και η Ιερουσαλήμ στεκόταν στο μέσο των αλλοφύλων εθνών. Γι' αυτό έχει ειπωθεί στις προφητείες: «Αυτή είναι η Ιερουσαλήμ, την οποία έθεσα στο μέσο των εθνών». Έπειτα προσθέτει σε αυτά: «Εξέλεξε», λέει, «τον Δαβίδ τον δούλο του», για τον οποίο έχει ειπωθεί: «Βρήκα τον Δαβίδ τον δούλο μου, άνδρα σύμφωνα με την καρδιά μου»· τον οποίο εξέλεξε, όχι μόνο για να βασιλεύσει πρώτος από τη φυλή του Ιούδα, αλλά και για να κριθεί άξιος να προέλθει από το σπέρμα του ο Χριστός του Θεού. Τον εξέλεξε δε, προκρίνοντάς τον αν και οι αδελφοί του ήταν πολλοί. Και τον ανέλαβε από τα ποίμνια των προβάτων, και πίσω από τις προβατίνες που γεννούσαν.

Και εξάλλου, τα θεμέλιά του δεν βρίσκονται εδώ κάτω και ανάμεσά μας, αλλά κάπου επάνω και στα ονομαζόμενα άγια όρη. Γι' αυτό έχει λεχθεί: «Τα θεμέλιά του βρίσκονται στα άγια όρη». Αυτά τα όρη θα μπορούσαν να είναι οι ουρανοί των ουρανών, όπου έχει συσταθεί το μεγάλο πολίτευμα της επουράνιας Σιών και της αληθινά μεγάλης πόλης του Θεού. Και ο λόγος αυτός δεν είναι δικός μου, αλλά του ίδιου του Αποστόλου που είπε: «Η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, η οποία είναι μητέρα μας», και: «Έχετε προσέλθει στο όρος Σιών και στην πόλη του ζωντανού Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ, και σε μυριάδες αγγέλων, σε πανηγυρική σύναξη και εκκλησία πρωτοτόκων που είναι απογραμμένοι στους ουρανούς». Εικόνα, λοιπόν, αυτής της μεγάλης πόλης του Θεού θα ήταν η επί γης Εκκλησία του Θεού· και τα στηρίγματα και τα θεμέλιά της υφίστανται στα άγια όρη που μας έχουν αποδοθεί· ενώ οι είσοδοι και οι πρώτες στοιχειώσεις εκείνης της ουράνιας πόλης βρίσκονται εδώ ανάμεσά μας. Αυτές ακριβώς τις εισόδους και τις εισαγωγές του θεοσεβούς πολιτεύματος ονόμασε η Γραφή πύλες της Σιών, λέγοντας: «Αγαπά ο Κύριος τις πύλες της Σιών περισσότερο από όλα τα σκηνώματα του Ιακώβ».

Αν όμως υπάρχει και στους ίδιους τους ουρανούς κάποια Εκκλησία πρωτοτόκων που έχουν καταγραφεί στους ουρανούς, κυριότερα και αληθέστερα θα μπορούσε να λεχθεί ότι εκείνη η Εκκλησία είναι Εκκλησία αγίων, στην οποία οι ουρανοί θα διηγηθούν την αλήθεια των υποσχέσεων του Θεού και τα θαυμάσια που εναποτίθενται σε αυτές. Ποια όμως ήταν τα θαυμάσια αυτά παρά το ότι ο Δαβίδ αναδείχθηκε εκλεκτός του Θεού, και το ότι από αυτόν προήλθε σπέρμα που θα καταλάβει αιώνιο θρόνο, και το ότι ο Θεός συνήψε μαζί του αιώνια διαθήκη, ή ότι έγινε συνθήκη με αυτόν; Διότι έτσι ερμήνευσαν ο Ακύλας και ο Σύμμαχος, λέγοντας «συνθήκη» αντί για «διαθήκη». Θαυμάσιο ήταν επίσης το ότι ο Θεός ορκίστηκε σε άνθρωπο και το ότι του είπε: «Έως τον αιώνα θα ετοιμάσω το σπέρμα σου», σύμφωνα με τον Σύμμαχο· «Και θα οικοδομήσω σε κάθε γενεά τον θρόνο σου», σύμφωνα με τον ίδιο. Το μεγαλύτερο όμως από όλα τα θαύματα ήταν τούτο, το ότι δηλαδή ο Θεός, δίνοντας τέτοιες υποσχέσεις, τις επισφράγισε με όρκο· και το πιο θαυμαστό από όλα ήταν το ότι, μετά τον θείο όρκο, φάνηκε να μην έχουν εκπληρωθεί τα λόγια του Θεού, αλλά να συνέβησαν τα αντίθετα από την ορκωμοσία. Προσθέτει, λοιπόν, στη συνέχεια, δηλώνοντας ότι συνέβησαν γεγονότα αντίθετα προς τις υποσχέσεις του Θεού· για τα οποία μάλιστα εκπλήσσεται και απορεί ο Προφήτης. Γι' αυτό και δυσφορεί στη συνέχεια, λέγοντας: «Πού είναι τα παλαιά σου ελέη, Κύριε, τα οποία ορκίστηκες στον Δαβίδ μέσα στην αλήθεια σου;»

Ονόμασε δε «βουλή αγίων» την προαναφερθείσα Εκκλησία των αγίων· και φαίνεται ότι ονόμασε «βουλή» την Εκκλησία των πρωτοτόκων που έχουν απογραφεί στους ουρανούς, κατ' αναλογία προς τα κατά τόπους βουλευτήρια. Σε αυτή δε τη βουλή των αγίων ενδοξάζεται Εκείνος που δεν έχει σύγκριση, ούτε ομοιότητα με αυτούς που ονομάζονται υιοί Θεού· και όχι μόνο ενδοξάζεται μέσα στη βουλή των αγίων, αλλά και είναι φοβερός σε όλους όσοι βρίσκονται γύρω Του.

Ποιοι άραγε θα μπορούσαν να είναι αυτοί που βρίσκονται ολόγυρά του, παρά μόνο οι υιοί του Θεού, οι οποίοι και οι ίδιοι ονομάζονται θεοί, για τους οποίους έχει ειπωθεί: «Ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών»; Διότι και το «Σε βουλή αγίων», και το «Σε εκκλησία πρωτοτόκων», και το «Σε σύναξη θεών», νομίζω ότι είναι ένα και το αυτό. Έχοντας σταθεί λοιπόν ανάμεσά τους και περιστοιχιζόμενος από αυτούς, ο Υιός του Θεού λέγεται ότι είναι δοξαζόμενος, καθώς και μέγας και φοβερός. Ο Σύμμαχος πάντως απέδωσε τα προκείμενα λόγια με αυτόν τον τρόπο: «Θεέ αήττητε μέσα σε πολυάριθμη ομήγυρη αγίων, και επίφοβε ανάμεσα σε όλους όσοι βρίσκονται γύρω σου»· ο δε Ακύλας λέγει: «Ισχυρός που υπερισχύει σε απόρρητο αγίων, πλήθος, πλήθος, και επίφοβος σε όλους γύρω του». Η δε διάνοια του λόγου φανερώνει την ακολουθία. Επειδή, δηλαδή, είσαι δυνατός, Κύριε, λέγει, και η αλήθειά σου βρίσκεται γύρω σου, εύλογα είσαι μέγας, και είσαι φοβερός, και δοξάζεσαι σε βουλή αγίων, και ανάμεσα σε αυτούς που περιστοιχίζουν τη θεότητά σου, οι οποίοι, αντιλαμβανόμενοι την αλήθεια των υποσχέσεών σου, αναπέμπουν τις πρέπουσες ευχαριστίες με θαυμασμό για τη θεότητά σου. Γι' αυτό λίγο πιο πριν έλεγαν: «Θα εξομολογηθούν οι ουρανοί τα θαυμάσιά σου, και την αλήθειά σου στην Εκκλησία των αγίων».

Όσο για τον υπερουράνιο χώρο και τα εκεί πρότυπα των επίγειων, την αποκαλούμενη άνω Ιερουσαλήμ και το επουράνιο όρος Σιών και την υπερκόσμια πόλη του ζώντος Θεού, στην οποία πανηγύρεις μυριάδων αγγέλων και η εκκλησία των πρωτοτόκων που έχουν καταγραφεί στους ουρανούς τιμούν τον Ποιητή τους και πανηγεμόνα των όλων με άρρητες και ακατάληπτες για εμάς θεολογίες, κανένας θνητός δεν είναι ικανός να τα υμνήσει επάξια, διότι «μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν» αυτά ακριβώς τα οποία «ετοίμασε ο Θεός για εκείνους που τον αγαπούν»· αυτών των αγαθών έχοντας ήδη εν μέρει καταξιωθεί, άνδρες μαζί με παιδιά και γυναίκες, μικροί και μεγάλοι, όλοι αθρόα με ένα πνεύμα και μία ψυχή, ας μην παύσουμε να ευχαριστούμε και να ανευφημούμε τον αίτιο τόσων αγαθών για εμάς, «αυτόν που συγχωρεί όλες τις ανομίες» μας, «αυτόν που θεραπεύει όλες τις νόσους» μας, «αυτόν που λυτρώνει από τη φθορά τη ζωή» μας, «αυτόν που μας στεφανώνει με έλεος και οικτιρμούς, αυτόν που χορταίνει με αγαθά την επιθυμία» μας, «διότι δεν μας συμπεριφέρθηκε ανάλογα με τις αμαρτίες μας, ούτε μας ανταπέδωσε σύμφωνα με τις ανομίες μας, διότι όσο απέχει η ανατολή από τη δύση, τόσο απομάκρυνε από εμάς τις ανομίες μας· όπως σπλαχνίζεται ο πατέρας τους γιους του, έτσι σπλαχνίστηκε ο Κύριος εκείνους που τον φοβούνται».

Ψ. Θʹ. Και θα στερεωθεί με έλεος ο θρόνος, και θα καθίσει μετ' (sic) αυτού με αλήθεια στη σκηνή του Δαβίδ, κρίνοντας και επιζητώντας κρίση και επισπεύδοντας τη δικαιοσύνη. Για τη δεύτερη παρουσία του Χριστού προφητεύονται και αυτά, όταν ο Λόγος του Θεού, αφού στερεωθεί σε αυτόν με έλεος και φιλανθρωπία η επί πάντων βασιλεία, θα καθίσει κρίνοντας με αλήθεια στη σκηνή του Δαβίδ· και έτσι θεωρώ ότι ονομάζεται η εκκλησία των αγίων και των πρωτοτόκων που έχουν απογραφεί στους ουρανούς, καθώς και όλοι οι άγιοι που έχουν βρεθεί υπό τη μερίδα του Λόγου του Θεού.

Επειδή ούτε στον Μωυσή ούτε στους υπόλοιπους προφήτες είναι δυνατόν να βρεθούν με σαφήνεια οι λόγοι περί αυτών, πρέπει άραγε να απιστήσουμε στον απόστολο; Ή, όταν ο ίδιος πάλι μνημονεύει το τάγμα των ανώτερων όντων, λέγοντας ότι ο Χριστός κάθεται «στα δεξιά» του Θεού «υπεράνω κάθε αρχής και εξουσίας και δύναμης και κυριότητας και κάθε ονόματος που ονομάζεται, όχι μόνο σε τούτο τον αιώνα αλλά και στον μέλλοντα», και πάλι, όταν ονομάζει θρόνους και κυριότητες και αρχές και εξουσίες λέγοντας «διότι δι' αυτού κτίστηκαν τα πάντα στους ουρανούς και στη γη, τα ορατά και τα αόρατα, είτε θρόνοι είτε κυριότητες είτε αρχές είτε εξουσίες», άραγε δεν αρμόζει να τα παραδεχτούμε αυτά επειδή ούτε ο Μωυσής ούτε οι υπόλοιποι προφήτες είχαν μιλήσει εκ των προτέρων γι' αυτά; Ή μήπως θα πούμε το ίδιο και για τούτα, ότι δηλαδή δεν ήταν σε θέση να πιστέψουν τους λόγους περί αυτών οι «σκληροτράχηλοι και απερίτμητοι στην καρδιά και στα αυτιά»; Σε αυτούς ούτε για την άνω Ιερουσαλήμ προέβαιναν σε αποκαλύψεις οι προφήτες του Θεού, όπως ακριβώς ο Παύλος, διασαφηνίζοντας τους λόγους περί αυτής στην εκκλησία του Χριστού, διακήρυττε λέγοντας: «η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, η οποία είναι μητέρα μας», και «έχετε προσέλθει στο όρος Σιών και στην πόλη του ζώντος Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ, και σε μυριάδες αγγέλων, σε πανήγυρη και εκκλησία πρωτοτόκων που είναι απογεγραμμένοι στους ουρανούς».

Για τα υπόλοιπα, λοιπόν, είπε ότι έχουν εδραιωθεί, ενώ μόνο για τον εαυτό του είπε ότι έχει γεννηθεί πριν από τη σύσταση των όσων αναφέρθηκαν. Γνωρίζει δε την επουράνια Ιερουσαλήμ ο ίδιος απόστολος, καθώς και το ουράνιο όρος πάνω στο οποίο λέει ότι αυτή βρίσκεται, λέγοντας: «προσελθήκατε στο όρος Σιών και στην πόλη του ζώντος Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ, και σε μυριάδες αγγέλων, σε πανηγυρική σύναξη και εκκλησία πρωτοτόκων που είναι εγγεγραμμένοι στους ουρανούς». Επομένως, προϋπάρχοντας όλων αυτών, ο μονογενής Υιός του Θεού υπαινισσόταν συγκεκαλυμμένα μέσα από τις Παροιμίες τα σχετικά με τη δική του άρρητη γέννηση. Το ότι βέβαια προέτρεπε να εννοήσουμε αυτά, καθίσταται φανερό από όσα προσθέτει αμέσως μετά, λέγοντας: «όταν ετοίμαζε τον ουρανό, ήμουν παρών μαζί του». Στο σημείο αυτό, ο γενναίος ερμηνευτής των Γραφών σταμάτησε εγκλωβισμένος, χωρίς να προχωρήσει παραπέρα, επειδή δεν μπόρεσε να εναρμονίσει τη συνέχεια της θεωρίας που είχε διατυπώσει σχετικά με τη σάρκα του Σωτήρα. Διότι, αφού έκανε συνεχώς λόγο για τη σάρκα και απεφάνθη ότι τα πάντα έχουν ειπωθεί για τη σάρκα, έφτασε μεν μέχρι τα όρη και τους βουνούς, ισχυριζόμενος ότι αυτά υποδηλώνουν τους αποστόλους, όμως όσα ακολουθούν τα αποσιώπησε ηθελημένα, μη τολμώντας πλέον να προχωρήσει παρακάτω στη Γραφή. Εδώ, λοιπόν, σταματά τον λόγο του· μετά από πάρα πολλά που λέει ενδιαμέσως, απομακρύνεται μεν από την ερμηνεία που αναφέρεται στη σάρκα, και ομολογεί ότι ο Λόγος του Θεού είναι εκείνος που τα είπε αυτά.

Η κατάθεση εκείνου του ιερού λειψάνου γίνεται κοντά στη βάση του στύλου, όπου διήνυσε και τους υπερφυείς εκείνους και υπεράνθρωπους αγώνες, ώστε ένας και ο αυτός τόπος να παραμένει και θησαυρός αυτού που αγωνίστηκε και μαρτυρία του αγώνα. Και έτσι ο άγιος μοιράζεται και στους δύο κόσμους: στους μεν κάτω παραδόθηκε το σκήνωμα, πηγή θαυμάτων ακένωτη, θεραπεία παντοδαπών νόσων, αποτροπή των δαιμόνων, απαλλαγή από κάθε είδους βλάβη και πλουσιοπάροχη χορηγία των αγαθών· η δε ψυχή πέταξε προς τα άνω, συνοδευόμενη από αγίους αγγέλους, εκεί όπου βρίσκεται η εκκλησία των πρωτοτόκων, όπου αντηχεί ο ήχος αυτών που εορτάζουν, όπου βρίσκονται οι ταξιαρχίες των αγγέλων, οι χοροστασίες των αποστόλων και των προφητών, τα συντάγματα των μαρτύρων, τα συστήματα των διδασκάλων, η χορεία των ασκητών, ο σύλλογος των οσίων και ο ακατάπαυστος ύμνος της μακαρίας Τριάδος. Διότι, αφού ασκήτευε και επιμελείτο τον κατά Θεόν βίο, αρνούμενος γονείς, αρνούμενος συγγενείς, το ίδιο το σώμα του και τα του σώματος, σηκώνοντας στους ώμους τον σταυρό, ακολουθώντας στα ίχνη τον Δεσπότη, διεξάγοντας πόλεμο εναντίον του αόρατου τυράννου, ανθιστάμενος με καρτερία, πλήττοντας τον αντίπαλο με νεανικό σθένος, καθαιρώντας το φρόνημα της σάρκας, πότε φτάνοντας στα όρια της σκελέτωσης από τη νηστεία, πότε αγωνιζόμενος με τη δίψα, πότε αντέχοντας στις καταιγίδες των βροχών και των χιονοθυελλών, πότε υπομένοντας την έκθεση στον ήλιο και τις οξείες φλογώσεις του, πότε υψώνοντας τα χέρια σε προσευχή και υπομένοντας τον καύσωνα όλη την ημέρα σε αυτή τη στάση, πότε ριζώνοντας τα δυο του πόδια στη γη χωρίς να λυγίζει καθόλου προς τη μία ή την άλλη πλευρά και υπομένοντας τον παγετό της νύχτας, πότε προσφέροντας τροφή στους πεινασμένους, σπλαγχνιζόμενος όσους βρίσκονταν σε συμφορές, σπεύδοντας σε βοήθεια όσων τον επικαλούνταν, γυμνάζοντας τους άλλους προς την αρετή, στηρίζοντας όσους στέκονταν ορθοί, αναγείροντας όσους έπεφταν, ελέγχοντας τους ανυπάκουους, θεραπεύοντας στο μέτρο των δυνατοτήτων του τους πάντες και προάγοντάς τους στην αρετή, και για να μιλήσω συνοπτικά, εφόσον ρύθμιζε τον εαυτό του έχοντας τους βίους εκείνων των αγίων ως κανόνες και έφερε εις πέρας τους αγώνες και τα παλαίσματα υπέρ της αρετής, είναι βεβαίως πρόδηλο ότι θα γίνει μέτοχος των ίδιων βραβείων με εκείνους και θα αναδειχθεί κληρονόμος της ίδιας δόξας· διότι σε αυτούς που έχουν ίσα παλαίσματα και αγωνίσματα υπέρ του καλού, σε αυτούς ανήκουν οι ίδιοι στέφανοι και τα ίδια έπαθλα.

Έχεις την ευπείθεια, απόδωσε την ευλογία. Χειραγώγησε και εσύ με τις ευχές, οδήγησε με τον λόγο, στήριξε με το πνεύμα. Η ευλογία του πατέρα στηρίζει τους οίκους των τέκνων· και είθε να στηριχθούμε, τόσο εγώ όσο και αυτός ο πνευματικός οίκος, τον οποίο εξέλεξα, και εύχομαι να αποτελέσει τον τόπο της αναπαύσεώς μου εις τον αιώνα του αιώνος, όταν θα παραπεμφθώ από την εδώ Εκκλησία στην εκεί, και στην πανήγυρη των πρωτοτόκων που είναι απογεγραμμένοι στους ουρανούς.

Από αυτούς έλαβε η Γοργονία και την ύπαρξη και την καλή υπόληψη. Από εκεί προήλθαν σε αυτήν τα σπέρματα της ευσέβειας. Από αυτούς έλαβε και το να ζήσει ενάρετα και το να αναχωρήσει ειρηνικά με τις πιο αγαθές ελπίδες. Καλά είναι βεβαίως και αυτά, και τέτοια που δεν τα διαθέτουν εύκολα πολλοί από όσους υπερηφανεύονται τα μέγιστα για την ευγενική τους καταγωγή και επαίρονται για τους προγόνους τους. Εάν όμως πρέπει να μιλήσουμε γι' αυτήν με τρόπο πιο φιλοσοφημένο και υψηλό, πατρίδα της Γοργονίας είναι η άνω Ιερουσαλήμ, η αθέατη αλλά νοητή πόλη, στην οποία πολιτευόμαστε και προς την οποία σπεύδουμε. Σε αυτήν πολίτης είναι ο Χριστός, και συμπολίτες η πανήγυρη και η Εκκλησία των πρωτοτόκων που είναι απογεγραμμένοι στους ουρανούς, οι οποίοι εορτάζουν γύρω από τον μεγάλο Οικιστή μέσω της θεωρίας της δόξας και χορεύουν τον ακατάλυτο χορό. Ευγένεια δε είναι η διατήρηση της εικόνας και η εξομοίωση προς το αρχέτυπο, την οποία απεργάζονται ο λόγος, η αρετή και ο καθαρός πόθος, που διαμορφώνει πάντοτε και περισσότερο σύμφωνα με τον Θεό τους γνήσιους μύστες των επουρανίων, καθώς και η επίγνωση του από πού προερχόμαστε, ποιοι είμαστε και για ποιον σκοπό δημιουργηθήκαμε.

Εκείνη δε που αναζητείται από τους σοφούς αντί για τούτη, προς την οποία προσηλώνοντας το βλέμμα μας δεν παρασυρόμαστε εδώ, σαν κάποιο χορτάρι που φέρεται πάνω στα νερά, απλώνεται ατέρμονη, γεμάτη από ευγενή σκηνώματα, και κατέχεται από τους κατοίκους της για πάντα, όντας μητέρα των ζώντων και ξένη προς τα βάσανα, χορός εκείνων που ακατάπαυστα υμνούν τον μέγα Χριστό, και πανήγυρις των πρωτοτόκων που είναι καταγεγραμμένοι στους ουρανούς και στις αιώνιες βίβλους.

Διότι, εάν γνώριζαν τα θεάματα του υπαίθρου, την αιθέρια ομορφιά και το ουράνιο ύψος, τις λάμψεις των φωστήρων, τον χορό των αστέρων, τις πορείες του ήλιου και τον δρόμο της σελήνης, την πολυποίκιλη ομορφιά της γης που αναδεικνύεται από τη βλάστηση, και τη γλυκιά όψη της θάλασσας, η οποία κάτω από το ηλιακό φως ανατριχιάζει χαριτωμένα από το ήρεμο αεράκι, καθώς και το κάλλος των οικοδομημάτων των πόλεων, τόσο των ιδιωτικών όσο και των δημόσιων, με τα οποία στολίζονται οι λαμπρές και πολυτελείς πόλεις· εάν, λοιπόν, γνώριζαν αυτά και τα παρόμοια όσοι γεννήθηκαν μέσα στο δεσμωτήριο, δεν θα οδύρονταν για όσους οδηγούνται έξω από τη φυλακή, νομίζοντας ότι αποχωρίζονται κάτι καλό. Ό,τι, επομένως, είναι φυσικό να σκέφτονται όσοι βρίσκονται έξω από το δεσμωτήριο για αυτούς που είναι ακόμη φυλακισμένοι, ότι δηλαδή ταλαιπωρούνται σε μια ελεεινή ζωή, το ίδιο νομίζω ότι θα έπρατταν και όσοι βγήκαν έξω από τη φυλακή αυτού του βίου, εάν βέβαια τους ήταν καθόλου δυνατό να δείξουν με δάκρυα τη συμπάθειά τους προς αυτούς που κακοπαθούν: να θρηνούν, δηλαδή, και να κλαίνε για αυτούς που εξακολουθούν να παραμένουν στις οδύνες αυτού του βίου, επειδή δεν βλέπουν τα υπερκόσμια και άυλα κάλλη, τους Θρόνους και τις Αρχές και τις Εξουσίες και τις Κυριότητες, τις αγγελικές στρατιές, τις συνάξεις των οσίων, την άνω πόλη και την υπερουράνια πανήγυρη των απογεγραμμένων στους ουρανούς.

Έχω νέφος μαρτύρων, μαζί με το οποίο θα ανυψωθώ προς την υπεσχημένη προϋπάντηση· έχω πλήθος δικαίων, μαζί με τους οποίους θα αξιωθώ της ανώτερης ανάστασης· θα συνεκκλησιαστώ με τους ομολογητές· θα συναριθμηθώ στην πανήγυρη των πρωτοτόκων· θα μετάσχω σε αθάνατα έπαθλα και τιμές.

Είθε να αξιωθούμε και όλοι εμείς να την επιτύχουμε και να την διατηρήσουμε αμείωτη, ώστε και στον μέλλοντα αιώνα να συνευφρανθούμε με τον σωσμένο άσωτο στην άνω Ιερουσαλήμ, τη μητέρα των ζώντων, την Εκκλησία των πρωτοτόκων, στον ίδιο τον Χριστό τον Κύριό μας, στον οποίο πρέπει η δόξα εις τους αιώνας. Αμήν.

«Χαίρε», λέγει, διότι επιστρέφεις από την αιχμαλωσία των δαιμόνων και την εξορία αυτού του αιώνα στην άνω Ιερουσαλήμ, την οποία προσδοκούσε ο πατέρας σου Αβραάμ, καθώς λέγει κάπου ο μακάριος απόστολος Παύλος: Εσείς όμως «έχετε προσέλθει στο όρος Σιών και στην πόλη του ζώντος Θεού, στην επουράνια Ιερουσαλήμ και σε μυριάδες αγγέλων, σε πανηγυρική σύναξη και εκκλησία πρωτοτόκων οι οποίοι είναι απογεγραμμένοι στους ουρανούς, και στον Θεό που είναι κριτής των πάντων, και σε πνεύματα δικαίων που έχουν τελειωθεί». Από εκεί «απέδρασε κάθε οδύνη, λύπη και στεναγμός», εκεί όπου βρίσκεται η κατοικία όλων των δικαίων που ευφραίνονται. Τότε «τέρπου και ευφραίνου» και «χαίρε σφόδρα, θύγατερ», δηλαδή αυτής εδώ της Σιών. «Και γιατί», λέγει, «να χαρώ σφόδρα, ω προφήτη;» «Χαίρε», διότι δεν πρόκειται πλέον εκείνος ο φοβερός να σε αιχμαλωτίσει, «σφόδρα» δε, διότι αυτός που σε λυτρώνει δεν είναι όπως οι υπόλοιποι βασιλείς, αλλά είναι βασιλεύς αιώνιος και η βασιλεία του είναι αιώνια, καθώς λέγει ο άγγελος Γαβριήλ προς τη μητέρα του και παρθένο Μαρία: «Και της βασιλείας του δεν θα υπάρξει τέλος». Και όπως είναι αιώνια η βασιλεία του, έτσι είναι αιώνια και η σωτηρία σου. Δια τούτο, λοιπόν: «Χαίρε σφόδρα· κήρυττε, θύγατερ Ιερουσαλήμ». Τι να κηρύξω, ω προφήτη; Κήρυττε προς τον βασιλέα σου, ο οποίος κατήλθε από τα ύψη του ουρανού για να σε σώσει, ευχαριστία, δοξολογία, υμνολογία. Κήρυττε: «Ωσαννά εν τοις υψίστοις, από όπου παρέστης για να με σώσεις, ευλογημένος ο ερχόμενος εν ονόματι Κυρίου».

Ομιλία ΛΒ΄. Διότι δεν έχετε προσέλθει σε όρος ψηλαφητό, και σε φωτιά που καίει, σε γνόφο και σκοτάδι και θύελλα, και σε ήχο σάλπιγγας, και σε φωνή λόγων, την οποία όσοι την άκουσαν παρακάλεσαν να μην τους απευθυνθεί άλλος λόγος (διότι δεν μπορούσαν να αντέξουν την προσταγή: «Ακόμη και θηρίο αν αγγίξει το όρος, θα λιθοβοληθεί»· και, (τόσο φοβερό ήταν το θέαμα) ο Μωυσής είπε: «Είμαι γεμάτος φόβο και τρόμο»)· αλλά έχετε προσέλθει στο όρος Σιών, και στην πόλη του ζώντος Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ, και σε μυριάδες αγγέλων, σε πανήγυρη και Εκκλησία των πρωτοτόκων που είναι εγγεγραμμένοι στους ουρανούς, και στον Θεό που είναι κριτής των πάντων, και στα πνεύματα των δικαίων που έχουν φτάσει στην τελειότητα, και στον Ιησού, τον μεσίτη της νέας διαθήκης, και στο αίμα του ραντισμού, το οποίο λαλεί ανώτερα από το αίμα του Άβελ.

Το ότι τα όσα συνέβησαν τότε στο όρος ήταν γεμάτα φρίκη, είναι φανερό από αυτά που έλεγαν: «Ας μη μας μιλήσει ο Θεός, αλλά ας μας μιλήσει ο Μωυσής». Διότι δεν μπορούσαν να αντέξουν, λέει, την προσταγή: «Ακόμη και θηρίο αν αγγίξει το όρος, θα λιθοβοληθεί»· και (τόσο φοβερό ήταν το θέαμα), που ο Μωυσής είπε: «Είμαι έκφοβος και έντρομος». Τι το παράξενο, λοιπόν, αν αναφέρει ότι ο λαός βίωσε τέτοια συναισθήματα, όταν και ο ίδιος που εισήλθε στον γνόφο, όπου βρισκόταν ο Θεός, λέει: «Είμαι έμφοβος και έντρομος»; Αντιθέτως, εσείς έχετε προσέλθει στο όρος Σιών και στην πόλη του ζώντος Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ, και σε πανήγυρη μυριάδων αγγέλων, και σε Εκκλησία πρωτοτόκων που έχουν καταγραφεί στους ουρανούς, και στον Θεό που είναι κριτής των πάντων, και σε πνεύματα δικαίων που έχουν φτάσει στην τελειότητα, και στον μεσίτη της νέας διαθήκης, τον Ιησού, και σε αίμα ραντισμού που μιλάει ανώτερα από το αίμα του Άβελ. Δες μέσα από πόσα σημεία έδειξε την υπεροχή της Καινής απέναντι στην Παλαιά Διαθήκη. Διότι αντί της κάτω Ιερουσαλήμ υπάρχει η επουράνια: «Επειδή έχετε προσέλθει, λέει, στην πόλη του ζώντος Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ»· αντί του Μωυσή ο Ιησούς: «Και σε μεσίτη, λέει, νέας διαθήκης, τον Ιησού»· και αντί του λαού, όλοι οι άγγελοι: «Και σε πανήγυρη μυριάδων αγγέλων, λέει». Και ποιους ονομάζει πρωτοτόκους λέγοντας, «Και σε Εκκλησία πρωτοτόκων»; Όλους τους χορούς των πιστών. Και αυτούς τους ίδιους ονομάζει «πνεύματα δικαίων που έχουν τελειωθεί». Μη θλίβεστε, λοιπόν· μαζί με αυτούς θα είστε, λέει.

Διότι είναι διπλά μεγάλα· επειδή, αφενός είναι λαμπρά και μεγαλύτερα, αφετέρου είναι περισσότερο ευπρόσιτα και ήμερα. Αυτό αναφέρει γράφοντας και στην προς Κορινθίους Επιστολή: «Εμείς δε, με ανακαλυμμένο πρόσωπο αντικατοπτριζόμαστε τη δόξα του Κυρίου, και όχι όπως ο Μωυσής που έβαζε κάλυμμα στο πρόσωπό του». Εκείνοι, λέει, δεν αξιώθηκαν αυτά που αξιωθήκαμε εμείς. Διότι, τίνος πράγματος αξιώθηκαν; Είδαν σκοτάδι, γνόφο, και άκουσαν φωνή. Αλλά και εσύ άκουσας φωνή, όχι μέσα από γνόφο, αλλά μέσα από σάρκα· δεν ταράχθηκες ούτε θορυβήθηκες, αλλά και στάθηκες και συνομίλησες με τον μεσίτη. Εξάλλου, και το αόρατο το φανερώνει μέσω του σκοταδιού. «Και γνόφος», λέει, «ήταν κάτω από τα πόδια του». Τότε και ο Μωυσής φοβήθηκε, ενώ τώρα κανείς. Τότε ο λαός στεκόταν κάτω, εμείς όμως δεν είμαστε κάτω, αλλά υψηλότερα από τον ουρανό, κοντά στον Θεό ως υιοί, και όχι όπως ο Μωυσής. Εκεί υπήρχε έρημος, εδώ πόλη, «και πανήγυρη μυριάδων αγγέλων»· εδώ φανερώνει τη χαρά και την ευφροσύνη, αντί για τον γνόφο, το σκοτάδι και τη θύελλα. «Και σε εκκλησία πρωτοτόκων που είναι καταγραμμένοι στους ουρανούς, και στον Θεό που είναι κριτής των πάντων». Εκείνοι δεν πλησίασαν, αλλά στέκονταν μακριά, ακόμη και ο Μωυσής· εσείς όμως έχετε πλησιάσει. Εδώ τους προκαλεί φόβο λέγοντας: «Και στον Θεό που είναι κριτής των πάντων». Επομένως, θα καθίσει ως κριτής όχι μόνο των Ιουδαίων, ούτε μόνο των πιστών, αλλά και ολόκληρης της οικουμένης. «Και σε πνεύματα δικαίων που έχουν φτάσει στην τελειότητα». Εννοεί τις ψυχές των εναρέτων.

Διότι τέτοια είναι η πόλη του Θεού, η οποία περιλαμβάνει την Εκκλησία των πρωτοτόκων, τα πνεύματα των δικαίων, την πανήγυρη των αγγέλων, το αίμα του ραντισμού, διά του οποίου ενώθηκαν τα πάντα, και ο ουρανός δέχθηκε τα της γης, και η γη τα του ουρανού, και επήλθε η ειρήνη που από παλαιά ποθούσαν και οι άγγελοι και οι άγιοι.