Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 1:11

Μη γένοιτο! Δεν είναι έτσι. «Πλήρης», ο ίδιος είπε, «είμαι». Γι' αυτό τον λόγο ο ίδιος ο Κύριος το συνέταξε με το όνομα του Πατέρα, για να δείξει ότι η Αγία Τριάδα δεν συνίσταται από διαφορετικά μεταξύ τους, δηλαδή από κτίστη και κτίσμα, αλλά μία είναι η θεότητά της.

Διότι ό,τι δεν υπάρχει σε κάποιον εκ φύσεως, αλλά αποκτάται εκ μαθήσεως, είναι δυνατόν κάποτε και να απομαθηθεί. Το να λέγονται όμως τέτοια πράγματα περί του Λόγου του Θεού δεν αποτελεί γνώρισμα των Χριστιανών, αλλά των Ελλήνων. Διότι, εάν η δημιουργική ικανότητα αποκτάται από κάποιον μέσω διδασκαλίας, τότε οι άφρονες εισάγουν στον Θεό φθόνο και αδυναμία. Φθόνο μεν, επειδή δεν δίδαξε σε πολλούς να δημιουργούν, ώστε, όπως ακριβώς υπάρχουν πολλοί αρχάγγελοι και άγγελοι, έτσι να υπάρχουν και πολλοί δημιουργοί γύρω Του· αδυναμία δε, επειδή δεν μπόρεσε να δημιουργήσει μόνος Του, αλλά είχε ανάγκη από συνεργάτη ή βοηθό· μολονότι έχει αποδειχθεί ότι και η γενητή φύση δύναται να δημιουργηθεί μόνο από τον Θεό, εφόσον βέβαια, σύμφωνα με αυτούς, ο Υιός, όντας γενητός, μπόρεσε να δημιουργηθεί μόνο από τον Θεό. Αλλά ο Θεός δεν έχει ανάγκη από κανέναν· μη γένοιτο! Διότι ο Ίδιος είπε: «Είμαι πλήρης». Ούτε ο Λόγος έγινε δημιουργός από διδασκαλία· αλλά, όντας εικόνα και σοφία του Πατρός, επιτελεί τα έργα του Πατρός.

Διότι, εάν η δημιουργική ικανότητα αποκτάται από κάποιον μέσω διδασκαλίας, οι άφρονες αποδίδουν φθόνο ή και αδυναμία στον Θεό· φθόνο μεν, διότι δεν δίδαξε πολλούς δημιουργούς, ώστε, όπως ακριβώς υπάρχουν πολλοί αρχάγγελοι και άγγελοι, έτσι να υπάρχουν και πολλοί δημιουργοί γύρω Του· αδυναμία δε, διότι δεν μπόρεσε να δημιουργήσει μόνος Του, αλλά είχε ανάγκη από συνεργάτη ή υπηρέτη. Καίτοι έχει αποδειχθεί ότι και η κτιστή φύση έχει τη δυνατότητα να δημιουργηθεί μόνο από τον Θεό, εάν βέβαια, σύμφωνα με αυτούς, ο Υιός, όντας κτιστός, μπόρεσε να δημιουργηθεί μόνο από τον Θεό. Αλλά ο Θεός δεν έχει ανάγκη από τίποτα. Μη γένοιτο! Ο Ίδιος είπε: «Είμαι πλήρης». Ούτε ο Λόγος έγινε δημιουργός μέσω διδασκαλίας· αλλά, επειδή είναι εικόνα και σοφία του Πατρός, επιτελεί τα έργα του Πατρός. Ούτε ποίησε τον Υιό χάριν της δημιουργίας των κτιστών όντων· διότι, ιδού, αν και υπάρχει ο Υιός, φαίνεται ότι πάλι εργάζεται ο Πατέρας, όπως λέει ο ίδιος ο Κύριος: «Ο Πατέρας μου εργάζεται έως τώρα, και εγώ εργάζομαι». Εάν όμως, σύμφωνα με εσάς, ο Υιός έγινε γι' αυτόν τον λόγο, για να δημιουργήσει τα όντα που τον ακολουθούν, αλλά ο Πατέρας φαίνεται να εργάζεται και μετά τον Υιό, τότε, σύμφωνα με εσάς και ως προς αυτό το σημείο, η ποίηση ενός τέτοιου Υιού είναι περιττή. Άλλωστε, γιατί γενικώς, ενώ θέλει να μας κτίσει, αναζητά τον μεσίτη, σαν να μην αρκούσε το θέλημά Του για να συγκροτήσει όσα Εκείνος κρίνει καλό; Και όμως, οι Γραφές λέγουν: «Όλα όσα θέλησε τα εποίησε» και «Στο θέλημά Του ποιος αντιστάθηκε;».

«Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας;» λέγει ο Κύριος. Ένα από όσα οφείλουν να ακουστούν από τους άρχοντες και να τηρηθούν από τον λαό είναι το: «Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας;». Οι θυσίες των ασεβών είναι βδέλυγμα στον Κύριο. Πώς, λοιπόν, μέσω θυσιών που προσφέρονται σε μεγάλο πλήθος χωρίς ουσιαστική μετάνοια, ελπίζετε ότι θα βρείτε κάποια απολύτρωση για τις ψυχές σας; Διότι ο Θεός δεν εξιλεώνεται με το αίμα των ζώων, ούτε με τις σφαγές πάνω στους βωμούς, αλλά με την συντετριμμένη καρδιά. Διότι θυσία στον Θεό είναι το συντετριμμένο πνεύμα. Το ίδιο αρμόζει να λέγεται και προς εκείνους που είναι μεν απλόχεροι στις δαπάνες, αλλά δεν μετανοούν έμπρακτα. Γι' αυτόν τον λόγο, ο λόγος του Θεού δεν απορρίπτει εξ ολοκλήρου τις θυσίες, αλλά τις ιουδαϊκές: «Τι μου χρειάζεται», λέγει, «το πλήθος των θυσιών σας;». Και το μεν πλήθος το απορρίπτει· αναζητά, όμως, μία θυσία. Ο καθένας ας προσφέρει τον εαυτό του στον Θεό, παρουσιάζοντάς τον ως θυσία ζωντανή, ευάρεστη στον Θεό, προσφέροντας στον Θεό θυσία αινέσεως μέσω της λογικής λατρείας. Επειδή, λοιπόν, το πλήθος των θυσιών του Νόμου απορρίφθηκε ως άχρηστο, μία θυσία έγινε δεκτή, η οποία προσφέρθηκε στα έσχατα των αιώνων για την κατάργηση της αμαρτίας· διότι ο Αμνός του Θεού σήκωσε την αμαρτία του κόσμου, προσφέροντας τον Εαυτό Του ως προσφορά και θυσία σε οσμή ευωδίας.

Είμαι πλήρης. Εδώ είναι ορθό να περιοριστεί η ανάγνωση, και τα επόμενα να ξεκινήσουν από νέα αρχή. Διότι το μεν να είναι πλήρης από τη δική του μακαριότητα και να είναι απολύτως αυταρκής, είναι το πλέον πρέπον για τον Θεό· το να λέγεται, όμως, ότι είναι πλήρης από την κνίσα των ολοκαυτωμάτων και από το αίμα των σφαγιαζόμενων, είναι ανάξιο του Θεού. Είναι, λοιπόν, πλήρης, από το πλήρωμα του οποίου εμείς όλοι λάβαμε, και στον οποίο κατοικεί σωματικώς όλο το πλήρωμα της θεότητας. —Διότι στους δαίμονες, λόγω της φιλήδονης και εμπαθούς φύσης τους, οι θυσίες προσφέρουν κάποια ηδονή και ικανοποιούν κάποια ανάγκη, καθώς αναθυμιώνται, επειδή με την καύση εξατμίζεται το αίμα, και έτσι, μέσω αυτής της λεπτοποίησης, απορροφάται στη δική τους σύσταση.

Και ίσως υπάρχει στα ζώα κάποια οικειότητα προς τις ιδιότητες των δαιμονικών σωμάτων. Και εκείνοι βέβαια που έχουν κατανοήσει το θέλημά τους, προσφέρουν τούτο στο τάδε ως το πιο οικείο για τροφή. Στον Θεό όμως αρμόζει ο λόγος: «Είμαι πλήρης». Τίποτα λοιπόν δεν επιθυμώ, αλλά τα πάντα είναι δικά μου. Διότι αγαθό είναι εκείνο το οποίο τα πάντα επιθυμούν. Και αληθινά αγαθός είναι ο Θεός. Είμαι πηγή πληρότητας.

Και στον λαό που επιστρέφει θα βρεθούν πλήρεις ημέρες. Ολοκαυτώματα κριών και λίπος αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ. Και αυτά ανήκουν στον λόγο που ακούγεται και στον νόμο που οφείλει να γίνει δεκτός από τις ακοές. Πρόσεξε όμως μήπως αυτά έρχονται σε αντίθεση με τον νόμο και τις διατάξεις που δόθηκαν μέσω του Μωυσή· διότι εκεί μεν τα επιζητεί, εδώ δε τα αποστρέφεται. Και πώς «ούτε ένα ιώτα ή μία κεραία δεν πρόκειται να παρέλθει από τον νόμο, μέχρι να εκπληρωθούν όλα»; Ή μήπως ο λόγος φανερώνει ότι το μεν σωματικό μέρος του νόμου το παραμερίζει, και πρέπει αυτό να ερμηνεύεται πνευματικά και υψηλά με μεγαλοφροσύνη; —Διότι δεν επιζήτησα (λέγει) εξάλλου το ζώο, τον κριό, αλλά τον νου, το ηγεμονικό της ψυχής, ο οποίος δεν διαμερίζεται στις γήινες μέριμνες, και επιζητώ, αφού καθαρθεί σαν μέσα από φωτιά και αποδειχθεί δόκιμος, να αναπεμφθεί ολόκληρος σε εμένα. Ούτε επιζητώ να καίγεται στη φωτιά το λίπος των αρνιών μέχρι να γίνει λεπτότατος καπνός, αλλά να μου προσφέρεται η απλότητα των τρόπων από μια άκακη ψυχή. Και δεν επιθυμώ να χύνεται στη βάση του θυσιαστηρίου αίμα ταύρων και τράγων· αλλά το επιθυμητικό και το θυμοειδές της ψυχής να αναλώνεται μέσω της φιλόπονης προσευχής και της προσήλωσης στα άγια.

Γι' αυτό καταργεί τα πρώτα, για να εγκαθιδρύσει τα δεύτερα. «Ούτε και αν έρχεστε να εμφανιστείτε ενώπιόν μου». Εξυπακούεται το «δεν θέλω». Δεν καταργεί μόνο τον νόμο περί των θυσιών, αλλά και εκείνον που όριζε ότι κάθε αρσενικό πρέπει να εμφανίζεται τρεις φορές τον χρόνο ενώπιον του Κυρίου. Επειδή λοιπόν δεν μεταστράφηκαν από το να είναι άδικοι και να έχουν δόλιες προθέσεις, τους απέβαλε από τα μάτια του. Διότι «οι οφθαλμοί του Κυρίου στρέφονται προς τους δικαίους» και «ευθύτητες είδε το πρόσωπό του». —Φανερώνει δε την οργή του δεσπότη προς τους υπηρέτες του, το ότι τους αφαιρείται η παρρησία της επικοινωνίας μαζί του. Το ότι δε η θεωρία του Θεού εκτείνεται στον αριθμό τρία, δηλώνει την επίγνωση της θεολογίας στην Τριάδα. — Γι' αυτόν τον λόγο προτίμησε τους άρρενες ως άξιους των θείων οφθαλμών, υποδεικνύοντας ότι ο λόγος επιζητεί ψυχές δυναμικές, που να εκπληρώνουν σταθερά και ισχυρά τα δόγματα, και όχι μαλθακές, ευμετάβολες και εκθηλυσμένες. Γι' αυτό λέει: «Τρεις φορές τον χρόνο θα εμφανιστεί κάθε αρσενικό ενώπιόν μου»· πράγμα το οποίο και αυτό το απορρίπτει, επειδή τηρείται με σαρκικό τρόπο από τον σαρκικό Ισραήλ.

Διότι, ποιος ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Έδειξε ποια είναι αυτά: οι σωματικές διατάξεις του νόμου· το κριάρι που προσφέρεται ως ολοκαύτωμα και το λίπος των αρνιών και το αίμα των ταύρων και των τράγων, καθώς και η σωματική προσέλευση στον ναό, ωσάν οι θείοι οφθαλμοί να είχαν ανάγκη από προσέγγιση για να δουν, μην μπορώντας διαφορετικά να φτάσουν σε όσους βρίσκονται μακριά.

«Λουστείτε, γίνετε καθαροί». Φαίνεται πως ο λόγος παρουσιάζει κάποια αντίφαση ως προς το ρητό, σαν να προσάπτει στον Θεό κάποια ψευδολογία. Διότι είπε ότι: «Δεν θα συγχωρήσω πλέον τις αμαρτίες σας». Και το: «Εάν πληθύνετε τη δέηση, δεν θα σας εισακούσω». Τώρα, σαν να είναι αυτά θεραπεύσιμα, λέει: «Λουστείτε, γίνετε καθαροί». Αυτό συμβαίνει διότι στα μεν προηγούμενα ελέγχεται η αδυναμία του νόμου να προσφέρει σωτηρία σε όσους θέλουν να ζουν σύμφωνα με αυτόν, ενώ σε τούτα εδώ δεικνύεται μία άλλη οδός προς τη σωτηρία. Και το μεν πρώτο ακυρώνει την αισθητή πολιτεία σύμφωνα με τον νόμο του Μωυσή, ενώ τούτο υποδεικνύει τις αρχές της ευαγγελικής ζωής: «Εάν φέρετε σεμίδαλι, είναι μάταιο· το θυμίαμα, βδέλυγμα· το πάχος των αρνιών, το αίμα των ταύρων δεν τα θέλω». —Τι λοιπόν να πράξουμε; Τι να προσφέρουμε;

Τους δε Ιουδαίους που απείθησαν θα τους εκδιώξει από τους άγιους τόπους, και θα τους θέσει έξω από τον ιερό περίβολο των αγίων· αλλά και όταν προσφέρουν τα προοριζόμενα για θυσία δεν θα τα αποδεχθεί· απεναντίας, θα τους τιμωρήσει και θα τους υποβάλει σε μαστίγωση, καθώς είναι σφιχτά δεμένοι με τις αλυσίδες των δικών τους αμαρτημάτων. Άκουγε λοιπόν Εκείνον που λέει «Πάρτε τα αυτά από εδώ», για να εννοήσεις πάλι εκείνα τα οποία βέβαια και παλαιότερα έλεγε μέσω της φωνής του προφήτη Ησαΐα: «Ολοκαυτώματα κριαριών, και λίπος αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν θέλω, ούτε καν όταν έρχεστε να εμφανιστείτε ενώπιόν μου. Διότι, ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Δεν θα συνεχίσετε να πατάτε την αυλή μου· εάν φέρετε σιμιγδάλι, είναι μάταιο· το θυμίαμα μου είναι βδέλυγμα· τις νουμηνίες σας και τα σάββατα και τη μεγάλη ημέρα δεν τα ανέχομαι· τη νηστεία και την αργία και τις εορτές σας τις μισεί η ψυχή μου· μου γίνατε βάρος, δεν θα ανεχθώ πλέον τις αμαρτίες σας».

Γι' αυτό, λοιπόν, ο προφήτης ευχαριστεί, λέγοντας: «Εάν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας είχε αφήσει σπέρμα, θα είχαμε γίνει σαν τα Σόδομα, και θα είχαμε ομοιωθεί με τα Γόμορρα». Διότι, επειδή ο Ισραήλ λάτρεψε είδωλα, και σκότωσε προφήτες, και αρνήθηκε τον Χριστό, ή μάλλον επειδή σκότωσε και τον αρχηγό της ζωής, ο Θεός των όλων θα έπρεπε να είχε καταδικάσει σε ολοκληρωτικό όλεθρο ολόκληρο το γένος. Επειδή όμως είναι αγαθός πέρα από κάθε λόγο, διατήρησε το υπόλειμμα, και δεν έγιναν ίσοι με τα Σόδομα, οι οποίοι με όλο το γένος και με όλο τον οίκο και με τις ίδιες ............ και έχουν δυσέκπλυτη την αμαρτία. Και πολύ ορθά θα λεχθεί από εμάς: «Ή μήπως καταφρονείς τον πλούτο της χρηστότητάς Του, και της ανοχής, και της μακροθυμίας; Αγνοώντας ότι η χρηστότητα του Θεού σε οδηγεί σε μετάνοια; Αλλά σύμφωνα με τη σκληρότητά σου, και την αμετανόητη καρδιά σου, θησαυρίζεις για τον εαυτό σου οργή κατά την ημέρα της οργής και της αποκάλυψης, και της δικαιοκρισίας του Θεού. Διότι όλοι μας πρέπει να φανερωθούμε ενώπιον του Χριστού, ώστε να λάβει ο καθένας την ανταπόδοση για όσα έπραξε δια του σώματος, είτε αγαθό, είτε φαύλο». <Ακούστε τον λόγο του Κυρίου άρχοντες των Σοδόμων, προσέξτε τον νόμο του Θεού λαέ των Γομόρρων. Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας, λέει ο Κύριος; Είμαι πλήρης από ολοκαυτώματα κριαριών, και λίπος αρνιών, και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ. Ούτε καν να έρχεστε να εμφανιστείτε ενώπιόν μου. Διότι ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;>

Ανανήψτε, λέει, για λίγο. Και αφού στρέψετε το μάτι της διανοίας σας στα λόγια του πάνσοφου Μωυσή, κατανοήστε το μυστήριο του Χριστού. Διότι ο Μωυσής είπε: «Ο Κύριος ο Θεός σας θα αναστήσει για εσάς έναν προφήτη σαν εμένα από τους αδελφούς σας· αυτόν θα ακούτε σε όλα όσα σας πει.» Ακούστε λοιπόν τον λόγο του Κυρίου, προσέξτε τον νόμο του Θεού· δηλαδή, κατανοήστε και εσείς τη δύναμη των ευαγγελικών θεσπισμάτων. Αυτό δεν έχει προστάξει ο Μωυσής; Διότι παιδαγωγεί προς τον Χριστό, και το τέλος των νομικών θεσπισμάτων αποβλέπει στο δικό Του μυστήριο. Αλλά νομίζετε, λέει, ότι ευαρεστείτε τον Θεό, με το να επιθυμείτε να εκπληρώνετε όσα αφορούν τύπους και σκιές. Ακούστε τα λόγια Εκείνου που σας μίλησε στο παρελθόν και για τον νόμο. Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας; λέγει ο Κύριος. Είμαι πλήρης. Διότι αν τις προσφέρετε σαν να έχω ανάγκη, έχετε πλανηθεί από το ορθό, και έχετε απομακρυνθεί από τον σοφό και αληθινό λογισμό. Διότι δεν λείπει απολύτως τίποτα από τη φύση που πληροί τα πάντα, επειδή τα πάντα ανήκουν σε αυτήν, και από αυτήν δίδονται στα υπόλοιπα. «Διότι τι έχεις που δεν το έλαβες;» Αυτό θα ταίριαζε να λέγεται στην κτιστή φύση. Απέχω πλέον, λέει, και έχω χορτάσει, και δεν θα επέλεγα πια τις θυσίες τους. Διότι πώς, πες μου, θα ωφελήσει τον Θεό των όλων ένα ολοκαυτωμένο κριάρι; Τι ευχαρίστηση θα προσφέρει το λίπος των αρνιών; Και αν βέβαια προσφερόταν αίμα από τράγους και ταύρους, πώς θα ευχαριστιόταν ο Θεός με αυτό;

Αν, λοιπόν, αυτά τα λέει ο Χριστός και κατηγορεί τους Ιουδαίους, θα αναλογιστείς όσα έχουν πράξει, συμπεριφερόμενοι απέναντί του με αναίδεια, στήνοντας παγίδες και ανοίγοντας λάκκους. Και στο μέτρο που περνούσε από το χέρι τους και σύμφωνα με τη δύναμη των εγχειρημάτων τους, μηχανεύονταν εναντίον του κάθε είδους κακία. Διότι άλλοτε έστελναν κάποιους από τους δικούς τους μαθητές, μαζί με τους λεγόμενους Ηρωδιανούς, για να τον ρωτήσουν και να πουν: «Επιτρέπεται να δώσουμε φόρους στον Καίσαρα ή όχι;» Και άλλοτε πάλι τον πλησίαζαν λέγοντας: «Επιτρέπεται το Σάββατο να θεραπεύει κανείς;», για να τον κατηγορήσουν. Ας τον ακούσουν, λοιπόν, να λέει: «Αφαιρέστε τις πονηρίες από τις ψυχές σας μπροστά από τα μάτια μου. Παύστε από τις πονηρίες σας.» <Μάθετε να κάνετε το καλό, αναζητήστε τη δικαιοσύνη, λυτρώστε τον αδικούμενο, δικαιώστε το ορφανό και υπερασπιστείτε τη χήρα, και ελάτε να ελεγχθούμε, λέει ο Κύριος. Και αν οι αμαρτίες σας είναι σαν το πορφυρό, θα τις λευκάνω σαν το χιόνι. Και αν είναι κόκκινες, θα τις λευκάνω σαν το μαλλί.> Αφού, λοιπόν, κατέδειξε την αδυναμία της νομικής λατρείας με το να πει: «Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας, λέει ο Κύριος; Έχω χορτάσει», και προσθέτοντας σε αυτά: «Διότι ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;», εξηγεί πάλι την ομορφιά της ευαγγελικής πολιτείας, και καταδεικνύει την οδό της αληθινά άγιας ζωής, όχι πλέον με τύπους και σκιές, αλλά με αυτά τα ίδια τα πράγματα και με τα κατ' αρετήν νοούμενα επιτεύγματα που χαίρουν αποδοχής.

Διότι οι μεν φυλές στη Σαμάρεια, όντας ολοκληρωτικά παραδομένες στις λατρείες των ειδώλων, συλλαμβάνονταν να είναι σφόδρα ράθυμες και να έχουν παραμελήσει πολύ τους νόμους που δόθηκαν μέσω του Μωυσή· αυτοί πάλι στα Ιεροσόλυμα θυσίαζαν μεν στους υψηλούς τόπους στον Βάαλ και προσέφεραν σπονδές στη στρατιά του ουρανού, υποκρίνονταν δε, εκτός από αυτό, ότι φρόντιζαν να σέβονται τον νόμο και ότι έσπευδαν να εκπληρώσουν τόσο τις θυσίες όσο και τις εορτές. Όμως ότι αυτά τα έχει μισήσει ο Δημιουργός των όλων, το έκανε φανερό και μέσω της φωνής του Ησαΐα, λέγοντας: «Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, άρχοντες των Σοδόμων· προσέξτε τον νόμο του Θεού, λαέ των Γομόρρων. Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας; λέει ο Κύριος. Είμαι πλήρης από ολοκαυτώματα κριών, και λίπος αμνών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ, ούτε αν έρχεστε να εμφανιστείτε ενώπιόν μου· διότι ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Να πατάτε την αυλή μου δεν θα το επαναλάβετε. Αν φέρετε σεμίδαλι, είναι μάταιο· το θυμίαμα μου είναι βδέλυγμα· τις νουμηνίες σας και τα σάββατα και τη μεγάλη ημέρα δεν τα ανέχομαι· τη νηστεία και την αργία και τις εορτές σας τις μισεί η ψυχή μου· μου προκάλεσαν κορεσμό.» Λέμε, λοιπόν, ότι από αυτό το νόημα εξαρτώνται τα προκείμενα. Διότι λέει, εμίσησα και απέωσα τις εορτές σας, και δεν θα επιδοκίμαζα τις θυσίες, ούτε θα θεωρούσα ποτέ ως οσμή ευωδίας τα ολοκαυτώματα και τις προσφορές υπέρ της σωτηρίας.

Επειδή λοιπόν παραμελήθηκαν τα του Θεού, και δεν δόθηκε φροντίδα στο πιο σημαντικό, «Δεν έχω καμία ευαρέσκεια σε εσάς, λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ, και δεν θα δεχτώ θυσία από τα χέρια σας. Διότι από την ανατολή του ηλίου έως τη δύση το όνομά μου έχει δοξαστεί ανάμεσα στα έθνη, και σε κάθε τόπο προσφέρεται θυμίαμα στο όνομά μου και θυσία καθαρή· διότι μέγα είναι το όνομά μου στα έθνη, λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ». Απορρίπτει λοιπόν ξεκάθαρα την προσφορά της κατά νόμον θυσίας, και σχεδόν απομακρύνεται από την αγάπη προς τους Ιουδαίους, και καθιστά την ιεροσύνη ανεπιθύμητη και τη σκιά της απαράδεκτη, εννοώ δηλαδή τις θυσίες των βοδιών και τους καπνούς, διότι ούτε εξ αρχής ήταν αυτός ο σκοπός του. Και αυτό το έκανε σαφές σε εμάς και μέσω άλλων προφητών, λέγοντας αφενός μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Έχω χορτάσει από ολοκαυτώματα κριαριών, και λίπος αρνιών, και αίμα ταύρων και τράγων δεν θέλω, ούτε να έρχεστε να εμφανιστείτε μπροστά μου. Διότι ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Δεν θα συνεχίσετε να πατάτε την αυλή μου. Εάν φέρετε σιμιγδάλι, είναι μάταιο· το θυμίαμα μου είναι βδέλυγμα»· αφετέρου δε μέσω της φωνής του Ιερεμία: «Συγκεντρώστε τα ολοκαυτώματά σας μαζί με τις θυσίες σας και φάτε τα κρέατα, διότι δεν μίλησα προς τους πατέρες σας περί ολοκαυτωμάτων και θυσιών, την ημέρα που τους έβγαλα από τη γη της Αιγύπτου».

Εφόσον λοιπόν ο Παύλος βροντοφωνάζει: «Έτσι να τρέχετε, ώστε να κατακτήσετε το βραβείο», και καθώς η αγία εορτή ανατέλλει για εμάς σαν τον ήλιο, ας απορρίψουμε μακριά την αδρανή οκνηρία της αργίας. Και αφού νικήσουμε το σκοτεινό σκότος της αδράνειας, ας προχωρήσουμε με ανδρείο και λαμπρό φρόνημα προς κάθε αρετή, λέγοντας μεταξύ μας εκείνο που έχει γραφτεί: «Ελάτε, ας ανεβούμε στο όρος του Κυρίου, και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ, και θα μας αναγγείλει την οδό του, και θα πορευθούμε σε αυτήν.» Διότι οι Ιουδαίοι, μην ξέροντας πώς να απομακρυνθούν από την τυπική και σωματική λατρεία, ακούνε: «Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας; λέγει ο Κύριος. Έχω χορτάσει από ολοκαυτώματα κριών και λίπος αρνιών, και αίμα ταύρων και τράγων δεν θέλω, ούτε καν όταν έρχεστε να εμφανιστείτε ενώπιόν μου.» Σε εκείνους όμως που έχουν απομακρυνθεί πολύ από αυτά, και έχουν φροντίσει να επιδεικνύουν στον Θεό την αληθινή περιτομή της καρδιάς μέσω της πνευματικής λατρείας, ο προφήτης βροντοφωνάζει: «Ζητήστε τον Θεό, και όταν τον βρείτε, επικαλεστείτε τον. Και όταν σας πλησιάσει, ας εγκαταλείψει ο ασεβής την οδό του, και ο άνομος άνδρας τις βουλές του, και ας επιστρέψει στον Κύριο, και θα ελεηθεί, διότι θα συγχωρήσει πλουσιοπάροχα τις αμαρτίες σας.»

Γι' αυτό λοιπόν και παντού ονόμαζε τον εαυτό του με σοφία και σύμφωνα με τη θεία οικονομία Υιό του ανθρώπου. Όμως, ο μεν Ισραήλ νόμιζε ότι τιμά τον Θεό προσφέροντας τα πρόσκαιρα και τα ευκολόφθαρτα, και εκείνα που δεν έχουν μεγάλη αξία, και στα γήινα μελήματα είχε, τρόπον τινά, προσηλώσει όλο τον νου του. Διότι, «Ο Κάιν στράφηκε στη γεωργία, ενώ ο Άβελ ήταν ποιμένας προβάτων». Διότι ο Εμμανουήλ ήταν ο καθοδηγητής του λογικού ποιμνίου, και αυτός είναι ο καλός Ποιμένας, «σε τόπο εύφορο και σε καλή νομή», όπως έχει γραφτεί, ο οποίος ποιμαίνει τα άνω και τα επί της γης ποίμνια. Προς αυτόν έχει αναφωνήσει και ο προφητικός λόγος: «Ποίμαινε τον λαό σου με τη ράβδο της προστασίας σου, τα πρόβατα της κληρονομιάς σου». Επομένως, ο μεν Ισραήλ θεωρούσε σωστό να τιμά τον Θεό με τα πιο γήινα πράγματα, προσφέροντας ως καρπούς τα του νόμου και αναθέτοντας σε Αυτόν τις ανεπιθύμητες θυσίες. Γι' αυτό λοιπόν και άκουσε μέσω της φωνής των αγίων: «Ολοκαύτωμα κριών, και λίπος αρνιών, και αίμα τράγων και ταύρων, δεν τα θέλω, ούτε κι αν έρθετε να εμφανιστείτε ενώπιόν μου. Διότι ποιος ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Δεν θα συνεχίσετε να πατάτε την αυλή μου. Εάν φέρετε σιμιγδάλι, είναι μάταιο· το θυμίαμά σας μου είναι βδέλυγμα». Και πάλι: «Γιατί μου φέρετε λιβάνι από τη Σαβά, και κιννάμωμο από γη μακρινή; Τα ολοκαυτώματά σας δεν είναι δεκτά, και οι θυσίες σας δεν με ευχαρίστησαν». Αυτό ακριβώς φανερώνει το ότι ο Θεός δεν έδωσε σημασία στις θυσίες του Κάιν.

«Μήπως θα τον προσεγγίσω με ολοκαυτώματα, με μοσχάρια ενός έτους; Μήπως θα δεχθεί ο Κύριος χιλιάδες κριάρια, ή μυριάδες παχιά κατσίκια; Μήπως πρέπει να δώσω τα πρωτότοκά μου για την ασέβειά μου, τον καρπό της κοιλιάς μου για την αμαρτία της ψυχής μου;» Έπειτα, σε άμεση συνάφεια και στη συνέχεια: «Σου αναγγέλθηκε, άνθρωπε», λέει, «ποιο είναι το καλό. Και τι άλλο ζητά ο Κύριος από εσένα, παρά να αποδίδεις δικαιοσύνη και να αγαπάς το έλεος, και να είσαι έτοιμος να πορευτείς μαζί με τον Κύριο, τον Θεό σου;» Άραγε, λοιπόν, δεν είναι αυτό ολοφάνερα εκείνο που είπε ο Χριστός: «Αν κάποιος θέλει να έρθει οπίσω μου, ας απαρνηθεί τον εαυτό του, και ας σηκώσει τον σταυρό του, και ας με ακολουθεί;» Και πάλι: «Εκείνος που με αγαπά, ας με ακολουθεί, και όπου είμαι εγώ, εκεί ας είναι και ο δικός μου διάκονος.» Όχι στο πλαίσιο της νομικής λατρείας, αλλά της κατά Χριστόν, της άγιας και πνευματικής. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Πολύ ορθά μίλησες. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Και μέσω της φωνής του Ησαΐα, επιπλήττει εντονότερα τους Ισραηλίτες λέγοντας: «Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, άρχοντες των Σοδόμων, προσέξτε τον νόμο του Θεού, λαέ των Γομόρρων. Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας, λέει ο Κύριος; Είμαι χορτασμένος από ολοκαυτώματα κριαριών, και δεν επιθυμώ πάχος αρνιών και τράγων. Ούτε κι αν έρχεστε να εμφανιστείτε ενώπιόν μου, διότι ποιος ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Δεν θα ξαναπατήσετε την αυλή μου. Αν φέρετε σιμιγδάλι, είναι μάταιο.»

Και ο Ησαΐας λέει: Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας; λέει ο Κύριος, και τα εξής. Αλλά επειδή ο Αμνός του Θεού θυσιάστηκε για εμάς, σύμφωνα με τον Απόστολο που λέει: Διότι και το δικό μας Πάσχα, ο Χριστός, θυσιάστηκε για εμάς, για να σηκώσει την αμαρτία του κόσμου, και έγινε κατάρα για εμάς σύμφωνα με το γεγραμμένο: Επικατάρατος είναι καθένας που κρεμιέται πάνω σε ξύλο, ώστε να μας εξαγοράσει από την κατάρα του νόμου και για να λάβουμε την υιοθεσία, οφείλουμε και εμείς να του προσφέρουμε κάποιο δώρο μας που να του είναι αρεστό. Ποιο δώρο λοιπόν ή ποια θυσία οφείλουμε να προσφέρουμε στον Χριστό την ημέρα της αναστάσεως, ώστε να του είναι αρεστή, εφόσον δεν επιθυμεί θυσίες άλογων ζώων; Ο ίδιος πάλι ο άγιος μας διδάσκει και αυτό, λέγοντας:

Το Πνεύμα φανέρωνε στον προφήτη αυτά που δήλωνε άλλοτε μεν με τέτοια σαφήνεια, ώστε να μην υπάρχει ανάγκη αλληγορικών τρόπων στην ερμηνεία των λόγων, αλλά να χρησιμοποιούνται μόνο οι ίδιες οι απλές λέξεις, άλλοτε δε μέσω συμβόλων άλλων πραγμάτων, τα οποία με εκφραστικά ρήματα και ονόματα υπέβαλλαν διαφορετικό νόημα, όπως ακριβώς και στην περίπτωση των ονείρων του Ιωσήφ, όπου φαινόταν να τον προσκυνούν έντεκα στον αριθμό αστέρια, υποδηλώνοντας κατ' αυτόν τον τρόπο τους αδελφούς του, ενώ άλλοτε έβλεπε τους αδελφούς του να συλλέγουν στάχυα, αφήνοντας έτσι να εννοηθεί η έλλειψη σίτου. Έτσι και στον παρόντα προφήτη, τα περισσότερα από όσα προφητεύονταν τα έβλεπε μέσω συμβόλων, και τα περισσότερα μάλιστα έχουν ειπωθεί συμπλεγμένα μεταξύ τους, καθώς άλλα έχουν συνυφανθεί κυριολεκτικά και άλλα αλληγορικά, παρόμοια με αυτά που βρίσκονται και στις διδασκαλίες του Σωτήρος, μέσω των οποίων έχει καταγραφεί να λέει: «Δεν λέτε εσείς ότι τέσσερις μήνες απομένουν και ο θερισμός έρχεται; Σηκώστε τα μάτια σας και δείτε τα χωράφια, ότι είναι ήδη λευκά για θερισμό»· διότι από αυτά, άλλα μεν λέγονται κυριολεκτικά, άλλα δε νοούνται αλληγορικά, και θα μπορούσες να βρεις άπειρα άλλα τέτοια, όπως λοιπόν και στον προφήτη που εξετάζουμε, στον οποίο θα μπορούσες να βρεις λόγια που νοούνται αυτολεξεί, όπως τα εξής: «Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας;»

«λέγει ο Κύριος: είμαι πλήρης ολοκαυτωμάτων» και τα εξής, ενώ τα ακόλουθα απευθύνονται αποκλειστικά στη διάνοια: «αμπελώνας δημιουργήθηκε για τον αγαπημένο σε λόφο, σε τόπο εύφορο» και τα εξής. Ως «όραση» δεν εννοεί κάποια συνηθισμένη ούτε κάποια που υποπίπτει στους σωματικούς οφθαλμούς, αλλά την προφητική εποπτεία εκείνων που πρόκειται να συμβούν έπειτα από μακρό χρόνο. Διότι, όπως ακριβώς αν κάποιος παρατηρούσε σε έναν μεγάλο πίνακα εικονισμένα με τη ζωντάνια των χρωμάτων την έφοδο εχθρών, τις λεηλασίες μιας χώρας, καθώς και πολιορκίες και εξανδραποδισμούς, με τον ίδιο τρόπο φαίνεται ότι είδε και εκείνος την όραση εν εγρηγόρσει και όχι καθ' ύπνον, καθώς το θείο Πνεύμα καταύγαζε την ψυχή του.

«Αλίμονο στην ψυχή τους, διότι μηχανεύτηκαν πονηρή βουλή εναντίον του εαυτού τους, λέγοντας: Ας δέσουμε τον δίκαιο, επειδή μας είναι δύσχρηστος»· επομένως, έχει αποδειχθεί για ποια αιτία τους ονόμασε «άρχοντες των Σοδόμων». Επειδή οι γιοι των Ιουδαίων, καυχώμενοι για την αρετή των πατέρων τους, υπερηφανεύονταν ότι είναι «σπέρμα του Αβραάμ» και απόγονοι του Ισραήλ, εύλογα ο λόγος ταπεινώνει την αλαζονεία τους και καθαιρεί τη μάταιη έπαρσή τους, ονομάζοντας αφενός τους «άρχοντες» του περιβόητου Ισραήλ «άρχοντες των Σοδόμων», και αποκαλώντας αφετέρου αυτόν που έφερε το όνομα «λαός» του Θεού «λαό της Γομόρρας», αυτούς δηλαδή που εξαιτίας των ίδιων πράξεων έγιναν όμοιοι με εκείνους που παλαιότερα είχαν ασεβήσει. Ο λόγος εισάγει έναν νέο νόμο διδασκαλίας, ο οποίος συνεπάγεται την παραίτηση από τη σωματική λατρεία σύμφωνα με τον Μωυσή· αναφέρουμε δε αυτά στους άρχοντες του έθνους που υπήρχαν την εποχή του Σωτήρα, οι οποίοι, αφού τόλμησαν να στραφούν εναντίον του Κυρίου, νόμιζαν ότι μπορούν να εξευμενίζουν τον Θεό με θυσίες, με σπονδές και με τις άλλες σωματικές λατρείες κατά τον νόμο. Προς αυτούς, λοιπόν, απευθύνεται ο λόγος λέγοντας: «Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας;» και τα εξής. Στα οποία προσθέτει το: «Μου έχετε γίνει κορεσμός» και τα εξής.

Και αφού αυτά συντελέστηκαν κατ' αυτόν τον παράδοξο τρόπο, μάθε εσύ, ω «Ιακώβ», ότι δεν θα γίνεις άξιος της κλήσεώς μου τότε, ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «ούτε εμένα επικαλέστηκες, Ιακώβ», και σύμφωνα με τον Ακύλα και τον Θεοδοτίωνα: «και δεν με επικαλέστηκες, Ιακώβ». Διότι τα μεν άγρια «θηρία» και οι «σειρήνες» και «οι θυγατέρες των στρουθοκαμήλων θα με ευλογήσουν»· εσύ όμως, ω «Ιακώβ», δεν έπραξες τίποτε τέτοιο, αλλά ούτε καν καταδέχθηκες να με επικαλεστείς, «αλλά κουράστηκες για εμένα» σύμφωνα με τον Σύμμαχο, και σύμφωνα με τον Ακύλα και τον Θεοδοτίωνα: «διότι κουράστηκες με εμένα», καίτοι εγώ «δεν σε έκανα να κοπιάσεις». Όσα λοιπόν ενομίζετο ότι σου προκαλούν κόπους, αυτά τα έχω ήδη αποποιηθεί, λέγοντας και πρωτύτερα: «τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας; λέγει ο Κύριος· είμαι πλήρης από ολοκαυτώματα κριών, και στέαρ αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ». Αλλά «ούτε θυμίαμα, ούτε λίβανο, ούτε θυσίες», ούτε τίποτε άλλο από αυτά δεν ζήτησα από εσένα στους νόμους της Καινής Διαθήκης, τους οποίους διέταξα «δια του Παιδός μου», «τον οποίο εξέλεξα», αλλά ούτε και εσύ μου τα προσέφερες αυτά. Αν όμως πρέπει να πούμε την αλήθεια, έπραξες άλλα αντί άλλων· διότι «μέσα στις αμαρτίες σου στάθηκα προστάτης σου», ή σύμφωνα με τους υπόλοιπους ερμηνευτές: «μέσα στις αμαρτίες σου με επικαλέστηκες και μέσα στις αδικίες σου».

Με τον όρο «κριούς» εννοεί τους άρχοντες των Εκκλησιών, για τους οποίους γινόταν λόγος και στον προηγούμενο ψαλμό: «Ενδύθηκαν τα κριάρια των προβάτων»· τους οποίους οι ίδιοι κατέστησαν ως ηγέτες των ποιμνίων. «Βόδια» εννοεί τις ψυχές που συναθροίζονται στην Εκκλησία: «Μήπως νοιάζεται ο Θεός για τα βόδια;» λέει η Γραφή, «ή πάντως για εμάς το λέει;» «Τράγοι» δε, θα μπορούσαν να είναι οι νεογέννητοι και όσοι γεννήθηκαν την περίοδο του χειμώνα. Γι' αυτό, σύμφωνα με τους υπόλοιπους ερμηνευτές, ονομάστηκαν «και έρημοι», επειδή διέφυγαν τον καιρό του διωγμού. Και αυτούς, λοιπόν, ως νεογνά και ως προαχθέντες από τους ίδιους, τους προσφέρουν στον Θεό, σεμνυνόμενος ο καθένας για όσα προσέφερε. Αυτά λοιπόν εξετάστηκαν από εμάς πνευματικά και όπως αρμόζει στην επαγγελία των θεόπνευστων Γραφών. Και πρέπει πράγματι να κατανοούμε κατ' αυτόν τον τρόπο τα προκείμενα, παρά σύμφωνα με τις ταπεινές μυθολογίες των Ιουδαίων, οι οποίοι υπονοούν ότι ο Θεός χαίρεται με ολοκαυτώματα, ή με αισθητά θυμιάματα, ή με αίματα κριαριών, βοδιών και τράγων. Όλα αυτά, βεβαίως, ο ίδιος ο Θεός τα απορρίπτει μέσω του προφήτη, λέγοντας: «Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας; λέγει ο Κύριος. Είμαι πλήρης από ολοκαυτώματα κριαριών, και πάχος αρνιών και αίματα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ. Διότι ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;»

Είτε θέλει κάποιος να τα εκλάβει αυτά κατά γράμμα, το νόημα που αποδίδεται είναι υγιές· είτε κατά τη βαθύτερη διάνοια, [αυτό γίνεται] πολύ ευκολότερα· επειδή πρέπει να έχουμε την πεποίθηση ότι πρωτίστως και μάλλον σύμφωνα με αυτήν [τη διάνοια] εκπληρώνονται όσα αναφέρονται στα διάφορα χωρία. Πάντως, από τα προλεχθέντα, μπορούν να γίνουν κάπως σαφή και όσα αναφέρονται στην αρχή της προκειμένης περικοπής, διότι «στις έσχατες ημέρες», είναι δε φανερό ότι τώρα πια κατά τη συντέλεια των αιώνων, έχει γίνει εμφανές το πνευματικό όρος του Θεού, δηλαδή ο θείος και ουράνιος Λόγος· και ο οίκος Του, η Εκκλησία, η οποία είναι οικοδομημένη πάνω στο θεμέλιο των αποστόλων και των προφητών, και για τον λόγο αυτό λέγεται ότι βρίσκεται πάνω από τα όρη. Και αυτά έγιναν φανερά μετά την αποβολή του λαού της περιτομής, και μετά την αφαίρεση της βασιλείας των ουρανών από αυτόν, όταν εκπληρώθηκαν τα λόγια της προφητείας που παρατέθηκε πιο πάνω, με τα οποία έχει ειπωθεί το: «Θα εγκαταλειφθεί η θυγατέρα Σιών σαν σκηνή σε αμπελώνα, και σαν καλύβα φύλακα σε οπωρώνα, και σαν πόλη που πολιορκείται»· και όταν εκπληρώθηκε το: «Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, άρχοντες των Σοδόμων· προσέξτε τον νόμο του Θεού, λαέ των Γομόρρων. Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας, λέει ο Κύριος;» και τα εξής· στα οποία προσθέτει: «Τις νουμηνίες σας, και τις εορτές σας, τις μισεί η ψυχή μου· μου έγιναν βάρος, δεν θα ανεχτώ πλέον τις αμαρτίες σας».

Αφού ο θείος λόγος απείλησε με απομάκρυνση και αποβολή όσους δεν ιερουργούν με τον ορθό τρόπο, υπόσχεται ότι θα εγκαταστήσει άλλον ιερέα, από άλλο γένος, για τον οποίο και λέει ότι «θα διέρχεται ενώπιον του χριστού του», ή «θα περιπατεί ενώπιον του χρισμένου του», όπως ερμήνευσε ο Ακύλας, ή όπως ο Σύμμαχος, «θα αναστρέφεται έμπροσθεν του χριστού του». Και ποιος θα μπορούσε να είναι αυτός παρά κάθε ένας που προσέρχεται με ευσέβεια στην ιερουργία του Χριστού του Θεού, για τον οποίο ο ίδιος ο Θεός των όλων, ως «σοφός αρχιτέκτων» και οικοδόμος, υπόσχεται ότι θα οικοδομήσει τον οίκο της εκκλησίας, μην εννοώντας άλλον οίκο παρά την εκκλησία που συστάθηκε στο όνομα του Χριστού σε ολόκληρη την οικουμένη, όπου κάθε ένας που έχει ιερωθεί μέσω του Χριστού του Θεού λέγεται ότι θα πράττει, μέσα από τις πνευματικές λειτουργίες, τα ευάρεστα και εκείνα που επιθυμεί ο Θεός, δεδομένου ότι ομολογείται μέσω της προφητείας του Ησαΐα ότι όσα επιτελούνταν με το αίμα ταύρων και τράγων, σύμφωνα με την παλαιά τυπική λατρεία, έχουν πλέον μισηθεί από τον Θεό;

Εκτός τούτων, η προφητεία αναφέρει ότι στην έρημο που υποδείχθηκε θα δοθεί η δόξα του Λιβάνου και η τιμή του Καρμήλου. Και ποια είναι «η δόξα του Λιβάνου» παρά η λατρεία που τελείται μέσω των θυσιών σύμφωνα με τον νόμο του Μωυσή; Την οποία απέρριψε ο Θεός μέσω της προφητείας που λέει «γιατί μου φέρετε λιβάνι από τη Σαβά;» και «τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας;», και μετέθεσε στην έρημο του Ιορδάνη τη δόξα της Ιερουσαλήμ, καθώς ο ευσεβής τρόπος ζωής άρχισε να εφαρμόζεται όχι πλέον στην Ιερουσαλήμ, αλλά στην έρημο, από την εποχή του Ιωάννη. Ομοίως δε και «η τιμή» του νόμου και των πιο σωματικών διατάξεων που θεσπίστηκαν σύμφωνα με αυτόν, έχει δοθεί στην έρημο του Ιορδάνη για την προαναφερθείσα αιτία: επειδή όσοι είχαν ανάγκη από θεραπεία της ψυχής δεν κατέφευγαν πλέον στην Ιερουσαλήμ, αλλά στη λεγόμενη έρημο, εξαιτίας της άφεσης των αμαρτιών που κηρυσσόταν σε αυτήν. Θεωρώ, εξάλλου, ότι και η παρουσία του Σωτήρα μας στο βάπτισμα φανερώνεται μέσω του χωρίου «και ο λαός μου θα δει τη δόξα του Κυρίου και το μεγαλείο του Θεού». Διότι τότε ακριβώς φανερώθηκε η δόξα του Σωτήρα μας, όταν «αφού βαπτίστηκε, ανέβηκε από το νερό, και ανοίχτηκαν σε αυτόν οι ουρανοί, και είδε το Πνεύμα του Θεού να κατεβαίνει σαν περιστέρι και να μένει πάνω του», τότε που ακούστηκε και «φωνή από τους ουρανούς να λέει: Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα».

Και ο Ξενοκράτης ο Χαλκηδόνιος, αποκαλώντας τον μεν «ύπατο Δία», τον δε «νεότερο», αφήνει να εννοηθεί η έννοια του Πατέρα και του Υιού. Και το πιο παράδοξο, φαίνεται να γνωρίζει το θείο εκείνος που εισάγει θεούς με ανθρώπινα πάθη· τον οποίο ούτε έτσι δεν σέβεται ο Επίκουρος. Λέει, λοιπόν: «Γιατί, γιε του Πηλέα, με κυνηγάς με γοργά πόδια, ενώ εσύ είσαι θνητός και εγώ αθάνατος θεός; Ούτε καν με κατάλαβες ότι είμαι θεός». Έτσι φανέρωσε ότι το θείο δεν μπορεί να αιχμαλωτιστεί ούτε να κατανοηθεί από θνητό ούτε με τα πόδια, ούτε με τα χέρια, ούτε με τα μάτια, ούτε γενικά με το σώμα. «Με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο; Ή με ποιο ομοίωμα τον συγκρίνατε;» λέει η Γραφή, «μήπως έφτιαξε εικόνα ο τεχνίτης ή ο χρυσοχόος, λιώνοντας χρυσάφι, τον επιχρύσωσε;» και τα όσα ακολουθούν. Και ο κωμικός ποιητής Επίχαρμος, στην *Πολιτεία* του, μιλάει σαφώς για τον λόγο κάπως έτσι: «Ο βίος των ανθρώπων έχει μεγάλη ανάγκη από λογική και αριθμό· ζούμε με αριθμό και λογική· διότι αυτά σώζουν τους θνητούς». Έπειτα προσθέτει ρητά: «Ο λόγος κυβερνά τους ανθρώπους και τους σώζει με τον σωστό τρόπο· αν υπάρχει ανθρώπινη λογική, υπάρχει και θείος λόγος. Για τον άνθρωπο έχει σχέση με τις περιστάσεις του βίου. Ο θείος λόγος όμως συνοδεύει όλες τις τέχνες, διδάσκοντας ο ίδιος τους ανθρώπους τι τους συμφέρει να πράξουν. Διότι ο άνθρωπος δεν ανακάλυψε καμία τέχνη, αλλά ο Θεός τη φέρνει. Ο ανθρώπινος λόγος, βέβαια, πηγάζει εκ φύσεως από τον θείο λόγο». Αλλά και το Πνεύμα διαμέσου του Ησαΐα ανακράζει: «Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας;»

Λέει ο Κύριος: «Έχω χορτάσει από ολοκαυτώματα, και λίπος αρνιών και αίμα ταύρων δεν θέλω»· και αφού προσέθεσε λίγο παρακάτω: «Λουστείτε, γίνετε καθαροί, αφαιρέστε τις πονηρίες από τις ψυχές σας» και όσα ακολουθούν, ο Μένανδρος ο κωμικός γράφει με αυτές ακριβώς τις λέξεις: «Εάν κάποιος, ω Πάμφιλε, προσφέροντας ως θυσία πλήθος ταύρων ή κατσικιών ή, μα τον Δία, άλλων παρόμοιων ζώων, ή προσφέροντας κατασκευάσματα, φτιάχνοντας χρυσούς ή πορφυρούς μανδύες ή αγαλματίδια από ελεφαντόδοντο ή σμαράγδι, νομίζει ότι καθιστά τον θεό ευνοϊκό απέναντί του, αυτός πλανάται και έχει άμυαλο κεφάλι. Διότι πρέπει ο άνθρωπος να είναι από τη φύση του χρήσιμος, να μη διαφθείρει παρθένες και να μη μοιχεύει, να μην κλέβει και να μη σφάζει για χάρη χρημάτων. Ούτε καν κλωστή βελόνας να μην επιθυμήσεις, Πάμφιλε· διότι ο θεός σε βλέπει, καθώς είναι παρών δίπλα σου». «Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά και όχι Θεός από μακριά. Θα κάνει άραγε κάποιος άνθρωπος κάτι στα κρυφά, και εγώ δεν θα τον δω;» λέει μέσω του προφήτη Ιερεμία. Και πάλι ο Μένανδρος, παραφράζοντας εκείνο το χωρίο της Γραφής: «Προσφέρετε θυσία δικαιοσύνης και ελπίστε στον Κύριο», γράφει κάπως έτσι: «Ούτε ξένη βελόνα, ω αγαπητέ μου, να μην επιθυμήσεις ποτέ. Διότι ο θεός ευχαριστείται με τα δίκαια έργα και όχι με τα άδικα. Επιτρέπει δε σε αυτόν που κοπιάζει να εξυψώσει τη ζωή του, οργώνοντας τη γη νύχτα και μέρα. Στον θεό να προσφέρεις θυσία διαρκώς, όντας δίκαιος και όντας λαμπρός στους μανδύες όπως και στην καρδιά. Εάν ακούσεις βροντή, να μην τραπείς σε φυγή, εφόσον η συνείδησή σου δεν σε ελέγχει για τίποτα, δέσποτα».

Βλέποντας, λοιπόν, τη δική σου συνείδηση, έτσι να απευθύνεις το αίτημα για τον άρτο προς τον Θεό, γνωρίζοντας ότι δεν υπάρχει καμία κοινωνία του Χριστού με τον Βελίαρ. Κι αν προσφέρεις δώρα που προέρχονται από αδικία, το δώρο σου είναι αντίτιμο σκύλου και μίσθωμα πόρνης· κι αν ακόμη κάνεις λαμπρές τις προσφορές σου από επιδειξιομανία, θα ακούσεις τον προφήτη να βδελύσσεται την εισφορά που προέρχεται από τέτοια έργα: «Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας; λέγει ο Κύριος· έχω χορτάσει από ολοκαυτώματα κριαριών, και λίπος αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ· το θυμίαμα», λέει, «μού είναι βδέλυγμα». Αλλού, αυτόν που θυσιάζει μοσχάρι τον θεωρεί ίσο με αυτόν που σκοτώνει σκύλο. Εάν, επομένως, λαμβάνεις τον άρτο από τον Κύριο, δηλαδή από δίκαιους κόπους, τότε σου επιτρέπεται να προσφέρεις σε Αυτόν την απαρχή από τους καρπούς της δικαιοσύνης. Είναι καλή επίσης και η προσθήκη του «σήμερα»· διότι λέει, «τον άρτον ημών τον επιούσιον δος ημίν σήμερον». Αυτός ο λόγος αποτελεί μιαν άλλη φιλοσοφία, ώστε να διδαχθείς μέσα από τα λόγια σου ότι η ανθρώπινη ζωή είναι εφήμερη. Μόνο το παρόν ανήκει αποκλειστικά στον καθένα, ενώ η ελπίδα για το μέλλον παραμένει στο άδηλο· διότι δεν γνωρίζουμε τι θα φέρει η αυριανή ημέρα. Γιατί ταλαιπωρούμαστε για τα άδηλα, γιατί κακοπαθούμε με τις φροντίδες για τα μελλοντικά; «Αρκετή είναι», λέει, «στην ημέρα η κακία της», εννοώντας με τη λέξη «κακία» την κακοπάθεια και τον κόπο. Γιατί να μεριμνούμε για το αύριο;

ΙΒʹ. Περί θυσιών. Ομοίως ο Θεός αναφωνεί λέγοντας: «Ζω εγώ, λέγει ο Κύριος, ότι περί θυσιών και ολοκαυτωμάτων δεν έδωσα εντολή στους πατέρες σας, από την ημέρα που τους οδήγησα έξω από τη γη της Αιγύπτου έως και αυτήν την ημέρα.» Ο Ησαΐας αναφέρει: «Μήπως εγώ έδωσα εντολή στους πατέρες σας, όταν εξέρχονταν από τη γη της Αιγύπτου, να μου προσφέρουν ολοκαυτώματα και θυσία;» Και πάλι: «Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας, λέγει ο Κύριος; Είμαι πλήρης από ολοκαυτώματα κριών, και λίπος αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ· ούτε καν όταν έρχεστε να εμφανιστείτε ενώπιόν μου. Διότι ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; Δεν θα συνεχίσετε να πατάτε την αυλή μου. Εάν μου φέρετε σιμιγδάλι, είναι μάταιο· το θυμίαμα είναι βδέλυγμα για εμένα.»

Όραση την οποία είδε ο Ησαΐας, ο γιος του Αμώς ... άκουε ουρανέ, και δώσε προσοχή γη, διότι ο Κύριος μίλησε. Γιους γέννησα και μεγάλωσα, αλλά αυτοί με αθέτησαν. Γνώρισε το βόδι τον ιδιοκτήτη του και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του· ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατανόησε. Αλίμονο αμαρτωλό έθνος, ... σπέρμα πονηρό, γιοι άνομοι· εγκαταλείψατε τον Κύριο ... ... κάθε κεφάλι βρίσκεται σε πόνο, και κάθε καρδιά σε λύπη από τα πόδια έως το κεφάλι· δεν υπάρχει σε αυτό υγεία, ούτε για τραύμα ούτε για μώλωπα ούτε για πληγή που φλεγμαίνει· δεν υπάρχει αλοιφή για να τοποθετηθεί, ούτε λάδι ούτε επίδεσμοι .... Και αν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας άφηνε σπέρμα, θα γινόμασταν σαν τα Σόδομα, και θα μοιάζαμε με τα Γόμορρα. Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, άρχοντες των Σοδόμων· προσέξτε τον νόμο του Θεού, λαέ των Γομόρρων. Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας; λέει ο Κύριος· χόρτασα από ολοκαυτώματα κριαριών, και λίπος αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ, ούτε όταν έρχεστε να εμφανιστείτε μπροστά μου. Διότι ποιος ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; ... ... μεγάλη ημέρα δεν ανέχομαι· ... ... μου γίνατε βάρος, δεν θα ανεχτώ άλλο τις αμαρτίες σας. ... Και αν πληθύνετε την προσευχή, δεν θα σας εισακούσω· διότι τα χέρια σας είναι γεμάτα αίμα.

Πρωτοφανή πράγματα. Πριν από λίγο έλεγες: «Σπέρμα πονηρό, υιοί άνομοι, εγκαταλείψατε τον Κύριο, και παροργίσατε τον Άγιο του Ισραήλ»· και, «Αλίμονο, έθνος αμαρτωλό!». Θρηνείς, χτυπάς το στήθος σου, οδύρεσαι, απαριθμείς τα τραύματα, και επανερχόμενος λες: «Ούτε τραύμα, ούτε μώλωπας;». Πρόσεξε· τραύμα υπάρχει τότε, όταν το μεν υπόλοιπο μέρος του σώματος είναι υγιές, ενώ ένα μόνο μέρος του σώματος παραμένει πληγωμένο και αναίσθητο· εδώ όμως λέει, ότι ολόκληρο το σώμα είναι ένα τραύμα. «Ούτε τραύμα, ούτε μώλωπας, ούτε πληγή που φλεγμαίνει, αλλά από τα πόδια έως το κεφάλι δεν είναι δυνατόν να επιθέσει κανείς μαλακτική αλοιφή, ούτε έλαιο, ούτε επιδέσμους. Η γη σας είναι έρημη, οι πόλεις σας καμένες από τη φωτιά, τη χώρα σας την καταβροχθίζουν αλλότριοι.» Όλα αυτά τα έκανα, και εσείς δεν διορθωθήκατε· εφάρμοσα όλα τα μέσα της ιατρικής τέχνης, αλλά ο ασθενής παραμένει νεκρός. «Ελάτε, ακούστε τον λόγο του Κυρίου, οι άρχοντες των Σοδόμων και της Γομόρρας. Τι να το κάνω το πλήθος των θυσιών σας;». Τι συμβαίνει λοιπόν; Μήπως απευθύνεται στους κατοίκους των Σοδόμων;

Όχι, αλλά αποκαλεί τους Ιουδαίους Σοδομίτες· επειδή, ακριβώς, μιμήθηκαν τον τρόπο ζωής εκείνων, τους προσάπτει και το όνομά τους. Ελάτε, ακούστε τον λόγο του Κυρίου, άρχοντες των Σοδόμων και της Γομόρρας. Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας; λέγει ο Κύριος. Είμαι πλήρης από ολοκαυτώματα κριών, και δεν επιθυμώ λίπος αρνιών.

Προς τους Ιουδαίους. Λαός γεμάτος αμαρτίες. Αναφέρει τις παρανομίες τους, τις αμαρτίες, το αδιόρθωτο, την τυραννία, την τιμωρία. Ξεκινώντας είπε: Κατά της Ιουδαίας και κατά της Ιερουσαλήμ· και πάλι λέει: Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, άρχοντες των Σοδόμων· προσέξτε τον νόμο του Θεού, λαέ των Γομόρρων. Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας; λέει ο Κύριος. Έχω χορτάσει από ολοκαυτώματα κριαριών, και λίπος αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ. Εάν μου προσφέρετε σεμίδαλι, είναι μάταιο· το θυμίαμα μου είναι βδέλυγμα.

Διότι μνημονεύει θυσίες και προσφορές και την υπόλοιπη νομική λατρεία, της οποίας ούτε ίχνος δεν υπήρχε στους Σοδομίτες. «Στον νόμο του Θεού μας», λέγει αναφερόμενος στον έλεγχο. «Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας;», λέγει ο Κύριος. «Έχω χορτάσει από ολοκαυτώματα κριαριών, και λίπος αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ». Ολόκληρος ο τεσσαρακοστός ένατος ψαλμός μοιάζει με αυτό το χωρίο, καθώς συνυφαίνεται μεν με διαφορετικές λέξεις, αλλά με τα ίδια νοήματα. Διότι με το χωρίο του ψαλμού: «Θα προσκαλέσει τον ουρανό άνω και την γη, για να κρίνει τον λαό του», είναι ισοδύναμο το: «Άκουε, ουρανέ, και δώσε προσοχή, γη, διότι ο Κύριος μίλησε»· και τα υπόλοιπα είναι παρόμοια. Διότι, όπως ακριβώς ο Δαβίδ λέγει: «Δεν θα σε ελέγξω για τις θυσίες σου, διότι τα ολοκαυτώματά σου βρίσκονται ενώπιόν μου διαπαντός»· έτσι και ο Ησαΐας λέγει: «Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας; λέγει ο Κύριος». Και πάλι ο μεν Δαβίδ λέγει: «Δεν θα δεχθώ από τον οίκο σου μοσχάρια, ούτε από τα ποίμνιά σου τράγους»· ενώ ο Ησαΐας: «Ολοκαυτώματα κριαριών και λίπος αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ».

Και δηλώνοντας αυτό, κάποιος προφήτης που διέμενε στην Περσία, έλεγε: «Θα είμαι σε αυτούς σαν φωνή γλυκόφωνου ψαλτηρίου»· και συνεχώς έλεγαν στους προφήτες να μην προφητεύουν, ή μάλλον και τους απωθούσαν και έδειχναν να ενοχλούνται. Και κάποιος βασιλιάς φαίνεται να απειλεί με αυτό έναν προφήτη και να τον προστάζει, ώστε να μην οχλαγωγεί. «Ο Θεός, ο Θεός σου είμαι εγώ». Δεν τίθεται τυχαία η επανάληψη αυτή, αλλά, επειδή μιλούσε σε ανθρώπους αναίσθητους, πωρωμένους και κωφούς, κάνει λόγο για την κυριαρχία του, δίνοντας από εδώ μιαν άριστη αρχή για την αφήγηση που ακολουθεί, και αποδεικνύοντας ότι του οφείλουν την ελευθερία τους, και θα ήταν δίκαιο να εξοφλήσουν το χρέος τους ως δούλοι προς τον Δεσπότη, ως δημιουργήματα προς τον Δημιουργό, ως άνθρωποι που έχουν ευεργετηθεί τα μέγιστα και έχουν τιμηθεί με τόσο μεγάλη τιμή. «Δεν θα σε ελέγξω για τις θυσίες σου· και τα ολοκαυτώματά σου είναι διαρκώς ενώπιόν μου». Διότι έτσι τους κατηγορούν και οι υπόλοιποι προφήτες, επειδή, παραβλέποντας το μεγαλύτερο μέρος της αρετής, σε αυτά στήριζαν τις ελπίδες της σωτηρίας τους. Και τούτο διότι επρόκειτο να το προβάλουν αυτό ως απολογία, λέγοντας ότι: «Προσφέρουμε θυσίες, προσφέρουμε ολοκαυτώματα». Αλλά δεν παρουσιάστηκα για να σας δικάσω εξαιτίας αυτών, λέγει, ούτε για να σας εγκαλέσω για αυτά, επειδή τάχα παραμελήθηκαν. Ο δε Ησαΐας τους επιτιμά ακόμη πιο έντονα λέγοντας: «Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας; Είμαι πλήρης».

«Ολοκαύτωμα κριών, και λίπος αρνιών, και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ. Διότι ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;» Αν και έχουν ειπωθεί πολλά περί των θυσιών, ωστόσο τα νομοθετεί, όχι επειδή ο Ίδιος τα επιθυμούσε εξαρχής, αλλά συγκαταβαίνοντας στη δική τους αδυναμία. Και ο Ιερεμίας επίσης λέει: «Γιατί μου φέρνεις λιβάνι από τη Σαβά και κιννάμωμο από μακρινή γη;» Και σχεδόν όλοι οι προφήτες υποστηρίζουν ότι αυτό δεν αποτελεί κάτι το σπουδαίο. Γι' αυτό και ο ίδιος, αρχίζοντας, έτσι είπε: «Ο Θεός, ο Θεός σου είμαι εγώ», δηλώνοντας με αυτό, ότι ένας τέτοιος τρόπος λατρείας είναι ανάξιός Του.

Τι λοιπόν; Αντιφάσκει προς τον εαυτό του, λέει, αφού έδωσε μεν την εντολή να θυσιάζουν σε έναν μόνο τόπο, ενώ έπειτα απέκλεισε και πάλι τον τόπο εκείνο; Σε καμία περίπτωση, αλλά αντιθέτως συμφωνεί απολύτως με τον εαυτό του· διότι ούτε εξαρχής επιθυμούσε να σας παραχωρήσει τις θυσίες. Και γι' αυτό φέρνω ως μάρτυρα τον ίδιο τον προφήτη, ο οποίος λέει τα εξής: «Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, άρχοντες των Σοδόμων· προσέξτε τον νόμο του Θεού σας, λαέ των Γομόρρων». Δεν απευθύνεται στους Σοδομίτες και σε όσους κατοικούν στα Γόμορρα, αλλά στους Ιουδαίους. Τους αποκαλεί δε έτσι, επειδή με τη μίμηση της κακίας απέκτησαν συγγένεια με εκείνους. Έτσι, βεβαίως, τους αποκαλεί και σκύλους, και άλογα θηλυμανή, όχι επειδή μεταβλήθηκαν προς τη φύση εκείνων των ζώων, αλλά επειδή ακολουθούσαν τη λαγνεία τους. «Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας;» λέει ο Κύριος. Οι κάτοικοι των Σοδόμων, όμως, ουδέποτε εμφανίστηκαν να προσφέρουν θυσίες· αντίθετα, προς τούτους απευθύνεται ο λόγος, ονομάζοντάς τους με την προσωνυμία εκείνων, για την αιτία που προανέφερα: «Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας;» λέει ο Κύριος.