Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 1:17

Μην νηστεύεις ιουδαϊκώς. Μην εμποδίζεσαι από τις αργίες. Ένα πράγμα έχεις ανάγκη, απλό και σύντομο, του οποίου εσείς οι ίδιοι είστε κύριοι. Τι είναι λοιπόν αυτό; Μάθετε να πράττετε το καλό. Απέναντι στο οποίο τώρα είστε παντελώς απειθείς και απαίδευτοι.

Αυτό δε κατορθώνεται διά της τέλειας αγάπης· διότι η αγάπη (κατά τον Παύλο) δεν λογίζεται το κακό. Μάθετε να πράττετε το καλό. Διότι ο ηθικός λόγος δεν είναι προφανής, ούτε άμεσα φανερός σε όλους· εφόσον το να πράττει κανείς τα καλά είναι κάτι που διδάσκεται. Διότι, όπως λέγει, το δίκαιο θα το επιδιώξεις με δίκαιο τρόπο· δηλαδή, θα επιτελέσεις τη δίκαιη πράξη σύμφωνα με τους κανόνες της δικαιοσύνης. —Διότι, όπως ακριβώς μπορεί να κάνει κανείς κάτι ιατρικό, αλλά όχι με ιατρικό τρόπο, έτσι μπορεί να κάνει και κάτι δίκαιο, αλλά όχι με δίκαιο τρόπο. Για παράδειγμα, ιατρικό μεν είναι η ίδια η χρήση του βοτάνου· με ιατρικό τρόπο όμως γίνεται όταν ο ορθός λόγος έχει εξετάσει και τη δύναμη του βοτάνου και την ιδιότητα της πάθησης, καθώς και τον χρόνο, το μέτρο και τον τρόπο της χρήσης.

Αναζητήστε την κρίση, δηλαδή την κρίση του Χριστού, κατά την οποία, όταν μας κρίνει, μας ανταποδίδει σύμφωνα με την αξία μας. Εάν δεν την αναζητούμε, ούτε την έχουμε προ των οφθαλμών μας, δεν μπορούμε να επιμείνουμε στην πράξη του καλού. Διότι η σκέψη των όσων φοβερών μάς έχουν κηρυχθεί για την κρίση, λειτουργεί ως παιδαγωγός προς την ευσέβεια. Ή σημαίνει ότι τα πάντα θα είναι εξετασμένα και κριμένα, χωρίς τίποτα να γίνεται άκριτα ή στην τύχη. Διότι, λέει, «με περίσκεψη να κάνεις τα πάντα». Και: «Οι λογισμοί των δικαίων είναι κρίματα». Πρέπει, λοιπόν, ο λόγος, έχοντας λάβει μέσα μας την ανώτατη θέση ως δικαστής, να κρίνει και να εξετάζει το καθετί, και όσα πρέπει να ειπωθούν και όσα πρέπει να πραχθούν, και φυσικά να επιτρέπει τη συγκατάθεση στα πράγματα και στις ορμές της ψυχής έπειτα από ακριβή κρίση. Διότι αυτό είναι που λέει ο Παύλος: «Εάν κρίναμε οι ίδιοι τους εαυτούς μας, δεν θα κρινόμασταν».

Να λυτρώνετε τον αδικούμενο. Επειδή η αδικία είναι διττή· διότι κάποιοι αδικούνται είτε ως προς τα σωματικά (όπως στα χρήματα και στα υπόλοιπα εξωτερικά αγαθά) είτε ως προς την ίδια την ψυχή. Έχουμε όμως λάβει την εντολή να διασώζουμε τον αδικούμενο χωρίς κανέναν διαχωρισμό. Πρέπει να γνωρίζουμε ότι οφείλουμε να επιδεικνύουμε μεγαλύτερη φροντίδα σε όσους βλάπτονται στα πιο καίρια ζητήματα· δηλαδή, όσους καταδυναστεύθηκαν από τον διάβολο και κρατούνται αιχμάλωτοι από αυτόν, να τους αποσπούμε από την αιχμαλωσία με κάθε προθυμία, και να οδηγούμε τα νοήματά τους στην υπακοή του Χριστού. Πρέπει όμως να προσπαθούμε να διασώζουμε τους πιο ανήμπορους και από τα σωματικά αδικήματα, όταν, πέφτοντας στα χέρια αρπάγων και βίαιων ανθρώπων, παρασύρονται από τη βία τους σαν από χείμαρρο. Και αν δεν επαρκούν οι δυνάμεις μας για να τους απαλλάξουμε, ας τους προετοιμάζουμε με λόγια παρηγοριάς ώστε να υπομένουν τις δοκιμασίες, χωρίς να φειδόμαστε καμίας προσπάθειας από όσες εξαρτώνται από εμάς· και αν αποτυγχάνουμε στους σκοπούς μας, τουλάχιστον ας τους επιδεικνύουμε τη συμπάθειά μας μέσω της φιλαδελφίας.

Αποδώστε δικαιοσύνη στο ορφανό, διότι, εξαιτίας του ευκαταφρόνητου της ηλικίας του, δεν είναι εύκολο στα ορφανά να οδηγήσουν σε δίκη εκείνους που τα αδικούν. Αποδώστε, λοιπόν, δικαιοσύνη στα ορφανά που στερούνται συνηγόρων· αναπληρώστε εσείς οι ίδιοι σε αυτά ό,τι τους λείπει εξαιτίας της ηλικίας τους, ώστε να έχετε το καύχημα του Ιώβ: Εγώ ήμουν πατέρας των αδυνάτων.

Και αποδώστε δικαιοσύνη στη χήρα. Και τούτο διότι, λόγω της αδυναμίας της, αποτελεί πρόσωπο που σε πολλά ζητήματα του βίου μειονεκτεί. Διότι η χηρεία είναι ευάλωτη σε εκείνους που θέλουν να αδικήσουν. Γι’ αυτό, να την προστατεύετε με κάθε τρόπο, αποδίδοντάς της το οφειλόμενο δίκαιο, και μάλιστα εάν είναι όντως χήρα, στερημένη από την ανθρώπινη βοήθεια, που έχει εναποθέσει όλη της την ελπίδα στον Θεό και προσκαρτερεί στις δεήσεις, ώστε μέσω της άσκησης να καθαρίζεται και στην καρδιά της από κάθε κηλίδα. Επειδή δε ο Θεός σε πολλά σημεία της Γραφής ομιλεί για την ψυχή του ανθρώπου ως δική Του νύμφη, χήρα θα μπορούσε να είναι και η ψυχή που μέσω της ειδωλολατρίας νοητά εκπόρνευσε εξαιτίας της αποστασίας της από τον Χριστό, και στερήθηκε την ένωση με τον Νυμφίο Λόγο. Αυτή πρέπει να δικαιωθεί, παιδαγωγούμενη στο δικαίωμα της μετανοίας. Ή, επειδή η κατά σάρκα εκκλησία του Ισραήλ είναι χήρα (αφού ελευθερώθηκε από τον ζυγό της δουλείας του νόμου, ώστε να μην ονομάζεται πλέον μοιχαλίδα εάν ενωθεί με άλλον άνδρα, τον Χριστό, ο Οποίος την αρμόζεται για τη σωτηρία της), πρέπει να δικαιωθεί και αυτή από εμάς, μαθαίνοντας τη δικαιοσύνη σύμφωνα με το Ευαγγέλιο του Χριστού.

Αφού λοιπόν λουστεί κανείς και καθαριστεί από τον ρύπο των αμαρτιών, και αφαιρέσει τις πονηρίες από την ψυχή του ενώπιον των οφθαλμών του Θεού, και παύσει τις πονηρές πράξεις και αποκτήσει τη γνώση των καλών έργων, και εκζητήσει το δίκαιο, και λυτρώσει τον αδικούμενο, και αποδώσει δικαιοσύνη στο ορφανό και δικαιώσει τη χήρα, τότε καλείται σε έλεγχο, λαμβάνοντας την υπόσχεση ότι θα λευκανθεί σαν το χιόνι ή σαν το μαλλί. Έτσι, το λουτρό καθαυτό δεν επαρκεί για να οδηγήσει αυτόν που λούστηκε στη λευκότητα του χιονιού ή του μαλλιού, αλλά απαιτούνται επίσης έργα και όχι η τυχούσα επιμέλεια. Ώστε το μεν λουτρό είναι αυτό που επιφέρει την καθαρότητα από τον ρύπο· η απόδοση δε δικαιοσύνης στο ορφανό και η δικαίωση της χήρας παρέχουν και τη λευκότητα, η οποία είναι όμοια με του χιονιού ή του μαλλιού.

ΤΟΥ ΙΔΙΟΥ ΠΕΡΙ ΕΛΕΟΥΣ ΚΑΙ ΚΡΙΣΕΩΣ. Πάτερ, ευλόγησον. Ο κόσμος που λησμονεί τον Θεό, αδελφοί, κυριαρχείται από την αδικία προς τον πλησίον και από την απανθρωπιά προς τους αδυνάτους, όπως ακριβώς λέει ο θείος Απόστολος: Επειδή δεν αποδέχθηκαν να έχουν την επίγνωση του Θεού, ο Θεός τους παρέδωσε σε αδόκιμο νου, ώστε να πράττουν τα μη πρέποντα, όντας γεμάτοι από κάθε αδικία, πονηρία, πλεονεξία, κακία· μεστοί από φθόνο, φόνο, έριδα, δόλο, κακοήθεια· ψιθυριστές, καταλάλοι, θεοστυγείς, υβριστές, υπερήφανοι, αλαζόνες, εφευρέτες κακών, απειθείς στους γονείς, ασύνετοι, άστοργοι, ανελεήμονες. Εκείνους όμως που ο Θεός επαναφέρει στη θεοσέβεια, τους διδάσκει και την αποχή από τα κακά και την επιμέλεια του ελέους προς τον πλησίον. Όπως ακριβώς δίδαξε ο προφήτης Ησαΐας εκ προσώπου του Θεού, λέγοντας: Παύσατε από τις πονηρίες σας, μάθετε να πράττετε το καλό. Και ο νόμος είχε μεν πολλά προστάγματα για το να μη βλάπτει κανείς τον πλησίον, αλλά και εντολές για το πώς να συμπεριφέρεται φιλάνθρωπα και να ελεεί. Διότι, εάν κάποιος παραλείψει το ένα από αυτά, το άλλο δεν επαρκεί για τη διόρθωση του ανθρώπου. Επειδή, ούτε η ευεργεσία προς αυτόν που έχει ανάγκη είναι δεκτή από τον Θεό, όταν προέρχεται από άδικα κέρδη, ούτε αυτός που απέχει από τις αδικίες είναι επαινετός, εάν δεν προσφέρει τίποτα από τα υπάρχοντά του σε κανέναν.

Οι λειτουργοί της χάριτος του Θεού μίλησαν για τη μετάνοια μέσω του Αγίου Πνεύματος, και ο ίδιος ο Δεσπότης των πάντων μίλησε για τη μετάνοια με όρκο: «Διότι ζω εγώ, λέει ο Κύριος, και δεν θέλω τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά τη μετάνοιά του», προσθέτοντας και μια αγαθή απόφαση: «Μετανοήστε, οίκος του Ισραήλ, από την ανομία σας. Πες στους γιους του λαού μου: Εάν οι αμαρτίες σας φτάνουν από τη γη έως τον ουρανό, και εάν είναι πιο κατακόκκινες από το άλικο χρώμα και πιο μαύρες από τον σάκο, και επιστρέψετε σε μένα με όλη σας την καρδιά και πείτε: Πατέρα, θα σας εισακούσω ως άγιο λαό». Και σε άλλο σημείο λέει τα εξής: «Πλυθείτε και γίνεται καθαροί, αφαιρέστε τις πονηρίες από τις ψυχές σας ενώπιον των οφθαλμών μου. Πάψτε τις πονηρίες σας, μάθετε να κάνετε το καλό, αναζητήστε τη δικαιοσύνη, γλιτώστε τον αδικούμενο, δώστε δίκαιο στο ορφανό και δικαιώστε τη χήρα, και ελάτε να διαλεχθούμε, λέει ο Κύριος. Και εάν οι αμαρτίες σας είναι σαν το πορφυρό, θα τις λευκάνω σαν το χιόνι, και εάν είναι σαν το κατακόκκινο, θα τις λευκάνω σαν το μαλλί. Και εάν θελήσετε και με εισακούσετε, θα φάτε τα αγαθά της γης. Εάν όμως δεν θελήσετε και δεν με εισακούσετε, μάχαιρα θα σας καταφάει. Διότι το στόμα του Κυρίου τα μίλησε αυτά». Θέλοντας, λοιπόν, όλοι οι αγαπητοί του να γίνουν μέτοχοι της μετάνοιας, τους εστήριξε με το παντοκρατορικό του θέλημα.

Αν, λοιπόν, αυτά τα λέει ο Χριστός και κατηγορεί τους Ιουδαίους, θα αναλογιστείς όσα έχουν πράξει, συμπεριφερόμενοι απέναντί του με αναίδεια, στήνοντας παγίδες και ανοίγοντας λάκκους. Και στο μέτρο που περνούσε από το χέρι τους και σύμφωνα με τη δύναμη των εγχειρημάτων τους, μηχανεύονταν εναντίον του κάθε είδους κακία. Διότι άλλοτε έστελναν κάποιους από τους δικούς τους μαθητές, μαζί με τους λεγόμενους Ηρωδιανούς, για να τον ρωτήσουν και να πουν: «Επιτρέπεται να δώσουμε φόρους στον Καίσαρα ή όχι;» Και άλλοτε πάλι τον πλησίαζαν λέγοντας: «Επιτρέπεται το Σάββατο να θεραπεύει κανείς;», για να τον κατηγορήσουν. Ας τον ακούσουν, λοιπόν, να λέει: «Αφαιρέστε τις πονηρίες από τις ψυχές σας μπροστά από τα μάτια μου. Παύστε από τις πονηρίες σας.» <Μάθετε να κάνετε το καλό, αναζητήστε τη δικαιοσύνη, λυτρώστε τον αδικούμενο, δικαιώστε το ορφανό και υπερασπιστείτε τη χήρα, και ελάτε να ελεγχθούμε, λέει ο Κύριος. Και αν οι αμαρτίες σας είναι σαν το πορφυρό, θα τις λευκάνω σαν το χιόνι. Και αν είναι κόκκινες, θα τις λευκάνω σαν το μαλλί.> Αφού, λοιπόν, κατέδειξε την αδυναμία της νομικής λατρείας με το να πει: «Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας, λέει ο Κύριος; Έχω χορτάσει», και προσθέτοντας σε αυτά: «Διότι ποιος τα ζήτησε αυτά από τα χέρια σας;», εξηγεί πάλι την ομορφιά της ευαγγελικής πολιτείας, και καταδεικνύει την οδό της αληθινά άγιας ζωής, όχι πλέον με τύπους και σκιές, αλλά με αυτά τα ίδια τα πράγματα και με τα κατ' αρετήν νοούμενα επιτεύγματα που χαίρουν αποδοχής.

Διότι τι λέγει; «Μάθετε να κάνετε το καλό;» Άραγε λοιπόν, πες μου, θα μπορούσε να πει κανείς ότι απομακρύνει εντελώς από τη νομική εντολή; Δεν επιτρέπει καθόλου να προσηλώνεται κανείς σε όσα θεσπίστηκαν μέσω του Μωυσή; Έπειτα, πώς έλεγε ο Χριστός: «Μη νομίσετε ότι ήρθα να καταργήσω τον νόμο ή τους προφήτες· δεν ήρθα να καταργήσω, αλλά να εκπληρώσω»; Και πώς έλεγε και ο Παύλος: «Ώστε ο μεν νόμος είναι άγιος, και η εντολή αγία και δίκαιη και αγαθή»; Προς αυτά λοιπόν πάλι θα πούμε ότι είναι καλός ο νόμος, εάν βέβαια νοείται πνευματικά, και ο Χριστός δεν μας απομακρύνει εντελώς από τον νόμο. Αλλά μάλλον μας ανεβάζει σε κάτι ανώτερο και καλύτερο, έχοντας θέσει προηγουμένως μέσα μας ως ένα είδος υποβάθρου την παιδαγωγία μέσω του νόμου, και παρουσιάζοντας εκ των προτέρων στους αρχαιότερους όσα γίνονταν με σκιές και τύπους σαν ένα είδος προγυμνάσματος της αληθινής λατρείας. Εξάλλου, είναι αναγκαίο να προσθέσουμε σε αυτά και τούτο: Ο μεν νόμος που δόθηκε μέσω του Μωυσή, διδάσκει να απέχει κανείς από τη φαυλότητα και την αμαρτία, και υποδεικνύει τα αισχρά. Και γι' αυτό ο Παύλος λέει: «Την αμαρτία δεν θα την γνώριζα παρά μόνο μέσω του νόμου.» Το ευαγγελικό κήρυγμα όμως μας αναδεικνύει επιμελητές κάθε αρετής. Γι' αυτόν τον λόγο θα μπορούσε δικαιολογημένα να ονομαστεί, κυρίως και αληθινά, το καθεαυτό καλό. Διότι το «Ου φονεύσεις, ου μοιχεύσεις», απομάκρυνε από την αμαρτία όσους παιδαγωγούνταν, χωρίς όμως να φανερώνει ακόμη τέλεια τι ακριβώς είναι το καλό.

Το να επιβάλλεται δηλαδή να μην οργιζόμαστε καθόλου κατά του αδελφού, ούτε βέβαια να τρέφουμε κακές επιθυμίες, είναι γνώρισμα εκείνου που μας εισάγει στα καυχήματα της αρετής. Διότι είναι εξαιρετικό το να καταπολεμά κανείς την οργή, και αξιοθαύμαστο συνάμα το να μπορεί να χαλιναγωγεί τις επιθυμίες που οδηγούν στο φαύλο, και να μην επιτρέπει στον νου του ούτε καν να προχωρά στις αρχές της άτοπης και βδελυρότατης επιθυμίας. Επομένως, το ευαγγελικό δίδαγμα και η δύναμη της εν Χριστώ πολιτείας είναι πράγματι καλό. Πρέπει λοιπόν να αναφωνήσουμε προς τους φίλους του γράμματος (του Νόμου): «Μάθετε να πράττετε το καλό, αναζητήστε την κρίση», δηλαδή, το να κρίνετε ορθά. Διότι, εκτός από όλα τα άλλα ατοπήματα, εκείνοι που έλαχαν να καθοδηγούν τη συναγωγή των Ιουδαίων έπασχαν και από το εξής: από το να μην εκφέρουν, εννοώ, ορθές κρίσεις για το κάθε πράγμα, αλλά μάλλον να αποφασίζουν άδικα, να υποκύπτουν στα δώρα και την ηδονή των χρημάτων, και να ξεπουλούν τη σύνεση της ανόσιας βούλησής τους σε εκείνους που θέλουν να αδικούν. Όπως ακριβώς λέει ο προφήτης: «Οι ηγέτες της έκριναν με δώρα». Είναι αναγκαία, επομένως, η εντολή, και για όσους θέλουν να ζουν ευαγγελικά δεν είναι ανώφελο για τη δικαιοσύνη το να κρίνουν ορθά, όχι μόνο στα εξωτερικά πράγματα, αλλά και σε όσα αφορούν τον νου και την καρδιά. Όπως για παράδειγμα αυτό που λέω: ενώ ο Θεός αποδοκιμάζει τη φαυλότητα, ο Σατανάς την επαινεί. Και ο μεν νόμος του Σωτήρα μάς πείθει να θεωρούμε το αγαθό αξιαγάπητο, ενώ εκείνος (ο Σατανάς) μας ελκύει προς το αντίθετο.

Τότε ακριβώς ο νους μέσα μας λειτουργεί σαν ένας κριτής και δικαστής· και αφού επαινέσει το αγαθό και αναγνωρίσει ότι αυτό πρέπει να επικρατεί, επιζητεί την ορθή κρίση. Αν όμως παραχωρήσει τη νίκη στη φαυλότητα, έχει απομακρυνθεί από την ορθή κρίση και θα ακούσει δικαίως: «Αλίμονο σε αυτούς που λένε το πονηρό καλό, και το καλό πονηρό· αλίμονο σε αυτούς που λένε το πικρό γλυκό, και το γλυκό πικρό· σε αυτούς που παρουσιάζουν το σκοτάδι ως φως, και το φως ως σκοτάδι.» Αποτελεί επομένως ευαγγελικό καύχημα το να κρίνει κανείς ορθά, και να υπερασπίζεται τους αδικουμένους. Διότι αυτό, νομίζω, σημαίνει το: «Σώστε τον αδικούμενο.» Επιπλέον, προς αυτή την κατεύθυνση, πρέπει κανείς να επιδιώκει τη συμπάθεια και την αμεροληψία. «Αποδώστε δικαιοσύνη στο ορφανό», λέει, «και δικαιώστε τη χήρα· και ελάτε να ελεγχθούμε, λέει ο Κύριος»· όχι βέβαια σαν να δικαζόμαστε με τον Δεσπότη. «Διότι οπωσδήποτε θα δικαιωθεί», λέει, «στα λόγια Του, και θα νικήσει όταν κρίνεται.» Διότι κανείς δεν θα είναι καθαρός από ρύπο, ούτε θα μπορέσει να καυχηθεί κάποιος ότι έχει αγνή την καρδιά, αλλά μάλλον καθώς ελέγχονται, και κατά κάποιον τρόπο δοκιμάζουν τους εαυτούς τους, (αντιλαμβάνονται) ότι το μέγεθος της θείας δωρεάς είναι και πολύ μεγάλο και αξιολογότατο. Όπως ακριβώς μας γράφει ο σοφός Παύλος: «Δεν είναι άξια τα παθήματα του τωρινού καιρού μπροστά στη μέλλουσα δόξα που πρόκειται να αποκαλυφθεί σε εμάς.» Υπόσχεται, επομένως, σε αυτούς που μεταβαίνουν από τη νομική αγωγή κατά κάποιον τρόπο διά της πίστεως στην καθαρότητα της κατά Χριστόν ζωής, την άφεση των προηγούμενων αμαρτημάτων.

Διότι κάπως έτσι λέει ο Θεός και διά της φωνής του Ησαΐα: «Λουστείτε και γίνετε καθαροί· αφαιρέστε τις πονηρίες από τις ψυχές σας ενώπιον των οφθαλμών μου· πάψτε τις πονηρίες σας, μάθετε να κάνετε το καλό, αναζητήστε το δίκαιο, σώστε τον αδικούμενο, κρίνετε δίκαια το ορφανό και δικαιώστε τη χήρα, και ελάτε να συζητήσουμε, λέει ο Κύριος. Και αν οι αμαρτίες σας είναι κατακόκκινες, θα τις λευκάνω σαν το χιόνι· και αν είναι σαν το κόκκινο χρώμα, θα τις λευκάνω σαν το μαλλί». Διότι εγώ λέω ότι πρέπει προηγουμένως να αποβάλλεται από τις διάνοιές μας ο ρύπος που προέρχεται από τη φαυλότητα, και έτσι πλέον να εγκαθίσταται μέσα μας η ένδοξη και αξιέπαινη αρετή, με την οποία τίποτα δεν μπορεί να εξισωθεί, τουλάχιστον για όσους διαθέτουν άρτιο νου και γνωρίζουν να διακρίνουν αυτό που από τη φύση του αδικεί από εκείνο που δεν είναι έτσι. Διότι, νομίζω, όπως με κάθε τρόπο και οπωσδήποτε είναι αδύνατον να συνυπάρξουν στο ίδιο υποκείμενο και ταυτόχρονα εκείνα που είναι εκ φύσεως αντίθετα· «Διότι ποια κοινωνία υπάρχει μεταξύ φωτός και σκότους;» σύμφωνα με τη Γραφή, και αν αναιρεθεί το ένα, οπωσδήποτε θα επιτρέψει την είσοδο στο άλλο· κατά τον ίδιο τρόπο, νομίζω, η φαυλότητα και η αρετή, έχοντας αντίθετη ποιότητα στα έργα τους και όντας χωρισμένες με τεράστια διαφορά, πώς θα μπορούσαν να χωρέσουν σε έναν νου; Έπειτα, δεν θα έκαναν αυτόν που τις δέχτηκε άσχημο και αλλοπρόσαλλο, και σαν κάποιον που χωλαίνει και με τα δύο πόδια;

Διότι αυτό μας υπέδειξε ο Θεός των όλων μιλώντας προς τον ιεροφάντη Μωυσή: «Φτιάξε χάλκινο λουτήρα και χάλκινη βάση σε αυτόν για να νίβονται, και θα τον τοποθετήσεις ανάμεσα στη σκηνή του μαρτυρίου και το θυσιαστήριο. Και θα χύσεις σε αυτόν νερό, και θα νίψουν ο Ααρών και οι γιοι του από αυτό τα χέρια και τα πόδια τους με νερό, όταν εισέρχονται στη σκηνή του μαρτυρίου, θα νίβονται με νερό, για να μην πεθάνουν». 2. Αλλά εκείνα βέβαια προτύπωναν τα κάλλη της αλήθειας, εμάς όμως μας απαλλάσσει από κάθε ρύπο ο Χριστός, ο οποίος είναι η αλήθεια. Το πώς και με ποιον τρόπο, θα το διδάξει λέγοντας μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Λουστείτε, και γίνετε καθαροί, αφαιρέστε τις πονηρίες από τις ψυχές σας ενώπιον των οφθαλμών μου. Σταματήστε τις πονηρίες σας, μάθετε να κάνετε το καλό, αναζητήστε το δίκαιο, γλιτώστε τον αδικούμενο, αποδώστε δικαιοσύνη στο ορφανό και δικαιώστε τη χήρα, ελάτε και ας διαλεχθούμε, λέει ο Κύριος. Και εάν οι αμαρτίες σας είναι σαν το κατακόκκινο, θα τις λευκάνω σαν το χιόνι· και αν είναι σαν το κόκκινο χρώμα, θα τις λευκάνω σαν το μαλλί». Αυτήν την τόσο λαμπρή και αξιαγάπητη χάρη υπενθυμίζει και ο θεσπέσιος Μελωδός, λέγοντας προς τον Σωτήρα των όλων Χριστό: «Θα με ραντίσεις με ύσσωπο, και θα καθαριστώ· θα με πλύνεις, και θα λευκανθώ περισσότερο από το χιόνι».

Διότι είπε κάπου και ο θεσπέσιος Δαβίδ στο βιβλίο των Ψαλμών, ότι «Έθεσε το σκοτάδι ως κρυψώνα του, γύρω του η σκηνή του. Σκοτεινό νερό σε σύννεφα του αέρα»· παρομοιάζοντας έτσι το τρόπον τινά ακατάληπτο των δογμάτων περί του Θεού με σκηνή, και ονομάζοντάς το σκοτάδι και «σκοτεινό νερό σε σύννεφα του αέρα». Αλλά και η Σοφία υπόσχεται να χαρίσει σε κάποιους πλουσιοπάροχα την ικανότητα να κατανοούν παραβολές και σκοτεινό λόγο, ρήσεις σοφών και αινίγματα. Επομένως, το βαθύ και τρόπον τινά μαύρο των δογμάτων του Χριστού, μας υπονοεί το φαιό χρώμα. Το δε λαμπρό και τρόπον τινά διαφανές, αναφέρομαι δηλαδή στα έργα της ευσέβειας, θα παρουσιάσει το άλλο χρώμα, δηλαδή το λευκό. Γι' αυτόν τον λόγο και ο Δεσπότης των πάντων προαναγγέλλει την κάθαρση της πίστεως στον Χριστό, λέγοντας διά της φωνής του προφήτη: «Μάθετε να κάνετε το καλό, επιζητήστε τη δικαιοσύνη, λυτρώστε τον αδικούμενο, κρίνετε δίκαια το ορφανό και δικαιώστε τη χήρα, και ελάτε να διαλεχθούμε, λέγει ο Κύριος. Και αν οι αμαρτίες σας είναι σαν το πορφυρό, θα τις λευκάνω σαν το χιόνι».

Γι' αυτό τους λέει: «Λουστείτε, γίνετε καθαροί». Ο δε σωτήριος λόγος, καθώς τυγχάνει καθαρτικός των ψυχών, δεν παραπέμπει στις μωσαϊκές νομικές διατάξεις, αλλά προτρέπει να σπεύσουν προς τις ευαγγελικές, προσθέτοντας στο «λουστείτε, γίνετε καθαροί» το: «αφαιρέστε τις πονηρίες από τις ψυχές σας». Και αυτό να το πράξετε «ενώπιον των οφθαλμών μου». Διότι, λέει, μην κάνετε την επιστροφή από τα αμαρτήματα σύμφωνα με τα ανθρώπινα κριτήρια μόνο για το θεαθήναι, αλλά από την ίδια την ψυχή, η οποία είναι ορατή σε εμένα, «αφαιρέστε τις πονηρίες σας». Γι' αυτό προσθέτει: «ενώπιον των οφθαλμών μου παύστε τις πονηρίες σας». Έπειτα, αφού μεταστραφείτε από την κακία, μην σταματήσετε σε αυτό το σημείο, αλλά αναλάβετε τον ενάρετο βίο, ακολουθώντας τη νέα διδασκαλία, αυτήν του Ευαγγελίου· διότι το αγαθό είναι διδακτό. Γι' αυτό λέει: «μάθετε να πράττετε το καλό» και «εκζητήστε το δίκαιο», και έπειτα, αφού τα κατορθώσετε αυτά, «απελευθερώστε τον αδικούμενο, δικάστε δίκαια το ορφανό και δικαιώστε τη χήρα».

Γι' αυτό λέει: Έως πότε θα κρίνετε με αδικία και θα χαρίζεστε σε πρόσωπα αμαρτωλών; Αποδώστε δικαιοσύνη στον φτωχό και στο ορφανό. Παρόμοια με αυτά κραυγάζει το προφητικό Πνεύμα και μέσω του Ησαΐα, λέγοντας: Μάθετε να κάνετε το καλό, επιζητήστε τη δικαιοσύνη, κρίνετε δίκαια το ορφανό και δικαιώστε τη χήρα· και ελάτε να διαλεχθούμε, λέει ο Κύριος. Και αν οι αμαρτίες σας είναι σαν το πορφυρό, θα τις λευκάνω σαν το χιόνι. Αλλά αυτά μεν παραγγέλλει εκ των προτέρων ο λόγος· εκείνοι όμως, αν και τιμήθηκαν με την προσωνυμία των θεών και αξιώθηκαν τόσο σπουδαίας διδασκαλίας, δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν, αλλά πορεύονται στο σκοτάδι.

Λουστείτε, γίνετε καθαροί, αφαιρέστε τις πονηρίες από τις ψυχές σας ενώπιον των οφθαλμών μου· ... μάθετε να πράττετε το καλό, αναζητήστε τη δικαιοσύνη .... και ελάτε να διαλεχθούμε, λέγει ο Κύριος· και εάν οι αμαρτίες σας είναι σαν το πορφυρό, θα τις λευκάνω σαν το χιόνι· και εάν είναι σαν το κατακόκκινο, θα τις λευκάνω σαν το μαλλί. Και εάν θελήσετε και με εισακούσετε, θα φάτε τα αγαθά της γης· ... πώς έγινε πόρνη η πιστή πόλη, η Σιών που ήταν γεμάτη δικαιοσύνη; Στην οποία κατοικούσε η δικαιοσύνη, ενώ τώρα φονιάδες. Το ασήμι σας είναι κίβδηλο· οι κάπηλοί σου αναμειγνύουν το κρασί με νερό· οι άρχοντές σου απειθούν, γίνονται συνένοχοι κλεφτών, αγαπούν τα δώρα, επιδιώκουν την ανταπόδοση, ... ... Αλίμονο στους ισχυρούς του Ισραήλ· διότι δεν θα παύσει ο θυμός μου εναντίον των αντιπάλων, και θα αποδώσω δικαιοσύνη στους εχθρούς μου. Και θα επιφέρω το χέρι μου πάνω σου και θα σε καθαρίσω στο πυρ, .... και θα εγκαταστήσω τους κριτές σου όπως προηγουμένως και τους συμβούλους σου όπως εξ αρχής· ... ... και εκείνοι που εγκαταλείπουν τον Κύριο θα εξολοθρευτούν· διότι θα καταντροπιαστούν για τα είδωλά τους τα οποία οι ίδιοι θέλησαν, και θα ντροπιαστούν για τους κήπους τους οποίους επιθύμησαν. Διότι θα γίνουν σαν την τερέβινθο που απέβαλε τα φύλλα της, ... και η δύναμή τους θα είναι σαν στουπί, και τα έργα τους σαν σπινθήρες φωτιάς, και θα κατακαούν οι άνομοι και οι αμαρτωλοί μαζί, και δεν θα υπάρχει κανείς για να τους σβήσει.

Αυτό είναι το Πνεύμα το Παράκλητο, που στέλνεται για σένα, για να σε αναδείξει τέκνο Θεού. Έλα λοιπόν, αναγεννήσου, άνθρωπε, προς υιοθεσία από τον Θεό. Και πώς; θα πεις. Αν δεν μοιχεύσεις πια, ούτε φονεύσεις, ούτε ειδωλολατρήσεις, αν δεν κυριευθείς από την ηδονή, αν δεν σε κυριεύσει το πάθος της υπερηφάνειας, αν αποβάλεις τον ρύπο της ακαθαρσίας και απορρίψεις το φορτίο της αμαρτίας, αν απεκδυθείς την πανοπλία του διαβόλου και «ενδυθείς τον θώρακα της πίστεως», όπως λέει ο Ησαΐας: «Λουστείτε και γίνετε καθαροί, αφαιρέστε τις πονηρίες από τις καρδιές σας· μάθετε να κάνετε το καλό· αναζητήστε την κρίση· γλιτώστε τον αδικούμενο· κρίνετε δίκαια το ορφανό και δικαιώστε τη χήρα. Και ελάτε να διαλεχθούμε, λέει ο Κύριος. Και αν οι αμαρτίες σας είναι σαν κόκκινο χρώμα, θα τις λευκάνω σαν χιόνι· αν πάλι είναι κατακόκκινες, θα τις λευκάνω σαν μαλλί. Και αν θελήσετε και ακούσετε τη φωνή μου, θα γευθείτε τα αγαθά της γης». Είδες, αγαπητέ, πώς προείπε ο προφήτης τον καθαρμό του βαπτίσματος; Διότι αυτός που κατεβαίνει με πίστη στο λουτρό της αναγεννήσεως, αποτάσσεται τον πονηρό και συντάσσεται με τον Χριστό· απαρνείται τον εχθρό και ομολογεί ότι ο Χριστός είναι Θεός· απεκδύεται τη δουλεία και ενδύεται την υιοθεσία· ανέρχεται από το βάπτισμα «λαμπρός σαν τον ήλιο», εκπέμποντας σαν αστραπή τις ακτίνες της δικαιοσύνης. Και το μέγιστο, αναδύεται ως υιός Θεού και συγκληρονόμος του Χριστού.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΔΙΑΚΟΝΟ ΑΝΑΤΟΛΙΟ 1316. Προς εκείνους που εκφέρουν μεγαλόστομους λόγους δημοσίως και εξυμνούν τα θεία, ενώ κρυφά πράττουν τα αντίθετα, επειδή φιλοσοφούν με λόγια και όχι με έργα, ο μεγαλόφωνος Ησαΐας κραυγάζει: «Μάθετε να πράττετε το καλό». Και όχι μόνο σ’ αυτούς, αλλά και σε όλους δίνει την ίδια παραγγελία: «Μάθετε να πράττετε τη δικαιοσύνη, εσείς που κατοικείτε επάνω στη γη· διότι έπαψε πλέον να ενεργεί ο ασεβής». Επειδή, δηλαδή, με τα προφητικά του μάτια είδε την ένσαρκη έλευση του Σωτήρα, η οποία υπερβαίνει κάθε περιγραφή και χάρισε στο γένος των ανθρώπων αναρίθμητα αγαθά, ανώτερα από κάθε θαύμα, ενώ συγχρόνως εξασθένησε τον τύραννο, αναφωνούσε: Μάθετε να πράττετε τη δικαιοσύνη. Διότι έπαψε πλέον ο τύραννος να στρέφεται εναντίον κάθε άνδρα και κάθε γυναίκας· και όλοι είναι ασφαλείς, εκτός από εκείνους που με τη θέλησή τους υποκλίνονται και υποτάσσονται στην απάτη του. Διότι μπορεί να εξαπατά, όχι όμως και να εξαναγκάζει.

Στον ίδιο. Επειδή πολλοί από όσους συμβουλεύουν τα μέγιστα δεν καταδέχονται να κάνουν ούτε τα μικρά, αλλά ενώ στα λόγια φιλοσοφούν, στα έργα υφίστανται ντροπή, γι' αυτό έχει ειπωθεί το: «Μάθετε να κάνετε το καλό». Επομένως, εκείνος που δεν θέλει να υποστεί ονειδισμούς και να υποβληθεί σε τιμωρία, πρέπει να διάγει βίο σύμφωνο με τα λόγια του.

ΣϟΓʹ. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ ΘΕΟΓΝΩΣΤΟ. Μάθετε να κάνετε το καλό. Επειδή πολλοί, ενώ φιλοσοφούν με τα λόγια, διαψεύδονται από τα έργα τους (διότι, ενώ διαλαλούν δημοσίως τους θείους λόγους, κρυφά πράττουν τα αθέμιτα), γι' αυτό έχει λεχθεί: «Μάθετε να κάνετε το καλό». Διότι το να ομιλεί κανείς ωραία, όταν απουσιάζει η ορθή πράξη, όχι μόνο φαντάζει μάταιο και κενό, αλλά επιπλέον προκαλεί γέλιο στους ράθυμους και ενόχληση στους πιο σεμνούς.

Εάν συγχωρήσεις τον πλησίον, σε συγχωρώ και εγώ, λέει. Ποια δυσκολία έχει αυτό; Αποδώστε δικαιοσύνη στο ορφανό και δικαιώστε τη χήρα, και ελάτε να συζητήσουμε, λέει, και εάν οι αμαρτίες σας είναι κατακόκκινες σαν το πορφυρό χρώμα, θα τις λευκάνω σαν το χιόνι. Τι κόπο έχει αυτό; Πες εσύ πρώτος, λέει, τις αμαρτίες σου, για να δικαιωθείς.

Μην προσπεράσεις, λοιπόν, το κέρδος, αλλά να προσέχεις με ακρίβεια τα λεγόμενα· διότι δεν πρόκειται να μιλήσουμε μόνο για τον ουρανό, τη γη και τη θάλασσα, αλλά και για τη δική μας γένεση, και από πού προήλθε ο θάνατος, από πού η γεμάτη μόχθο ζωή, και από πού οι θλίψεις και οι μέριμνες. Διότι ο Θεός, συντάσσοντας απολογία για αυτά και για πολλά άλλα, έστειλε σε εμάς αυτό το βιβλίο· διότι ο Θεός δεν αρνείται να απολογηθεί στους ανθρώπους, αλλά βροντοφωνάζει μέσω του προφήτη λέγοντας: «Ελάτε να διαλεχθούμε, λέει ο Κύριος». Και όχι μόνο απολογείται και δικάζεται, αλλά και μας διδάσκει πώς να αποφύγουμε την καταδίκη· διότι δεν είπε απλώς, «Ελάτε να διαλεχθούμε», αλλά αφού πρώτα δίδαξε τι πρέπει να πούμε και τι πρέπει να πράξουμε, έτσι μας προσείλκυσε στο δικαστήριο. Άκουσε, λοιπόν, τον προφητικό λόγο από την αρχή: «Λουστείτε, γίνετε καθαροί, αφαιρέστε τις πονηρίες από τις ψυχές σας· μάθετε να κάνετε το καλό, αποδώστε το δίκαιο στο ορφανό και δικαιώστε τη χήρα»· και τότε λέει: «Ελάτε να διαλεχθούμε, λέει ο Κύριος». «Δεν θέλω», λέει, «να σας παραλάβω γυμνούς και στερημένους από έργα δικαιοσύνης, αλλά, αφού σας εξοπλίσω πλήρως με απολογίες, έτσι σας καλώ να δώσετε λόγο· διότι θέλω να κριθώ μαζί σας, όχι για να σας καταδικάσω, αλλά για να σας σπλαγχνιστώ». Έτσι και αλλού λέει: «Πες εσύ πρώτος τις ανομίες σου, για να δικαιωθείς».

Μακριά τέτοια σκέψη! Μη γένοιτο! Το Θείο είναι ατάραχο· αλλά, όπως είπα, μιμείται τις δικές μας εκφράσεις. Αναστράφηκε η καρδιά μου. Λουστείτε, γίνετε καθαροί. Τι σας υποσχέθηκα; Ότι ο Θεός, όταν αναλάβει τους αμαρτωλούς, αυτούς που είναι γεμάτοι από μύρια αμαρτήματα και καταπληγωμένοι, εφόσον μετανοούν, τους θεραπεύει με τέτοιο τρόπο ώστε να μην τους αφήσει κανένα ίχνος αμαρτημάτων, να μην αφήσει ουλή, να μην αφήσει καμία ανάμνηση. Λουστείτε, γίνετε καθαροί, αφαιρέστε τις πονηρίες σας από τις ψυχές σας· μάθετε να κάνετε το καλό. Και ποιο καλό προστάζεις; Αποδώστε δικαιοσύνη στο ορφανό και δικαιώστε τη χήρα. Ούτε είναι βαριές οι προσταγές, αλλά πρόκειται για όσα γνωρίζει και η ίδια η φύση, ότι δηλαδή στη γυναίκα αρμόζει η ευσπλαχνία. Και ελάτε να διαλεχθούμε, λέει ο Κύριος· κάντε εσείς το μικρό, και το υπόλοιπο το προσθέτω εγώ· δώστε μου λίγο, και εγώ σας το χαρίζω ολόκληρο.

Διότι δεν είπε απλώς ότι θα μας πλύνει, αλλά ότι θα μας λευκάνει σαν το χιόνι και σαν το μαλλί, για να μας προσφέρει αγαθές ελπίδες. Άρα, είναι μεγάλη η δύναμη της μετανοίας, εφόσον μας κάνει σαν το χιόνι και μας λευκαίνει σαν το μαλλί, έστω και αν προηγουμένως η αμαρτία έχει βάψει τις ψυχές μας. Ας αγωνιστούμε, λοιπόν, να γίνουμε καθαροί· τίποτα το βαρύ δεν μας προσέταξε· «αποδώστε δικαιοσύνη στο ορφανό και δικαιώστε τη χήρα», λέει. Βλέπεις πώς παντού ο Θεός κάνει πολύ λόγο για το έλεος και για την προστασία των αδικουμένων; Αυτά τα κατορθώματα των αρετών ας επιδιώξουμε, και θα μπορέσουμε με τη χάρη του Θεού να απολαύσουμε και τα μελλοντικά αγαθά, τα οποία είθε όλοι μας να αξιωθούμε εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών.

Έτσι η χήρα εξευμένισε τον σκληρό και ανελέητο δικαστή. Εάν λοιπόν εκείνη μετέπεισε τον άδικο, πόσο μάλλον εσύ τον πράο. Υπάρχει, μαζί με αυτούς, και άλλος δρόμος, η προστασία των αδικουμένων. Διότι λέγει: «Αποδώστε δικαιοσύνη στο ορφανό και δικαιώστε τη χήρα· και ελάτε να διαλεχθούμε, και εάν οι αμαρτίες σας είναι σαν το πορφυρό χρώμα, εγώ θα τις λευκάνω σαν το χιόνι». Ποια δικαιολογία, λοιπόν, θα μας άξιζε, εάν, ενώ έχουμε τόσους δρόμους που οδηγούν στον ουρανό και τέτοια φάρμακα που θεραπεύουν τα τραύματα, εμείς, ακόμη και μετά το λουτρό, επιμένουμε στα ίδια; Ας μην επιμένουμε, λοιπόν· αντίθετα, όσοι μεν δεν έχουν ακόμη πέσει, ας παραμείνουν στο δικό τους κάλλος, ή μάλλον ας το καλλιεργούν ακόμη περισσότερο· διότι, και εάν ακόμη δεν υπάρχουν αμαρτήματα, αυτά τα κατορθώματα αυξάνουν την πνευματική ομορφιά. Εμείς δε, που έχουμε σφάλει πολύ, ας χρησιμοποιήσουμε τα όσα αναφέρθηκαν για τη διόρθωση των αμαρτημάτων μας, ώστε να παραστούμε μπροστά στο βήμα του Χριστού με πολλή παρρησία. Την οποία είθε να επιτύχουμε όλοι μας, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, μαζί με τον οποίο στον Πατέρα, συν τω Αγίω Πνεύματι, ανήκει η δόξα, η δύναμη, η τιμή, τώρα και πάντοτε, και στους αιώνας των αιώνων.

ΣΤ΄. Άκου λοιπόν τι πρόσταξε: Αν συγχωρήσεις τον πλησίον σου, λέει, θα συγχωρήσω κι εγώ εσένα. Τι δυσκολία έχει αυτό; «Αποδώστε δικαιοσύνη στο ορφανό, και δικαιώστε τη χήρα· και ελάτε να διαλεχθούμε», λέει, «και αν οι αμαρτίες σας είναι κατακόκκινες, θα τις λευκάνω σαν το χιόνι». Τι μόχθο έχει αυτό; «Ομολόγησε εσύ τις αμαρτίες σου, για να δικαιωθείς». Τι δυσκολία έχει αυτό; «Εξαγόρασε τις αμαρτίες σου με ελεημοσύνες». Τι ιδρώτα απαιτεί αυτό; Είπε ο τελώνης: «Σπλαχνίσου με τον αμαρτωλό», και κατέβηκε δικαιωμένος. Τι κόπος είναι να μιμηθείς τον τελώνη; Αλλά δεν θέλεις να πειστείς ούτε μετά από τόσα, ότι υπάρχει κόλαση και τιμωρία;

Αλλά τι λέγει; Αποδώστε δικαιοσύνη στο ορφανό και στον ταπεινό, και δικαιώστε τη χήρα, και μάθετε να κάνετε το καλό. Έτσι θα μπορέσουμε να εισακουστούμε, έστω κι αν έχουμε τα χέρια μας κατεβασμένα, έστω κι αν δεν ομιλούμε, ούτε ζητούμε. Αυτά, λοιπόν, ας επιδιώξουμε με ζήλο, για να αξιωθούμε τα υπεσχημένα σε εμάς αγαθά.

ΣΤ΄. Πες μου λοιπόν, λέγει, αν κάποια έπλυνε πόδια αγίων μέσα στην εκκλησία, αν είναι δυνατόν να βρει κανείς τέτοιους και εδώ. Είναι δυνατόν, και βέβαια είναι δυνατόν· αρκεί μόνο, επειδή διηγηθήκαμε τον βίο εκείνων, να μην περιφρονούμε αυτούς που βρίσκονται μέσα στις εκκλησίες. Διότι πολλές φορές πολλοί τέτοιοι άνθρωποι υπάρχουν και μέσα στις εκκλησίες, αλλά στην αφάνεια. Ας μην τους περιφρονούμε, λοιπόν, επειδή περιφέρονται στα σπίτια, ούτε επειδή συχνάζουν στην αγορά, ούτε επειδή προΐστανται. Διότι και αυτό ο Θεός το πρόσταξε: «Αποδώστε δικαιοσύνη», λέγει, «στο ορφανό και δικαιώστε τη χήρα». Πολλοί είναι οι δρόμοι της αρετής, όπως ακριβώς υπάρχει και μεγάλη διαφορά στους μαργαρίτες, αν και όλοι ονομάζονται μαργαρίτες, αλλά ο ένας είναι λαμπερός και ολοστρόγγυλος από παντού, ενώ κάποιος άλλος δεν έχει μεν αυτή την ομορφιά, έχει όμως άλλη. Ποια είναι δηλαδή αυτή; Όπως σαν από κάποια τέχνη το κοράλλι έχει επίμηκες σχήμα και τις γωνίες του σκαλισμένες, και από το λευκό χρώμα κάποιο άλλο είναι πιο ευχάριστο, ενώ το πράσινο είναι πολύ πιο ευχάριστο από κάθε πρασινάδα· άλλος προσφέρει το ζωηρό χρώμα του αίματος με την ευθάλειά του, άλλος είναι πιο γαλάζιος από τη θάλασσα, άλλος πιο αστραφτερός από την πορφύρα· και χιλιάδες άλλα θα μπορούσε να βρει κανείς, που συναγωνίζονται τα άνθη στην ποικιλία των χρωμάτων, ή που εξισώνονται με τις αποχρώσεις του ήλιου· τέτοιοι ακριβώς είναι και οι άγιοι· άλλοι μεν ασκούν τους εαυτούς τους, άλλοι δε διακονούν και τις εκκλησίες. Πολύ σωστά λοιπόν έλεγε: «Αν έπλυνε πόδια αγίων, αν συνέτρεξε θλιβομένους».

γʹ. Ας γίνουμε, λοιπόν, και εμείς καθαροί· ας μάθουμε να πράττουμε το καλό. Και τι είναι το καλό; «Αποδώστε δικαιοσύνη στο ορφανό και δικαιώστε τη χήρα· και ελάτε να διαλεχθούμε», λέγει ο Κύριος. Είναι πολύς ο λόγος μέσα στις Γραφές για τις χήρες και τα ορφανά· εμείς όμως δεν του δίνουμε καμία σημασία. Καίτοι, αναλογίσου πόσο μεγάλο είναι το έπαθλο. «Εάν οι αμαρτίες σας», λέγει, «είναι σαν το πορφυρό, θα τις λευκάνω σαν το χιόνι· εάν πάλι είναι σαν το κόκκινο, θα τις λευκάνω σαν το μαλλί». Διότι η χήρα είναι απροστάτευτη· γι' αυτό επιδεικνύεται μεγάλη μέριμνα υπέρ αυτής. Επειδή, ενώ έχουν τη δυνατότητα να συνάψουν δεύτερο γάμο, από τον φόβο του Θεού υπομένουν τα δεινά της χηρείας. Ας τους απλώσουμε, λοιπόν, όλοι το χέρι, και οι άνδρες και οι γυναίκες, για να μην υποστούμε ποτέ τα δεινά της χηρείας. Και αν τυχόν τα υποστούμε, ας έχουμε αποταμιεύσει για τον εαυτό μας μεγάλη αφορμή φιλανθρωπίας. Δεν είναι μικρή η δύναμη των δακρύων της χήρας, αλλά μπορεί να διανοίξει και αυτόν τον ίδιο τον ουρανό. Ας μην τις καταπιέζουμε, λοιπόν, ούτε να κάνουμε χειρότερη τη συμφορά τους, αλλά με κάθε τρόπο ας τις βοηθούμε. Εάν πράττουμε έτσι, θα περιβάλουμε τους εαυτούς μας με μεγάλη ασφάλεια, και κατά τον παρόντα και κατά τον μέλλοντα αιώνα.

βʹ. Θέλεις να μάθεις πόση αξία έχει η χήρα; Πώς είναι πολύτιμη στον Θεό, αγαπητή και μέγιστη συνήγορος, και πώς αυτούς που έχουν καταδικαστεί, τους απελπισμένους, εκείνους που δεν έχουν παρρησία, αυτούς που βρίσκονται σε εχθρότητα με τον Θεό και στερούνται κάθε δικαιολογίας, μόλις εμφανιστεί τους διασώζει και τους συμφιλιώνει με Αυτόν; Και δεν τους φέρνει μόνο συγχώρεση, ούτε απλώς απαλλαγή από την τιμωρία, αλλά και πολλή παρρησία και λαμπρότητα, και τους καθιστά πιο καθαρούς από τις ακτίνες του ήλιου, έστω κι αν είναι οι πιο ρυπαροί από όλους τους ανθρώπους; Άκουσε τον ίδιο τον Θεό να λέει προς τους Ιουδαίους: «Όταν εκτείνετε τα χέρια σας, θα αποστρέψω τα μάτια μου από εσάς· κι αν πληθύνετε τις δεήσεις σας, δεν θα σας εισακούσω· διότι τα χέρια σας είναι γεμάτα αίμα». Κι όμως, σε αυτούς τους μιαρούς, τους φονιάδες, σε αυτούς που έχουν χάσει την παρρησία τους και είναι ατιμασμένοι, υπόσχεται να συμφιλιωθεί μαζί τους, εάν βοηθήσουν τις αδικημένες χήρες. Διότι, αφού είπε: «Θα αποστρέψω τα μάτια μου και δεν θα εισακούσω», λέει στη συνέχεια: «Αποδώστε δικαιοσύνη στο ορφανό και δικαιώστε τη χήρα· και ελάτε να διαλεχθούμε· και εάν οι αμαρτίες σας είναι σαν το πορφυρό, θα τις λευκάνω σαν το χιόνι». Είδες πόση δύναμη έχει η χήρα; Πού επιδεικνύει την προστασία της; Όχι ενώπιον κάποιου επίγειου άρχοντα και βασιλιά, αλλά ενώπιον του ίδιου του Βασιλιά των ουρανών;

Αλλά πρώτα, αφού ανέθεσε στον Θεό την επίβλεψη και τη φύλαξή του, τότε καυχάται εν Κυρίω. 29,13a 〈Είθε να έλθει επάνω μου η ευλογία εκείνου που χανόταν,〉 13b 〈και στόμα χήρας με ευλόγησε.〉 29,14a 〈Είχα ενδυθεί τη δικαιοσύνη,〉 14b 〈και είχα περιβληθεί τη δίκαιη κρίση σαν διπλοΐδα.〉 29,15a 〈Ήμουν οφθαλμός των τυφλών,〉 15b 〈και πόδι των χωλών·〉 29,16a 〈εγώ ήμουν πατέρας των αδυνάτων.〉 16b 〈Και διερεύνησα υπόθεση την οποία δεν γνώριζα.〉 29,17a 〈Συνέτριψα τις σιαγόνες των αδίκων,〉 17b 〈και μέσα από τα δόντια τους άρπαξα το θήραμα.〉 29,18a 〈Είπα: Η ηλικία μου θα φτάσει σε βαθύ γήρας〉 18b 〈σαν κορμός φοίνικα, και θα ζήσω για πολύ χρόνο.〉 «Όχι επειδή τα έπραττα με αυτήν την ελπίδα, αλλά διότι προσδοκούσα εξαιτίας αυτού μακρύ γήρας, προερχόμενο από αγαθή συνείδηση και χρηστές ελπίδες.» Διότι, λέει, διέσωσα τον φτωχό από το χέρι του δυνάστη. Δες τον να μην υπερηφανεύεται για την αποχή από τα κακά, ούτε για τις θυσίες όπως οι Ιουδαίοι, αλλά για αυτό ακριβώς που επιθυμεί ο Θεός: κρίνετε, λέει, υπέρ του ορφανού και δικαιώστε τη χήρα. Δες τον να μην επαίρεται, αλλά να χρησιμοποιεί τη δύναμή του για το πρέπον, όντας κοινό λιμάνι και καταφύγιο για όσους βρίσκονταν σε ανάγκη. Ήταν κοινός πατέρας και προστάτης· δεν χρησιμοποιούσε τον πλούτο για αδικία, ούτε τη δόξα για αλαζονεία, ούτε τη σοφία για κακουργία, αλλά για να απαλλάσσει από τα δεινά που τους περιέβαλαν εκείνους που είχαν αιχμαλωτιστεί. Και τον ορφανό, που δεν είχε βοηθό, τον βοήθησα. Δες τον να λέει ακόμη και αυτά με μετριοφροσύνη. Και στόμα, λέει, χήρας με ευλόγησε.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΚΘʹ. «Διότι διέσωσα φτωχό από τα χέρια του δυνάστη, και βοήθησα το ορφανό, που δεν είχε βοηθό.» Αλλά, αφού πρώτα απέδωσε στον Θεό την επίβλεψη και την προστασία του, τότε καυχάται εν Κυρίω. Και δες τον να μην υπερηφανεύεται για την αποχή από τα κακά, ούτε για τις θυσίες, όπως οι Ιουδαίοι, αλλά για τούτο που επιθυμεί ο Θεός. Διότι «κρίνετε», λέει, «υπέρ του ορφανού, και δικαιώστε τη χήρα»· και για την πράξη των αγαθών λέει: «Διότι διέσωσα φτωχό, και βοήθησα ορφανό». «Η ευλογία εκείνου που χανόταν ας έλθει επάνω μου. [Ο δε Σύμμαχος αποδίδει: κατέφθανε]. Και στόμα χήρας με ευλόγησε.» Γνωρίζετε δε ότι η τάξη των χηρών είναι κάπως αχάριστη, όχι λόγω της δικής τους φύσης, ούτε από προσωπική προαίρεση, αλλά εξαιτίας της ανάγκης της πενίας· διότι η φτώχεια είναι καμίνι, και είναι δύσκολο πράγμα να επαινέσουν τον ευεργέτη· αλλά τον Ιώβ τον ευλογούσαν ακόμη και αυτές.

Μάθετε να πράττετε το καλό. Τόσο πολύ, εξαιτίας της πολλής πονηρίας, είχαν αποβάλει ακόμη και την επιστήμη της αρετής. Έτσι και ο προφήτης Δαβίδ λέει: Ελάτε, τέκνα, ακούστε με· τον φόβο του Κυρίου θα σας διδάξω. Διότι από όλες τις επιστήμες αυτή είναι η ανώτερη και απαιτεί περισσότερη σπουδή, καθόσον περισσότερα είναι και εκείνα που την εμποδίζουν, δηλαδή η τυραννία της φύσεως και η ραθυμία της προαιρέσεως και οι επιβουλές των δαιμόνων και το πλήθος των βιοτικών μεριμνών. Έτσι ακριβώς λέει και ο Βαρούχ: Αυτός είναι ο Θεός μας· δεν πρόκειται να συγκριθεί κανένας άλλος μαζί Του· ανακάλυψε κάθε οδό επιστήμης.

Αναζητήστε την κρίση. Δηλαδή, το να αποδίδετε δικαιοσύνη στους αδικουμένους, πράγμα το οποίο απαιτεί πολύν κόπο και νήφουσα ψυχή. Γι' αυτό και είπε «Αναζητήστε». Διότι πολλά είναι αυτά που επισκιάζουν το δίκαιο: και η δωροδοκία, και η άγνοια, και η δυναστεία, και η συστολή, και ο φόβος, και η κολακεία των προσώπων· και γι' αυτό απαιτείται πολλή αγρυπνία.

Λυτρώστε τον αδικούμενο. Αυτό είναι σπουδαιότερο από το προηγούμενο· διότι δεν απαιτεί απλώς να λαμβάνετε δίκαιες αποφάσεις, αλλά και να τις φέρετε εις πέρας. Αποδώστε δικαιοσύνη στο ορφανό και δικαιώστε τη χήρα. Ο Θεός μεριμνά πολύ ώστε να μην υποφέρει κανείς, και ακόμη περισσότερο όταν, μαζί με τα βάσανά τους, κάποιοι είναι περιβεβλημένοι και με κάποια άλλη συμφορά. Διότι η χηρεία και η ορφάνια είναι καταστάσεις από μόνες τους ανυπόφορες· όταν μάλιστα δέχονται επιπλέον και την κακομεταχείριση από τους άλλους, το ναυάγιο είναι διπλό.

Και αν υπάρχει κάποια τροφή για τους αγγέλους, αυτή είναι ο άρτος (όπως λέει ο Προφήτης: «Άρτον αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος»), όχι τα κρέατα, όχι το κρασί, όχι όσα έχουν επινοηθεί με επιμέλεια από τους δούλους της κοιλιάς. Η νηστεία είναι όπλο για την εκστρατεία κατά των δαιμόνων· διότι αυτό το γένος δεν εκβάλλεται παρά μόνο με προσευχή και νηστεία. Και τα αγαθά που προέρχονται από τη νηστεία είναι τόσα πολλά. Αντιθέτως, ο κορεσμός είναι η αρχή της ύβρεως. Διότι αμέσως, μαζί με την τρυφή, τη μέθη και τα κάθε λογής καρυκεύματα, εισέρχεται κάθε είδος κτηνώδους ακολασίας. Από εκεί οι άνθρωποι γίνονται σαν άλογα θηλυμανή, εξαιτίας του οίστρου που δημιουργείται στην ψυχή αυτών που μεθούν από την τρυφή· από εκεί προέρχονται οι διαστροφές της φύσεως, όταν αναζητούν στο αρσενικό το θηλυκό, και στο θηλυκό το αρσενικό. Η νηστεία όμως επιβάλλει το μέτρο και στα έργα του γάμου, συγκρατώντας την αμετρία ακόμη και σε εκείνα που έχουν νομίμως επιτραπεί. Εσύ αναλογίσου το να βρεις άνθρωπο που οφείλει να δικαστεί μαζί με κάποιον άλλον ενώπιον του βασιλέως, και το να μην βρεις κανέναν. Διότι κατέστρεψε πολλούς από εκείνους που προτιμούν να αδικούν. Για τους λόγους αυτούς, ο φιλάγαθος Θεός δεν παρέβλεψε τα δάκρυα και τους στεναγμούς των ιερέων και των οσίων Του που Τον παρακαλούσαν υπέρ αυτού, Εκείνος που είπε μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Αποδώστε δικαιοσύνη στο ορφανό, δικαιώστε τη χήρα, και ελάτε να διαλεχθούμε».

Επομένως, όλα όσα πράττουμε, ας τα πράττουμε με τέτοιον τρόπο ώστε να παρακινούμε σε δοξολογία τον καθένα από όσους τα βλέπουν· διότι λέει η Γραφή: «Είτε κάτι κάνετε, όλα να τα κάνετε προς δόξαν Θεού». Τι θέλω να πω με αυτό; Ακόμη κι αν θελήσεις κάποτε να συναναστραφείς κάποιον, μην επιδιώκεις να περιποιείσαι αυτούς που απολαμβάνουν ευημερία και κοσμική δόξα, αλλά εκείνους που βρίσκονται σε θλίψεις, εκείνους που βρίσκονται σε δύσκολες περιστάσεις, εκείνους που είναι στις φυλακές, εκείνους που είναι από παντού εγκαταλελειμμένοι και δεν απολαμβάνουν καμία παρηγοριά. Τη συναναστροφή με εκείνους να τη θεωρείς πολύτιμη· διότι από αυτούς θα λάβεις μεγάλο κέρδος, θα γίνεις πολύ πιο συνετός και ενάρετος και θα τα εργαστείς όλα προς δόξαν Θεού. Ακόμη κι αν χρειαστεί να επισκεφθείς ορφανά και χήρες, να προτιμάς περισσότερο αυτούς που βρίσκονται σε μεγάλη φτώχεια και ασημότητα από εκείνους που ζουν με δόξα και λαμπρότητα. Διότι Αυτός είναι που έχει πει: «Εγώ είμαι πατέρας των ορφανών και υπερασπιστής των χηρών». Και πάλι: «Αποδώστε το δίκαιο στο ορφανό και δικαιώστε τη χήρα, και ελάτε να συζητήσουμε, λέει ο Κύριος». Κι αν απλώς θελήσεις να πας στην αγορά, να θυμάσαι την αποστολική προτροπή που λέει: «Είτε κάτι κάνετε, όλα να τα κάνετε προς δόξαν Θεού»· μην ξοδεύεις τον χρόνο σου σε ανώφελες και επιβλαβείς συναναστροφές, αλλά να κατευθύνεις τα βήματά σου προς τον οίκο του Θεού, ώστε και το σώμα και η ψυχή ταυτόχρονα να δεχθούν τη μέγιστη ωφέλεια.