Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 1:3

Αν όμως και κάποιοι Χριστιανοί αρνήθηκαν, πάντως δεν ήταν τόσοι πολλοί όσοι εσείς στη Βαβυλώνα· και μάλιστα ούτε αφού τυφλωθήκατε ούτε αφού δαρθήκατε, αλλά με έναν και μόνο λόγο όλοι αρνηθήκατε και προσκυνήσατε εικόνα ανθρώπου. Και αν δεν κράτησαν οι τρεις παίδες την πίστη προς τον Θεό, πού, πες μου, κρατήσατε εσείς πίστη προς τον Θεό; Κι όμως, ενώ είδατε τόσα σημεία σε κάθε τόπο — στην Αίγυπτο από τον Μωυσή, στην Ερυθρά θάλασσα, στην έρημο, στη στήλη του πυρός, στη νεφέλη του φωτός, στο όρος Σινά — πότε έκανε ο Θεός σε κάποιον τέτοια αγαθά; Πότε μίλησε ο Θεός έτσι σε κάποιον, δίνοντάς σας νόμο με τέτοιους νόμους, με αγγελικές σάλπιγγες και με τέτοια σημεία, βρέχοντας μάννα, στέλνοντας ανάμεσά σας προφήτες, υποτάσσοντας τα έθνη, εξολοθρεύοντας αλλοφύλους, παραδίδοντας τις πλάκες, ορίζοντας ο ίδιος το πρότυπο της σκηνής σας, και καθιστώντας τον Μωυσή, που τον προεικόνιζε, σαν δεύτερο θεό προς εσάς; Ω, πόση είναι η πώρωσή σας! Ω, πόσο κακή η γνώμη σας! Ω, πόσο αχάριστη η προαίρεσή σας και πόσο θεληματική η τύφλωσή σας! Επάνω στο βουνό ο Μωυσής αγωνιζόταν για σας, και κάτω εσείς χωνεύατε το μοσχάρι· επάνω εκείνος παρακαλούσε τον Θεό, και κάτω εσείς παροργίζατε τον Θεό και προσκυνούσατε το μοσχάρι· τρώγατε το μάννα και ονειδίζατε τον Θεό. Διότι λέγει ο Δαβίδ ότι: «Ενώ ακόμη η τροφή ήταν στο στόμα τους, η οργή του Θεού ανέβηκε επάνω τους.» Και τι έχετε εσείς να πείτε εναντίον μας των Χριστιανών, επειδή προσκυνούμε τον Υιό του Θεού; Αλλά πείτε: γιατί εσείς θυσιάσατε τους γιους και τις θυγατέρες σας, όπως λέγει ο Δαβίδ, στα δαιμόνια, στον Βεελφεγώρ; Τι λοιπόν; Έχετε εσείς καθόλου πίστη; Μη γένοιτο! Άκουσε τον Μωυσή που λέγει προς τον λαό — αν και τότε ο λαός των Εβραίων ήταν θεοσεβής· αλλά άκουσε τι λέγει ο Μωυσής: «Διότι είναι γενεά διεστραμμένη, στην οποία δεν υπάρχει πίστη.» Και πάλι: «Γενεά σκολιά και διεστραμμένη, αυτά ανταποδίδετε στον Κύριο;» Και άλλες μυριάδες μαρτυρίες κακές υπάρχουν εναντίον σας μέσα στις προφητείες σας, ειρημένες από τον Θεό. «Διότι, λέγει, γιους γέννησα και ύψωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν· γνώρισε το βόδι εκείνον που το απέκτησε, και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του, ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός μου δεν κατάλαβε. Ουαί, έθνος αμαρτωλό, λαός γεμάτος αμαρτίες.» Και πάλι ο ίδιος ο προφήτης Ησαΐας λέγει προς εσάς: «Ακούστε λόγο Κυρίου, οίκος Σοδόμων· προσέξτε στον νόμο του Θεού, λαέ των Γομόρρων.» Βλέπετε ότι ο Θεός αποκαλεί τους Ιουδαίους και Σοδομίτες, και απίστους, και λαό μωρό, και ειδωλοθύτες, και αχαρίστους, και γενεά πονηρή και διεστραμμένη, και τέκνα μωμητά; «Και θυσίασαν σε δαιμόνια και όχι στον Θεό, και εγκατέλειψαν τον Θεό που τους έπλασε, και αποστάτησαν από τον Θεό, τον Σωτήρα τους.»

Ας ερευνήσουμε λοιπόν πλέον τις Γραφές, αν ο Θεός προανήγγειλε τόσα για οποιοδήποτε άλλο έθνος. Διότι και στα Ιεροσόλυμα επί πενήντα δύο χρόνια θυσιάζατε μέσα στον ναό του Θεού στα είδωλα, επί του βασιλέως σας Μανασσή, βεβηλώνοντας τον ναό και την πόλη του Θεού· γι’ αυτό και στη Βαβυλώνα ανέβηκε επάνω τους η οργή του Θεού. Και για εμάς τους Χριστιανούς τι έχετε να πείτε εσείς, επειδή προσκυνούμε τον Υιό του Θεού; Αλλά πείτε: γιατί εσείς θυσιάσατε τους γιους και τις θυγατέρες σας, όπως λέει ο Δαβίδ, στα δαιμόνια, στον Βεελφεγώρ; Τι λοιπόν; Έχετε εσείς καθόλου πίστη; Μη γένοιτο! Άκουσε τον Μωυσή να λέει προς τον λαό — αν και τότε ο λαός των Εβραίων ήταν θεοσεβής· όμως άκουσε τι λέει ο Μωυσής: «Διότι είναι γενεά διεστραμμένη, στην οποία δεν υπάρχει πίστη». Και πάλι: «Γενεά σκολιά και διεστραμμένη, έτσι ανταποδίδετε στον Κύριο;» Και αμέτρητες άλλες μαρτυρίες υπάρχουν στις προφητείες σας, ειπωμένες από τον Θεό, εναντίον σας: «Διότι γιους γέννησα και τους ύψωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν· γνώρισε το βόδι εκείνον που το απέκτησε, και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του, αλλά ο Ισραήλ δεν με γνώρισε και ο λαός μου δεν κατάλαβε. Ουαί, έθνος αμαρτωλό, λαός γεμάτος αμαρτίες». Και πάλι ο ίδιος ο προφήτης Ησαΐας προς εσάς: «Ακούστε λόγο Κυρίου, οίκος Σοδόμων· προσέξτε στον νόμο του Θεού, λαέ της Γομόρρας». Βλέπετε ότι ο Θεός ονομάζει τους Ιουδαίους και Σοδομίτες, και απίστους, και λαό μωρό, και ειδωλοθύτες, και αχάριστους, και γενεά πονηρή και διεστραμμένη, και τέκνα μωμητά. «Και θυσίασαν στα δαιμόνια και όχι στον Θεό, και εγκατέλειψαν τον Θεό που τους έπλασε, και αποστάτησαν από τον Θεό, τον Σωτήρα τους».

Διότι ποτέ κανένας κληρονόμος δεν λαμβάνει διαθήκη όσο ζει ο διαθέτης. Διότι, εάν τη λάβει, καθιστά τη διαθήκη ύποπτη και αμφισβητείται από όσους έχουν αποκληρωθεί. Επειδή λοιπόν εσύ, ως χαρτοφύλακας, έλαβες τη διαθήκη, παρουσίασέ την. Ας δούμε τι λέει για εσάς ενώπιον των μαρτύρων ο διαθέτης: «Άκουσε, ουρανέ, και δώσε προσοχή, γη, διότι ο Κύριος μίλησε· γιους γέννησα και μεγάλωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν». Και για να μη νομίσεις ότι αυτά λέγονται για κάποιον άλλον, προσθέτει: «Το βόδι γνώρισε τον ιδιοκτήτη του και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του· ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε και ο λαός μου δεν με κατάλαβε». Εσύ είσαι τάχα ο κληρονόμος; Αλλά για τα έθνη, τι είδους ευχαριστίες γράφει; «Λαός τον οποίο δεν γνώριζα με υπηρέτησε, με το που άκουσε, με υπάκουσε». Για εσάς λέει: «Εξαιτίας σας το όνομά μου βλασφημείται στα έθνη». Για τα έθνη όμως: «Διότι από την ανατολή του ήλιου έως τη δύση το όνομά μου έχει δοξαστεί στα έθνη». Και για τον λαό και τη συναγωγή λέει: «Διώξε τη δούλη και τον γιο της· διότι δεν πρόκειται να κληρονομήσει ο γιος της δούλης μαζί με τον γιο της ελεύθερης. Εγκατέλειψα τον οίκο μου, άφησα την κληρονομιά μου». Και γιατί άφησες την κληρονομιά σου;

«Σε ξέρω ποιος είσαι, ο Άγιος του Θεού. Αυτοί οι άνθρωποι είναι δούλοι του Ύψιστου Θεού.» Επειδή, λοιπόν, εξέφρασε μία φορά άθεο δόγμα, δεν τολμά πλέον να το πει. Διότι γνωρίζει τι έπαθε. Δεν λέει ο άφρων, αλλά: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Διότι δεν το λέει πλέον αυτό άμεσα και από μόνος του, αλλά το είπε στην καρδιά του, δηλαδή σε καθέναν που έχει το ίδιο φρόνημα, τον ίδιο τρόπο ζωής και είναι ασεβής. Το είπε στο πρόσωπο του Φαραώ: «Δεν γνωρίζω τον Κύριο», και του προξένησε για τάφο τον βυθό της θάλασσας. Το είπε μέσω του Σενναχηρείμ του Ασσυρίου, ότι τον Εζεκία ο Θεός δεν μπορεί να τον γλιτώσει από τα χέρια του, και τον έκανε να σφαγιαστεί από τα ίδια τα χέρια των γιων του. Το είπε μέσω του Ναβουχοδονόσορα: «Ποιος είναι ο θεός που θα σας γλιτώσει από τα χέρια μου;» Στους Παίδες και αυτός που φαινόταν ισχυρότερος από όλους τους ανθρώπους αποδείχθηκε ο πιο ατιμασμένος, τρώγοντας χόρτο σαν το βόδι, για να μάθει ότι «το βόδι γνώρισε τον κύριό του»· αυτός όμως τον αρνήθηκε. Τον αρνησίθεο Ιούδα τον κατέστρεψε με την αγχόνη, επειδή τον έκανε να παραδώσει τον Θεό του σαν απλό άνθρωπο· «Εφόσον ο διάβολος», λέει, «είχε ήδη βάλει στην καρδιά του Ιούδα να τον παραδώσει. Είπε ο άφρων στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός». Διότι, αν τότε τον ονόμαζε Θεό, δεν θα τον είχε παραδώσει σε θάνατο.

Επειδή, λοιπόν, εσύ φυλάσσεις τη διαθήκη, προσκόμισέ την, για να μάθουμε τι λέει για εσάς ενώπιον των μαρτύρων ο διαθέτης: «Άκουε, ουρανέ, και δώσε προσοχή, γη, διότι ο Κύριος μίλησε: Γιους γέννησα και ανέθρεψα, αλλά αυτοί με αθέτησαν». Και για να μη νομίσεις ότι αυτά λέγονται για κάποιον άλλον, προσθέτει: «Το βόδι γνώρισε τον ιδιοκτήτη του και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του· ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός μου δεν με κατάλαβε». Μήπως εσύ είσαι ο κληρονόμος; Για τα έθνη, όμως, τι είδους ευχαριστίες γράφει; «Λαός τον οποίο δεν γνώριζα με υπηρέτησε, με το πρώτο άκουσμα με υπάκουσε». Για εσάς λέει: «Διώξε τη δούλη και τον γιο της· διότι δεν πρόκειται να κληρονομήσει ο γιος της δούλης μαζί με τον γιο της ελεύθερης».

Του Υιού του Θεού, ο οποίος είπε: «Το βόδι γνώρισε τον ιδιοκτήτη του, και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του· ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός μου δεν κατανόησε». Μακεδόνιος: Αυτός λοιπόν είναι που λέει: «Τις νουμηνίες σας και τα Σάββατα μισεί η ψυχή μου;» Ορθόδοξος: Βεβαιότατα. Διότι τότε τα μίσησε αυτά, όταν ενανθρώπησε και συνήψε την Καινή Διαθήκη.

Διότι, λέει, «πρόβατο πλανώμενο έγινε ο λαός μου». Και πάλι: «γνώρισε ο βους τον κτήτορά του και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του». Και: «ο υιός μου αυτός», «ο νεότερος», «ήταν χαμένος και βρέθηκε, ήταν νεκρός και ανέζησε». Όλα αυτά λοιπόν αφού τα ανέλαβε ο ίδιος ο Κύριος, ενδύθηκε τον άνθρωπο και «σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή», και κάθισε πάνω σε ονάριο, και «πέθανε», και «ετάφη σύμφωνα με τις Γραφές». Και το μεν σώμα Του κειτόταν στο μνημείο, η δε θεότητα εσκύλευσε τον άδη. Και έλυσε τους δεσμώτες και λύτρωνε τους αιχμαλώτους και ζωοποιούσε τους θανατωμένους. Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε ανεβαίνει και στον σταυρό, θριαμβεύοντας επί του εχθρού, και αφού έγινε για εμάς κατάρα και στεφανώθηκε για εμάς με αγκάθια, προκειμένου να μας ελευθερώσει από την καταδικαστική απόφαση που είχε στραφεί εναντίον μας. Είχε ειπωθεί δε στον Αδάμ ότι η γη «θα σου αναβλαστήσει αγκάθια». Γι' αυτό δέχεται το ακάνθινο στεφάνι, και Τον έκαναν να κρατά κάλαμο στο δεξί Του χέρι, ώστε μέσω αυτού να πραγματοποιήσει εύκολα την εξόντωση του όφεως. Διότι έτσι πάλι, αντί για το δηλητήριο του όφεως, το οποίο γεύτηκε ο Αδάμ στον παράδεισο, ο Ίδιος ποτίζεται για χάρη μας με «χολή με όξος». Και αντί της πλευράς από την οποία προήλθε η Εύα, ο Ίδιος παρέδωσε τη δική Του πλευρά στη σφαγή. Γυναίκα η Εύα, γυναίκα και η Μαρία, από την οποία γεννήθηκε ο Χριστός. Άνθρωπος ο Αδάμ, άνθρωπος και αυτός τον οποίο ενδύθηκε ο Χριστός.

Αλλά και ενώ μας κρατούσαν δεμένους, πάλι κάθονταν ολόγυρά μας, όντας κάποιοι ωμοί και άγριοι δεσπότες. Αλλά ο Κύριος και Σωτήρας μας Ιησούς Χριστός επεδήμησε για «να κηρύξει στους αιχμαλώτους απελευθέρωση και στους τυφλούς ανάβλεψη». Μάλιστα, αποστέλλει τους μαθητές του και λύνουν το πουλάρι. Έπειτα, αφού το έλυσε, του κατασκευάζει φάτνη και του ετοιμάζει βοσκή. Διότι αυτό ακριβώς θέλοντας να δείξει και ο προφήτης λέει: «Ο Κύριος με ποιμαίνει και τίποτα δεν θα μου λείψει. Σε τόπο χλοερό, εκεί με εγκατέστησε, σε νερό αναπαύσεως με ανέθρεψε, την ψυχή μου επανέφερε». Και πάλι: «Αυτός που αναβλαστάνει χόρτο για τα κτήνη και χλόη για την υπηρεσία των ανθρώπων». Ας στραφούμε λοιπόν, ας γίνουμε πιο ευαίσθητοι πνευματικά, ας αναγνωρίσουμε τον ευεργέτη μας και ας δεχθούμε πρόθυμα τα αγαθά που μας έχουν δοθεί από αυτόν. Διότι έτσι, ευχαριστώντας, μπορούμε να πούμε μαζί με τον Δαβίδ: «Ετοίμασας μπροστά μου τράπεζα απέναντι σε εκείνους που με θλίβουν». Παρόμοιο άλλωστε είναι και το: «Το βόδι γνώρισε τον κτήτορά του και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του». Και ίσως εξαιτίας αυτού του πουλαριού ο Ιησούς ανακλίνεται σε φάτνη. Άραγε δεν διέθετε κάποιον τόπο ο Ιωσήφ; Ένας άνδρας ευγενής, ένας άνδρας που καταγόταν από βασιλικό γένος, που ονομαζόταν υιός του Δαβίδ, δεν είχε κανέναν άλλο τόπο παρά μόνο το κατάλυμα, δεν υπήρχε άλλος τόπος; Ή, προφανώς, θεία ήταν τα όσα οικονομούνταν.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣΙΒ΄. Πώς κατορθώνεται η προς τον Θεό αγάπη; ΑΠΟΚΡΙΣΗ Εάν διατεθούμε ευσυνείδητα και με ευγνωμοσύνη απέναντι στις δικές Του ευεργεσίες· πράγμα το οποίο υπάρχει και στα άλογα ζώα. Διότι βλέπουμε τους σκύλους να αγαπούν μόνο εκείνον που τους δίνει άρτο· το μαθαίνουμε δε αυτό και από όσα ειπώθηκαν επικριτικά μέσω του προφήτη Ησαΐα ως εξής: «Υιούς γέννησα και ύψωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν. Το βόδι γνώρισε αυτόν που το απέκτησε, και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του· ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατανόησε». Διότι, όπως ακριβώς στο βόδι και στον όνο, εξαιτίας της ευεργεσίας από εκείνον που τα τρέφει, γεννιέται αυτόματα η αγάπη προς αυτόν, έτσι κι εμείς, εάν δεχθούμε τις ευεργεσίες με ευαισθησία και ευγνωμοσύνη, πώς δεν θα αγαπήσουμε τον Θεό, τον ευεργέτη τόσων πολλών και μεγάλων δωρεών, αφού μια τέτοια διάθεση, για να το πω έτσι, γεννιέται στην υγιή ψυχή κατά φύσιν και αδίδακτα;

Άλογα βέβαια είναι και τα χερσαία ζώα· ωστόσο, το καθένα από αυτά, με τη φωνή που του χάρισε η φύση, φανερώνει πολλά από τα ψυχικά του πάθη. Διότι και τη χαρά και τη λύπη, και την αναγνώριση του γνώριμου προσώπου, και την έλλειψη τροφής, και τον χωρισμό από το κοπάδι του, και χίλια δυο άλλα συναισθήματα τα εκδηλώνει με τη φωνή του. Τα ένυδρα ζώα όμως, όχι μόνο είναι άφωνα, αλλά και ανήμερα, και αδίδακτα, και εντελώς ακατάλληλα για κάθε είδους συμβίωση με τους ανθρώπους. Το βόδι αναγνωρίζει τον ιδιοκτήτη του και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του· το ψάρι όμως δεν θα αναγνώριζε ποτέ αυτόν που το τρέφει. Γνωρίζει τη γνώριμη φωνή ο όνος. Γνωρίζει τον δρόμο που βάδισε πολλές φορές· και ενίοτε γίνεται μάλιστα και οδηγός στον άνθρωπο που έχει χάσει τον δρόμο του. Λέγεται δε ότι κανένα άλλο από τα χερσαία ζώα δεν έχει την τόσο οξεία ακοή αυτού του ζώου. Τη μνησικακία εξάλλου των καμήλων, και τη βαριά τους οργή, και την επιμονή τους στον θυμό, ποιο από τα θαλάσσια ζώα θα μπορούσε άραγε να τα μιμηθεί; Η καμήλα που κάποτε χτυπήθηκε, αφού αποθηκεύσει μέσα της την οργή για μακρύ χρονικό διάστημα, όταν βρει την κατάλληλη ευκαιρία, ανταποδίδει το κακό. Ακούστε το αυτό εσείς οι βαρύθυμοι, που καλλιεργείτε τη μνησικακία σαν αρετή, με ποιον μοιάζετε, όταν την πικρία εναντίον του πλησίον σας, σαν κάποια σπίθα κρυμμένη μέσα στη στάχτη, τη φυλάτε για τόσο πολύ καιρό, μέχρις ότου, βρίσκοντας την κατάλληλη εύφλεκτη ύλη, αναζωπυρώσετε τον θυμό σας σαν μια φλόγα.

Το βόδι γνώρισε τον ιδιοκτήτη του και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του· ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε και ο λαός δεν με κατανόησε. Με το βόδι και το γαϊδούρι συγκρίνεται εκείνος που αθέτησε τον Θεό. Διότι, ενώ βρισκόταν σε θέση τιμής, δεν το κατανόησε· παραβλήθηκε με τα ανόητα κτήνη και εξομοιώθηκε με αυτά. Τέτοιοι είναι όσοι δεν ζουν σύμφωνα με τη λογική, αλλά σύμφωνα με τα πάθη, και εξαιτίας της αλογίας τους παρασύρονται προς τον κτηνώδη βίο. Έλαβε δε ως εικόνα τα ζώα που είναι σύντροφα και γνώριμα στους ανθρώπους, για να ντραπούμε, επειδή γινόμαστε πιο ασύνετοι από αυτά, και επειδή δεν προσφέρουμε στον Δημιουργό μας ούτε καν την αφοσίωση που εμείς οι ίδιοι απολαμβάνουμε από τα άλογα ζώα. Διότι το μεν βόδι, που μας παραδόθηκε ως συνεργάτης στη γεωργία, και τη φωνή εκείνου που το τρέφει αντιλαμβάνεται, και αναγνωρίζει αυτόν που συνήθως του προσφέρει την τροφή.

Ο δε όνος αυθόρμητα κατευθύνεται προς τους συνηθισμένους τόπους του καταλύματός του. Εάν, λοιπόν, στα άλογα ζώα υπάρχει τόση οικειότητα προς εκείνον που τα φροντίζει, πόσο μέτρο αγάπης προς τον Θεό θα απαιτηθεί από τη λογική φύση; Παρατήρησε δε ότι ο βους μαρτυρείται πως διαθέτει μεγαλύτερη σύνεση από τον όνο· διότι ο μεν γνώρισε αυτόν που τον απέκτησε, ο δε μόνο τη φάτνη, καθώς δεικνύει ο λόγος, ότι δηλαδή το γαστρίμαργο ζώο γνωρίζει μόνο τον τόπο της ηδονής· ενώ ο άλλος διαθέτει κάποια σύνεση και του ίδιου του καλού και του ωφελίμου.

Και το μεν βόδι γνώρισε αυτόν που το απέκτησε, ο Ισραήλ όμως δεν γνώρισε εμένα, τον Κτίστη· και το γαϊδούρι αναγνώρισε τη φάτνη του κυρίου του, ο Ισραήλ όμως δεν με κατενόησε. Και ενώ οι φάτνες είναι πολλές, εντούτοις το γαϊδούρι δεν απατάται ως προς τη φάτνη του ιδιοκτήτη του. Ο Θεός όμως είναι ένας, και ο αγνώμων λαός παραπλανάται προς τους ανύπαρκτους θεούς. Εμένα δεν κατενόησε, που γίνομαι γνωστός μέσω του ουρανού· που φανερώνομαι μέσω της γης και της θάλασσας, μέσω του ήλιου και της σελήνης, μέσω των αστέρων, που διακηρύσσομαι μέσω ολόκληρης της κτίσεως. —Κατάλληλα, εξάλλου, στην μεν εικόνα του βοδιού αποδίδεται ο Ισραήλ, στη δε του γαϊδουριού ο απλός λαός. Διότι, όση είναι η διαφορά του βοδιού από το γαϊδούρι, τόση είναι η διαφορά του Ισραήλ, όνομα που ερμηνεύεται «εκείνος που βλέπει τον Θεό», από εκείνον που ονομάζεται απλώς λαός.

Δεν ισχύει ότι, μολονότι γνώρισαν τον Θεό, δεν τον εδόξασαν ως Θεό; Ή γιατί οι ανόητοι Γαλάτες επιπλήττονται από τον Παύλο, ο οποίος λέει: «Τώρα όμως που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γνωρισθήκατε από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενή και πτωχά στοιχεία;» Και πώς ήταν γνωστός ο Θεός στην Ιουδαία; Άραγε επειδή στην Ιουδαία έγινε γνωστή η ουσία Του, όποια και αν ήταν αυτή τότε; «Γνώρισε», λέει, «το βόδι εκείνον που το απέκτησε». Προφανώς, σύμφωνα με εσάς, το βόδι γνώρισε την ουσία του κυρίου του.

Και «ο όνος τη φάτνη του κυρίου του». Γνώρισε λοιπόν και ο όνος την ουσία της φάτνης. «Ο Ισραήλ όμως», λέει, «δεν με γνώρισε». Για αυτό, σύμφωνα με εσάς, κατηγορείται ο Ισραήλ, ότι δηλαδή δεν γνώρισε την ουσία του Θεού, όποια κι αν είναι αυτή. «Έκχεε», λέει, «την οργή σου στα έθνη που δεν σε γνωρίζουν», δηλαδή σε αυτά που δεν έχουν κατανοήσει την ουσία σου. Αλλά η γνώση έχει πολλές σημασίες, όπως είπαμε. Διότι υπάρχει η επίγνωση του Κτίστη μας, η κατανόηση των θαυμασίων Του, η τήρηση των εντολών και η οικείωση με Αυτόν. Αυτοί όμως, απορρίπτοντας όλα αυτά, έλκουν τη γνώση σε ένα μόνο σημαινόμενο, στη θεωρία της ίδιας της ουσίας του Θεού. «Θα το τοποθετήσεις», λέει, «απέναντι των μαρτυρίων, από όπου θα γίνω γνωστός σε εσένα». Άραγε το «θα γίνω γνωστός» τίθεται αντί του «θα φανερώσω την ουσία μου»; «Γνώρισε ο Κύριος αυτούς που είναι δικοί Του». Μήπως, λοιπόν, γνώρισε την ουσία των δικών Του, ενώ αγνοεί την ουσία όσων απειθούν; «Γνώρισε ο Αδάμ τη γυναίκα του». Άραγε γνώρισε την ουσία της; Και για τη Ρεβέκκα λέει: «Παρθένος ήταν, άνδρας δεν την γνώρισε». Και: «Πώς θα γίνει αυτό, αφού δεν γνωρίζω άνδρα;» Μήπως, λοιπόν, την ουσία της Ρεβέκκας δεν τη γνώρισε κανείς; Και η Μαρία αυτό άραγε εννοεί: ότι δεν έχω κατανοήσει την ουσία κανενός άνδρα; Ή μήπως το «γνώρισε» συνηθίζει η Γραφή να το χρησιμοποιεί για τις συζυγικές ενώσεις; Και το ότι ο Θεός θα γίνει γνωστός από το ιλαστήριο σημαίνει ότι θα εμφανιστεί σε αυτούς που Τον λατρεύουν.

Διότι η αποξένωση και η αποστροφή από τον Θεό είναι κάτι πιο αφόρητο και από τις αναμενόμενες κολάσεις στη γέεννα, και βαρύτερο για εκείνον που το υφίσταται, όπως ακριβώς είναι για το μάτι η στέρηση του φωτός, έστω κι αν δεν υπάρχει πόνος, και για το ζωντανό πλάσμα η στέρηση της ζωής. Εάν, λοιπόν, υπάρχει φυσική στοργή από τα παιδιά προς αυτούς που τα γέννησαν, και αυτό το αποδεικνύει τόσο η σχέση των άλογων ζώων, όσο και η διάθεση των ανθρώπων κατά την πρώτη τους ηλικία προς τις μητέρες τους, ας μη φανούμε πιο άλογοι από τα νήπια, ούτε πιο άγριοι από τα θηρία, έχοντας άστοργη και εχθρική διάθεση προς Εκείνον που μας δημιούργησε. Τον οποίο, ακόμη κι αν δεν γνωρίζαμε πώς είναι μέσα από την αγαθότητά Του, μόνο και μόνο επειδή έχουμε δημιουργηθεί από Αυτόν, οφείλουμε να Τον αγαπάμε και να Τον στέργουμε υπερβολικά, και να κρεμόμαστε διαρκώς από τη μνήμη Του, όπως ακριβώς τα νήπια από τις μητέρες τους. Ανώτερος, όμως, από αυτούς που αγαπιούνται από τη φύση, είναι ο ευεργέτης. Και αυτό δεν είναι χαρακτηριστικό μόνο των ανθρώπων, αλλά και φυσικό συναίσθημα σχεδόν όλων των ζώων, δηλαδή η οικείωση προς εκείνους που τους έχουν προσφέρει κάτι καλό. «Γνώρισε», λέγει η Γραφή, «το βόδι εκείνον που το απέκτησε, και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του». Ας μη συμβεί ποτέ να ειπωθούν για εμάς τα εξής: «ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατανόησε». Διότι, τι χρειάζεται καν να πούμε για τον σκύλο, και για πολλά άλλα τέτοια ζώα, σχετικά με το πόση αφοσίωση επιδεικνύουν σε εκείνους που τα τρέφουν;

Όταν δε αποφάσιζα να προχωρήσω στην εξέταση ενός τέτοιου βίου, δεν ήμουν σε θέση ούτε να μετρήσω το μέγεθος αυτής της αναισθησίας, ή της αλογίας, ή της απονοίας, ή, εξαιτίας της υπερβολικής κακίας, δεν έχω τι να πω. Διότι, εάν ακόμη και στα άλογα ζώα διαπιστώνουμε ότι επιτυγχάνεται κατ' αυτόν τον τρόπο η μεταξύ τους συμφωνία λόγω της ευπείθειάς τους προς τον καθοδηγητή τους· τι θα μπορούσαμε να πούμε εμείς, οι οποίοι βρισκόμαστε σε τόσο μεγάλη μεταξύ μας διάσταση και σε τόσο μεγάλη εναντίωση προς τις εντολές του Κυρίου; Ή μήπως δεν θεωρούμε ότι όλα αυτά προβάλλονται τώρα μεν από τον αγαθό Θεό για δική μας διδασκαλία και εντροπή, ενώ κατά τη μεγάλη και φοβερή ημέρα της κρίσεως θα προσαχθούν, προς καταισχύνη και κατάκριση όσων δεν συνετίζονται, από Εκείνον ο Οποίος και ήδη έχει πει και διαρκώς λέει ότι: «Γνώρισε το βόδι τον κτήτορά του, και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του· ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατανόησε», και πολλά άλλα παρόμοια;

Και από το γεγονός ότι ο Ησαΐας είπε εκ προσώπου του Θεού: «Ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε και ο λαός δεν με κατάλαβε», δεν υπονοούσε εξαιτίας αυτού ο Ησαΐας άλλον θεό πέρα από τον γνωστό Δημιουργό, αλλά αποκαλούσε τον γνωστό άγνωστο με ένα άλλο αίνιγμα, επειδή ο λαός, αγνοώντας τη δίκαιη διάθεση του γνωστού Θεού, αμάρτανε και δεν πίστευε ότι θα κριθεί από τον αγαθό Θεό. Γι' αυτό, αφού είπε: «Ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατάλαβε», προσθέτει λέγοντας: «Αλίμονο αμαρτωλό έθνος, λαέ γεμάτε αμαρτίες». Διότι από την άγνοιά τους προς τη δικαιοσύνη Του (όπως προείπα), μη έχοντας φόβο γέμισαν από αμαρτίες, νομίζοντας ότι είναι μόνο αγαθός (με την έννοια ότι δεν θα τιμωρήσει τις αμαρτίες τους). Και κάποιοι μεν αμάρταναν έτσι εξαιτίας της άκριτης αντίληψης περί της αγαθότητάς Του, ενώ άλλοι από τα αντίθετα αίτια. Διότι, θεωρώντας αληθινές τις εκφράσεις των Γραφών κατά του Θεού, οι οποίες είναι άδικες και ψευδείς, δεν γνώρισαν την πραγματική θεότητα και δύναμή Του. Γι' αυτό, επειδή θεωρούσαν ότι Αυτός έχει άγνοια, χαίρεται με φόνους, συγχωρεί τους πονηρούς με προσφορές θυσιών, και επιπλέον ότι απατά, ψεύδεται και πράττει τα πάντα άδικα, οι ίδιοι, κάνοντας τα ίδια με τον Θεό, μολονότι αμάρταναν, ισχυρίζονταν ότι είναι ευσεβείς. Γι' αυτό και ήταν αμετάπειστοι προς το καλύτερο, και παρότι νουθετούνταν δεν μετανόησαν. Διότι δεν φοβούνταν, πιστεύοντας ότι μέσω τέτοιων πράξεων εξομοιώνονταν με τον Θεό.

ΛΟΓΟΣ Α'. «Όραση την οποία είδε ο Ησαΐας, ο γιος του Αμώς, την οποία είδε κατά της Ιουδαίας και κατά της Ιερουσαλήμ κατά τη διάρκεια της βασιλείας του Οζία, του Ιωάθαμ, του Άχαζ και του Εζεκία, οι οποίοι βασίλευσαν στην Ιουδαία.» Δεν νομίζω ότι θα διαψευδόταν κάποιος υποστηρίζοντας για τους αγίους προφήτες ότι δεν δέχονταν απλώς τη γνώση των μελλοντικών γεγονότων, καθώς το Άγιο Πνεύμα τους φώτιζε σε αυτό και το αντηχούσε στον νου τους, αλλά ότι ορισμένες φορές γίνονταν και οι ίδιοι θεατές των πραγμάτων. Φαίνεται, λοιπόν, ότι ο μακάριος προφήτης Ησαΐας αντίκρισε με τα μάτια της διανοίας του τα δεινά που επρόκειτο να συμβούν κατά καιρούς εναντίον της Ιουδαίας, αφενός τις φάλαγγες των εχθρών να λεηλατούν τη γη, αφετέρου τις πόλεις να ερημώνονται, τα σπίτια να πυρπολούνται και όσα διαπράττονται από τους εχθρούς σύμφωνα με τους νόμους του πολέμου. Γι' αυτόν τον λόγο προτάσσεται της προφητείας το εξής: «Όραση την οποία είδε ο Ησαΐας, ο γιος του Αμώς, κατά της Ιουδαίας και κατά της Ιερουσαλήμ». Επισημαίνονται δε ωφελίμως οι εποχές των βασιλέων, προκειμένου να διαφανεί ότι ο Θεός ομιλεί μέσω του προφήτη καταλλήλως, ανάλογα με τον τρόπο ζωής του καθενός. «Άκου, ουρανέ, και δώσε προσοχή, γη, διότι ο Κύριος μίλησε: Γιους γέννησα και τους ανύψωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν. Γνώρισε το βόδι τον κτήτορά του και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του. Ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε και ο λαός δεν με κατανόησε». Είναι αναγκαίο να εξετάσουμε προσεκτικά ποιο είναι το ζήτημα, ποιο είναι το νόημα των λόγων και τι ακριβώς θέλει να δηλώσει.

Σε εμάς δε, ο Θεός έχει χαρίσει το όνομα και το πνεύμα της υιοθεσίας. «Επειδή ακριβώς είστε», λέει, «υιοί, εξαπέστειλε ο Θεός το πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: Αββά, ο πατέρας». «Γέννησα», λέει, «υιούς, και όχι μόνο αυτό, αλλά και τους ύψωσα», δηλαδή τους ανέθρεψα. Διότι αυτή την έννοια έχει η απόδοση των άλλων ερμηνευτών. Αφού δηλαδή λυτρώθηκε ο Ισραήλ, δεν έμεινε αβοήθητος μετά από αυτό, ούτε στερήθηκε την αγάπη του Θεού. Διότι ανατράφηκε σαν γιος από έναν πραγματικά φιλόπαιδα και εξαιρετικά φιλόστοργο πατέρα. «Διότι άρτο ουρανού», λέει, «τους έδωσε, άρτο αγγέλων έφαγε ο άνθρωπος». Τρεφόταν δε και με άλλον τρόπο προς πνευματική ευεξία, μέσω της σοφίας του νόμου και των προφητικών διδαγμάτων, τα οποία τον οδηγούσαν καταλλήλως στην επίγνωση της αλήθειας, δηλαδή του Χριστού. Γράφει λοιπόν ο Παύλος: «Ώστε ο νόμος έγινε παιδαγωγός μας προς τον Χριστό». Αλλά αθέτησε αυτόν που τον γέννησε. Και ποιος μπορεί να ήταν ο τρόπος της αθέτησης; Στράφηκε δηλαδή στο να θέλει να λατρεύει αυτούς που δεν ήταν από τη φύση τους θεοί, και νόσησε και με άλλον τρόπο, επιδεικνύοντας μεγάλη απειθαρχία, και, προχωρώντας ακόμη πιο πέρα σε παραλογισμό από όλα αυτά, δεν μιμήθηκε ούτε καν την ευγνωμοσύνη των άλογων ζώων που δείχνουν προς τους κυρίους τους. Γι' αυτό ακριβώς λέει: «Γνώρισε το βόδι αυτόν που το απέκτησε, και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του, ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατανόησε».

Διότι, εάν ένας άνθρωπος αγόραζε ένα βόδι, οπωσδήποτε θα το θεωρούσε εξαιρετικά χρήσιμο για τα γεωργικά έργα, είτε για να οργώνει τη γη, αν το επιθυμούσε, είτε για να αλωνίζει στο αλώνι και να διαχωρίζει το άχυρο από το σιτάρι. Εάν πάλι κάποιος αγόραζε ένα γαϊδούρι, και αυτό με τα φυσικά του ένστικτα καλείται σε υπακοή, και προσφέρει την υποταγή του ως μια μορφή ανταπόδοσης για την τροφή που του βάζουν στη φάτνη. Διότι σηκώνει βάρη πρόθυμα και μοιράζεται τον κόπο του κυρίου του. Αλλά αυτά βέβαια συμβαίνουν στα ζώα. Ο σοφός όμως Ισραήλ, ενώ διαπαιδαγωγούνταν από τον νόμο στο να γνωρίζει τι τον ωφελεί, και ενώ είχε διδαχθεί πλήρως τη δόξα του Θεού μέσω πολλών και αξιοθαύμαστων σημείων, κατατάσσεται πίσω από το γαϊδούρι και το βόδι, και υστερώντας από την υπακοή των άλογων ζώων, αγνόησε τον Δεσπότη. Πολύ εύστοχα, λοιπόν, λέει: «δεν με γνώρισε, δεν κατανόησε». Διότι, αν και είχε διδαχθεί, όπως ανέφερα, τη δόξα του Θεού, εξαιτίας του ότι παρεξέκλινε υπερβολικά σε αχαλίνωτη εκτροπή, εξισώθηκε με αυτόν που βρισκόταν σε πλήρη άγνοια. Διότι, αν αυτό δεν ήταν αληθινό, δεν θα έλεγε στο ξύλο: «Εσύ είσαι ο Θεός μου» και στην πέτρα: «Εσύ με γέννησες». Γι' αυτό «έκπληκτος έμεινε», λέει, «ο ουρανός για αυτό το γεγονός, και έφριξε σε πάρα πολύ μεγάλο βαθμό, λέει ο Κύριος. Διότι δύο κακά έπραξε ο λαός μου: εγκατέλειψαν εμένα, την πηγή του ζώντος ύδατος, και έσκαψαν για τον εαυτό τους ραγισμένες δεξαμενές, οι οποίες δεν θα μπορέσουν να συγκρατήσουν νερό».

Θα ταίριαζε μάλιστα να πει και ο ίδιος ο Χριστός γι' αυτούς το εξής: «ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε και ο λαός δεν με κατενόησε». Διότι και η παλαιά λύτρωση έγινε μέσω αυτού. Και ο νόμος έχει τεθεί μέχρι τον καιρό της διορθώσεως, όπως είναι γεγραμμένο. Επειδή δε ... ήταν ανέφικτο να μπορέσει η σκιά να μας δικαιώσει, φανερώθηκε σε εμάς με σάρκα ο Μονογενής Λόγος του Θεού, για να δικαιώσει μέσω της πίστης όσους προσέρχονται σε αυτόν και να τους απαλλάξει από τον θάνατο και την αμαρτία. Αλλά ο Ισραήλ δεν τον κατενόησε, καίτοι έλεγε σαφώς: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, όποιος ακούει τον λόγο μου και πιστεύει σε εκείνον που με έστειλε, έχει ζωή αιώνια, και δεν έρχεται σε κρίση, αλλά έχει μεταβεί από τον θάνατο στη ζωή». <Αλίμονο, έθνος αμαρτωλό, λαέ γεμάτε αμαρτίες, σπέρμα πονηρό, γιοι άνομοι· εγκαταλείψατε τον Κύριο και εξοργίσατε τον Άγιο του Ισραήλ.> Αφού εξήγγειλε πάρα πολύ καλά τον τρόπο της αθετήσεως και κατέδειξε το μέγεθος της ανοησίας που υπήρχε μέσα τους, μεταβάλλει αμέσως τον λόγο, αφενός προφανώς σε θρήνο γι' αυτούς, αφετέρου πάλι σε επίπληξη. Και θα ταίριαζε, νομίζω, προπαντός στο προφητικό πρόσωπο σχεδόν να τους οικτίρει, και από την υπερβολικά πολλή φιλοθεΐα του να εξεγείρεται και να λέει: Αλίμονο, έθνος αμαρτωλό, λαέ γεμάτε αμαρτίες, σπέρμα πονηρό, γιοι άνομοι.

«Ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός μου δεν με κατάλαβε.» Διότι τον καταδίωκαν κατηγορώντας τον και λέγοντας: «Δεν σε λιθοβολούμε για κάποιο καλό έργο, αλλά για βλασφημία· διότι εσύ, ενώ είσαι άνθρωπος, κάνεις τον εαυτό σου Θεό.» Ας λεχθεί λοιπόν γι' αυτούς, και μάλιστα πολύ δικαιολογημένα: «Αλίμονο στο αμαρτωλό έθνος, στον λαό που είναι γεμάτος αμαρτίες, στο πονηρό σπέρμα, στους άνομους γιους· εγκαταλείψατε τον Κύριο και παροργίσατε τον Άγιο του Ισραήλ.» Αν και θα έπρεπε να ομολογούν ότι είναι και Θεός και Κύριος των πάντων· και μάλιστα, αναγνωρίζοντας από τα παράδοξα που επιτελούσε την ανείπωτη και θεοπρεπή του δύναμη, να λένε εκείνο το προφητικό: «Ιδού, εμείς θα είμαστε δικοί σου, διότι εσύ είσαι ο Κύριος ο Θεός μας», δεν έπραξαν τίποτα από αυτά, αλλά του επιτίθονταν πικροί και φοβεροί, πότε φροντίζοντας να τον εξυβρίζουν αδικαιολόγητα ως «Σαμαρείτη και οινοπότη», και λέγοντας μάλιστα ότι γεννήθηκε από πορνεία· πότε διώχνοντάς τον με λίθους έξω από τα όρια της Ιουδαίας, και στο τέλος τον σταύρωσαν.

Διαβιούμε, λοιπόν, σε αυτόν τον κόσμο, διαφέροντας ελάχιστα, ή ίσως ακόμη και υπολειπόμενοι των άλογων ζώων, εφόσον ο Θεός απηύθυνε αληθινή επίπληξη εναντίον του Ισραήλ, λέγοντας τα εξής: «Το βόδι γνώρισε τον ιδιοκτήτη του, και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του· ο Ισραήλ, όμως, δεν με γνώρισε, και ο λαός μου δεν κατανόησε.» Εάν, λοιπόν, οι δήμοι των Ιουδαίων, παρότι είχαν τον νόμο ως παιδαγωγό, καταδικάζονταν για τέτοια φοβερή άγνοια, ποιος λόγος θα μπορούσε πλέον να γίνει για τα έθνη, πάνω στα οποία έπεσε το βαθύ σκοτάδι της πολυθεϊστικής πλάνης; Διότι, έχοντας τρόπον τινά σκυμμένο το κεφάλι διαρκώς προς τα κάτω και όντας μπλεγμένοι στις επιθυμίες της σάρκας, επιδίωκαν να σκέφτονται αποκλειστικά τα επίγεια, μη έχοντας τη δύναμη ούτε καν να υψώσουν το μάτι της διάνοιας στα καυχήματα της φιλοθεΐας.

Αναγνώρισε το βόδι τον κύριό του που γεννήθηκε στη φάτνη, και ο νέος λαός των εθνών υποτάχθηκε στον Κύριό τους, ενώ μόνο ο Ισραήλ δεν γνώρισε τον Χριστό, τον Θεό του. Τα άλλοτε ξένα φύλα έγιναν θεοφιλή, και οι άνομοι έγιναν έννομοι, και οι έννομοι παράνομοι.

Θεώρησα δε αναγκαίο να προσθέσω σε αυτά και όσα επιχειρούν να πείσουν, επιλέγοντάς τα από τις Γραφές, σχετικά με τον Προπάτορά τους, ο οποίος ήταν άγνωστος σε όλους πριν από την παρουσία του Χριστού, προκειμένου να αποδείξουν ότι ο Κύριός μας κηρύττει άλλον Πατέρα, διαφορετικό από τον Ποιητή αυτού του σύμπαντος, τον οποίο, όπως προείπαμε, ασεβώντας υποστηρίζουν ότι είναι καρπός του Υστερήματος. Έτσι, όταν ο προφήτης Ησαΐας λέει «ο δε Ισραήλ δεν με γνώρισε και ο λαός δεν με κατανόησε», το παραποιούν ισχυριζόμενοι ότι αυτό ειπώθηκε για την άγνοια του αόρατου Βυθού. Επίσης, εκείνο που ειπώθηκε μέσω του Ωσηέ «δεν υπάρχει σε αυτούς αλήθεια ούτε επίγνωση Θεού», το εκβιάζουν για να κατατείνει στο ίδιο συμπέρασμα, και το «δεν υπάρχει κανείς που να κατανοεί ή να εκζητεί τον Θεό· όλοι εξέκλιναν, μαζί εξαχρειώθηκαν» το αποδίδουν στην άγνοια του Βυθού. Ακόμη και εκείνο που ειπώθηκε μέσω του Μωυσή, «κανείς δεν θα δει τον Θεό και θα ζήσει», πείθουν πως αναφέρεται σε εκείνον. Διότι, λέγοντας ψέματα, ισχυρίζονται αφενός ότι ο Ποιητής θεάθηκε από τους προφήτες, και αφετέρου θέλουν το γεγραμμένο «κανείς δεν θα δει τον Θεό και θα ζήσει» να έχει ειπωθεί για το αόρατο και άγνωστο σε όλους μέγεθος. Και ότι μεν το «κανείς δεν θα δει τον Θεό» έχει ειπωθεί για τον αόρατο Πατέρα και Ποιητή των όλων, είναι φανερό σε όλους μας· το ότι όμως δεν αφορά τον Βυθό, τον οποίο αυτοί επινοούν παραπλανητικά, αλλά τον Δημιουργό, και ότι Αυτός είναι ο αόρατος Θεός, θα αποδειχθεί στη συνέχεια του λόγου.

Υπαινίσσεται, λέγοντας 〈γνώρισε το βόδι τον κτήτορά του〉, ότι τα μεν έθνη, που προηγουμένως δεν διέφεραν σε τίποτα από τα άλογα κτήνη, 〈θα κατανοήσουν〉, ενώ ο Ισραήλ 〈δεν θα κατανοήσει〉· διότι το 〈δεν κατενόησε〉 τίθεται αντί του 〈δεν θα κατανοήσει〉. ⌞Και 〈το βόδι〉 μεν 〈και το γαϊδούρι〉 με φυσική αντίληψη 〈αναγνωρίζουν〉 αυτούς που τα τρέφουν, εκείνοι όμως, που αξιώθηκαν τέτοιας πρόνοιας από τον Θεό, ώστε όχι μόνο να καταστούν λογικά όντα, αλλά και να καταξιωθούν να ονομαστούν λαός του Θεού και να τιμηθούν με την προσηγορία των 〈υιών〉, ούτε καν όπως τα άλογα θρέμματα δεν 〈γνώρισαν〉 τον Κύριο, ο οποίος τους 〈γέννησε〉 και τους 〈ανέθρεψε〉, τους τίμησε και τους 〈ύψωσε〉.

αυτόν τον 〈Εμμανουήλ〉· διότι ο εκ περιτομής ‹λαός ούτε τον γνώρισε ούτε τον κατενόησε› ούτε θέλησε να πιστέψει στην προφητεία, αλλά ούτε ηττήθηκε ούτε υποτάχθηκε στο πρόσταγμα. Εσείς όμως, τα 〈έθνη〉, λάβετε γνώση αυτού που προφητεύεται και, αφού τον κατανοήσετε, μην τολμάτε να αντιστέκεστε, αλλά να νικάσθε 〈ηττώμενοι. Εισακούσατε〉 το πρόσταγμα όλοι εσείς που κατοικείτε 〈μέχρι τα πέρατα της γης〉· και οι ισχυροί και δυνατοί ανάμεσά σας, υποχωρήστε στον λόγο νικώμενοι και 〈ηττώμενοι〉. Και πράξτε το αυτό πρόθυμα γνωρίζοντας ότι, ακόμη και αν δεν το θελήσετε, παρά τη θέλησή σας 〈θα ηττηθείτε〉. Εάν όμως, ανθιστάμενοι στην κλήση του Θεού, εξυφαίνετε κάποιες μηχανορραφίες και επιβουλές εναντίον του Λόγου που σας καλεί, θα αποδειχθεί ότι μάταια κοπιάζετε.⌝ Διότι κάθε 〈βουλή σας την οποία θα σκεφθείτε, θα την διασκορπίσει ο Κύριος, και τον λόγο τον οποίο τυχόν θα εκστομίσετε〉, απειλώντας ότι θα πράξετε κάτι ενάντια στον 〈Εμμανουήλ, δεν πρόκειται να παραμείνει σε εσάς〉. ⌜Και αυτά τα λέμε, επειδή 〈μαζί μας〉 είναι ο 〈Εμμανουήλ〉.⌝ Αυτά λοιπόν έχουν ειπωθεί προς τα 〈έθνη〉 εκ προσώπου των προφητών, αλλάζοντας όμως πάλι ο λόγος, αναφορικά με εκείνους που δεν έχουν θελήσει ακόμη να επικαλεστούν τον 〈Εμμανουήλ〉, αναφέρει τα εξής.

Αρχίζοντας το βιβλίο του ο μέγας και θαυμάσιος προφήτης, διδάσκει ότι ολόκληρο το θέμα της προφητείας περιλαμβάνει «όραση εναντίον της Ιουδαίας και εναντίον της Ιερουσαλήμ» και θεωρία· έπειτα ελέγχει ολόκληρο το έθνος των Ιουδαίων, λέγοντας πρώτα: «Γνώρισε το βόδι εκείνον που το απέκτησε, και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του· ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατανόησε». Στη συνέχεια, ταλανίζοντας ολόκληρο το έθνος, προσθέτει: «Αλίμονο αμαρτωλό έθνος, λαέ γεμάτε αμαρτίες, πονηρό σπέρμα, άνομοι υιοί». Αφού χρησιμοποίησε αυτούς τους ελέγχους εναντίον τους στην αρχή του βιβλίου και προδίδαξε τις αιτίες της προφητείας που επρόκειτο να επέλθει εναντίον τους, στη συνέχεια αρχίζει λέγοντας: «η γη σας είναι έρημη», μολονότι δεν ήταν έρημη κατά τους χρόνους που προφήτευε, «οι πόλεις σας είναι πυρίκαυστες», χωρίς να έχει συμβεί ούτε αυτό ακόμη. Αλλά ούτε και τη χώρα τους την κατέτρωγαν τότε ξένοι, και όμως λέει: «τη χώρα σας ενώπιόν σας την κατατρώγουν ξένοι», και τα λοιπά. Εάν, λοιπόν, στραφείς στην παρουσία του Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού και στους χρόνους από τότε μέχρι σήμερα, θα βρεις να εκπληρώνονται όλα όσα έχουν ειπωθεί. «

Διότι, εάν, όταν βέβαια ο προφήτης Ησαΐας λέει «υιούς εγέννησα και ύψωσα» και πάλι «αλλά ο Ισραήλ δεν με εγνώρισε, και ο λαός δεν με κατενόησε» και εξάλλου «εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα, και με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό» και όσα άλλα παρόμοια, δεν ισχυριζόμαστε ότι ο Ησαΐας τα λέει αυτά, αλλά ο Θεός που μιλά μέσα του μέσω αυτού, δεν θα ήταν λοιπόν ταιριαστό και στην περίπτωση του μονογενούς Υιού του Θεού να δεχθούμε ότι ο Πατέρας έπρεπε μέσω αυτού να διακηρύξει αυτά προς εκείνους που είχαν ανάγκη τέτοιου είδους παραγγελμάτων; Και αυτοί ήταν ειδωλολάτρες, όπως διδάσκει η ίδια η Γραφή λέγοντας: «Και είπε ο Κύριος: πού είναι οι θεοί τους, στους οποίους είχαν εναποθέσει την εμπιστοσύνη τους; Των οποίων το στέαρ των θυσιών τρώγατε και πίνατε το κρασί των σπονδών τους; Ας εγερθούν και ας σας βοηθήσουν, και ας γίνουν προστάτες σας». Διότι με αυτά συνδέεται το «δείτε, δείτε ότι εγώ είμαι, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα». Έστω λοιπόν και αν μυριάδες φορές, αναφωνώντας μέσω του προφήτη, λέει «εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός» και «εκτός από εμένα δεν υπάρχει δίκαιος και σωτήρας» και «Θεό εκτός από εμένα δεν θα γνωρίσεις, και δεν υπάρχει σωτήρας παρά μόνο εγώ» και όσα άλλα παρόμοια με αυτά αναφέρονται στους υπόλοιπους προφήτες, ο Θεός ήταν και από τότε εκείνος που «εν Χριστώ συμφιλίωνε τον κόσμο με τον εαυτό Του», και ο ίδιος ο Πατέρας ήταν αυτός που εξήγγελλε αυτά προς τους ανθρώπους μέσω του μονογενούς Του Υιού, σαν μέσω κάποιου ερμηνευτή.

ΙΖ΄. Τώρα όμως, αποδέξου την κύηση και σκίρτησε από χαρά· αν όχι όπως ο Ιωάννης μέσα από την κοιλιά, τουλάχιστον όπως ο Δαβίδ κατά την ανάπαυση της κιβωτού. Και δείξε σεβασμό στην απογραφή, χάρη στην οποία εγγράφηκες στους ουρανούς· και ευλαβήσου τη γέννηση, διά της οποίας λύθηκες από τα δεσμά της γεννήσεως· και τίμησε τη μικρή Βηθλεέμ, η οποία σε επανέφερε στον παράδεισο· και προσκύνησε τη φάτνη, χάρη στην οποία, ενώ ήσουν άλογος, τράφηκες από τον Λόγο. Αναγνώρισε, σαν το βόδι, αυτόν που σε απέκτησε, όπως σε προστάζει ο Ησαΐας, και, σαν το υποζύγιο, τη φάτνη του κυρίου του· είτε είσαι κάποιος από τους καθαρούς, και υπό τον νόμο, και από αυτούς που αναμασούν τον λόγο, και είναι κατάλληλοι για θυσία· είτε από τους μέχρι πρότινος ακάθαρτους, και ακατάλληλους για βρώση και για θυσία, και από τη μερίδα των εθνικών. Τρέξε μαζί με τον αστέρα, και πρόσφερε δώρα μαζί με τους Μάγους, χρυσό, και λιβάνι, και σμύρνα, ως σε βασιλιά, και ως σε Θεό, και ως σε νεκρό για χάρη σου. Δόξασε μαζί με τους ποιμένες, ύμνησε μαζί με τους αγγέλους, χόρεψε μαζί με τους αρχαγγέλους.

Η δε φάτνη είναι το ενδιαίτημα των άλογων ζώων, στην οποία γεννιέται ο Λόγος, για να γνωρίσει το βόδι τον κτήτορά του και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του· βόδι είναι ο υποταγμένος στον νόμο, και όνος το αχθοφόρο ζώο, αυτό που είναι φορτωμένο με την αμαρτία της ειδωλολατρίας. Αλλά η μεν κατάλληλη τροφή των άλογων ζώων είναι το χόρτο. Διότι «αυτός που κάνει να βλαστάνει χόρτο για τα κτήνη», λέει ο προφήτης. Το δε λογικό ον τρέφεται με άρτο. Γι' αυτό, λοιπόν, στη φάτνη, η οποία αποτελεί την εστία των άλογων ζώων, προσφέρεται ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό, ώστε και τα άλογα, αφού μεταλάβουν τη λογική τροφή, να καταστούν έλλογα. Μεσιτεύει, λοιπόν, πάνω στη φάτνη στο βόδι και στον όνο ο Κύριος αμφοτέρων, ώστε, αφού καταρρίψει το μεσότοιχο του φραγμού, να αναδημιουργήσει τους δύο μέσα στον εαυτό Του σε έναν καινό άνθρωπο, αφαιρώντας από τον μεν τον βαρύ ζυγό του νόμου και απαλλάσσοντας τον δε από το βάρος της ειδωλολατρίας.

Όραση την οποία είδε ο Ησαΐας, ο γιος του Αμώς ... άκουε ουρανέ, και δώσε προσοχή γη, διότι ο Κύριος μίλησε. Γιους γέννησα και μεγάλωσα, αλλά αυτοί με αθέτησαν. Γνώρισε το βόδι τον ιδιοκτήτη του και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του· ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατανόησε. Αλίμονο αμαρτωλό έθνος, ... σπέρμα πονηρό, γιοι άνομοι· εγκαταλείψατε τον Κύριο ... ... κάθε κεφάλι βρίσκεται σε πόνο, και κάθε καρδιά σε λύπη από τα πόδια έως το κεφάλι· δεν υπάρχει σε αυτό υγεία, ούτε για τραύμα ούτε για μώλωπα ούτε για πληγή που φλεγμαίνει· δεν υπάρχει αλοιφή για να τοποθετηθεί, ούτε λάδι ούτε επίδεσμοι .... Και αν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας άφηνε σπέρμα, θα γινόμασταν σαν τα Σόδομα, και θα μοιάζαμε με τα Γόμορρα. Ακούστε τον λόγο του Κυρίου, άρχοντες των Σοδόμων· προσέξτε τον νόμο του Θεού, λαέ των Γομόρρων. Τι μου χρειάζεται το πλήθος των θυσιών σας; λέει ο Κύριος· χόρτασα από ολοκαυτώματα κριαριών, και λίπος αρνιών και αίμα ταύρων και τράγων δεν επιθυμώ, ούτε όταν έρχεστε να εμφανιστείτε μπροστά μου. Διότι ποιος ζήτησε αυτά από τα χέρια σας; ... ... μεγάλη ημέρα δεν ανέχομαι· ... ... μου γίνατε βάρος, δεν θα ανεχτώ άλλο τις αμαρτίες σας. ... Και αν πληθύνετε την προσευχή, δεν θα σας εισακούσω· διότι τα χέρια σας είναι γεμάτα αίμα.

Ομοίως, με τον ίδιο τρόπο, παραθέτοντας όλους τους παρόμοιους λόγους, που μοιάζουν με μύθους, διδάσκουν. Όταν, λοιπόν, ο προφήτης λέει: «Άκουε, ουρανέ, και δώσε προσοχή, γη· ο Κύριος μίλησε», ως ουρανό εννοεί, λέει, το πνεύμα που υπάρχει μέσα στον άνθρωπο από τον Ελωείμ, ως γη την ψυχή από την Εδέμ που βρίσκεται μέσα στον άνθρωπο μαζί με το πνεύμα, και ως Κύριο τον Βαρούχ. «Δεν με γνώρισε», λέει ο Πατέρας, «ο Ισραήλ»· και με το όνομα Ισραήλ εννοεί την Εδέμ -διότι Ισραήλ ονομάζεται και η Εδέμ, η σύζυγος του Ελωείμ- διότι, εάν γνώριζε, λέει, ότι βρίσκομαι κοντά στον Αγαθό, δεν θα τιμωρούσε το πνεύμα μου, το οποίο φυλακίστηκε μέσα στους ανθρώπους εξαιτίας της πατρικής άγνοιας.

Έτσι, όταν ο προφήτης Ησαΐας λέει: «Ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε και ο λαός μου δεν με κατάλαβε», αυτοί το παραφράζουν ισχυριζόμενοι ότι αναφέρεται στην άγνοια του αόρατου Βυθού. Και το χωρίο που ειπώθηκε μέσω του Ωσηέ: «Δεν υπάρχει σε αυτούς αλήθεια, ούτε επίγνωση του Θεού», το διαστρέφουν για να τείνει στο ίδιο νόημα. Επίσης το: «Δεν υπάρχει κανείς που να κατανοεί ή να αναζητά τον Θεό· όλοι έχουν παρεκκλίνει, όλοι μαζί έχουν αχρειωθεί», το εντάσσουν στην άγνοια του Βυθού. Και το χωρίο που ειπώθηκε μέσω του Μωυσή: «Κανείς δεν θα δει τον Θεό και θα ζήσει», προσπαθούν να πείσουν ότι αναφέρεται σε εκείνον. Διότι, από τη μια μεριά, ισχυρίζονται ψευδώς ότι ο Δημιουργός θεάθηκε από τους προφήτες, ενώ από την άλλη το «κανείς δεν θα δει τον Θεό και θα ζήσει» θέλουν να έχει ειπωθεί για το αόρατο μεγαλείο που είναι άγνωστο στους πάντες. Και ότι μεν το «κανείς δεν θα δει τον Θεό» έχει ειπωθεί για τον αόρατο Πατέρα και Ποιητή των πάντων, είναι φανερό σε όλους μας· το ότι, όμως, δεν αναφέρεται στον Βυθό που επινοούν αυτοί, αλλά στον Δημιουργό, και ότι αυτός είναι ο αόρατος Θεός, θα αποδειχθεί στη συνέχεια του λόγου. Ισχυρίζονται επίσης ότι και ο Δανιήλ εννοούσε το ίδιο πράγμα, όταν ρωτούσε τον άγγελο για τις λύσεις των παραβολών, σαν να μην εγνώριζε. Και ότι ο άγγελος, αποκρύπτοντας από αυτόν το μέγα μυστήριο του Βυθού, του είπε: «Πήγαινε Δανιήλ· διότι αυτοί οι λόγοι είναι σφραγισμένοι, μέχρι να κατανοήσουν οι συνετοί και να λευκανθούν οι λευκοί»· και καυχώνται ότι οι λευκοί και οι συνετοί είναι οι ίδιοι.

Χώμα και στάχτη ήμασταν εμείς· αλλά αυτό δεν ήταν ακόμη έγκλημα· διότι αποτελούσε αδυναμία της φύσης. Βρισκόμασταν σε κατάσταση πιο ανόητη από τα άλογα ζώα· διότι εξισώθηκε ο άνθρωπος με τα ανόητα κτήνη και ομοιώθηκε με αυτά. Το να γίνεται, όμως, κανείς όμοιος με τα άλογα ζώα, σημαίνει ότι γίνεται χειρότερος από αυτά. Διότι το να είναι ένα ον άλογο εκ φύσεως και να παραμένει στην αλογία, είναι ίδιον της φύσης· το να καταπέσουν, όμως, σε εκείνη την άνοια αυτοί που τιμήθηκαν με τον λόγο, αποτελεί έγκλημα της ελεύθερης προαιρέσεως. Ώστε, όταν ακούσεις ότι «ομοιώθηκε με τα άλογα», μην νομίσεις ότι το είπε για να δείξει τους ανθρώπους ίσους με τα άλογα ζώα, αλλά ότι το είπε επειδή ήθελε να τους αναδείξει χειρότερους και από εκείνα. Διότι, πράγματι, γίναμε χειρότεροι και πιο αναίσθητοι από τα άλογα, όχι μόνο επειδή, αν και ήμασταν άνθρωποι, καταπέσαμε σε εκείνη την κατάσταση, αλλά επειδή προχωρήσαμε σε ακόμη μεγαλύτερη αγνωμοσύνη. Και δηλώνοντας αυτό ο Ησαΐας έλεγε: «Γνώρισε το βόδι εκείνον που το απέκτησε, και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του· ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε». Αλλά ας μην ντρεπόμαστε για τα προηγούμενα· διότι «όπου επλεόνασε η αμαρτία, υπερεπερίσσευσε η χάρη». Είδες πώς ήμασταν κατώτεροι από τα κτήνη; Θέλεις να δεις ότι είμαστε πιο άλογοι και από τα πτηνά; «Το τρυγόνι και το χελιδόνι, τα σπουργίτια του αγρού γνώρισαν τους καιρούς της έλευσής τους· ο λαός μου όμως δεν γνώρισε τις κρίσεις μου». Ιδού, λοιπόν, ότι εμείς γίναμε πιο άλογοι και από τους όνους και από τα βόδια, ιδού και από τα πτηνά, από το τρυγόνι και από το χελιδόνι. Θέλεις να μάθεις μια άλλη αναισθησία μας;

Δ'. Αλλά, για να μην ξεχάσουμε το θέμα μας πλέκοντας τον έναν λόγο με τον άλλον, ελάτε λοιπόν να αποδείξουμε αυτά που υποσχεθήκαμε. Και τι υποσχέθηκα; Ότι, αν κάποιος έχει αμέτρητα τραύματα, αλλά μετανοήσει και πράξει το καλό, ο Θεός τα εξαλείφει έτσι, ώστε να μη φαίνεται ούτε ουλή, ούτε ίχνος, ούτε σημάδι από τα προηγούμενα αμαρτήματα· αφού υποσχέθηκα αυτά, αυτά θα προσπαθήσω να αποδείξω. Άκουε, ουρανέ, και δώσε προσοχή, γη, διότι ο Κύριος μίλησε. Πες μου, τι είπε; Υιούς γέννησα και ύψωσα, αλλά αυτοί με αθέτησαν. Γνώρισε το βόδι τον ιδιοκτήτη του [όντας πιο άλογοι από τα άλογα ζώα], και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του [όντας πιο αναίσθητοι από τα γαϊδούρια]· ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατανόησε. Αλίμονο, έθνος αμαρτωλό. Γιατί, λέει, δεν υπάρχει ελπίδα σωτηρίας; Γιατί λες «αλίμονο», πες μου; Επειδή δεν βρίσκω θεραπεία. Γιατί λες «αλίμονο»; Επειδή τοποθέτησα φάρμακα, και η πληγή δεν υποχώρησε· γι' αυτό αποστράφηκα. Τι πρέπει λοιπόν να κάνω; Δεν κοπιάζω πλέον ούτε για να θεραπεύσω.

Τι εννοώ; Εάν δει κάποιον αναίσχυντο, τον ονομάζει σκύλο, όχι με το δικό του όνομα, αλλά με το όνομα της κακίας του· εάν δει κάποιον άρπαγα, τον ονομάζει λύκο, όχι με το όνομα που του έδωσαν οι γονείς του, αλλά σύμφωνα με την πονηριά της προσωνυμίας· εάν δει άλλον να πράττει έργα πονηρού ανθρώπου, τον ονομάζει με εκείνο το όνομα. Αλλά, για να μην το ισχυρίζομαι αυτό απλώς χωρίς αποδείξεις, και για να παράσχω απόδειξη των λεγομένων, θέλω να σας παρουσιάσω μάρτυρες. «Όραμα που είδε ο Ησαΐας, ο υιός του Αμώς, εναντίον της Ιουδαίας και εναντίον της Ιερουσαλήμ». Εδώ προσέξτε: «Εναντίον της Ιουδαίας και εναντίον της Ιερουσαλήμ. Άκουε, ουρανέ, και δώσε προσοχή, γη, διότι ο Κύριος μίλησε· Υιούς γέννησα και ύψωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν. Γνώρισε το βόδι τον κτήτορά του, και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του· ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατανόησε. Αλίμονο, έθνος αμαρτωλό!» Σε ποιους απευθύνονται αυτά;

Αναφέρεται όμως σε ένα άλλο είδος γνώσης, όταν λέει: «Δεν γνωρίζετε», όπως ακριβώς όταν λέει: «Οι υιοί του Ηλεί ήταν υιοί διεφθαρμένοι, και δεν γνώριζαν τον Κύριο»· και πάλι: «Ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε». Όπως λέει και ο Παύλος: «Ομολογούν ότι γνωρίζουν τον Θεό, με τα έργα τους όμως τον αρνούνται».

Διότι εκείνοι οι οποίοι, μετά από τόσα που είχαν προηγηθεί, έλεγαν: «Τώρα γνωρίζουμε ότι τα γνωρίζεις όλα», είχαν περισσότερο από όλους την ανάγκη να στηριχθούν. Εξάλλου, ο ευαγγελιστής ούτε καν προσευχή ονομάζει το γεγονός· αλλά τι λέει; «Σήκωσε τα μάτια του στον ουρανό», και αναφέρει ότι αυτό αποτελεί μάλλον συνομιλία με τον Πατέρα. Εάν πάλι αλλού το ονομάζει προσευχή και Τον παρουσιάζει άλλοτε να γονατίζει και άλλοτε να υψώνει τα μάτια στον ουρανό, μην ταραχθείς. Διότι μέσα από αυτά διδασκόμαστε την επιμονή στις δεήσεις, ώστε, και όταν στεκόμαστε, να κοιτάζουμε ψηλά, όχι μόνο με τα μάτια του σώματος, αλλά και της διανοίας· και να κάμπτουμε τα γόνατα, συντρίβοντας την ίδια μας την καρδιά. Διότι ο Χριστός δεν ήλθε για να φανερώσει μόνο τον εαυτό Του, αλλά και για να διδάξει την ανείπωτη αρετή. Και αυτός που διδάσκει, πρέπει να διδάσκει όχι μόνο με τα λόγια, αλλά και με τις πράξεις. Ας ακούσουμε λοιπόν τι λέει εδώ: «Πατέρα, ήλθε η ώρα, δόξασε τον Υιό σου, για να σε δοξάσει και ο Υιός σου». Για άλλη μια φορά μας δείχνει ότι δεν πορεύεται προς τον σταυρό ακούσια. Πώς θα μπορούσε άλλωστε, εφόσον προσεύχεται να πραγματοποιηθεί αυτό, και ονομάζει το γεγονός δόξα, όχι μόνο του ιδίου που σταυρώνεται, αλλά και του Πατέρα; Επειδή έτσι ακριβώς και έγινε· διότι δεν δοξάσθηκε μόνο ο Υιός, αλλά και ο Πατέρας. Διότι πριν από τον σταυρό, ούτε καν οι Ιουδαίοι δεν Τον γνώριζαν· επειδή «ο Ισραήλ», λέει, «δεν με γνώρισε»· μετά τον σταυρό, όμως, προσέτρεξε σε Αυτόν ολόκληρη η οικουμένη.