Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 1:3

Διότι, επειδή είπε: «Οι άνδρες της Νινευή θα αναστηθούν κατά την κρίση και θα καταδικάσουν τη γενεά αυτή»· για να μην αδιαφορήσουν εξαιτίας της χρονικής καθυστέρησης και γίνουν πιο ράθυμοι, τους παρουσιάζει από τώρα τα δεινά. Αυτό ακριβώς τους έλεγε απειλώντας τους και ο προφήτης Ωσηέ, ότι θα γίνουν «όπως ο παράφρων προφήτης, ο πνευματοφόρος άνθρωπος»· δηλαδή σαν τους μανιακούς και εκείνους που κατέχονται από μανία εξαιτίας των πονηρών πνευμάτων, τους ψευδοπροφήτες. Διότι εδώ «παράφρονα προφήτη» εννοεί τον ψευδοπροφήτη, όπως είναι οι μάντεις. Αυτό ακριβώς φανερώνει και ο Χριστός λέγοντας ότι θα υποστούν τα έσχατα δεινά. Είδες πώς από παντού τους ωθεί στο να δίνουν προσοχή στα λεγόμενα, μέσα από τα παρόντα, μέσα από τα μέλλοντα, μέσα από όσους ευδοκίμησαν (εννοώ τους Νινευίτες και τη βασίλισσα), μέσα από όσους προσέκρουσαν και τιμωρήθηκαν, τους Τυρίους και τους Σοδομίτες; Αυτό έκαναν και οι προφήτες, όταν έφερναν ως παράδειγμα τους γιους του Ρηχάβ, και τη νύφη που δεν ξεχνά τον στολισμό της και τον στηθόδεσμό της, και το βόδι που γνωρίζει τον αφέντη του, και το γαϊδούρι που αναγνωρίζει τη φάτνη του. Έτσι λοιπόν και εδώ, αφού φανέρωσε μέσω της σύγκρισης την αγνωμοσύνη τους, αναγγέλλει πλέον και την τιμωρία.

Διότι, προτού γίνει άνθρωπος, επικρατούσε τυραννικά η κακία, και βαθύτατη νύχτα κάλυπτε τα πάντα. Παντού υπήρχαν βωμοί και ναοί για τα είδωλα, και κνίσες, και καπνός, και χείμαρροι αίματος, που δεν έρρεαν μόνο από πρόβατα και βόδια, αλλά και από ανθρώπους. Διότι θυσίασαν τους γιους τους και τις κόρες τους στα δαιμόνια· και αυτά τα έκανε ο λαός που είχε προφήτες, που μετείχε στον νόμο, που είχε απολαύσει θεοπτία, που είχε ανατραφεί με τόσα θαύματα. Αν λοιπόν αυτοί ήταν τέτοιοι, αναλογίσου σε τι κατάσταση βρίσκονταν τα υπόλοιπα μέρη της οικουμένης: κυριευμένα από δαιμονική μανία, τυραννούμενα από την κακία, υποκύπτοντας σε όλα τα πάθη, λατρεύοντας ξύλα, προσκυνώντας λίθους, όρη και βουνά, κοιλάδες και δέντρα, λίμνες, πηγές και ποταμούς. Και τι χρειάζεται να μιλάμε για τους άλλους; Διότι από τα κακά που συνέβαιναν στους Ιουδαίους θα διαπιστώσω την υπερβολή των άλλων. «Έγιναν άλογα θηλυμανή, ο καθένας χρεμέτιζε για τη γυναίκα του πλησίον του». «Το βόδι γνώρισε τον ιδιοκτήτη του, και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του, ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε». «Σκυλιά βουβά, που δεν μπορούν να γαβγίσουν». «Όψη πόρνης απέκτησες, συμπεριφέρθηκες εντελώς αναίσχυντα προς όλους». «Δεν υπάρχει κανείς που να κατανοεί, δεν υπάρχει κανείς που να αναζητά τον Θεό· όλοι παρεξέκλιναν, όλοι μαζί εξαχρειώθηκαν». Και πάλι ένας άλλος λέει: «Μάταια σφυρηλατεί ο αργυροκόπος· οι πονηρίες τους δεν έλιωσαν».

Το βόδι γνώρισε τον ιδιοκτήτη του και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του. Οι συγκρίσεις επιτείνουν την κατηγορία, και μάλιστα όταν γίνονται μεταξύ ανίσων· καθώς λέει και ο Χριστός: Οι άνδρες της Νινευή θα αναστηθούν κατά την κρίση μαζί με τη γενεά αυτή και θα την κατακρίνουν· και πάλι, η βασίλισσα του νότου θα εγερθεί κατά την κρίση και θα κατακρίνει τη γενεά αυτή, διότι ήλθε από τα πέρατα της γης για να ακούσει τη σοφία του Σολομώντα. Και ο Ιερεμίας πάλι λέει: Πορευθείτε στα νησιά Κετιίμ και δείτε· και στείλτε στην Κηδάρ και μάθετε, εάν θα αλλάξουν τα έθνη τους θεούς τους· ο λαός μου όμως αντάλλαξε τη δόξα του με κάτι από το οποίο δεν θα ωφεληθεί. Αυτό δείχνει το ανεπαχθές της νομοθεσίας και το μέτρο που απαιτεί από τους ανθρώπους, το οποίο είναι εύκολο να κατορθωθεί και από τα άλογα ζώα, και μάλιστα από τα πιο ανόητα των αλόγων ζώων. Αλλά θα πει κάποιος, ότι εκείνα έχουν εκ φύσεως τη γνώση αυτή. Όμως είναι δυνατόν, όσα κατορθώνονται από εκείνα εκ φύσεως, να γίνονται από εμάς εκ προαιρέσεως.

«Το βόδι γνώρισε τον κύριό του»· δεν αποδίδει σε αυτά κάποιο εξαίρετο χάρισμα, αλλά με την υπερβολή της κακίας τους αυξάνει την κατηγορία. Διότι, όπως ακριβώς επικαλείται τα στοιχεία της φύσης για να τους ντροπιάσει, έτσι πάλι δεν τους συγκρίνει με ανθρώπους, αλλά με τα άλογα ζώα, και μάλιστα με τα πλέον ανόητα από αυτά, αποδεικνύοντάς τους χειρότερους ακόμη και από εκείνα.

Έτσι κάνει και ο Ιερεμίας, φέρνοντας ως παράδειγμα το τρυγόνι και το χελιδόνι, αλλά και ο Σολομών, ο οποίος παραπέμπει εκείνον που ζει με οκνηρία άλλοτε στο μυρμήγκι και άλλοτε στη μέλισσα. «Ο Ισραήλ όμως δεν με εγνώρισε». Αποτελεί επίταση της κακίας το γεγονός ότι οι ίδιοι οι οικείοι του Θεού, και μάλιστα μετά από τόσες τιμές, έχουν όλοι μαζικά αυτομολήσει προς την κακία. Δεν είπε «Ιακώβ», αλλά «Ισραήλ», ώστε, σε αντιδιαστολή με την αρετή του προγόνου, να καταδείξει μεγαλύτερη την αγνωμοσύνη των απογόνων. Διότι εκείνος μεν με την αρετή της ψυχής του είλκυσε την ευλογία αυτής της προσωνυμίας, ενώ αυτοί με την παρανομία τους την πρόδωσαν.

Και ο λαός μου δεν με εννόησε· Εμένα, λέει, που είμαι πιο φανερός και από τον ήλιο. Ουαί, έθνος αμαρτωλό. Και αυτή είναι η συνήθεια των προφητών, να θρηνούν όσους νοσούν ανίατα. Έτσι κάνει και ο Ιερεμίας σε πολλά σημεία· έτσι και ο Χριστός λέγοντας: Ουαί σε σένα Χοραζίν, ουαί σε σένα Βηθσαϊδά. Επειδή και αυτό αποτελεί είδος διδασκαλίας. Διότι, εκείνον που δεν κατάφερε να επαναφέρει ο λόγος, αυτόν πολλές φορές τον διόρθωσε ο θρήνος.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Εʹ «Θα ψάλω, λοιπόν, στον αγαπημένο μου το άσμα του αγαπητού μου για το αμπέλι μου.» Αφού τους φόβισε με τα δυσάρεστα και τους χαροποίησε με τα ευχάριστα, εφαρμόζοντας ποικίλη θεραπεία, επαναφέρει πάλι τον λόγο σε μια άλλη αρχή, μια αρχή που μοιάζει με το προοίμιο της προφητείας. Διότι, όπως ακριβώς στην αρχή ανήγγειλε τις ευεργεσίες του Θεού που τους είχαν γίνει, λέγοντας: «Υιούς εγέννησα και ύψωσα», και προσθέτοντας στη συνέχεια τις παρανομίες που αυτοί τόλμησαν, ότι: «αυτοί όμως με αθέτησαν», και ότι: «ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε και ο λαός μου δεν με κατάλαβε»· έτσι λοιπόν και εδώ, με διαφορετικές μεν λέξεις, με τα ίδια δε νοήματα, υποδεικνύει τα ίδια με τα προηγούμενα. Αλλά για ποιον λόγο, ενώ πρόκειται να τους κατηγορήσει, ονομάζει την κατηγορία άσμα; Ο Μωυσής βεβαίως εύλογα το έκανε αυτό μαζί με τη Μαριάμ, εφόσον επρόκειτο να ψάλει την επινίκια ωδή, και εύλογα, αρχίζοντας με αυτόν τον τρόπο, έλεγε: «Ας ψάλουμε στον Κύριο, διότι ένδοξα έχει δοξαστεί· άλογο και αναβάτη έριξε στη θάλασσα». Και η Δεββώρα επίσης, μετά από εκείνο το θαυμαστό τρόπαιο και την παράδοξη νίκη, εύλογα συνθέτει εκείνη την επινίκια ωδή, αναπέμποντας δοξολογία στον Θεό. Αυτός όμως, ενώ πρόκειται να κατηγορήσει, έχοντας ανάγκη από αυστηρό λόγο και από ψυχή όχι χαλαρή αλλά σε εγρήγορση και ένταση, μας εξαγγέλλει ότι θα ψάλει και ονομάζει τα εγκλήματα άσμα.

«Πες», λέει, «σε αυτόν τον λαό: Θα ακούσετε με τα αυτιά σας και δεν θα καταλάβετε, και βλέποντας θα κοιτάξετε και δεν θα ιδείτε». Και βλέπεις πόση άλλη διδασκαλία και κατήχηση τους απηύθυνε; Πόση προτροπή, παράκληση και έλεγχο; Έλεγχο μεν, όταν λέει: «Το βόδι γνώρισε εκείνον που το απέκτησε, και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του. Ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατανόησε». Αυτά ήταν λόγια εκείνου που ελέγχει. Άκουσε όμως και πώς προτρέπει: «Λουστείτε, γίνετε καθαροί, αφαιρέστε τις πονηρίες από τις ψυχές σας». Και πώς πάλι παρακαλεί: «Εάν θελήσετε», λέει, «και με εισακούσετε, θα γευθείτε τα αγαθά της γης».

Και ο προφήτης εξάλλου, ελέγχοντας τους αγνώμονες Ιουδαίους, λέει περίπου τα εξής: «Γνώρισε το βόδι τον ιδιοκτήτη του, και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του, ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε». Και πάλι: «Το τρυγόνι και το χελιδόνι του αγρού, και τα σπουργίτια, γνώρισαν τους καιρούς της έλευσής τους, ο λαός μου όμως δεν γνώρισε τα κρίματα του Κυρίου και Θεού του». Από αυτά, λοιπόν, και από τα παρόμοια ζώα να μαθαίνεις να κατορθώνεις την αρετή, ενώ από τα αντίθετα να διδάσκεσαι να αποφεύγεις την κακία. Διότι, όπως η μέλισσα είναι φιλόκαλη, έτσι και η ασπίδα είναι ολέθρια· αποστρέψου, επομένως, την κακία, για να μην ακούσεις: «Δηλητήριο ασπίδων υπάρχει κάτω από τα χείλη τους». Ο σκύλος, πάλι, είναι αναίσχυντος· μίσησε και αυτήν την πονηρία.

Αναλογιζόμενος, λοιπόν, όλα αυτά ο Προφήτης, εύλογα παραβάλλει με τα άλογα ζώα εκείνους που έχουν παραδώσει τόση ευγένεια στην κακία και έχουν αυτομολήσει στα πάθη εκείνων. Το ίδιο κάνουν βέβαια και άλλοι προφήτες, θέλοντας μέσω της σύγκρισης να ντροπιάσουν τον αναίσχυντο ακροατή. Και ο ένας μεν λέει: «Έγιναν ίπποι θηλυμανείς»· ο άλλος δε: «Γνώρισε το βόδι εκείνον που το απέκτησε, και το υποζύγιο τη φάτνη του κυρίου του», μιλώντας με αυτόν τον τρόπο πιο αυστηρά από τον Δαβίδ. Διότι ο μεν Δαβίδ λέει: «Συγκρίθηκε με τα ανόητα κτήνη και ομοιώθηκε με αυτά»· εκείνος όμως λέει ότι έγιναν πιο άλογοι και από αυτά· διότι εκείνα, λέει, γνώρισαν αυτόν που τα απέκτησε, «ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε».

[Του εν αγίοις πατρός ημών Ιωάννου αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως του Χρυσοστόμου] εις τα εγκαίνια [του τιμίου σταυρού]. Ήθελα κι εγώ σήμερα να παρευρίσκομαι στους Αγίους Τόπους, να συμμετάσχω στην αγγελική πανήγυρη μαζί με το συγκεντρωμένο πλήθος και να ακούσω την πατρική φωνή, να δω τον σταυρό που είναι πολυτιμότερος από τους ουρανούς και να αγκαλιάσω το δεσποτικό μνήμα, από όπου πηγάζει η ζωή της πίστεως, να δω τον νεκρό που αφυπνίζει πολλούς με την εξουσία της θεότητας, να αντικρίσω τη Βηθλεέμ, τη μητέρα της οικουμένης, και να δω τη φάτνη που ανέθρεψε το ανθρώπινο γένος, να δω τη φάτνη που είναι πλατύτερη από τους ουρανούς, να δω τη φάτνη που χώρεσε τον Θεό, τον Οποίο δεν χωρούν οι ουρανοί. Διότι η φάτνη του Χριστού δεν κατέστη τροφός άλογων ζώων, αλλά βάσταξε τον ουράνιο Άρτο, Αυτόν που κάθεται επί των Χερουβίμ, ο Οποίος είπε: «Εγώ είμαι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει ζωή στον κόσμο». Προαναγγέλλοντας αυτή τη φάτνη, ο προφήτης έλεγε: «Γνώρισε το βόδι τον κτήτορά του και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του». Σε αυτή τη φάτνη προστρέχουν σήμερα λαοί, φυλές και γλώσσες, από την ανατολή και τη δύση, από τον βορρά και τη θάλασσα, όχι για να τιμήσουν μια λίθινη φάτνη, αλλά για να συνοδεύσουν τιμητικά τον ένδοξο Θεό. Μαζί με αυτούς επιθυμούσα κι εγώ σήμερα να προσκυνήσω τον Χριστό στον τόπο όπου στάθηκαν τα πόδια Του.

Διότι ο Ησαΐας, προφητεύοντας γι' αυτούς, έλεγε: «Το βόδι γνώρισε τον κτήτορά του και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του· ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατενόησε». Η δε Εκκλησία των εθνών παρομοιάζεται με μαία, καθώς υποδέχθηκε τον τεχθέντα Δεσπότη σαν ταιριαστό νυμφίο, και ονομάστηκε Σιών αντί για Σαλήμ, βαμμένη ερυθρή από τη Βηθλεέμ αντί για την Εδέμ, από τα αγνά και καθαρότατα αίματα της Παρθένου, η οποία πήρε το κόκκινο χρώμα των ιματίων της από την άμπελο της Βοσόρ, δηλαδή από την αληθινή άμπελο του Χριστού του Θεού, έχοντας βαφτεί με το τίμιο και άχραντο αίμα.

Όλοι οι Ιουδαίοι, ακόμη και σήμερα, διδάσκουν ότι ο ανωνόμαστος Θεός μίλησε στον Μωυσή. Γι' αυτό το προφητικό Πνεύμα μέσω του Ησαΐα, του προαναφερθέντος προφήτη, ελέγχοντάς τους, όπως ήδη γράψαμε, είπε: «Το βόδι γνώρισε τον ιδιοκτήτη του, και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του. Ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατανόησε». Και ο Ιησούς Χριστός, επειδή οι Ιουδαίοι δεν γνώρισαν τι είναι ο Πατέρας και τι ο Υιός, ελέγχοντάς τους παρομοίως και ο ίδιος είπε: «Κανείς δεν γνώρισε τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, ούτε τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας και σε όποιους θέλει ο Υιός να τον αποκαλύψει». Ο Λόγος δε του Θεού είναι ο Υιός Του, όπως προαναφέραμε. Και ονομάζεται επίσης άγγελος και απόστολος, διότι αυτός αναγγέλλει όσα πρέπει να γίνουν γνωστά και αποστέλλεται για να μηνύσει όσα αναγγέλλονται, όπως και ο ίδιος ο Κύριός μας είπε: «Εκείνος που ακούει εμένα, ακούει εκείνον που με απέστειλε». Και από τα συγγράμματα του Μωυσή θα γίνει φανερό αυτό. Λέγεται λοιπόν σε αυτά ως εξής: «Και μίλησε στον Μωυσή άγγελος Θεού μέσα σε φλόγα φωτιάς από τη βάτο» και είπε, «Εγώ είμαι ο ων», «ο Θεός του Αβραάμ, ο Θεός του Ισαάκ, ο Θεός του Ιακώβ, ο Θεός των πατέρων σου». «Κατέβα στην Αίγυπτο, και βγάλε έξω τον λαό μου». Τα επόμενα, αν θέλετε να τα μάθετε, μπορείτε να τα βρείτε σε εκείνα τα κείμενα, διότι δεν είναι δυνατόν να καταγραφούν όλα εδώ.

Αλλά αυτοί οι λόγοι έχουν διατυπωθεί προς απόδειξη ότι ο Ιησούς Χριστός είναι Υιός του Θεού και απόστολος, ο οποίος ήταν προηγουμένως Λόγος, και εμφανίστηκε άλλοτε με μορφή πυρός και άλλοτε με ασώματη εικόνα, τώρα δε, έχοντας γίνει άνθρωπος κατά το θέλημα του Θεού υπέρ του ανθρώπινου γένους, υπέμεινε να πάθει όσα ενέργησαν οι δαίμονες ώστε να υποστεί από τους ανόητους Ιουδαίους. Οι οποίοι, μολονότι υπάρχει ρητή αναφορά στα συγγράμματα του Μωυσή: «Και μίλησε άγγελος του Θεού στον Μωυσή μέσα σε φλόγα πυρός στη βάτο και είπε, Εγώ είμαι ο Ων», «ο Θεός του Αβραάμ και ο Θεός του Ισαάκ και ο Θεός του Ιακώβ», ισχυρίζονται ότι αυτός που τα είπε αυτά είναι ο Πατέρας και δημιουργός των πάντων. Γι' αυτό και το προφητικό Πνεύμα, ελέγχοντάς τους, είπε: «Ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε, και ο λαός δεν με κατανόησε». Και πάλι ο Ιησούς, όπως προείπαμε, ενώ βρισκόταν ανάμεσά τους, είπε: «Κανείς δεν γνώρισε τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, ούτε τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας και σε όποιον ο Υιός τον αποκαλύψει». Οι Ιουδαίοι, λοιπόν, επειδή θεωρούσαν πάντοτε ότι ο Πατέρας των πάντων είχε μιλήσει στον Μωυσή, ενώ εκείνος που του μίλησε ήταν ο Υιός του Θεού, ο οποίος καλείται και άγγελος και απόστολος, δικαίως ελέγχονται και από το προφητικό Πνεύμα και από τον ίδιο τον Χριστό ότι δεν γνώρισαν ούτε τον Πατέρα ούτε τον Υιό.

Αλλά και ο ίδιος ο μακάριος Δαβίδ κατείχε τη βασιλεία των πιστών στον Ισραήλ. Επομένως, μόλις ο Ισραήλ έσβησε για τον εαυτό του το φως της πίστεως, αυτοθρόως αποστάτησε και από τη βασιλεία του Δαβίδ. Άρα, λοιπόν, τον πνευματικό θρόνο του Δαβίδ και τη νοητή βασιλεία των λογικών ψυχών και τον πιστό οίκο του Ιακώβ και το άγιο και μέγα έθνος (επί του οποίου, αντί του σαρκικού Ισραήλ που Τον παροργίζει, ο Θεός, ομιλώντας προφητικά στον Μωυσή, υποσχέθηκε ότι θα καταστήσει αυτόν, δηλαδή εκείνον που τυπικώς εννοείται μέσω αυτού, λέγοντας: «άφησέ με και θα εξαλείψω αυτό το έθνος ολοκληρωτικά, και θα σε καταστήσω έθνος μεγάλο και πιο φοβερό από αυτό»), και όχι τον άπιστο οίκο του Ιακώβ που Τον παροργίζει, και το αμαρτωλό έθνος και το πονηρό σπέρμα και τους άνομους υιούς και τους άρχοντες των Σοδόμων και τον λαό των Γομόρρων και όσους αποστράφηκαν με πονηρή αποστροφή και εγκατέλειψαν τον Κύριο και παρόξυναν τον Άγιο του Ισραήλ, και δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν τον Θεό, και χτυπήθηκαν με ανίατη πληγή απιστίας, η οποία δεν επιδέχεται καμία μέθοδο λογικής ιατρείας ικανή να θεραπεύσει την απιστία της ψυχής — διότι «αλίμονο», λέγει, «έθνος αμαρτωλό, σπέρμα πονηρό, υιοί άνομοι· εγκαταλείψατε τον Κύριο και παροξύνατε τον Άγιο του Ισραήλ. Γιατί να πληγείτε κι άλλο, προσθέτοντας ανομία;»

Ψαλμός 13ος. Του Δαβίδ· εις το τέλος. «Είπε ο άφρων μέσα στην καρδιά του: Δεν υπάρχει Θεός», από τον οποίο δεν είναι πιο άφρων ούτε το βόδι ούτε ο όνος, τα οποία σε καμία περίπτωση δεν αγνόησαν τον κτήτορά τους. Όσοι δε λέγουν ότι δεν υπάρχει Θεός που να ανταποδίδει τις πράξεις, «διεφθάρησαν και έγιναν βδελυροί» με αθέμιτες πράξεις, μη επιδεικνύοντας πουθενά χρηστότητα. «Ο Κύριος έσκυψε από τον ουρανό» για να κατέλθει δια της σαρκώσεως «στους υιούς των ανθρώπων, για να δει εάν υπάρχει κάποιος που να έχει σύνεση ή να εκζητεί τον Θεό», βρήκε όμως το αντίθετο, φονιάδες και βέβηλους, οι οποίοι «όλοι παρέκκλιναν, ταυτόχρονα αχρειώθηκαν, δεν υπάρχει κανείς που να πράττει χρηστότητα, δεν υπάρχει ούτε ένας». «Άραγε δεν θα το κατανοήσουν όλοι όσοι εργάζονται την ανομία;» ότι δεν μπορούν να μείνουν κρυφοί από τον Θεό, ίσως δε ούτε και από τους ανθρώπους. «Εκείνοι που κατατρώγουν τον λαό μου», σαν να τρώνε άρτο με πλεονεξία, «δεν επικαλέστηκαν τον Κύριο», πράγμα που σημαίνει ότι εξέπεσαν της πίστεως, και εντεύθεν λοιπόν ως χαλαροί και δειλοί «δεν επικαλέστηκαν τον Κύριο». «Εκεί δείλιασαν από φόβο, όπου δεν υπήρχε φόβος», διότι ο Κύριος ευδοκεί και προφθάνει στη γενεά των δικαίων. «Τη βουλή του πτωχού ντροπιάσατε, αλλά ο Κύριος είναι η ελπίδα του», έστω κι αν από εμάς παραβλέπεται. «Ποιος θα δώσει από τη Σιών το σωτήριο του Ισραήλ;» Κανείς, παρά μόνον ο σεσαρκωμένος Θεός που κατοικεί στη Σιών. «Όταν επιστρέψει από την αιχμαλωσία τον λαό του», από την αιχμαλωσία του λωποδύτη, «θα αγαλλιάσει ο Ιακώβ», δηλαδή το σύστημα των πιστών, «και θα ευφρανθεί» ο ισραηλιτικός νους που καθορά τον Θεό.

«Υιούς γέννησα και μεγάλωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν· γνώρισε το βόδι τον κτήτορά του και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του, ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε και ο λαός μου δεν κατάλαβε». «Ας αναμένεται σαν τη βροχή ο λόγος μου και ας κατέβουν σαν τη δροσιά τα ρήματά μου· σαν δυνατή βροχή πάνω σε αγριάδα και σαν χιονόνερο πάνω στο χορτάρι. Διότι επικαλέστηκα το όνομα του Κυρίου· αποδώστε μεγαλοσύνη στον Θεό μας». Τέτοια, λέει, είναι η ενέργεια του λόγου μου, όπως της δροσιάς και του χιονόνερου, δηλαδή του χιονιού πάνω σε αγριάδα υπό τη δροσιά. Έτσι και η ψυχή που επικαλείται και μεγαλύνει τον Κύριο θάλλει, ποτιζόμενη με τον λόγο του Θεού. «Ο Θεός, αληθινά είναι τα έργα του» και τίποτα σε αυτά δεν είναι απατηλό «και όλοι οι δρόμοι του είναι κρίση» αδέκαστη. «Θεός πιστός», δηλαδή αληθινός, «και δεν υπάρχει αδικία σε αυτόν, δίκαιος και όσιος είναι ο Κύριος», δηλαδή κριτής δίκαιος και άγιος. «Αμάρτησαν, δεν είναι δικά του τέκνα, αλλά μεμπτά», δηλαδή φαύλα. «Γενεά σκολιά και διεστραμμένη, αυτά ανταποδίδετε στον Κύριο;» αντί για αγαθά πονηρά; «Αυτός ο λαός είναι μωρός και όχι σοφός». Αυτός που κατέχεται από ασέβεια και αμαρτία, ακόμη κι αν φαίνεται σοφός, είναι μωρός για τον Θεό. «Δεν είναι αυτός ο Πατέρας σου, που σε απέκτησε, σε έκανε και σε έπλασε;» και εσύ τον απορρίπτεις και καταφεύγεις σε ξένους θεούς; «Θυμηθείτε τις ημέρες του αιώνα και κατανοήστε», όσα αγαθά έχετε δεχθεί από τον Θεό «από γενιά σε γενιά». «

Ορισμοί περί αλογίας. Γι' αυτόν τον λόγο, εξάλλου, ο άνθρωπος λογίζεται από τον Θεό ως άλογος, επειδή διάκειται απέναντι στην πίστη με ασέβεια ή δυσσέβεια· γι' αυτό είναι άλογος, επειδή αγνόησε τον εκ Θεού Θεό Λόγο που σαρκώθηκε· γι' αυτό είναι άλογος, επειδή, ενώ βρισκόταν «σε τιμή» λογική, «δεν κατανόησε» ώστε να διαφυλάξει το λογικό του αξίωμα· γι' αυτό είναι άλογος, επειδή «το βόδι γνώρισε τον ιδιοκτήτη του και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του», αυτός όμως «δεν κατανόησε» τον Δημιουργό του· γι' αυτό είναι άλογος, επειδή, ακούγοντας Εκείνον που λέει «δεν θα επιθυμήσεις τη γυναίκα του πλησίον σου ούτε όσα ανήκουν στον πλησίον σου», επιθυμεί παράνομα και παράλογα τα ξένα· γι' αυτό είναι άλογος, επειδή έχει κοιλιά αχόρταγη και βίο ακάθαρτο· γι' αυτό είναι άλογος, επειδή σαν άλογο θηλυμανές και μουλάρι ασύνετο ορέγεται άπληστα όλες τις γυναίκες· γι' αυτό είναι άλογος, επειδή σαν άλογος λύκος αρπάζει τα ξένα, είτε κλεφτά είτε πλεονεκτικά· γι' αυτό είναι άλογος, επειδή προκρίνει το χειρότερο αντί του καλύτερου· γι' αυτό είναι άλογος, επειδή πράττει τα έργα του σκότους και, σαν άλογο ζώο, δεν ντρέπεται τον Θεό· γι' αυτό είναι άλογος, επειδή επιδεικνύοντας κάθε σπουδή και επιμέλεια για τα γήινα, ξέχασε τα επουράνια· γι' αυτό είναι άλογος, επειδή περιποιούμενος με πολλούς τρόπους το σώμα, ξέχασε την ψυχή· γι' αυτό έχει γίνει άλογος και λογίζεται ως άλογος από τον Θεό ο άνθρωπος, επειδή έχοντας ξεχάσει τον Θεό, τη ζωή και τον θάνατο, ζει σαν να ήταν αθάνατος.

Αφού λοιπόν συνέβησαν αυτά, ψεύστηκαν λέγοντας ότι είναι τέκνα του Θεού· διότι παλαίωσαν μέσα στην κακία και χώλαναν από τα μονοπάτια τους, δηλαδή από τις σκολιές, διεστραμμένες και πονηρές οδούς τους χώλαναν, ήτοι κούτσαναν. «Άκουε, ουρανέ, και δώσε προσοχή, γη, διότι ο Κύριος μίλησε». Τι είπε; «Υιούς γέννησα και ύψωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν. Γνώρισε το βόδι εκείνον που το απέκτησε, και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του·»

Ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε και ο λαός μου δεν κατανόησε». Το βόδι και το γαϊδούρι, λέει, αναγνώρισαν τον ιδιοκτήτη τους και αμφότερα υποτάσσονται εύκολα σε αυτόν που τα απέκτησε. Και το μεν ένα ανοίγει αυλάκι και ρίχνει τους σπόρους, το δε άλλο μεταφέρει τα φορτία, και δεν αντιστέκονται στον κύριό τους. Ο Ισραήλ όμως δεν γνώρισε εμένα, τον Κύριό του και κτίστη και συντηρητή του, και ο λαός μου δεν κατανόησε, όντας ασύνετος· και αφού ο ισραηλιτικός λαός αποδείχθηκε πιο άλογος από τα προαναφερθέντα άλογα ζώα, με κάρφωσε στον σταυρό. «Αλίμονο, έθνος αμαρτωλό, λαέ γεμάτε αμαρτίες, σπέρμα πονηρό, γιοι άνομοι· εγκαταλείψατε τον Κύριο και εξοργίσατε τον Άγιο του Ισραήλ».

Γνώρισε το βόδι τον κτήτορά του και ο όνος τη φάτνη του κυρίου του· ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε και ο λαός δεν με κατανόησε. Βλέποντας, δηλαδή, ότι η ανοησία και η αλογία τους ξεπερνούν την κτηνώδη κατάσταση των άλογων ζώων. Για εμάς όμως, στους οποίους κατήλθε άνωθεν το δώρο της γνώσης, τοποθετώντας μας σε καλή κληρονομία και ευλογίες, προφήτευσε ότι, αφού αποδιώξουμε την ασυνεσία και την παραλογία εκείνων, θα τον γνωρίσουμε ολοκάθαρα. Και επιβεβαιώνει την ασφάλεια του λόγου του, καθώς η αλήθεια φανερώνει μέσα από τα ίδια τα γεγονότα τον αδιαμφισβήτητο χαρακτήρα της. Ας ντραπούν, λοιπόν, αυτοί που στηρίζονται σε ψέματα, και οι οποίοι ανόσια και αμαθώς καταφέρονται εναντίον της ορθής πίστης των Χριστιανών.

Αυτά σε οδήγησαν να διψάς για φόνο και να μαίνεσαι κατά του Δεσπότη. Για εκείνα που έπρεπε να ευχαριστείς, για αυτά οδηγήθηκες στην αχαριστία· για εκείνα που έπρεπε να τιμάς με ύμνους, λούζεις με ύβρεις· για εκείνα που έπρεπε να δοξολογείς, βλασφημείς· διά των οποίων έλαμπε η αίγλη της θεότητας και μαρτυρούσαν, φωτίζοντας λαμπρά το κήρυγμα διά των έργων, ότι αυτός που επιτελούσε τα θαύματα ήταν αληθινός Θεός, εξαιτίας αυτών εσύ σκοτείνιαζες τα μάτια σου και, σχεδιάζοντας σταυρό και θάνατο εναντίον του κοινού Σωτήρα και Δημιουργού, δεν σταματούσες καθόλου τα φονικά σου σχέδια. Γνώρισε το βόδι τον δεσπότη που ήταν ανακεκλιμένος στη φάτνη και το γαϊδούρι τον κύριό του που το ίππευε, ενώ ο Ισραήλ εμένα, που παρουσιάστηκα για τη δική του σωτηρία με σημεία και τέρατα, δεν με γνώρισε, και ο λαός, τον οποίο ήρθα να λυτρώσω, δεν κατανόησε· διότι πάχυνε η καρδιά του λαού τούτου, και με τα αυτιά τους άκουσαν βαριά, και τα μάτια τους τα έκλεισαν, μήπως τυχόν δουν με τα μάτια και ακούσουν με τα αυτιά και κατανοήσουν με την καρδιά και επιστρέψουν, και τους θεραπεύσω, λέγει ο Κύριος Παντοκράτωρ.

Όταν ο άνθρωπος υπακούει και ετοιμάζεται, τότε και ο σατανάς ορμά και παροξύνεται, όπως ο ληστής με το ξίφος. Παρομοιάσαμε δε την καρδιά με σίδερο λόγω της αναισθησίας απέναντι στα πράγματα και της πολλής σκληρότητας. Δεν έπρεπε όμως εμείς να αγνοούμε αυτόν που μας κρατά, όπως ο αναίσθητος σίδηρος, για να μη μεταπίπτουμε γρήγορα από τον λόγο της γεωργίας στον λογισμό του πολέμου, αλλά μάλλον, όπως το βόδι και το γαϊδούρι, να γνωρίζουμε κατά διάνοια αυτόν που μας οδηγεί και μας κατευθύνει· διότι λέει: «Το βόδι γνώρισε αυτόν που το απέκτησε, και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του· ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε». Ας προσευχηθούμε, λοιπόν, να δεχθούμε τη γνώση του Θεού, και να εκπαιδευτούμε με τον πνευματικό νόμο για την υπηρέτηση των αγίων του εντολών, δοξάζοντας τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα στους αιώνες. Αμήν.

Διότι, όπως ακριβώς ο σίδηρος, όταν πριονίζει, κόβει, καλλιεργεί, φυτεύει, ο ίδιος βέβαια καταπονείται και φθείρεται, όμως άλλος είναι εκείνος που τον κινεί και τον κατευθύνει, και όταν συντριβεί, τον πυρακτώνει και τον ανανεώνει, έτσι και ο άνθρωπος, έστω κι αν θλίβεται και κοπιάζει εργαζόμενος το αγαθό, όμως ο Κύριος εργάζεται μέσα του με τρόπο αφανή, και κατά τον κόπο και τη συντριβή της καρδιάς τον παρηγορεί και τον ανακαινίζει, όπως λέει ο προφήτης: «Μήπως θα δοξαστεί το τσεκούρι χωρίς εκείνον που κόβει; Ή θα υψωθεί το πριόνι χωρίς εκείνον που το τραβάει;». Το ίδιο συμβαίνει και με το κακό. Όταν ο άνθρωπος υπακούει και προετοιμάζεται, τότε τον προετοιμάζει ο σατανάς και τον ακονίζει, όπως ο ληστής το ξίφος. Παρομοιάσαμε δε την καρδιά με σίδηρο εξαιτίας της αναισθησίας απέναντι στα πράγματα και της πολλής της σκληρότητας. Δεν έπρεπε όμως εμείς να αγνοούμε εκείνον που μας κρατάει, όπως ο αναίσθητος σίδηρος —επειδή γρήγορα μεταπίπτουμε από τον καλλιεργητή Λόγο στον λογισμό του εχθρού—, αλλά μάλλον σαν το βόδι και το γαϊδούρι να γνωρίζουμε αυτόν που μας κατευθύνει και μας οδηγεί κατά διάνοια. Διότι λέει: «Το βόδι γνώρισε αυτόν που το απέκτησε, και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του, ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε».

Μη χάσετε, λοιπόν, όσα έχετε ήδη κατορθώσει· αλλά όπως σπέρνετε με δάκρυα, με στεναγμούς, με κατήφεια, με πείνα και δίψα, έτσι θα θερίσετε με αγαλλίαση τότε, όταν ο Κριτής των πάντων θα αποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. «Άκουγε, ουρανέ», λέει, «και δώσε προσοχή, γη, διότι ο Κύριος μίλησε», όχι βέβαια, αδελφοί μου, ότι «γιους γέννησα και ανέθρεψα, αυτοί όμως με αθέτησαν»· ούτε ότι «το βόδι γνώρισε τον αφέντη του και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του, αλλά ο Ισραήλ δεν με γνώρισε και ο λαός μου δεν με κατανόησε»· αλλά «οι γιοι σου σαν νεόφυτα ελιάς γύρω από το τραπέζι σου» (λαμβανόμενα με πνευματική έννοια) και «ιδού, έτσι θα ευλογηθεί ο άνθρωπος που φοβάται τον Κύριο».

Μαθαίνω ότι κάποιοι, κατά τη διάρκεια της εφημερίας του ζυμώματος, δεν προσέρχονται πρόθυμα στο κάλεσμα, έστω κι αν ορμούν σαν τα γεράκια στην τροφή (διότι τροφή τους είναι ό,τι ζυμώνεται και ψήνεται), και μάλιστα τώρα που ο κόπος δεν είναι τόσο μεγάλος, όπως συμβαίνει στα περισσότερα μοναστήρια ή όπως γινόταν σε εμάς παλαιότερα, επειδή η ζύμη προετοιμάζεται πλέον από το βόδι. Το βόδι εκπληρώνει τη διακονία του ανελλιπώς κάθε φορά, υπομένοντας μόνο του τους κόπους, ενώ εμείς είμαστε πολλοί για το ίδιο έργο, και ορισμένοι μάλιστα βρίσκονται εκεί ίσως μόνο για να στέκονται και να διατηρούν την ευταξία. Και όμως, δεν δεχόμαστε την εφημερία με προθυμία ούτε χωρίς γογγυσμούς. Το βόδι γνώρισε το αφεντικό του και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του· τέτοιοι άνθρωποι όμως δεν έμαθαν να τηρούν τους θεσπισμένους κανόνες, υποτιμώντας το μεγάλο σαν να είναι μικρό και θεωρώντας ως μηδαμινό το έργο του ζυμώματος, αγνοώντας ότι η κλήση σε αυτό προέρχεται από τον Κύριο και ότι η παρακοή γίνεται απέναντί Του. Μαθαίνω επίσης ότι κατά τη μεταφορά του σιταριού και των άλλων αγαθών από τη θάλασσα, κάποιοι δεν συμπαραστέκονται αμέσως με την πρώτη ειδοποίηση στους υπόλοιπους αδελφούς τους, προβάλλοντας ίσως διάφορες προφάσεις· διότι τα όσα λέγονται με αλήθεια βρίσκονται οπωσδήποτε στο φως, και γίνονται εύκολα πιστευτά και αποδεκτά από αυτούς που λαμβάνουν τις εντολές.

Εξάλλου, το ζήτημα αυτό δεν είναι καν προσευχή, αλλά συνομιλία με τον Πατέρα. Αν όμως αλλού προσεύχεται και κλίνει τα γόνατα, μην απορήσεις. Διότι ο Χριστός ήλθε όχι μόνο για να φανερώσει τον εαυτό του, αλλά και για να διδάξει κάθε αρετή· και εκείνος που διδάσκει πρέπει να διδάσκει όχι μόνο με λόγια, αλλά και με έργα. Θέλοντας δε να δείξει ότι έρχεται στο πάθος όχι παρά τη θέλησή του, αλλά εκούσια, λέγει: «Πάτερ, ήλθε η ώρα». Διότι, ιδού, το επιθυμεί αυτό ως κάτι το ευπρόσδεκτο, και ονομάζει το γεγονός δόξα, όχι μόνο δική του, αλλά και του Πατρός· πράγμα το οποίο και έγινε. Διότι δεν δοξάστηκε μόνο ο Υιός, αλλά και ο Πατήρ. Επειδή πριν από τον σταυρό, ούτε οι Ιουδαίοι δεν τον γνώριζαν (λέγει άλλωστε: «ο Ισραήλ δεν με γνώρισε»)· μετά τον σταυρό όμως ολόκληρη η οικουμένη προσέδραμε σε αυτόν. Δείχνει δε ποια είναι η δόξα τόσο η δική του όσο και του Πατρός. Το να πιστέψει, λέγει, κάθε σάρκα και να ευεργετηθεί, αυτό είναι η δόξα του Θεού. Διότι η χάρη δεν θα περιοριστεί μόνο στους Ιουδαίους, αλλά θα επεκταθεί σε ολόκληρη την οικουμένη. Είπε δε αυτό, επειδή επρόκειτο να τους αποστείλει στα έθνη. Για να μη νομίσουν λοιπόν ότι αυτό αποτελεί καινοτομία και είναι αντίθετο με το θέλημα του Πατρός, δείχνει ότι του έχει δοθεί από τον Πατέρα εξουσία σε κάθε σάρκα. Ενώ πριν από αυτό τους έλεγε: «Σε δρόμο εθνών να μην πάτε». Τι σημαίνει όμως το «σε κάθε σάρκα»; Διότι βέβαια δεν πίστεψαν όλοι.