Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 14:12

«Και θα του δώσω το πρωινό άστρο. Όποιος έχει αυτί, ας ακούσει τι λέει το Πνεύμα στις εκκλησίες». Ως πρωινό άστρο εννοεί είτε εκείνον για τον οποίο έλεγε ο Ησαΐας: «πώς έπεσε από τον ουρανό ο εωσφόρος που ανέτελλε το πρωί;», τον οποίο έχει υποσχεθεί ότι θα παραδώσει συντετριμμένο κάτω από τα πόδια των αγίων, είτε τον φωσφόρο που, όπως ειπώθηκε από τον μακάριο Πέτρο, ανατέλλει στις καρδιές των πιστών, δηλαδή προφανώς τον φωτισμό του Χριστού. Επίσης, και ο Ιωάννης ο Βαπτιστής και ο Ηλίας ο Θεσβίτης έχουν ονομαστεί φωσφόροι· διότι ο μεν θεωρείται πρόδρομος της πρώτης ανατολής του ήλιου της δικαιοσύνης, ενώ ο δε της δεύτερης. Με αυτούς πιστεύουμε ότι θα έχουν κοινό μερίδιο όσοι νικήσουν τον διάβολο. Και δεν είναι καθόλου παράδοξο το ότι αποδώσαμε αυτή την έννοια σε πρόσωπα που είναι εντελώς αντίθετα μεταξύ τους. Διότι από τη Θεία Γραφή μαθαίνουμε ότι αποκαλείται λιοντάρι από τη φυλή του Ιούδα ο Χριστός, και λιοντάρι από τη Βασάν ο αντίχριστος, έχοντας διαφορετική σημασία σε κάθε περίπτωση. Εννοείται επίσης και η ανατολή της μελλοντικής ημέρας, από την οποία θα επικαλυφθεί το σκοτάδι της παρούσας ζωής, καθώς και ο άγγελος που θα φέρει τη χαρμόσυνη είδησή της. Διότι αυτή προπορεύεται του ήλιου της δικαιοσύνης, ο οποίος πρόκειται να φανερωθεί στους αγίους και να διαλύσει την ομίχλη του παρόντος βίου, από τις ακτίνες του οποίου είθε να καταυγαστούμε και εμείς, με την ευδοκία του Πατρός μαζί με το Πανάγιο Πνεύμα, στο οποίο ανήκει η δόξα στους αιώνες· αμήν.

Μερικοί υποστηρίζουν ότι η πικρία που δηλώνεται μέσω του αψίνθου υπονοεί την οδύνη που προκαλείται στους αμαρτωλούς οι οποίοι κολάζονται στη γέεννα, τους οποίους είναι εύλογο να αποκαλεί ύδατα εξαιτίας του πλήθους τους. Εμείς όμως θεωρούμε ότι και μέσω αυτών υποδηλώνονται τα οδυνηρά γεγονότα του καθορισμένου καιρού, και ότι ο αστέρας φανερώνει είτε πως αυτά επέρχονται στους ανθρώπους από τον ουρανό, είτε πως μέσω αυτού υποδηλώνεται ο διάβολος, για τον οποίο λέει ο Ησαΐας: «πώς έπεσε από τον ουρανό ο εωσφόρος που ανατέλλει το πρωί;». Διότι αυτός, ποτίζοντας τους ανθρώπους μέσω της ηδονής με θολερή και πικρή καταστροφή, και λαμβάνοντας εξαιτίας αυτής την παραχώρηση να τους επιφέρει εδώ τιμωρητικές μάστιγες –όχι σε όλους, αλλά στο ένα τρίτο, ένεκα της μακροθυμίας του Θεού και για να μην αμφισβητείται η μελλοντική ανταπόδοση– καθίσταται αίτιος ψυχικού θανάτου σε εκείνους που στερούνται υπομονής. Επειδή, το ότι πικρά δεινά θα συμβούν σε όσους βρεθούν στη ζωή πριν από τη συντέλεια, ο Κύριος το διαβεβαίωσε προκαταβολικά, δεινά των οποίων τα όσα βλέπουμε είναι πρόδρομοι, ή μάλλον προοίμια.

Διότι αυτά, ορισμένοι από αυτούς τόλμησαν όχι μόνο να τα πουν, αλλά και να τα γράψουν. Και από αυτό, τι πιο άτοπο ή παράλογο θα μπορούσε να πει κανείς; Εάν δηλαδή εξαιτίας αυτών είναι ένα ο Υιός και ο Πατέρας, και εάν κατ' αυτόν τον τρόπο είναι όμοιος ο Λόγος με τον Πατέρα, τότε θα έπρεπε και οι άγγελοι, και τα άλλα δημιουργήματα που βρίσκονται πάνω από εμάς, οι αρχές και οι εξουσίες, οι θρόνοι και οι κυριότητες, αλλά και τα ορατά, ο ήλιος και η σελήνη και τα άστρα, να είναι και αυτά υιοί, όπως ο Υιός· και να λέγεται και για αυτά, ότι αυτά και ο Πατέρας είναι ένα, και ότι το καθένα είναι εικόνα και Λόγος του Θεού. Διότι όσα θέλει ο Θεός, τα ίδια θέλουν και αυτά· και ούτε στις κρίσεις ούτε στα προστάγματα διαφωνούν, αλλά σε όλα είναι υπάκουα σε Εκείνον που τα δημιούργησε. Επειδή δεν θα είχαν παραμείνει στη δική τους δόξα, αν δεν ήθελαν τα ίδια ακριβώς πράγματα που ήθελε ο Πατέρας. Εκείνος, πάντως, που δεν παρέμεινε, αλλά παραφρόνησε, άκουσε τα εξής: «Πώς έπεσε από τον ουρανό ο Εωσφόρος, που ανέτελλε το πρωί;». Πώς λοιπόν, αφού έτσι έχουν τα πράγματα, μόνος Αυτός είναι Υιός μονογενής και Λόγος και Σοφία; Ή πώς, εφόσον υπάρχουν τόσα πολλά που είναι όμοια με τον Πατέρα, μόνος Αυτός είναι εικόνα Του;

Εκείνος λοιπόν που δεν παρέμεινε, αλλά παραφρόνησε, άκουσε: «πώς έπεσε από τον ουρανό ο εωσφόρος, που ανατέλλει το πρωί;» Πώς λοιπόν, εφόσον έτσι έχουν τα πράγματα, μόνο αυτός είναι Υιός μονογενής και Λόγος και Σοφία; Ή πώς, ενώ υπάρχουν τόσοι πολλοί που είναι όμοιοι με τον Πατέρα, μόνο αυτός είναι «εικόνα»; Διότι και ανάμεσα στους ανθρώπους θα βρεθούν πολλοί όμοιοι με τον Πατέρα, πάρα πολλοί που αναδείχθηκαν μάρτυρες, και πριν από αυτούς οι απόστολοι και οι προφήτες, και πριν από αυτούς πάλι οι πατριάρχες· πολλοί δε και σήμερα τήρησαν την εντολή του Σωτήρα, γινόμενοι «οικτίρμονες» «όπως ο Πατέρας ο εν τοις ουρανοίς», και τηρώντας το: «γίνετε λοιπόν μιμητές του Θεού ως τέκνα αγαπητά και περιπατείτε εν αγάπη, καθώς και ο Χριστός μας αγάπησε». «Μιμητές» επίσης του Παύλου έχουν γίνει πολλοί, όπως και εκείνος «του Χριστού». Και όμως, κανείς από αυτούς δεν είναι ούτε Λόγος, ούτε Σοφία, ούτε μονογενής Υιός, ούτε εικόνα, ούτε κάποιος από αυτούς αποτόλμησε να πει: «εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα» ή «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», αλλά για όλους αυτούς έχει ειπωθεί: «ποιος είναι όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε;» ή «ποιος θα εξομοιωθεί με τον Κύριο ανάμεσα στους υιούς του Θεού;». Για αυτόν όμως έχει ειπωθεί ότι αποτελεί τη μόνη αληθινή και κατά φύση εικόνα του Πατέρα.

Και οι ψυχές, συντρέχοντας με τους αγγέλους, και οι πατριάρχες ανέβαιναν, και τα πάντα από παντού αντηχούσαν με ευφροσύνη και ψαλμούς, για τη νίκη που επιτεύχθηκε κατά του θανάτου. Και όπως ακριβώς στην περίπτωση του Δαβίδ, όταν έπεσε ο Γολιάθ, οι γυναίκες χορεύοντας με τύμπανα τον προϋπαντούσαν και έλεγαν: «Ο Δαβίδ επάταξε τις μυριάδες του», κάτι παρόμοιο συνέβη και με τον θάνατο του Σωτήρος. Διότι, όταν Αυτός αναστήθηκε, όλοι τον προϋπαντούσαν με χορούς, με ωδές και τύμπανα, λέγοντας μεταξύ τους: «Ελάτε να αγαλλιαστούμε στον Κύριο, ας αλαλάξουμε προς τον Θεό του Ιακώβ.» Άλλοι δε χόρευαν, λέγοντας: «Ανέβηκε στα ύψη, αιχμαλώτισε την αιχμαλωσία, έδωσε δώρα στους ανθρώπους.» Ήδη δε κάποιοι προσκαλούσαν τους πάντες στο θέαμα, λέγοντας: «Αλαλάξτε στον Θεό, όλη η γη, ψάλτε στο όνομά Του»· και πάλι, «Ελάτε και δείτε τα έργα του Κυρίου· είναι φοβερός στις βουλές του υπεράνω των υιών των ανθρώπων, καταργώντας τους πολέμους έως τα πέρατα της γης.» Διότι δεν υπάρχει πλέον έχθρα και πόλεμος, αλλά τα πάντα ειρηνεύουν, καθώς ο εχθρός κείτεται νεκρός, και εκείνος που άλλοτε τυραννούσε είναι δεμένος χέρια και πόδια. Άλλοι πάλι, γνωρίζοντας τη θρασύτητα του διαβόλου και τα μεγάλα στρατεύματά του, και βλέποντάς τον τώρα νεκρό, έλεγαν γεμάτοι θαυμασμό: «Πώς έπεσε από τον ουρανό ο εωσφόρος, που ανέτειλε το πρωί;» Και, «Πώς συνετρίβη και θρυμματίστηκε η σφύρα όλης της γης;»

Εξαιτίας Σου και της θείας Σου ανδραγαθίας, όλοι τον καταπατούν και όλοι τον περιπαίζουν. Διότι, αφού Εσύ πρώτος τον ενέπαιξες, έγινε πλέον η αρχή του πλάσματος του Κυρίου, το οποίο έχει δημιουργηθεί για να εμπαίζεται. Και αφού Εσύ τον κατέβαλες, προκάλεσε σε όλους μεγάλη έκπληξη, ώστε να λένε: «Πώς εξέπεσε από τον ουρανό ο Εωσφόρος, αυτός που ανέτειλε το πρωί;» Και αφού Εσύ έλαβες από αυτόν το εναντίον μας χειρόγραφο και το προσήλωσες στον σταυρό, όλοι τον χλευάζουν λέγοντας: «Πώς έπαυσε ο απαιτητής; Και πώς έπαυσε ο καταπιεστής; Συνέτριψε ο Θεός τον ζυγό των αμαρτωλών. Διότι στο εξής από κάτω του στρώνεται σήψη, και το σκέπασμά του γίνεται σκουλήκια», και όλοι πλέον δεν φοβούνται τον δράκοντα, αλλά προσκυνούν Εσένα και δι' Εσού τον Πατέρα.

Όπως ακριβώς ένα ένδυμα που έχει μολυνθεί με αίμα δεν είναι καθαρό, έτσι ούτε και εσύ θα είσαι καθαρός. Διότι κατέστρεψες τη γη μου και θανάτωσες τον λαό μου, δεν πρόκειται να παραμείνεις στον αιώνα. Αυτά αποτελούν ακόμη μέρη του θρήνου για τον άρχοντα της Βαβυλώνας και τα όσα τον αφορούν. Επειδή δηλαδή ο Εωσφόρος, που εξέπεσε από τον ουρανό, είπε στην καρδιά του: «Θα αναβώ στον ουρανό, θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο», για να καταδειχθεί πόσο απέχει από την ομοίωση προς τον Άγιο αυτός που είναι καταλερωμένος από κάθε ακαθαρσία και μιαιφονία, παρομοιάζεται με ένδυμα· ένα ένδυμα το οποίο, ενώ ως προς τη φύση του έχει κατασκευαστεί για τον στολισμό του ανθρώπου, επειδή μολύνθηκε με αίμα, δεν μπορεί πλέον να γίνει αποδεκτό για ανθρώπινη χρήση. Από αυτό είναι φανερό ότι ο πονηρός δεν έχει την ακαθαρσία στην ίδια του την κατασκευή, αλλά επειδή μολύνθηκε με αίμα, καταστρέφοντας τη γη του Κυρίου και θανατώνοντας τον λαό διά της αμαρτίας. Ήδη και αλλού έχουμε δει την ανθρώπινη φύση να παρομοιάζεται με ένδυμα από τον ίδιο τον Προφήτη, ο οποίος λέει προς εκείνους που έχουν παλιώσει εξαιτίας της κακίας: «Ιδού, όλοι εσείς θα παλιώσετε σαν το ένδυμα, και ο σκόρος θα σας καταφάει».

Πώς έπεσε ο εωσφόρος, που ανέτειλε το πρωί, και συνετρίβη πάνω στη γη; Σε όποιον το ακούσει, θα ηχήσουν και τα δύο του αυτιά. Πώς ο Ναζηραίος, που έλαμπε περισσότερο από τον χρυσό, σκοτείνιασε περισσότερο από την αιθάλη; Ο τίμιος Υιός της Σιών πώς έγινε σκεύος άχρηστο; Εκείνου, του οποίου η φήμη για τις θείες Γραφές ήταν στο στόμα όλων, σήμερα η μνήμη του χάθηκε με πάταγο. Ο οξύνοος χάθηκε ταχύτατα. Ο πολύνους διέπραξε πολύπλοκη αμαρτία. Διότι εκείνοι που ωφελήθηκαν από τη διδασκαλία σου, βλάφτηκαν από την απώλειά σου. Εκείνοι που προσέφεραν την ακοή τους στην ομιλία σου, έφραξαν τα αυτιά τους στο άκουσμα της απώλειάς σου. Εγώ δε, θρηνώντας και σκυθρωπάζοντας και όντας παραλυμένος από παντού, τρώγοντας στάχτη σαν ψωμί και έχοντας ρίξει πένθιμο σάκο πάνω στην πληγή μου, τέτοια εγκώμια εκφωνώ για σένα· ή μάλλον, συντάσσοντας επιτάφιους λόγους, παραμένω απαρηγόρητος και αθεράπευτος, διότι η παρηγοριά έχει κρυφτεί από τα μάτια μου και δεν υπάρχει μαλακτική αλοιφή για να επιθέσω, ούτε λάδι, ούτε επίδεσμοι. Διότι η πληγή μου είναι οδυνηρή. Από πού θα ιαθώ;

Σε όσα δε το αγαθό είναι επίκτητο και χορηγείται από αλλού, αυτά είναι ευμετάβλητης φύσεως. Διότι δεν θα είχε εκπέσει ο Εωσφόρος που ανατέλλει το πρωί, ούτε θα είχε συντριβεί πάνω στη γη, αν από τη φύση του ήταν ανεπίδεκτος του χείρονος. Πώς λοιπόν είναι ευσεβές να το συγκαταλέγουμε στην κτίση, εφόσον διαχωρίζεται σε τόσο μεγάλο βαθμό από την κτίση; Διότι η μεν κτίση από τη φύση της έχει τον αγιασμό ως έπαθλο προκοπής και ευαρέστησης προς τον Θεό, διαθέτοντας αυτεξούσια φύση και έχοντας τη δυνατότητα να ρέπει και προς τις δύο κατευθύνσεις, προς επιλογή του αγαθού ή του χείρονος· το δε Άγιο Πνεύμα είναι πηγή αγιασμού. Και όπως είναι εκ φύσεως άγιος ο Πατέρας, και εκ φύσεως άγιος ο Υιός, έτσι εκ φύσεως άγιο είναι και το Πνεύμα της αληθείας· γι' αυτό και έχει αξιωθεί της εξαίρετης και ιδιάζουσας προσωνυμίας του Αγίου.

Διότι ήσουν μεν άνθρωπος, λένε, αλλά δεν καταδεχόσουν να το γνωρίζεις και να το αναλογίζεσαι αυτό· αλλά ούτε καν θα φανταζόσουν ότι κάποιος θα είναι ανώτερος από τη δική σου αλαζονεία και από το δυσκαταμάχητο χέρι σου, ίσως μάλιστα δεν είχες αποκλείσει εντελώς την ελπίδα ότι θα ήσουν ανώτερος και από τον θάνατο, και μόλις και μετά βίας, και παρά τη θέλησή σου, το μηδικό σπαθί σε έπεισε να μάθεις μέσω της ίδιας της εμπειρίας σου, ότι κι εσύ ήσουν σαν κι εμάς. Και έτσι νικήθηκες, όπως ακριβώς κι εμείς. Κατέβηκε δε στον άδη η δόξα σου, αντί να πει, έσβησε με τον θάνατο· και έχει επιβληθεί η αμείλικτη κυριαρχία της φθοράς. Τη χαρά σου θα τη δει κανείς να έχει μόλις εξαλειφθεί. Θα στρωθεί από κάτω σου η σήψη, και ως ένδυμά σου θα γίνει το σκουλήκι. Και βέβαια αυτό είναι κοινό. Διότι, εφόσον τα ανθρώπινα σώματα υποστούν άπαξ τον θάνατο, οπωσδήποτε θα επακολουθήσει η σήψη και το σκουλήκι. Εντούτοις, για εκείνον λέγεται πολύ εύστοχα, με τη μορφή πικρού ονειδισμού. Διότι εκείνοι που λησμόνησαν τη δική τους αδυναμία, και εξαιτίας της υπερβολικά μεγάλης υπεροψίας ούτε καν περίμεναν ότι θα υποστούν τα ανθρώπινα, εύλογα θα ονειδίζονταν· αφού μόλις όταν τα έπαθαν έμαθαν αυτά που όφειλαν ήδη να γνωρίζουν, ώστε να επιλέξουν να σκέφτονται πιο μετριοπαθώς. Εκείνος λοιπόν, λέει, που σπατάλησε τη ζωή του σε φθαρτές και βασιλικές απολαύσεις, θα κείτεται μαζί με τους άλλους χωρίς σάβανο, και χωρίς να έχει αξιωθεί κανένα από τα καθιερωμένα έθιμα για τους νεκρούς. <Πώς έπεσε από τον ουρανό ο Εωσφόρος, που ανέτειλε το πρωί;>

συνετρίβη στη γη αυτός που έστελνε εντολές προς όλα τα έθνη;> Ο Εωσφόρος είναι ένα από τα πιο λαμπρά άστρα. Ανατέλλει λίγο πριν από την αυγή, και είναι σαν ένας προάγγελος της ηλιακής λαμπρότητας. Το ότι καταλάμπεται από πλούσιο φως, το αποδεικνύει ακριβώς το ότι φαίνεται λίγο πριν από την αυγή. Διότι όσο το αιθέριο σώμα του ουρανού σκοτεινιάζει, καθώς η νύχτα είναι σχεδόν παγερή και το σκοτάδι βρίσκεται στην ακμή του, τα άστρα στον ουρανό έχουν πιο έντονη τη λάμψη τους. Όταν όμως η μέρα πλησιάζει, και καθώς ο ηλιακός δίσκος βρίσκεται στις πρώτες του παρυφές, το φως του κάθε άστρου συστέλλεται κατά κάποιον τρόπο, παραχωρώντας τη θέση του σε αυτό που υπερέχει και νικώμενο από τη μεγαλύτερη λάμψη. Όμως το φως του Εωσφόρου είναι τόσο άφθονο, ώστε να φαίνεται και κατά την αυγή, και η εμφάνισή του να γίνεται σχεδόν παράλληλα με τις ακτίνες του ήλιου. Παρομοιάζει λοιπόν τον Βαβυλώνιο με τον Εωσφόρο, επειδή ακριβώς υπερείχε των άλλων, και κανένας δεν φαινόταν όμοιός του μεταξύ αυτών που ασκούσαν εξουσία και βασιλεία. Και ήταν τόσο περιφανής και περίοπτος, όπως θεωρείται ο Εωσφόρος ανάμεσα σε όλα τα άλλα άστρα. Αλλά αυτός που περιβαλλόταν από τέτοια δόξα, λέει, και είχε εξυψωθεί, και είχε λαμπρυνθεί με ακατανίκητο κλέος, πώς έπεσε σαν από τον ουρανό; Πώς συνετρίβη στη γη αυτός που έστελνε εντολές προς όλα τα έθνη; Τη λέξη 'αποστέλλων' τη χρησιμοποιεί αντί της λέξης 'διατάζων', λέει, ή με κάποια άλλη έννοια.

«Οι υιοί τους συλλέγουν ξύλα, και οι πατέρες τους ανάβουν φωτιά, και οι γυναίκες τους ζυμώνουν ζυμάρι για να φτιάξουν πλακούντες για τη στρατιά του ουρανού, και πρόσφεραν σπονδές σε ξένους θεούς για να με παροργίσουν.» Και μάλιστα και μέσω άλλου προφήτη λέει προς αυτούς: «Μήπως μου προσφέρατε σφάγια και θυσίες στην έρημο επί σαράντα χρόνια, οίκος του Ισραήλ, λέει ο Κύριος; Και αναλάβατε τη σκηνή του Μολώχ, και το άστρο του θεού Ρεφάν, τα είδωλα που φτιάξατε για να τα προσκυνάτε.» Θα επιφέρει λοιπόν, λέει, ο Θεός το χέρι Του πάνω στον κόσμο του ουρανού, δηλαδή, θα διασκορπίσει εκείνους που προσκυνούν τον κόσμο του ουρανού, εννοώ τον ήλιο και τη σελήνη και τα άστρα. Είναι δε πιθανό να κατονομάζεται σε αυτά, ως μέρος, ολόκληρη η ειδωλολατρία. Διότι η προσκύνηση των στοιχείων του κόσμου έπαυσε, όταν φανερώθηκε ο Χριστός. Αν δε εννοήσουμε ως «κόσμο του ουρανού» και τον ίδιο τον εφευρέτη και πατέρα της αμαρτίας, δηλαδή τον Σατανά, ίσως τότε να φθάσουμε κατευθείαν στην αλήθεια. Διότι έχει ειπωθεί για αυτόν: «Πώς έπεσε από τον ουρανό ο Εωσφόρος, που ανέτελλε το πρωί;». Επειδή λοιπόν κάποτε, λόγω της αρχαίας του δόξας και αυτής που είχε πριν από την πτώση του, παρομοιάζεται με τον Εωσφόρο, και τώρα ο προφητικός λόγος τον ονομάζει «κόσμο του ουρανού».

Και ο διάβολος ήταν ο εωσφόρος αστέρας («πώς έπεσε από τον ουρανό ο εωσφόρος, που ανατέλλει το πρωί»), ανέτελλε μαζί με τους αγγέλους του φωτός, ήταν πρωινό άστρο, αλλά εξέπεσε και συντρίφτηκε στη γη, παρασύροντας τον άνθρωπο στα αντίθετα. Διότι το Θείο οργίζεται με τους υπερήφανους και καταστέλλει τα αυθάδη φρονήματα. Μου έρχεται δε η επιθυμία να εκφραστώ και έμμετρα: Ω φίδι, που είσαι η αρχή και το τέλος όλων των κακών, και εσύ, ω πλάνη, που γεννάς τον βαρύ θησαυρό των κακών, οδηγέ του τυφλού βίου της άγνοιας, που χαίρεσαι με τους θρήνους και τους στεναγμούς των θνητών, εσείς, αφού οπλίσατε τα αδελφοκτόνα χέρια του Κάιν για αθέμιτα εγκλήματα εναντίον του ομοσπόρου αδελφού του, τον πείσατε να μολύνει πρώτος τη γη με φονικό αίμα, και εσείς μηχανευτήκατε την πτώση του πρωτοπλάστου στη γη από τους άφθαρτους αιώνες. 30. Και ο μεν διάβολος έτσι έπραξε· ο δε θάνατος επινοήθηκε για επιστροφή και διόρθωση, όπως ακριβώς χρησιμεύουν τα χτυπήματα για τη διόρθωση των παιδιών που αρχίζουν να μαθαίνουν γράμματα. Διότι ο θάνατος δεν είναι τίποτε άλλο παρά λύση του δεσμού και διαχωρισμός της ψυχής από το σώμα. Τι λοιπόν; Είναι ο Θεός υπαίτιος του θανάτου; θα πείτε. Διότι πάλι στο ίδιο ζήτημα καταλήγει ο λόγος μας. Μη γένοιτο, επειδή ούτε οι δάσκαλοι έχουν ως πρωταρχικό σκοπό να προκαλούν πόνο στα παιδιά με τα χτυπήματα. Καλό λοιπόν είναι ο θάνατος, εφόσον, όπως τα χτυπήματα στα παιδιά, επινοήθηκε για επιστροφή και διόρθωση, όχι ο θάνατος της αμαρτίας, ω σοφότατοι, αλλά ο θάνατος της διάζευξης της σαρκός και του χωρισμού.

Καθώς αυτός, λοιπόν, σαν άρχοντας και κυρίαρχος εκείνων των μερών εγέρθηκε από τον θρόνο του, έτσι και οι υπόλοιποι, «όλοι οι γίγαντες», ή σύμφωνα με τους άλλους ερμηνευτές: «οι ραφαείμ», σηκώθηκαν μαζί του. Το ποιοι ήταν αυτοί, το ερμηνεύει λέγοντας: «εκείνοι που κυβέρνησαν τη γη, οι οποίοι σήκωσαν από τους θρόνους τους όλους τους βασιλείς των εθνών», και οι οποίοι έπραξαν τα ίδια με τον κατηγορούμενο βασιλιά της Βαβυλώνας. Αυτοί, βλέποντας την ψυχή εκείνου που κάποτε βασίλευσε στη Βαβυλώνα γυμνή και στερημένη από το σώμα, θα της πουν: «Και από σένα, λοιπόν, αποδείχθηκε ισχυρότερος ο θάνατος, ώστε να αποδείξει και εσένα όμοιο με εμάς; Τίποτα, τελικά, δεν ήταν ο επίγειος βίος, ο πλούτος, η "δόξα" και η τόση δυναστεία, αν βέβαια το τέλος όλων αυτών θα το διαδεχθεί "χώμα και στάχτη", "σκουλήκια" και "σήψη" των σαρκών. Εμείς δεν σε θεωρούσαμε θνητό, αλλά, έχοντας εξαπατηθεί από τη "δόξα" σου, σε παρομοιάζαμε με τον λαμπρότατο φωστήρα του ουρανού που προαναγγέλλει τον ήλιο, τον "εωσφόρο". Εσύ, πάλι, φρονούσες για τον εαυτό σου ακόμη υψηλότερα από αυτά, και κομπάζοντας και αλαζονευόμενος με μανία φρενών, έφτασες στο σημείο να παραβάλλεις τον εαυτό σου με τον "Ύψιστο" Θεό και να φαντάζεσαι ότι θα "τοποθετήσεις τον θρόνο" σου πάνω από τις ουράνιες αψίδες. Αυτά εμείς σκεφτόμασταν για σένα, απατημένοι από τους θνητούς μας λογισμούς, και τέτοια φρονούσες και εσύ για τον εαυτό σου, ευρισκόμενος σε έκσταση φρενών». Αποδείχθηκε όμως ο χρόνος, κατά τον οποίο αιχμαλωτίστηκες, έλεγχος του τέλους σου, αφού δεν είχες τελευτή όμοια με τους υπόλοιπους ανθρώπους.

Διότι οι μεν απέδωσαν το χρέος (της ζωής) εν ησυχία, ήρεμα και πράα, στη δική τους εστία, εσύ όμως, αφού σου αφαιρέθηκε η ζωή από το μαχαίρι των εχθρών, 〈θα ριφθείς νεκρός〉 και άταφος, εκτεθειμένος ως βορά στα θηρία και τα πτηνά. Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι μέχρι αυτά τα σημεία έφτασε ο δέκατος έβδομος τόμος των εξηγητικών υπομνημάτων του Ωριγένη στον προφήτη. Το νόημα δε των όσων ειπώθηκαν, ο Σύμμαχος το ερμήνευσε με τον εξής τρόπο: 〈Και εσύ πληγώθηκες όπως εμείς, και εξισώθηκες με εμάς. Γκρεμίστηκε στον άδη η υπερηφάνειά σου, θανατώθηκε το στόμα σου, από κάτω σου θα στρωθούν έρποντα ζωύφια και το σκέπασμά σου θα είναι σκουλήκια. Πώς έπεσες από τον ουρανό, εωσφόρε, άστρο της αυγής; Κατακόπηκες στη γη, εσύ που πλήγωνες τα έθνη. Εσύ όμως είπες στην καρδιά σου: Θα ανεβώ στον ουρανό, πάνω από τα άστρα του ουρανού θα υψώσω τον θρόνο μου και θα καθίσω στο όρος της σύναξης, στα πέρατα του βορρά, θα ανεβώ πάνω σε υψηλή νεφέλη, θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο. Αλλά στον άδη θα κατέβεις, στα βάθη του λάκκου. Εκείνοι που θα σε δουν θα σκύψουν (από πάνω σου), θα συλλογιστούν για εσένα: Αυτός είναι ο άνδρας που τάραξε τη γη και συντάραξε τα βασίλεια; Που έκανε την οικουμένη σαν έρημο και κατέστρεψε τις πόλεις της, που δεν άφησε ελεύθερους τους αιχμαλώτους του (να επιστρέψουν) στα σπίτια τους; Όλοι οι βασιλιάδες των εθνών αναπαύτηκαν με τιμή, ο καθένας στον δικό του οίκο. Εσύ όμως θα ριφθείς μακριά από τον τάφο σου σαν βδελυρό έκτρωμα, σκεπασμένος με σφαγιασμένους, κατατρυπημένους από μαχαίρι, που κατεβαίνουν στα θεμέλια του λάκκου〉.

Πεθαίνετε, λοιπόν, μέσα στις ανθρώπινες κακίες και στις δικές σας αμαρτίες. Διότι η ψυχή που αμαρτάνει, αυτή θα πεθάνει. Γι' αυτό και εσείς πεθαίνετε ως άνθρωποι, και πέφτετε όπως ένας από τους άρχοντες. Διότι, όπως ακριβώς ο διάβολος είχε κάποτε αξιωθεί τιμής από τον Θεό και ήταν ένας από τους αρχοντικούς αγγέλους στους ουρανούς, έπειτα όμως, κάνοντας χρήση μοχθηρής προαιρέσεως, εξέπεσε από τη θέση του, όπως έχει ειπωθεί γι' αυτόν: «Πώς έπεσε από τον ουρανό ο Εωσφόρος, που ανέτελλε το πρωί;», τέτοιοι περίπου γίνατε και εσείς, χωρίς να είστε εκ φύσεως κακοί, αλλά επειδή χρησιμοποιήσατε μη αγαθή προαίρεση. Γι' αυτό, όσα προέρχονταν από εμένα σας καλούσαν στην τιμή του Θεού· εσείς όμως, μιμούμενοι τον άρχοντα της πτώσεως, πέφτετε και εσείς όπως ένας από τους άρχοντες. «Ανάστηθι, Θεέ, κρίνε τη γη, διότι εσύ θα κληρονομήσεις όλα τα έθνη». Πολύ λογικά, λοιπόν, ο λόγος, αφού κατηγόρησε ολόκληρο το έθνος των Ιουδαίων μέσω του προηγούμενου ψαλμού, και έχοντας ομοίως διατυπώσει κατηγορία εναντίον των αρχόντων του λαού μέσω του προκείμενου, ζητά συμφιλίωση και εύχεται να γίνει η επιφάνεια του Θεού όχι πλέον στο έθνος των Ιουδαίων, αλλά σε όλα τα έθνη. Γι' αυτό προσθέτει: «Ανάστηθι, Θεέ, κρίνε τη γη, διότι εσύ θα κληρονομήσεις όλα τα έθνη». Και ποιος είναι αυτός που κληρονόμησε όλα τα έθνη, μην το ρωτάς, αλλά εξέτασε το γεγονός, και δεν θα βρεις κανέναν άλλον παρά τον Χριστό του Θεού· προς τον οποίο έχει ειπωθεί από τον Πατέρα: «Υιός μου είσαι εσύ· εγώ σήμερα σε γέννησα».

Και τι φρονούσε για τον εαυτό του, όταν αλαζονευόταν με τέτοια λόγια, άκουσέ το από την ίδια προφητεία, η οποία πάλι λέει για αυτόν τα εξής: «Πώς εξέπεσε από τον ουρανό ο εωσφόρος, που ανατέλλει το πρωί; Συνετρίβη στη γη αυτός που εξέπεμπε μηνύματα προς όλα τα έθνη. Εσύ δε είπες μέσα στον νου σου: Θα αναβώ στον ουρανό, πάνω από τα άστρα του ουρανού θα στήσω τον θρόνο μου. Θα αναβώ πάνω από τα σύννεφα, θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο. Τώρα όμως θα κατεβείς στον άδη και στα θεμέλια της γης». Ταυτόχρονα, λοιπόν, μέσω αυτών των λόγων φανερώνονται πάρα πολλά: η φρενοβλάβεια του δαίμονα, η πτώση του από την ανώτερη κατάσταση σε χειρότερη, και το τέλος αυτής της έκπτωσης. Αφού απείλησε με δεινά όλα τα έθνη, βρήκε από την άλλη πλευρά τους ανθρώπους εύκολα θύματα στις μεθοδεύσεις του, καθώς διέθεταν, από δική τους κρίση και με την αυτεξούσια προαίρεσή τους, μια εύκολη ροπή προς την πτώση στο κακό. Συγκλόνιζε, λοιπόν, τις πόλεις απομακρύνοντάς τες από την ανώτερη κατάσταση της αρετής, και με τα δολώματα της ηδονής κατέβαζε τις ψυχές των πολλών σε κάθε είδος φαυλότητας. Χωρίς να παραλείψει κανένα μέσο δόλου, προέβαλλε —μέσω της έντεχνης απάτης των δαιμόνων, με αισχρούς μύθους περί θεών και με ακόλαστες διηγήσεις— όσα ήταν αρεστά και προκαλούσαν ηδονή σε όσους έπεφταν στην παγίδα του.

Αυτόν λοιπόν που έκανε την αρχή της πτώσης, και έγινε στον εαυτό του και σε άλλους αίτιος της αποστασίας από τα ανώτερα αγαθά, επειδή εξέπεσε εντελώς καταγής από την ευσέβεια προς τα θεία, και κατέστη ο ίδιος για τον εαυτό του δημιουργός του ιού της κακίας και της ασέβειας, και έγινε δημιουργός του σκότους και της αλογίας εξαιτίας της εκούσιας απομάκρυνσής του από το φως, συνηθίζει να τον αποκαλεί δράκοντα και φίδι μαύρο και ερπετό, άγριο θηρίο που παράγει θανατηφόρο δηλητήριο και ανθρωποφάγο λιοντάρι, και πάλι βασιλίσκο ανάμεσα στα ερπετά. Οι θείοι λόγοι αναφέρουν ότι η αιτία της αποστασίας του ήταν η μανία των φρενών και η έκσταση της διάνοιας, διηγούμενοι κάπως έτσι ταυτόχρονα την πτώση και τη φρενοβλάβειά του: «Πώς έπεσε από τον ουρανό ο εωσφόρος, που ανατέλλει το πρωί; Συνετρίβη στη γη αυτός που έστελνε παραγγέλματα προς όλα τα έθνη. Εσύ όμως είπες στη διάνοιά σου: Θα αναβώ στον ουρανό, πάνω από τα άστρα του ουρανού θα τοποθετήσω τον θρόνο μου, θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο». Και πάλι: «Αυτά λέει ο Κύριος, ο Κύριος, επειδή υψώθηκε η καρδιά σου και είπες: Εγώ είμαι Θεός, σε κατοικία Θεού κατοίκησα». Και πάλι: «Εσύ, το αποσφράγισμα της ομοίωσης και ο στέφανος του κάλλους, βρέθηκες στην τρυφή του παραδείσου του Θεού, στολίστηκες με κάθε πολύτιμο λίθο» και τα εξής.

Εσύ όμως να έχεις ευνοϊκό πλου, απλώνοντας το ιστίο της ελπίδας. Η πτώση δεν αφορά αυτούς που βρίσκονται χαμηλά, αλλά όσους υψώνονται ψηλά. Λίγοι χάνουν τα φτερά τους, ενώ οι περισσότεροι διανύουν καλή πορεία. Έπεσε ο Εωσφόρος, αλλά ο ουρανός είναι πλήρης αγγέλων. Ο Ιούδας υπήρξε προδότης, οι δε έντεκα στάθηκαν φωστήρες.

Αλλά αν μεν υπάρχουν και άλλες αιτίες, θα μπορούσαν να τις γνωρίζουν εκείνοι που βρίσκονται εγγύτερα στον Θεό και είναι επόπτες και θεωροί των ανεξιχνίαστων κριμάτων Του, εφόσον βέβαια υπάρχουν κάποιοι τόσο σπουδαίοι στην αρετή ώστε να περπατούν στα ίχνη της αβύσσου, όπως λέγεται. Όσο όμως έχουμε κατανοήσει εμείς, μετρώντας με μικρά μέτρα τα δυσθεώρητα, ίσως μεν αυτό συμβαίνει για να μην γίνει πανεύκολη η απώλεια αυτού που αποκτήθηκε εξαιτίας της ευκολίας της απόκτησής του· διότι αυτό που αποκτάται με κόπο συνηθίζεται να συγκρατείται περισσότερο, ενώ αυτό που αποκτάται εύκολα απορρίπτεται πάρα πολύ γρήγορα, επειδή θεωρείται ότι μπορεί να αποκτηθεί και πάλι· και έτσι, το ότι η ευεργεσία δεν παρέχεται τόσο πρόχειρα καθίσταται και το ίδιο ευεργεσία, τουλάχιστον για όσους έχουν νου. Ίσως πάλι συμβαίνει για να μην πάθουμε το ίδιο με τον εκπεσόντα Εωσφόρο, δηλαδή από το γεγονός ότι χωρέσαμε όλο το φως, να υψώσουμε αλαζονικά τον αυχένα απέναντι στον Κύριο τον Παντοκράτορα και εξαιτίας της έπαρσης να πέσουμε την πιο ελεεινή από όλες τις πτώσεις. Και ίσως, για να υπάρξει ένα μεγαλύτερο έπαθλο στον άλλο κόσμο για τη φιλοπονία και τον λαμπρό βίο σε όσους έχουν καθαρθεί εδώ και υπομένουν μακρόθυμα προσβλέποντας στο ποθούμενο. Γι' αυτόν τον λόγο, ανάμεσα σε εμάς και στον Θεό ίσταται αυτός ο σωματικός γνόφος, όπως ακριβώς παλαιότερα η νεφέλη ανάμεσα στους Αιγυπτίους και τους Εβραίους. Και αυτό ίσως είναι εκείνο που «έθεσε το σκότος ως απόκρυψή Του», δηλαδή τη δική μας παχύτητα, μέσα από την οποία λίγοι και μόνο για λίγο κατορθώνουν να διακρίνουν. Αυτά λοιπόν ας τα ερευνήσουν φιλοσοφικά εκείνοι που φροντίζουν για τέτοια ζητήματα, και ας ανέλθουν στο υψηλότερο σημείο αυτού του στοχασμού.

Ας ακούσουμε, λοιπόν, από τη φωνή του προφήτη ποια ήταν εκείνα που αυτή η καρδιά της γης μηχανεύτηκε εναντίον των πάντων, όταν άνοιξε το στόμα της εναντίον της σάρκας του Κυρίου. Τι του λέει ο Ησαΐας, ελέγχοντας τους συλλογισμούς του; «Εσύ είπες στην καρδιά σου: Στον ουρανό θα αναβώ, πάνω από τα άστρα του ουρανού θα στήσω τον θρόνο μου, θα καθίσω σε όρος υψηλό, θα αναβώ πάνω από τα νέφη και θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο». Αυτά μηχανεύτηκε μέσα της η πονηρή καρδιά. Και ακόμη πριν από αυτά, ο μέγας στην κακία νους, ο πονηρός Ασσύριος, τι λογιζόταν μέσα του ας ακούσουμε πάλι από τη φωνή του Ησαΐα, εκείνα που είπε: «Με την ισχύ του χεριού μου θα ενεργήσω και με τη σοφία της συνέσεώς μου θα καταργήσω τα όρια των εθνών και την ισχύ τους θα λεηλατήσω και θα συνταράξω κατοικημένες πόλεις και θα καταλάβω ολόκληρη την οικουμένη σαν φωλιά πουλιών και σαν εγκαταλελειμμένα αυγά θα την μαζέψω και δεν υπάρχει κανείς που θα με αποφύγει ή θα μου αντιμιλήσει». Με αυτήν την ελπίδα δέχεται μέσα του Εκείνον που από φιλανθρωπία κατήλθε σε αυτούς που βρίσκονταν κάτω. Τι όμως του συνέβη αντί αυτών που ήλπιζε, το διηγείται με σαφήνεια η προφητεία, αναφερόμενη στο πάθημα που τον βρήκε, λέγοντας: «Πώς εξέπεσε από τον ουρανό ο εωσφόρος; Πώς συνετρίβη στη γη αυτός, κάτω από τον οποίο στρώθηκε η σήψη, και του οποίου ένδυμα γίνεται το περιτύλιγμα των σκουληκιών;» Και όσα άλλα εξιστορεί για τον αφανισμό του, τα οποία μπορεί όποιος επιθυμεί να τα μάθει με ακρίβεια από τα ίδια τα γεγραμμένα.

Ολόκληρη η γη βοά με ευφροσύνη, και τα δέντρα του Λιβάνου ευφράνθηκαν για σένα, καθώς και η κέδρος του Λιβάνου: Από τότε που εσύ κοιμήθηκες, δεν ανέβηκε πια αυτός που μας κόβει. Ο άδης από κάτω πικράθηκε όταν σε συνάντησε· ξεσηκώθηκαν μαζί σου όλοι οι γίγαντες που κυβέρνησαν τη γη, αυτοί που σήκωσαν από τους θρόνους τους όλους τους βασιλιάδες των εθνών. Όλοι θα αποκριθούν και θα σου πουν: Και εσύ αλώθηκες... ...και το σκέπασμά σου είναι σκουλήκι. Πώς έπεσε από τον ουρανό ο εωσφόρος, που ανέτελλε το πρωί; Συντρίφτηκε στη γη αυτός που έστελνε εντολές προς όλα τα έθνη. Εσύ δε είπες στον λογισμό σου: Στον ουρανό θα ανεβώ... τώρα όμως θα κατέβεις στον άδη και στα θεμέλια της γης. Αυτοί που θα σε δουν θα απορήσουν μαζί σου και θα πουν: Αυτός είναι ο άνθρωπος που τάραζε τη γη, που συγκλόνιζε βασιλιάδες, ... και κατέστρεψε τις πόλεις του, που δεν ελευθέρωσε τους αιχμαλώτους. Όλοι οι βασιλιάδες των εθνών κοιμήθηκαν με τιμή, ... εσύ όμως θα ριχτείς στα βουνά ως βδελυρός νεκρός, μαζί με πολλούς νεκρούς που κατατρυπήθηκαν από μαχαίρια και κατεβαίνουν στον άδη. Όπως ένα ένδυμα λερωμένο με αίμα δεν μπορεί να είναι καθαρό, έτσι ούτε και εσύ θα είσαι καθαρός ... σπέρμα πονηρό. Ετοίμασε για σφαγή τα παιδιά σου εξαιτίας των αμαρτιών του πατέρα σου, για να μην αναστηθούν ... και γεμίσουν τη γη με πόλεις ... και θα καταστήσω τη Βαβυλωνία έρημη ώστε να κατοικείται από σκαντζόχοιρους, και θα καταντήσει ένα τίποτα· και θα τη μετατρέψω σε βούρκο πηλού για καταστροφή.

Αλλά θα στείλει ο Κύριος Αδωναΐ στην τιμή σου ατιμία, και στη δόξα σου φωτιά που καίει θα αναφλεγεί· και το φως του Ισραήλ θα γίνει φωτιά, και θα τον αγιάσει μέσα σε φλόγα και θα καταφάει την ύλη σαν χορτάρι. Και πάλι σε άλλο σημείο λέει: «Πώς ησύχασε αυτός που απαιτούσε, και πώς ησύχασε ο καταπιεστής; Συνέτριψε ο Θεός τον ζυγό των αρχόντων· αφού χτύπησε το έθνος με θυμό, με πληγή ανίατη, χτυπώντας το έθνος με πληγή οργής, η οποία δεν το λυπήθηκε· αναπαύθηκε με πεποίθηση. Όλη η γη φωνάζει με ευφροσύνη· τα δέντρα του Λιβάνου ευφράνθηκαν για σένα, καθώς και η κέδρος του Λιβάνου· από τότε που εσύ κοιμήθηκες, δεν ανέβηκε αυτός που μας κόβει. Ο Άδης κάτω πικράθηκε όταν σε συνάντησε, ξεσηκώθηκαν μαζί σου όλοι οι γίγαντες, εκείνοι που εξουσίασαν τη γη, εκείνοι που σηκώνουν από τους θρόνους τους όλους τους βασιλιάδες των εθνών. Όλοι θα αποκριθούν και θα σου πουν: Και εσύ αλώθηκες όπως και εμείς, και συγκαταλέχθηκες ανάμεσά μας. Κατέβηκε στον Άδη η δόξα σου, η πολλή ευφροσύνη σου· από κάτω σου θα στρώσουν σήψη, και το σκέπασμά σου θα είναι σκουλήκι. Πώς έπεσε από τον ουρανό ο εωσφόρος που ανέτελλε το πρωί; Συνετρίβη στη γη αυτός που έστελνε μηνύματα σε όλα τα έθνη. Εσύ όμως είπες στη διάνοιά σου: Θα ανεβώ στον ουρανό, πάνω από τα άστρα του ουρανού θα στήσω τον θρόνο μου, θα καθίσω σε όρος υψηλό, στα ψηλά βουνά προς τον βορρά, θα ανεβώ πάνω από τα σύννεφα, θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο.»

ΙΕ'. Προς Πέτρον. Περί υψηλοφροσύνης, και οιήσεως, και ταπεινοφροσύνης. Ποιος δεν θα σε κατακρίνει για παραλογισμό, επειδή, ενώ περιφρόνησες και τον πλούτο, και την καταγωγή, και αυτήν τη σκιώδη τιμή, και αφού έγινες για πολλούς οδός ταπεινώσεως, τώρα αποδείχθηκες υπερόπτης, σαν να ξέχασες τον θείο νόμο, ο οποίος προστάζει να ταπεινώνεται εκείνος που επιθυμεί να υψωθεί; Εάν λοιπόν δεν έχεις καταποντιστεί ολοκληρωτικά στα κύματα της αλαζονείας, δείξε πνευματική νήψη ως προς την υπόσχεσή σου. Διότι δεν σου διαφεύγει αυτό, ότι δηλαδή η μετριοφροσύνη, όταν συναυξάνεται με τις αρετές, καθιστά όσους ζουν με αυτόν τον τρόπο μιμητές του Θεού. Αντιθέτως, η υψηλοφροσύνη όχι μόνο καταστρέφει τα παρόντα, αλλά γκρεμίζει τον υπερήφανο ακόμη και από αυτούς τους ίδιους τους ουρανούς, πράγμα το οποίο υπέστη ο Εωσφόρος που ανέτειλε το πρωί.

Αλλά την ομόνοια και τη συναναστροφή αυτών βρήκε ο διάβολος ως ευκαιρία για την αιφνίδια εναντίον τους επιβουλή, προκειμένου να τους καταβάλει όλους μαζί μέσα στο σπίτι του μεγαλύτερου αδελφού. «Και όταν ολοκληρώνονταν οι ημέρες του συμποσίου, έστελνε ο Ιώβ και τους καθάριζε, σηκωνόμενος νωρίς το πρωί». Βλέπεις καθαρισμό όχι μωσαϊκό, αλλά αποστολικό, που αποκαθαίρει με τις προσευχές τη διάνοιά τους, και όχι το σώμα. Κάποιοι μάλιστα λένε ότι και οι ιερείς τα παλαιά χρόνια, όπως ο Μελχισεδέκ, ήταν αχειροτόνητοι· αυτό λοιπόν υποδηλώνει η λέξη «απέστειλεν». «Και ήλθε αυτή η ημέρα, και ιδού ήλθαν οι άγγελοι του Θεού για να παραστούν ενώπιον του Κυρίου, και ο διάβολος ήλθε μαζί τους». Ο Θεός, βέβαια, είναι αόρατος σε όλη τη γενητή κτίση, άποσος, αμεγέθης, πανταχού παρών και επιστατεί στα πάντα, περιλαμβάνοντας τα πάντα, και δεν υπάρχει τόπος έξω από την κυριαρχία του. Παρευρίσκεται δε στον καθένα, όπως αρμόζει: στους μεν αγίους αγγέλους, επειδή είναι άγιοι, στέλνοντας άρρητες φωνές προσταγμάτων, στον δε πονηρό, επειδή είναι πονηρός, παραχωρώντας άδειες να πειράζει τους ανθρώπους. Διότι ο διάβολος δεν δύναται να πράξει τίποτε, παρά μόνον όσα του παραχωρούνται από τον Θεό. Και φυσικά δεν παρίσταται στους υπερουράνιους τόπους, μη γένοιτο· διότι από εκεί έχει γκρεμιστεί. Πώς λοιπόν, λέγει, εξέπεσε από τον ουρανό ο Εωσφόρος, αυτός που ανατέλλει το πρωί;

Δ΄. Αλλά μη σκυθρωπάζεις, αγαπητέ, αλλά και σε αυτό το ζήτημα παρατήρησε την πρόνοια του Θεού. Διότι ούτε ο νεκρός αισθάνεται τα όσα συμβαίνουν, ώστε να πονά, αλλά και ο ζωντανός, μέσα από ένα ξένο σώμα, διδάσκεται να φιλοσοφεί. Διότι, ακόμη και αν απειράκις ανασηκώσει με υπεροψία το φρύδι και καυχηθεί μεγάλως, όταν μεταβεί σε έναν τάφο και αισθανθεί τη δυσοσμία που αναδύεται, και αναλογιστεί τη δική μας ευτέλεια, ταπεινώνεται και καταρρέει, και κατεβαίνει μέχρι τον ίδιο τον άδη. Και για να μάθεις ότι αυτό συνέβη για αυτόν ακριβώς τον λόγο, όχι επειδή ο Θεός ατιμάζει τη φύση μας, αλλά επειδή χαλιναγωγεί την αλαζονεία της διάνοιας και διατηρεί τον άνθρωπο σε διαρκή ταπεινοφροσύνη, αφού από εκεί προήλθε το αμάρτημά του ευθύς εξ αρχής· άκουσε τι λέει ο προφήτης Ησαΐας: «Πώς έπεσε από τον ουρανό ο εωσφόρος, που ανατέλλει το πρωί;» Δεν αναφέρεται, βέβαια, στον αστέρα εωσφόρο· διότι ο εωσφόρος ποτέ δεν έπεσε, αλλά παραμένει σταθερός, έχοντας θεμελιωθεί μια για πάντα στον ουρανό, και ακολουθεί τη δική του πορεία. Τι εννοεί, λοιπόν, ο προφήτης όταν λέει: «Πώς έπεσε από τον ουρανό ο εωσφόρος, που ανατέλλει το πρωί;» Μιλάει για κάποιον βάρβαρο βασιλιά· και τον ονομάζει εωσφόρο εξαιτίας της δόξας του, εξαιτίας του διαδήματος, εξαιτίας της πορφύρας, εξαιτίας της λαμπρότητας των σωματοφυλάκων, εξαιτίας της αίγλης των όπλων, εξαιτίας του λαμπερού χρυσού, εξαιτίας των ακονισμένων και αστραφτερών δοράτων, εξαιτίας όλης της υπόλοιπης μεγαλοπρέπειας, και εξαιτίας του ότι λεηλατούσε και άρπαζε τα πάντα.

Διότι το ότι δεν ομιλεί περί του εωσφόρου, αλλά χρησιμοποιεί μεταφορικώς το όνομα λέγοντας: «Πώς εξέπεσε από τον ουρανό ο εωσφόρος που ανατέλλει το πρωί;», το αναφέρει στη συνέχεια: «Εσύ δε είπες στην καρδιά σου: Θα αναβώ στον ουρανό, επάνω από τα άστρα του ουρανού θα θέσω τον θρόνο μου, και θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο». Το ότι δε ένας αστέρας δεν έχει ούτε διάνοια ούτε νου ούτε λόγια, είναι νομίζω σε όλους προφανές· αλλά ομιλεί περί κάποιου βασιλέως βλάσφημου και αλαζόνα και μεγαλορρήμονα, ο οποίος κομπάζει κατ' αυτόν τον τρόπο. Ποιος είναι, όμως, ο βασιλεύς;

Είναι δυνατόν να το πούμε και εμείς, αλλά για να μην τα μαθαίνετε όλα από εμάς, αλλά να ερευνάτε και εσείς οι ίδιοι τους θησαυρούς της Θείας Γραφής με φροντίδα και αγρύπνια, μελετήστε το χωρίο του προφήτη και θα μάθετε ποιος ήταν ο βασιλιάς, σε ποιο έθνος ανήκε και πότε έζησε. Διότι λέει: «Δώσε αφορμή στον σοφό, και θα γίνει σοφότερος». Επειδή λοιπόν αυτός ο βασιλιάς, ο οποίος ήταν λαμπρός και περιφανής, διέθετε τεράστιο πλούτο, είχε διατρέξει ολόκληρη την οικουμένη και είχε επεκτείνει τη βασιλεία του, αρπάχθηκε ξαφνικά και πέθανε· γνωρίζοντας ο προφήτης τη μεταβλητότητα των ανθρώπων, είπε: «Πώς έπεσε από τον ουρανό ο Εωσφόρος, που ανατέλλει το πρωί, αυτός που συνταράσσει βασιλιάδες, που μετέτρεψε ολόκληρη την οικουμένη σε έρημο;» Και απευθυνόμενος σε αυτόν και χλευάζοντάς τον, λέει: «Εσύ όμως είπες: Στον ουρανό θα αναβώ, πάνω από τα άστρα του ουρανού θα τοποθετήσω τον θρόνο μου και θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο. Τώρα όμως θα καταβείς στον άδη, από κάτω σου θα στρώσουν σήψη και το σκέπασμά σου θα είναι τα σκουλήκια». Βλέπεις ότι, όπως ακριβώς ανέφερα, για τον λόγο αυτόν ο Θεός οικονόμησε να έχει το σώμα μας τέτοια κατάληξη, ώστε αυτή να αποτελεί φάρμακο ενάντια στην αλαζονεία; Βλέποντάς τον λοιπόν να έχει κυριευθεί από την αλαζονεία, τον νουθετεί με όσα ακολουθούν μετά τον θάνατο, υπενθυμίζοντάς του τα σκουλήκια, τη δυσωδία, τα υγρά της σήψης, έτσι ώστε, αναλογιζόμενος αυτά, να μετριάσει την έπαρσή του, και να μην προσηλώνεται στα παρόντα φουσκώνοντας από υπερηφάνεια, αλλά να σκεφτεί το τέλος στο οποίο πρόκειται να καταλήξει και τη μεταβολή που θα υποστεί.

Ας αρχίσουμε, λοιπόν, όπως ακριβώς άρχισε πρώτος ο Χριστός, και ας πούμε: «Αλίμονό σου, ψυχή· ενώ κλήθηκες σε τέτοια τιμή χάρη στη φιλανθρωπία του Θεού, σε ποιον τόπο θα καταλήξεις εξαιτίας της ραθυμίας σου; Αλίμονό σου, διότι Εκείνος μεν σε είλκυσε στους πνευματικούς νυμφώνες, εσύ όμως, αποκόπτοντας τον εαυτό σου από εκείνη τη δόξα, κατρακύλησες στο πυρ του διαβόλου και στις αθεράπευτες κολάσεις, όπου υπάρχει ο κλαυθμός και ο τριγμός των οδόντων, όπου κανείς δεν πρόκειται να σε παρηγορήσει ούτε να σου απλώσει το χέρι, αλλά παντού επικρατεί σκοτάδι και αδιέξοδο και ταραχή και δεινά που δεν έχουν ούτε παρηγοριά ούτε τέλος. Όλα αυτά σου τα προκάλεσε η φιλία προς τον κόσμο, και το ότι προτίμησες τη γη από τον ουρανό, και το ότι δεν θέλησες να ακούσεις τη φωνή του Νυμφίου, η οποία συνεχώς μας προτρέπει να μην έχουμε τίποτα το κοινό με τα παρόντα πράγματα. Ποιος, λοιπόν, θα μπορέσει πλέον να σε ελεήσει, άθλια και ταλαίπωρη; Διότι, ακόμη κι αν δεις τον ίδιο τον Νώε, ο οποίος κατά τον κοινό κλυδωνισμό της οικουμένης διέσωσε ολόκληρη την οικία του και στάθηκε όρθιος απέναντι σε τόση οργή, ακόμη κι αν δεις τον Ιώβ, ακόμη κι αν δεις τον Δανιήλ, ακόμη κι αν δεις μαζί με αυτούς τον Μωυσή, και τον Σαμουήλ, και τον πατριάρχη Αβραάμ, κανείς δεν πρόκειται πλέον να σου απλώσει το χέρι. Ακόμη κι αν τους συγγενεύεις, ακόμη κι αν είσαι κόρη, ακόμη κι αν είσαι αδελφή, ακόμη κι αν τους ικετεύσεις, όπως ακριβώς εκείνος ο πλούσιος, όλα θα τα πράξεις άσκοπα και μάταια. Πώς εξέπεσες από τον ουρανό, εσύ που δεν ήσουν ο εωσφόρος, ούτε ανέτελλες το πρωί, αλλά είχες τη δύναμη να λάμψεις περισσότερο και από τις ίδιες τις ηλιακές ακτίνες;»

Όταν ένας δίκαιος άνθρωπος εκπέσει, ας πούμε γι' αυτόν εκείνο που ειπώθηκε από τον Ησαΐα: «Πώς έπεσε ο εωσφόρος από τον ουρανό, και συνετρίβη στη γη;» Μερικοί, αφού πρόκοψαν στην αρετή, υποχώρησαν προτού φτάσουν στο τέλος, καθώς η παλαιά ολιγοκρατία κατέλυσε τη μόλις αναφυόμενη αριστοκρατία μέσα στην ψυχή, η οποία ολιγοκρατία, αφού ησύχασε για λίγο, εγκαταστάθηκε ξανά από την αρχή με μεγαλύτερη δύναμη.

«Μπροστά του προτρέχει η καταστροφή. Το στρώμα του είναι αιχμηροί οβελίσκοι, και όλος ο χρυσός της θάλασσας κάτω από αυτόν είναι σαν απέραντος πηλός.» «Μου έδειξε ο Κύριος τον Ιησού τον ιερέα να στέκεται ενώπιον του αγγέλου του Κυρίου, και ο διάβολος στεκόταν στα δεξιά του. Και είπε ο άγγελος προς τον διάβολο: Ας σε επιτιμήσει ο Κύριος, διάβολε, Εκείνος που εξέλεξε την Ιερουσαλήμ.» «Πώς έπεσε από τον ουρανό ο εωσφόρος, που ανέτελλε το πρωί; Συνετρίβη στη γη, αυτός που έστελνε διαταγές σε όλα τα έθνη; Εσύ όμως είπες στην καρδιά σου: Στον ουρανό θα αναβώ· πάνω από τα άστρα του ουρανού θα τοποθετήσω τον θρόνο μου. Θα καθίσω σε όρος υψηλό, θα αναβώ στα υψηλά όρη προς βορράν, πάνω από τα σύννεφα· θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο. Τώρα όμως θα καταβείς στον άδη, και στα θεμέλια της γης. Εκείνοι που θα σε δουν θα απορήσουν μαζί σου, και θα πουν: Αυτός είναι ο άνθρωπος που αναστάτωνε τη γη, που συγκλόνιζε βασιλιάδες, που μετέτρεψε ολόκληρη την οικουμένη σε έρημο και κατέστρεψε τις πόλεις της, και δεν ελευθέρωσε τους αιχμαλώτους. Όλοι οι βασιλιάδες της γης κοιμήθηκαν με τιμή, ο καθένας στον οίκο του.»

Όταν κάποτε ο εωσφόρος ρίφθηκε από τον ουρανό στη γη, έκανε τις ιερές τάξεις των άνω δυνάμεων να σταθούν με φόβο και αγάπη· εσένα όμως, ψυχή, το παράδειγμα αυτό καθόλου δεν σε συνέτισε μέσω του φόβου. Από την έσχατη φθορά απάλλαξέ με, Κύριε· διότι και εγώ ο ίδιος, έχοντας κυριευθεί από υπεροψία, έπεσα στην ίδια καταδίκη και παγίδα με εκείνον που παλαιότερα αποστάτησε και με συμπαρέσυρε σε παρόμοια πτώση, λόγω της επιθυμίας μου για άκαιρη θέωση.

Εγώ, βαδίζοντας στον δρόμο προς εσάς, αισθανόμουν σαν να ανέβαινα στον ίδιο τον ουρανό, προσδοκώντας να συναντήσω ανθρώπους που μιμούνται την αγγελική διαγωγή ενώ βρίσκονται στο σώμα, ανθρώπους που επιδεικνύουν την υπερκόσμια φιλοσοφία μέσα στον κόσμο, ανθρώπους που φέρουν διαρκώς στα στόματά τους τις δοξολογίες του Θεού και κρατούν στα πρακτικά τους χέρια τις δίκοπες ρομφαίες της θεωρίας και της πράξης εναντίον των παθών. Αλλά ο Εωσφόρος, που έπεσε από τον ουρανό και φθονεί πάντοτε την πορεία μας προς τα εκεί, μας εμπόδισε· και δεν είναι καθόλου παράξενο αν εμπόδισε εμάς τους αχρείους που δεν έχουμε τίποτα αγαθό, εφόσον το έκανε αυτό στον μακάριο Παύλο, τον ήλιο της οικουμένης. Διότι λέει: «Πολλές φορές προθυμοποιήθηκα να έρθω προς εσάς, και μία και δύο φορές, αλλά μας εμπόδισε ο Σατανάς». Αν λοιπόν εμπόδισε εκείνον, πρέπει και εμείς να αποδεχθούμε με υπομονή αυτό που παραχωρείται από τον Θεό· όμως, με τις ελπίδες σας φανταζόμαστε ακόμη, και έχουμε το θάρρος ότι με τις προσευχές σας ίσως θα δούμε τα ποθεινά και τίμια πρόσωπά σας, και ίσως μάλιστα να κατοικήσουμε μαζί σας για όλο τον χρόνο, αν αυτό είναι το θέλημα του Θεού. Αν όμως συμβεί κάτι άλλο αντίθετο με τη δική μας επιθυμία, αξίζει να ευχαριστούμε τον Θεό και για αυτό· διότι δεν έχουμε ακόμη αντισταθεί μέχρι αίματος, αγωνιζόμενοι ενάντια στην αμαρτία.

Εγώ, καθώς ερχόμουν προς εσάς, αισθανόμουν σαν να ανέβαινα στον ίδιο τον ουρανό, προσδοκώντας να συναντήσω ανθρώπους που ζηλώνουν την αγγελική ζωή μέσα στο σώμα, ανθρώπους που επιδεικνύουν την υπερκόσμια φιλοσοφία μέσα στον κόσμο, ανθρώπους που έχουν συνεχώς στο στόμα τους τη δοξολογία του Θεού και κρατούν στα πρακτικά τους χέρια τις δίκοπες ρομφαίες της θεωρίας και της πράξης εναντίον των παθών. Αλλά ο Εωσφόρος που έπεσε από τον ουρανό και μας φθονεί πάντοτε για την πορεία μας προς τα εκεί, μας εμπόδισε. Και δεν είναι καθόλου παράξενο αν εμπόδισε εμάς τους άχρηστους που δεν έχουμε κανένα αγαθό, τη στιγμή που το έκανε αυτό στον μακάριο Παύλο, τον ήλιο της οικουμένης. Διότι πολλές φορές, λέει, προθυμήθηκα να έρθω προς εσάς, και μία και δύο φορές, αλλά μας εμπόδισε ο Σατανάς.

Ο Εωσφόρος που ανατέλλει το πρωί, για το ότι και οι νόες όταν αμαρτάνουν υφίστανται τιμωρίες, αυτός ο τόσο σπουδαίος και τόσο μεγάλος, ας αποτελεί για σένα τη μαρτυρία του λόγου. Αυτός, που πέφτοντας σαν αστραπή από τον ουρανό προς τη γη αντί για φως έγινε σκοτάδι και έχει καταδικαστεί να κατοικεί στον ζόφο αντί για την ουράνια δόξα και λαμπρότητα. Μάλιστα δε και ο ίδιος ο διδάσκαλος της οικουμένης λέει: «ακόμη κι αν ένας άγγελος από τον ουρανό σας κηρύξει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που έχετε παραλάβει, ας είναι ανάθεμα». Αν όμως ένας άγγελος, εισάγοντας αιρετική πλάνη, δεν βρίσκει καμία δικαιολογία για να αποφύγει την τιμωρία, αλλά καθίσταται και αποτρόπαιος σε όλους τους ευσεβείς, πώς δεν είναι εξαιρετικά ελεεινό και άξιο δακρύων να ακολουθεί κανείς τιποτένιους ανθρώπους που φέρουν από παντού έκδηλη την καταδίκη τους, και να τους θεωρεί αυτούς κανόνες της πίστεως, και να δογματίζει μία σύνθετη φύση στον Χριστό, και μάλιστα εκείνοι που δεν αρνούνται να πρεσβεύουν τον Χριστό ως τέλειο Θεό και τέλειο άνθρωπο; Διότι όσο αυτοί βρέθηκαν κοντά στην ευσέβεια και αμέσως αποσκίρτησαν από αυτήν, τόσο πιο άθλιοι είναι από εκείνους που δεν την πλησίασαν καν. Διότι δεν είναι το ίδιο το να αποστρέφονται τη λαμπρότητα εκείνοι που βρέθηκαν σε πλήρη απόλαυση του φωτός, με εκείνους που δεν την δοκίμασαν καθόλου και δεν ένιωσαν ποτέ την αγάπη για τη λάμψη της ευσέβειας.

Πολλή είναι και η άλλη χρήση τέτοιων ονομάτων που έχει διασπαρθεί στα ιεροπρεπή μας λόγια· όπως ακριβώς το λιονταράκι, το οποίο από τη μια «ωρύεται και ζητά τροφή από τον Θεό», και από την άλλη κοιμάται και ξυπνά και συνεγείρει το γένος τόσο από την παλαιά πτώση όσο και από την κυριαρχία του θανάτου· και εωσφόρος, αυτός που από τη μια ανατέλλει το πρωί και καταυγάζει τις καρδιές των πιστών ακόμη περισσότερο με το φως της θεογνωσίας, και από την άλλη αυτός που προσαρμόζεται στο σκοτάδι και τον οποίο η εκούσια μοχθηρία τον απογύμνωσε από τη νοερή και μακάρια λαμπρότητα. Και όφις, αυτός που εξαπάτησε την Εύα, αλλά και αυτός που ο σωτήριος λόγος μας προτρέπει να γίνουμε μιμητές του· διότι λέει: «γίνεσθε φρόνιμοι σαν τα φίδια». Αλλά βέβαια και βασιλιάς, από τη μια αυτός των απάντων του οποίου ολόκληρη η κτίση είναι έργο των δακτύλων του, και από την άλλη το πιο χαλεπό και σκυθρωπό από τα δυσχερή του βίου, το οποίο αν και είναι το πλέον απευκταίο δεν είναι δυνατόν να το αποφύγει κανείς, δηλαδή ο θάνατος. Αστραπή πάλι είναι αυτός που λόγω της έπαρσής του έπεσε από τον ουρανό, αλλά και αυτή με την οποία παρομοιάζεται η δεύτερη φρικτή και σεβάσμια παρουσία του κριτή. Δες επίσης και το ιερό σκοτάδι, με το οποίο περιβάλλεται το θείο σκήνωμα της απόκρυψής του, και το άλλο σκοτάδι, από τη μια το εξώτερο, και από την άλλη εκείνο εξαιτίας του οποίου έχει παρασκευαστεί και ετοιμαστεί και το προηγούμενο.

Υπάρχει βέβαια η δυνατότητα, μετά την έλευση του Δεσπότη, να δει κανείς και στους ανθρώπους έργα μεγαλύτερα από όσα πράττουν οι άγγελοι. «Διότι, ιδού εγώ ο Παύλος σας λέω, πως ακόμη και αν ένας άγγελος από τον ουρανό σας κηρύξει ένα ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα». Και πάλι, «ενώ ο αρχάγγελος Μιχαήλ δεν τόλμησε να επιφέρει βλάσφημη κρίση εναντίον του διαβόλου», εμείς λάβαμε την εξουσία «να πατάμε επάνω σε φίδια και σκορπιούς και επάνω σε όλη τη δύναμη του εχθρού»· και από τους αγγέλους βέβαια κανείς δεν θα τολμούσε να αποκαλέσει κάποιον, ούτε καν τον εαυτό του, Θεό ή υιό του Θεού· ενώ το δικό μας γένος έχουμε κληθεί και θεοί και υιοί του Υψίστου. Και ενώ εκείνος ανάμεσά τους που ονομαζόταν Εωσφόρος, επειδή είπε ότι θα γίνει όμοιος με τον Ύψιστο και ότι θα θέσει τον θρόνο του υπεράνω των ουρανών, εξέπεσε από τα αγαθά που είχε και αιώνια εμπαίζεται και κατακρίνεται· σε εμάς αντίθετα, η απόφαση της αλήθειας έδωσε το δικαίωμα να είμαστε όμοιοι με τον Πατέρα και να γίνουμε σύνθρονοι του Υιού του. Και το σπουδαιότερο: «μας ανέστησε μαζί του και μας έβαλε να καθίσουμε μαζί του στα επουράνια εν Χριστώ Ιησού». Και «αν υπομένουμε, θα συμβασιλεύσουμε κιόλας», και «γνωρίζουμε», διαβεβαιώνει πάλι ένας άλλος από τους μαθητές, «ότι εάν φανερωθεί, θα είμαστε όμοιοι με αυτόν». Ώστε, σε όσους το επιθυμούν, έχει ήδη χαριστεί το να έχουν και την τιμή των αγγέλων.

Στο 45ο κεφάλαιο θέτει υπό εξέταση το πώς οι δύο πρωτόπλαστοι σε κάθε γένος, δηλαδή ο διάβολος και ο Αδάμ, μόλις δημιουργήθηκαν εξέπεσαν. Και ότι βέβαια ο Αδάμ είναι ο πρωτόπλαστος μεταξύ εκείνων του ίδιου είδους, είναι φανερό· ότι όμως είναι και ο διάβολος, το αναφέρει στο βιβλίο του Ιώβ, ότι έπεσε σαν στρατηγός πρωτοστάτης: «Αυτός είναι η αρχή του πλάσματος του Κυρίου, που δημιουργήθηκε για να εμπαίζεται από τους αγγέλους του». Και ο προφήτης λέει: «Πώς έπεσε ο Εωσφόρος, που ανέτειλε το πρωί;». Διότι ο Εωσφόρος, καθώς ακολουθεί μια πορεία πιο κοντινή σε σχέση με τα άλλα άστρα, είναι ο πρώτος κήρυκας του ήλιου· υπαινισσόμενο το ιερό λόγιο ότι κάποτε ο διάβολος είχε ανάλογη θέση προς τον νοητό ήλιο της δικαιοσύνης, τον αποκαλεί έτσι. Αλλά ας έρθουμε στο προκείμενο. Αν και είναι λυπηρό, λέει, το ότι εξέπεσαν σε ολίσθημα οι πρώτοι και των δύο κτίσεων, δηλαδή της νοητής και αυτής που μετέχει στις αισθήσεις, εντούτοις για όλους τους μεταγενέστερους η πτώση τους προβάλλει ως κοινωφελές παράδειγμα, το οποίο σαν κήρυκας αναφωνεί να προνοούμε για τη μεγαλύτερη δυνατή ασφάλεια, ώστε να μην περιπέσουμε στα ίδια, ούτε να αποδεχόμαστε εκείνα μέσω των οποίων θα μπορούσε κανείς να γλιστρήσει, αλλά με κάθε τρόπο και με κάθε δύναμη να αποστρεφόμαστε βδελυρά την παρακοή και την αμαρτία που προέρχεται από αυτήν, εφόσον μάλιστα ακόμη και αυτά τα ίδια τα οιονεί βάθρα και θεμέλια της δημιουργίας, επειδή δεν επέδειξαν τη δέουσα προσοχή, ολίσθησαν σε τέτοιο βαθμό.

Ερώτηση: Τι είναι ο σατανάς και τι ακριβώς αμάρτησε, ώστε να γίνει σατανάς; Απόκριση: Είναι πνεύμα λογικό, εγκόσμιο, που λαλεί πονηρά, και εξαιτίας της δικής του κακίας και της σκοτεινής του προαίρεσης έγινε σκοτεινός. Όπως όμως πρέπει να κατανοούμε τις Γραφές πιο μυστικά και πιο βαθιά: διότι πριν πλαστεί ο Αδάμ παρέβηκε την εντολή και έγινε σατανάς, μην επιθυμώντας να πράξει το θέλημα του Θεού. «Πώς», λέει, «έπεσε από τον ουρανό ο εωσφόρος», και ο απόστολος αναφέρει: «διότι πριν από τον νόμο η αμαρτία υπήρχε μέσα στον κόσμο», ονομάζοντας αμαρτία τον ίδιο που έγινε ο αρχηγός και εφευρέτης της αμαρτίας. Και πάλι, διηγούμενος την πτώση του ανθρώπου, λέει: «διότι η αμαρτία, παίρνοντας αφορμή μέσω της εντολής —δηλαδή αυτής που δόθηκε στον Αδάμ— με εξαπάτησε και μέσω αυτής με θανάτωσε». Και προσθέτει: «Ώστε ο μεν νόμος είναι άγιος, και η εντολή αγία και δίκαιη και αγαθή. Το αγαθό λοιπόν έγινε για εμένα θάνατος; Μη γένοιτο. Αλλά η αμαρτία, για να φανεί ως αμαρτία, μέσω του αγαθού κατεργάστηκε για εμένα τον θάνατο, ώστε να γίνει η αμαρτία καθ' υπερβολήν αμαρτωλή μέσω της εντολής». Επομένως η αμαρτία (δηλαδή ο διάβολος) υπήρχε ήδη, και πάλι όμως, εξαιτίας της έχθρας, της δολιότητας και του φθόνου προς τον άνθρωπο, αποδείχθηκε καθ' υπερβολήν αμαρτία.

Αλλά αυτά μεν έγιναν πολλά χρόνια αργότερα, όταν βασίλευε ο Θεοδόσιος ο Μικρός και ο Κύριλλος ο Μέγας κατεύθυνε τον θρόνο της Αλεξάνδρειας. Ήδη όμως από παλιά ο Θεός και Πατέρας είχε σπλαχνιστεί το ανθρώπινο γένος που φθειρόταν από την απάτη των δαιμόνων, και που σερνόταν ελεεινά στη γη πορευόμενο σε σκοτάδι του νου και λατρεύοντας την κτίση αντί για τον Κτίστη, και μέσω του Υιού είχε δώσει τον νόμο για βοήθεια, ο οποίος όμως δόθηκε μέσω της εντολής, ή μάλλον εξαιτίας της ανθρώπινης ροπής προς τα πάθη αποδείχθηκε αδύναμος, μη μπορώντας να σώσει εκείνους για τους οποίους είχε δοθεί μέσω αγγέλων και είχε θεσπιστεί με το χέρι του μεσίτη Μωυσή. Ήδη πάλι, μετά τον νόμο, έστειλε τον νομοθέτη Υιό, γεννημένο από γυναίκα και υποταγμένο στον νόμο, αυτόν που ανέτειλε γεννητώς από την πατρική Του φύση, και μέσω του οποίου δημιούργησε τα πάντα, αυτόν που συνεδρεύει αιώνια μαζί Του και συνδεσπόζει επί της μη αιώνιας κτίσης. Ήδη μάλιστα και ο ίδιος ο Δεσπότης Χριστός είχε τελέσει την οικονομία Του για εμάς, και είχε εκπληρώσει τον σκοπό της σωτήριας ενανθρώπησής Του, και γρήγορα είχε σκυλεύσει, οξέως δε είχε λεηλατήσει τον εχθρό, και είχε διασώσει το πρόβατο που προηγουμένως είχε χαθεί, και φέροντάς το στους δικούς Του ώμους το πρόσφερε στον Πατέρα, και χαιρόταν περισσότερο για αυτό παρά για τα ενενήντα εννέα που δεν είχαν χαθεί. Ήδη είχε εγκαινιάσει για εμάς την άνοδο στον ουρανό, και είχε ανοίξει την είσοδο στον παράδεισο, και είχε δώσει την ανάσταση από τον τάφο. Ήδη είχε πρυτανεύσει τη σωτηρία στο μέσο της γης, και είχε στερεώσει την κλυδωνιζόμενη θάλασσα, και είχε συντρίψει τα κεφάλια των δρακόντων μέσα σε αυτήν, και είχε πιάσει με αγκίστρι τον πολυκέφαλο δράκοντα. Ήδη είχε αποκαλύψει τη διαβολική απάτη, η οποία είναι και το προσωπείο της ένδυσής του, και είχε εισχωρήσει στις πτυχές του κρυφού θώρακά του, και είχε ανοίξει τις πύλες του προσώπου του, και μας είχε δώσει την εξουσία να πατάμε πάνω σε φίδια και σκορπιούς και σε όλη τη δύναμή τους. Ήδη πάλι ο Χριστός είχε βάλει χαλινάρι στη μύτη του δράκοντα, και είχε δέσει κρίκο στους μυκτήρες του, και είχε τρυπήσει τα χείλη του με ψέλιο, και είχε συλλάβει αυτόν τον ίδιο τον αποστάτη και φυγάδα καθιστώντας τον αιώνιο δούλο, και τον είχε παραδώσει δεμένο σε εμάς, σαν στρουθίο σε παιδί, στον λαό που είναι νήπιο εν Χριστώ. Ήδη είχε πέσει ο εωσφόρος που ανέτελλε το πρωί, και είχε εκδιωχθεί από την κατοικία του μεταξύ των ανθρώπων, και είχε προσταχθεί να κατοικεί στην άβυσσο. Ήδη πλέον και το κήρυγμα των αποστόλων είχε φωτίσει την οικουμένη, και το δίχτυ των αλιέων είχε ζωγρήσει τον κόσμο, και το κοπίδι του σκυτοτόμου είχε αποκόψει την αναίσθητη πλάνη, και παντού διακηρυσσόταν το σεπτό Ευαγγέλιο, και κάθε σάρκα έβλεπε το σωτήριο του Θεού. Ήδη η βασιλεία του Θεού είχε αφαιρεθεί από τους Ιουδαίους και είχε δοθεί στα έθνη που προσφέρουν τον ώριμο καρπό της στον Θεό που την έδωσε, και ο Δεσποτικός αμπελώνας είχε ως αμπελοφύλακες τους εργάτες της ενδέκατης ώρας. Και το σπέρμα που έπεσε σε εύφορη γη αύξανε την καλή αύξηση και απέδιδε την καρποφορία στο εκατό και εξήντα και τριάντα στον Θεό που το έσπειρε. Και όλοι πουλούσαν όλα τα υπάρχοντά τους, και έπαιρναν αντί για όλα το πολύτιμο μαργαριτάρι, και τα πουλιά που πετούν ψηλά κατασκήνωναν στους κλάδους του μικρόσπορου σιναπιού.