Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 14:13

Έλεγε ο Θεός στη συναγωγή: «Επειδή δεν με έλαβες στη διάνοιά σου, αλλά με απέρριψας πίσω από τα νώτα σου.» Πρώτος άφρων αφ' εαυτού του είναι ο σπορέας της αφροσύνης, ο διάβολος. Και γιατί είναι άφρων; Διότι, ενώ ήταν φρόνιμος, επιτήδευσε πράγμα αφροσύνης: «Ο δε όφις ήταν φρονιμότατος.» Και τι επιτήδευσε; Θέλησε να γίνει ισόθρονος του Θεού, λέγοντας: «Θα θέσω τον θρόνο μου πάνω από τις νεφέλες και θα είμαι όμοιος με τον Ύψιστο.» Αφαίρεσε το «Θεός» και έθεσε το «Ύψιστος», ντρεπόμενος να ονομάσει Εκείνον τον οποίο ήδη είχε αρνηθεί. Έτσι και κάθε δεινός αιρετικός σε καιρό διωγμού, όταν διαλέγεται με τον αρχιερέα, ούτε αρχιερέα τον αποκαλεί, ούτε επίσκοπο, ούτε θεοσεβέστατο, ούτε άγιο, αλλά τι; «Η τιμιότητά σου, η σύνεσή σου, η φρόνησή σου, η δικαιοσύνη σου», και του προσφέρει ονόματα κοινά, αρνούμενος εκείνα του αξιώματός του. Αυτό έπραξε τότε και ο διάβολος απέναντι στον Θεό: «Θα είμαι όμοιος με τον Ύψιστο», όχι με τον Θεό, αλλά με τον Ύψιστο. Και πρόσεξε ακριβώς, παρακαλώ, πώς ο προφήτης έγινε ακριβής κατήγορος του διαβόλου: «Είπε ο άφρων στην καρδιά του.» Δεν έχει πει ότι «λέγει», αλλά ότι «είπε»· μία φορά τόλμησε και το είπε, και επειδή, αφού το είπε, απορρίφθηκε ως αντάρτης από τους ουρανούς, δεν τόλμησε πλέον να το πει ο ίδιος.

Επειδή δηλαδή μία μόνο φορά είπε: «Θα θέσω τον θρόνο μου πάνω από τα σύννεφα και θα είμαι όμοιος με τον Ύψιστο», και αρνούμενος τον Θεό έλαβε πείρα του Θεού, καθώς ρίχτηκε από ψηλά και καταπατήθηκε κάτω από τους ανθρώπους, δεν τόλμησε πλέον να πει: «Δεν υπάρχει Θεός», αλλά με ειρωνεία και υποκρισία ανέφερε το όνομα του Θεού: «Γιατί είπε ο Θεός: Να μη φάτε από το δέντρο;»

Η γαστριμαργία επιδιώκει να καταστρέψει την εγκράτεια, η πορνεία τη σωφροσύνη, η φιλαργυρία την ακτημοσύνη· ο θυμός την πραότητα, και τα υπόλοιπα είδη της κακίας τις αντίθετές τους αρετές. Η κακία όμως της υπερηφάνειας, όταν κυριεύσει την άθλια ψυχή, όπως ακριβώς ένας σκληρότατος τύραννος αφού καταλάβει μία μεγάλη και υψηλή πόλη, την καταστρέφει ολόκληρη και την γκρεμίζει μέχρι τα θεμέλια. Και μάρτυρας αυτού είναι ο άγγελος που έπεσε από τον ουρανό εξαιτίας της υπερηφάνειας, ο οποίος, αν και πλάστηκε από τον Θεό και στολίστηκε με κάθε αρετή και σοφία, δεν θέλησε να τα αποδώσει αυτά στη χάρη του Δεσπότη, αλλά στη δική του φύση· γι' αυτό και θεώρησε τον εαυτό του ίσο με τον Θεό. Και ελέγχοντας αυτή τη σκέψη του ο προφήτης λέει: «Είπες στην καρδιά σου: Θα καθίσω σε όρος υψηλό, θα θέσω τον θρόνο μου πάνω στις νεφέλες και θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο». Εσύ όμως είσαι άνθρωπος, και όχι Θεός.

Έτσι και την Εύα εξαπάτησε, όχι μιλώντας με δικά του λόγια, αλλά υποκρινόμενος τα λόγια του Θεού και παραποιώντας το νόημά τους· έτσι υποκίνησε και τη γυναίκα του Ιώβ, πείθοντάς την να υποκριθεί συζυγική αγάπη, ενώ τη δίδαξε να βλασφημεί τον Θεό· έτσι ο δόλιος εμπαίζει τους ανθρώπους με τις φαντασίες, εξαπατώντας και σύροντας τον καθένα στον δικό του βόθρο της κακίας. Παλαιότερα, λοιπόν, αφού εξαπάτησε τον πρώτο άνθρωπο, τον Αδάμ, και νόμισε ότι μέσω αυτού είχε καταστήσει τους πάντες υποχείριά του, χοροπηδούσε αποθρασυνόμενος και λέγοντας: «Ολόκληρη την οικουμένη θα συλλάβω με το χέρι μου σαν φωλιά, και σαν εγκαταλελειμμένα αυγά θα την μαζέψω, και δεν υπάρχει κανείς που θα μου ξεφύγει ή θα μου αντισταθεί». Όταν όμως ο Κύριος ήλθε στον κόσμο, και ο εχθρός απέκτησε πείρα της ανθρώπινης Οικονομίας Του, μην μπορώντας να εξαπατήσει τη σάρκα που Εκείνος προσέλαβε, τότε ο υπερήφανος που καυχιόταν ότι θα καταβάλει ολόκληρη την οικουμένη, έκτοτε και εξαιτίας Του, εμπαίζεται σαν σπουργίτι ακόμη και από μικρά παιδιά. Διότι τώρα νήπιο παιδί, βάζοντας το χέρι του σε τρύπα οχιών, περιγελά αυτόν που εξαπάτησε την Εύα· και όλοι όσοι πιστεύουν ορθά στον Κύριο καταπατούν αυτόν που είπε: «Θα θέσω τον θρόνο μου πάνω από τα νέφη, θα αναβώ, θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο».

Έτσι και την Εύα εξαπάτησε, όχι λέγοντας δικά του λόγια, αλλά υποκρινόμενος μεν τα λόγια του Θεού, παραποιώντας δε το νόημά τους· έτσι και τη γυναίκα του Ιώβ υποκίνησε, πείθοντάς την να υποκριθεί μεν συζυγική αγάπη, διδάσκοντάς την δε να βλασφημήσει τον Θεό· έτσι ο δόλιος εμπαίζει τους ανθρώπους με τις φαντασίες, εξαπατώντας κρυφά και σύροντας τον καθένα στον δικό του βόθρο της κακίας. Παλαιότερα, λοιπόν, αφού εξαπάτησε «τον πρώτο άνθρωπο, τον Αδάμ», και νομίζοντας ότι μέσω αυτού είχε υποτάξει τους πάντες, αναπηδούσε θρασυνόμενος και λέγοντας: «Θα καταλάβω με το χέρι μου όλη την οικουμένη σαν φωλιά, και θα τη μαζέψω σαν εγκαταλελειμμένα αυγά, και δεν υπάρχει κανείς που θα μου ξεφύγει ή θα μου αντιμιλήσει». Όταν όμως ο Κύριος ήλθε στον κόσμο, και ο εχθρός πήρε πείρα της ανθρώπινης οικονομίας Του, μη μπορώντας να εξαπατήσει τη σάρκα που Εκείνος ενδύθηκε, τότε πια αυτός που καυχιόταν ότι θα καταλάβει όλη την οικουμένη, έκτοτε και εξαιτίας Του, ο υπερήφανος εμπαίζεται ακόμη και από μικρά παιδιά σαν στρουθίο. Διότι «ένα μικρό νήπιο τώρα βάζοντας το χέρι του σε φωλιά ασπίδων» περιγελά εκείνον που «εξαπάτησε την Εύα»· και όλοι όσοι πιστεύουν ορθά στον Κύριο καταπατούν αυτόν που είπε: «Θα τοποθετήσω τον θρόνο μου, θα αναβώ πάνω από τα νέφη, θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο».

Ερώτηση Ι'. Πότε και γιατί εξέπεσε ο διάβολος; Διότι κάποιοι πλάθουν τον μύθο ότι, επειδή καταδέχθηκε να προσκυνήσει τον Αδάμ, εξαιτίας αυτού εξέπεσε. Απάντηση. Τέτοια λόγια ανήκουν σε άφρονες ανθρώπους. Διότι ο διάβολος εξέπεσε πριν δημιουργηθεί ο Αδάμ. Είναι δε ολοφάνερο ότι εξέπεσε εξαιτίας της υπερηφάνειάς του, όπως λέει ο προφήτης Ησαΐας, επειδή διαλογίστηκε: «Θα τοποθετήσω τον θρόνο μου πάνω στις νεφέλες και θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο». Ερώτηση ΙΑ'. Και για ποιον λόγο του επέτρεψε ο Θεός να πολεμά το γένος των ανθρώπων;

«Διότι είναι ανάγκη ή και εμείς να είμαστε οικείοι της ουσίας του Πατρός, ή και εκείνος να είναι ξένος, όπως ακριβώς είμαστε ξένοι και εμείς.» Αυτά λοιπόν φλυαρούν εκείνοι λέγοντας ανοησίες· εγώ όμως δεν βλέπω τίποτε άλλο σε αυτήν την κακόνοιά τους παρά παράλογη τόλμη και διαβολική παραφροσύνη, καθώς λένε και αυτοί κατά μίμηση εκείνου: «Θα ανεβούμε στον ουρανό, θα γίνουμε όμοιοι με τον Ύψιστο». Διότι τα όσα δίνονται κατά χάριν στους ανθρώπους, αυτοί τα θέλουν να είναι ίσα με τη θεότητα Εκείνου που τα δωρίζει. Ακούγοντας, λοιπόν, ότι οι άνθρωποι ονομάζονται υιοί, νόμισαν ότι και οι ίδιοι είναι ίσοι με τον αληθινό και κατά φύσιν Υιό. Και τώρα πάλι, ακούγοντας τον Σωτήρα να λέει: «Για να είναι ένα, όπως ακριβώς και εμείς», αυταπατώνται, και αποθρασυνόμενοι νομίζουν ότι και οι ίδιοι θα είναι έτσι, όπως ακριβώς είναι ο Υιός μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα στον Υιό· μη βλέποντας την πτώση του πατέρα τους, του διαβόλου, η οποία προήλθε από τέτοιου είδους έπαρση.

«Διότι είναι ανάγκη είτε να είμαστε και εμείς οικείοι της ουσίας του Πατρός, είτε και εκείνος να είναι αλλότριος, όπως ακριβώς είμαστε και εμείς αλλότριοι». Αυτά, βέβαια, φλυαρούν εκείνοι λέγοντας ανοησίες· εγώ όμως δεν βλέπω τίποτε άλλο σε μια τέτοια κακόνοιά τους παρά μόνο παράλογο θράσος και διαβολική παράνοια, επειδή λένε και αυτοί τα ίδια με εκείνον: «Θα ανεβούμε στον ουρανό, θα γίνουμε όμοιοι με τον Ύψιστο». Διότι όσα δίνονται στους ανθρώπους κατά χάριν, αυτά θέλουν να είναι ίσα με τη θεότητα Εκείνου που τα δωρίζει. Ακούγοντας, λοιπόν, ότι οι άνθρωποι αποκαλούνται υιοί, νόμισαν ότι και οι ίδιοι είναι ίσοι με τον αληθινό και κατά φύση Υιό. Και τώρα πάλι, ακούγοντας τον Σωτήρα να λέει «για να είναι ένα, όπως ακριβώς και εμείς», πλανώνται και, αποθρασυνόμενοι, νομίζουν ότι και οι ίδιοι θα γίνουν έτσι όπως είναι ο Υιός μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα στον Υιό, μη βλέποντας την πτώση του πατέρα τους, του διαβόλου, η οποία προήλθε από τέτοιου είδους αλαζονεία.

Διότι η ημέρα του Κυρίου στρέφεται κατά παντός υβριστού και υπερηφάνου. Ίσως η πρώτη αμαρτία να είναι η ύβρις και η υπερηφάνεια· εφόσον ο διάβολος, έχοντας περιπέσει σε ύβρη εξαιτίας του κορεσμού των αγαθών που τον περιέβαλλαν, αποστάτησε από τον Θεό και συμπαρέσυρε σε αποστασία μαζί του τις αντικείμενες δυνάμεις, λέγοντας: «Πάνω από τα άστρα θα θέσω τον θρόνο μου· και θα καθίσω σε όρος υψηλό, πάνω στα υψηλά όρη τα προς τον βορρά. Θα αναβώ πάνω από τα νέφη, θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο». Για τον λόγο αυτόν, από αυτό το σημείο ξεκινά και η εκδίκηση.

Όπως ακριβώς ένα ένδυμα που έχει μολυνθεί με αίμα δεν είναι καθαρό, έτσι ούτε και εσύ θα είσαι καθαρός. Διότι κατέστρεψες τη γη μου και θανάτωσες τον λαό μου, δεν πρόκειται να παραμείνεις στον αιώνα. Αυτά αποτελούν ακόμη μέρη του θρήνου για τον άρχοντα της Βαβυλώνας και τα όσα τον αφορούν. Επειδή δηλαδή ο Εωσφόρος, που εξέπεσε από τον ουρανό, είπε στην καρδιά του: «Θα αναβώ στον ουρανό, θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο», για να καταδειχθεί πόσο απέχει από την ομοίωση προς τον Άγιο αυτός που είναι καταλερωμένος από κάθε ακαθαρσία και μιαιφονία, παρομοιάζεται με ένδυμα· ένα ένδυμα το οποίο, ενώ ως προς τη φύση του έχει κατασκευαστεί για τον στολισμό του ανθρώπου, επειδή μολύνθηκε με αίμα, δεν μπορεί πλέον να γίνει αποδεκτό για ανθρώπινη χρήση. Από αυτό είναι φανερό ότι ο πονηρός δεν έχει την ακαθαρσία στην ίδια του την κατασκευή, αλλά επειδή μολύνθηκε με αίμα, καταστρέφοντας τη γη του Κυρίου και θανατώνοντας τον λαό διά της αμαρτίας. Ήδη και αλλού έχουμε δει την ανθρώπινη φύση να παρομοιάζεται με ένδυμα από τον ίδιο τον Προφήτη, ο οποίος λέει προς εκείνους που έχουν παλιώσει εξαιτίας της κακίας: «Ιδού, όλοι εσείς θα παλιώσετε σαν το ένδυμα, και ο σκόρος θα σας καταφάει».

Γενικότερα δε, το να νομίζει κανείς ότι έχει ανακαλύψει την ίδια την ουσία του επί πάντων Θεού, πόσης υπερηφάνειας και έπαρσης είναι γνώρισμα! Διότι με τη μεγαλαυχία τους σχεδόν επισκιάζουν ακόμη και εκείνον που είπε: «Επάνω από τα άστρα θα θέσω τον θρόνο μου»· καθότι αυτοί δεν στρέφουν την τόλμη τους ενάντια στα άστρα ή τον ουρανό, αλλά αλαζονεύονται ότι εμβατεύουν στην ίδια την ουσία του Θεού των όλων.

Διότι το να θεωρεί κανείς ότι έχει ανακαλύψει την ίδια την ουσία του επί πάντων Θεού, αποτελεί γνώρισμα μεγάλης υπερηφάνειας και έπαρσης· διότι, με την αλαζονεία τους, σχεδόν επισκιάζουν ακόμη και εκείνον που είπε: «Πάνω από τα άστρα θα θέσω τον θρόνο μου». Μήπως ο μέγας Δαβίδ, στον οποίο ο Θεός φανέρωσε τα άδηλα και τα κρύφια της σοφίας Του, δεν ομολογεί φανερά το απρόσιτο της γνώσης, λέγοντας: «Υπήρξε πολύ θαυμαστή η γνώση Σου για εμένα»; Και ο Ησαΐας, ο οποίος έφθασε στη θεωρία της δόξας του Θεού, τι μας φανέρωσε περί της θείας ουσίας; Ο οποίος, βεβαίως, στην προφητεία του για τον Χριστό διακηρύσσει λέγοντας: «Τη γενεά Του ποιος θα μπορέσει να τη διηγηθεί;»

Διότι ανέκαθεν φαινόταν σωστό στους τυράννους των Βαβυλωνίων να υποτάσσουν στην εξουσία τους κάθε ανθρώπινο έθνος και να θέτουν όλες τις χώρες υπό τον ζυγό της δουλείας. Έστελναν λοιπόν απεσταλμένους σε όλα τα έθνη, ζητώντας έναν βώλο γης και νερό σε αγγείο, ζητώντας δηλαδή μέσω του μέρους το όλον, εννοώ τη γη και τη θάλασσα, σαν να ήταν δεσπότες των συμπάντων. <Εσύ όμως είπες στη διάνοιά σου: Θα ανεβώ στον ουρανό, πάνω από τα άστρα του ουρανού θα στήσω τον θρόνο μου, θα καθίσω σε όρος υψηλό, στα ψηλά βουνά προς τον βορρά, θα ανεβώ πάνω από τα σύννεφα, θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο.

Διότι, όσον αφορά τα λόγια της υπεροψίας, και το θεομίσητο φρόνημα, το οποίο είναι γεμάτο από άκρατη αλαζονεία: Φαινόταν σε σένα, λέει, ότι ελάχιστα υποχωρούσες στα ύψη της θείας υπεροχής, και ίσως περίμενες ότι και ο ίδιος ο ουρανός θα ήταν με κάποιον τρόπο προσβάσιμος σε σένα, και ότι ο δικός σου θρόνος θα ανταγωνιζόταν τους υπέρτατους θρόνους· νόμισες από άγνοια ότι είσαι κάποιος ισόθεος και ανώτερος από την κτίση· θεωρούσες ότι βρίσκεσαι πάνω από τα σύννεφα, και ότι κάθεσαι πάνω στα ίδια τα άστρα. Αλλά συνελήφθης να τρέφεις μάταια τέτοια φρονήματα. Η έκβαση των πραγμάτων απέδειξε την επιπολαιότητα των σχεδίων σου· διότι θα κατεβείς στον άδη, και στα θεμέλια της γης. Και αυτά τα λέει, ίσως για να υποδηλώσει τον κατώτατο χώρο, δηλαδή το εξώτερον σκότος. Θα προκαλείς δε την έκπληξη σε όσους σε βλέπουν, λέει, και πολύ δικαιολογημένα. Διότι κυρίως οι απότομες και απροσδόκητες μεταβολές καταπλήσσουν όσους τις παρατηρούν.

Επειδή, ενώ νόμισε ο άθλιος ότι θα μας κρατήσει και ότι θα καταστήσει την εναντίον μας τυραννία πιο σκληρή, αποστερήθηκε τελικά κάθε ικανότητας να κάνει το παραμικρό. Διότι, δενόμενος με άλυτα δεσμά, σαν κάποιο θηρίο, και αποδυναμωμένος από την ισχύ που είχε, έκανε χώρα και πόλη του το πιο εσώτατο βάθος του θανάτου. Και αυτός που είχε απατηθεί με ψυχρές ελπίδες, νομίζοντας ότι θα γίνει όμοιος με τον Ύψιστο και έχοντας κάποτε σχεδιάσει να ιδρύσει τον δικό του θρόνο πάνω από τον ουρανό, δεν βρέθηκε να έχει τίποτε πιο άθλιο από τον Άδη. Διότι οι ψυχές των ανθρώπων, που είχαν παγιδευτεί προς την απώλεια εξαιτίας της δικής του κακουργίας, βγήκαν έξω από τις υποχθόνιες πύλες και εγκαταλείποντας τα κρύπτη της αβύσσου, διέφευγαν από τα ανήλιαγα δεσμά του θανάτου. Και διασχίζοντας εκείνο το βαθύ σκοτάδι, βάδιζαν προς το φως του Σωτήρος. Διότι παραστάθηκε «λέγοντας στους δεσμίους: Εξέλθετε, και σε αυτούς που βρίσκονται στο σκοτάδι: Φανερωθείτε.»

Ας παρακαλέσουμε λοιπόν τον Κύριο με πολλή ταπεινοφροσύνη, για να μας απαλλάξει από τον φόβο του μέλλοντος, και να μας αξιώσει εκείνης της αρπαγής, όταν οι δίκαιοι αρπάζονται μέσα σε νεφέλες στον αέρα για να προϋπαντήσουν τον Βασιλέα της δόξης, και να κληρονομήσουμε μαζί με τους πράους και τους ταπεινούς τη βασιλεία των ουρανών. Διότι, όπως είναι γραμμένο: μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών, έτσι αλίμονο στους υπερήφανους και τους υψηλόφρονες, διότι δικό τους είναι το καμίνι του πυρός. Επειδή μέσα στην υπερηφάνεια κατοικεί εκείνος που είπε: με τη δύναμή μου θα ενεργήσω και με τη σοφία της συνέσεώς μου θα καταργήσω τα όρια των εθνών, και θα λεηλατήσω τη δύναμή τους· και θα σείσω κατοικημένες πόλεις, και θα καταλάβω ολόκληρη την οικουμένη με το χέρι μου σαν φωλιά, και θα την μαζέψω σαν εγκαταλελειμμένα αυγά· και δεν υπάρχει κανείς που θα μου ξεφύγει ή θα μου αντισταθεί. Αλλά ο Κύριος ο Θεός Σαβαώθ θα στείλει στην τιμή σου ατιμία, και εις βάρος της δόξας σου θα ανάψει πυρ καιόμενο. Και πάλι: εσύ όμως είπες στη διάνοιά σου: στον ουρανό θα αναβώ, πάνω από τα άστρα του ουρανού θα τοποθετήσω τον θρόνο μου, θα καθίσω σε όρος υψηλό, πάνω στα υψηλά όρη προς τον βορρά· θα αναβώ πάνω από τις νεφέλες και θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο. Τώρα όμως θα καταβείς στον άδη και στα θεμέλια της γης.

Διότι εσύ είπες αυτά στη διάνοιά σου: «Θα ανέβω στον ουρανό και πάνω από τα αστέρια του ουρανού θα τοποθετήσω τον θρόνο μου· θα καθίσω σε όρος υψηλό, πάνω στα ψηλά όρη προς τον βορρά. Θα ανέβω πάνω από τα σύννεφα και θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο. Τώρα όμως θα κατεβείς στον Άδη, στα θεμέλια της γης» και τα εξής. 18. Και η αρχή των κεφαλαίων του Αετίου είναι η εξής: 〈α〉. Εάν είναι δυνατόν στον αγέννητο Θεό να κάνει το γεννητό αγέννητο.

Καθώς αυτός, λοιπόν, σαν άρχοντας και κυρίαρχος εκείνων των μερών εγέρθηκε από τον θρόνο του, έτσι και οι υπόλοιποι, «όλοι οι γίγαντες», ή σύμφωνα με τους άλλους ερμηνευτές: «οι ραφαείμ», σηκώθηκαν μαζί του. Το ποιοι ήταν αυτοί, το ερμηνεύει λέγοντας: «εκείνοι που κυβέρνησαν τη γη, οι οποίοι σήκωσαν από τους θρόνους τους όλους τους βασιλείς των εθνών», και οι οποίοι έπραξαν τα ίδια με τον κατηγορούμενο βασιλιά της Βαβυλώνας. Αυτοί, βλέποντας την ψυχή εκείνου που κάποτε βασίλευσε στη Βαβυλώνα γυμνή και στερημένη από το σώμα, θα της πουν: «Και από σένα, λοιπόν, αποδείχθηκε ισχυρότερος ο θάνατος, ώστε να αποδείξει και εσένα όμοιο με εμάς; Τίποτα, τελικά, δεν ήταν ο επίγειος βίος, ο πλούτος, η "δόξα" και η τόση δυναστεία, αν βέβαια το τέλος όλων αυτών θα το διαδεχθεί "χώμα και στάχτη", "σκουλήκια" και "σήψη" των σαρκών. Εμείς δεν σε θεωρούσαμε θνητό, αλλά, έχοντας εξαπατηθεί από τη "δόξα" σου, σε παρομοιάζαμε με τον λαμπρότατο φωστήρα του ουρανού που προαναγγέλλει τον ήλιο, τον "εωσφόρο". Εσύ, πάλι, φρονούσες για τον εαυτό σου ακόμη υψηλότερα από αυτά, και κομπάζοντας και αλαζονευόμενος με μανία φρενών, έφτασες στο σημείο να παραβάλλεις τον εαυτό σου με τον "Ύψιστο" Θεό και να φαντάζεσαι ότι θα "τοποθετήσεις τον θρόνο" σου πάνω από τις ουράνιες αψίδες. Αυτά εμείς σκεφτόμασταν για σένα, απατημένοι από τους θνητούς μας λογισμούς, και τέτοια φρονούσες και εσύ για τον εαυτό σου, ευρισκόμενος σε έκσταση φρενών». Αποδείχθηκε όμως ο χρόνος, κατά τον οποίο αιχμαλωτίστηκες, έλεγχος του τέλους σου, αφού δεν είχες τελευτή όμοια με τους υπόλοιπους ανθρώπους.

Διότι οι μεν απέδωσαν το χρέος (της ζωής) εν ησυχία, ήρεμα και πράα, στη δική τους εστία, εσύ όμως, αφού σου αφαιρέθηκε η ζωή από το μαχαίρι των εχθρών, 〈θα ριφθείς νεκρός〉 και άταφος, εκτεθειμένος ως βορά στα θηρία και τα πτηνά. Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι μέχρι αυτά τα σημεία έφτασε ο δέκατος έβδομος τόμος των εξηγητικών υπομνημάτων του Ωριγένη στον προφήτη. Το νόημα δε των όσων ειπώθηκαν, ο Σύμμαχος το ερμήνευσε με τον εξής τρόπο: 〈Και εσύ πληγώθηκες όπως εμείς, και εξισώθηκες με εμάς. Γκρεμίστηκε στον άδη η υπερηφάνειά σου, θανατώθηκε το στόμα σου, από κάτω σου θα στρωθούν έρποντα ζωύφια και το σκέπασμά σου θα είναι σκουλήκια. Πώς έπεσες από τον ουρανό, εωσφόρε, άστρο της αυγής; Κατακόπηκες στη γη, εσύ που πλήγωνες τα έθνη. Εσύ όμως είπες στην καρδιά σου: Θα ανεβώ στον ουρανό, πάνω από τα άστρα του ουρανού θα υψώσω τον θρόνο μου και θα καθίσω στο όρος της σύναξης, στα πέρατα του βορρά, θα ανεβώ πάνω σε υψηλή νεφέλη, θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο. Αλλά στον άδη θα κατέβεις, στα βάθη του λάκκου. Εκείνοι που θα σε δουν θα σκύψουν (από πάνω σου), θα συλλογιστούν για εσένα: Αυτός είναι ο άνδρας που τάραξε τη γη και συντάραξε τα βασίλεια; Που έκανε την οικουμένη σαν έρημο και κατέστρεψε τις πόλεις της, που δεν άφησε ελεύθερους τους αιχμαλώτους του (να επιστρέψουν) στα σπίτια τους; Όλοι οι βασιλιάδες των εθνών αναπαύτηκαν με τιμή, ο καθένας στον δικό του οίκο. Εσύ όμως θα ριφθείς μακριά από τον τάφο σου σαν βδελυρό έκτρωμα, σκεπασμένος με σφαγιασμένους, κατατρυπημένους από μαχαίρι, που κατεβαίνουν στα θεμέλια του λάκκου〉.

Εάν όμως έτσι έχουν τα πράγματα, είναι ώρα να αναγάγουμε και όλο τον λόγο της προφητείας, που έχει διατυπωθεί για τον βασιλιά της Βαβυλώνας, σε εκείνη τη δύναμη, η οποία, αφού απέκτησε δόξα Θεού ανάμεσα στους υπηκόους της, υπερηφανεύτηκε πολύ, και δικαίως ελέγχεται από τον λόγο που λέει: 〈Εσύ όμως είπες στη διάνοιά σου: Στον ουρανό θα αναβώ, πάνω από τα άστρα του ουρανού θα θέσω τον θρόνο μου, θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο〉.

Αυτόν λοιπόν που έκανε την αρχή της πτώσης, και έγινε στον εαυτό του και σε άλλους αίτιος της αποστασίας από τα ανώτερα αγαθά, επειδή εξέπεσε εντελώς καταγής από την ευσέβεια προς τα θεία, και κατέστη ο ίδιος για τον εαυτό του δημιουργός του ιού της κακίας και της ασέβειας, και έγινε δημιουργός του σκότους και της αλογίας εξαιτίας της εκούσιας απομάκρυνσής του από το φως, συνηθίζει να τον αποκαλεί δράκοντα και φίδι μαύρο και ερπετό, άγριο θηρίο που παράγει θανατηφόρο δηλητήριο και ανθρωποφάγο λιοντάρι, και πάλι βασιλίσκο ανάμεσα στα ερπετά. Οι θείοι λόγοι αναφέρουν ότι η αιτία της αποστασίας του ήταν η μανία των φρενών και η έκσταση της διάνοιας, διηγούμενοι κάπως έτσι ταυτόχρονα την πτώση και τη φρενοβλάβειά του: «Πώς έπεσε από τον ουρανό ο εωσφόρος, που ανατέλλει το πρωί; Συνετρίβη στη γη αυτός που έστελνε παραγγέλματα προς όλα τα έθνη. Εσύ όμως είπες στη διάνοιά σου: Θα αναβώ στον ουρανό, πάνω από τα άστρα του ουρανού θα τοποθετήσω τον θρόνο μου, θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο». Και πάλι: «Αυτά λέει ο Κύριος, ο Κύριος, επειδή υψώθηκε η καρδιά σου και είπες: Εγώ είμαι Θεός, σε κατοικία Θεού κατοίκησα». Και πάλι: «Εσύ, το αποσφράγισμα της ομοίωσης και ο στέφανος του κάλλους, βρέθηκες στην τρυφή του παραδείσου του Θεού, στολίστηκες με κάθε πολύτιμο λίθο» και τα εξής.

Ας ακούσουμε, λοιπόν, από τη φωνή του προφήτη ποια ήταν εκείνα που αυτή η καρδιά της γης μηχανεύτηκε εναντίον των πάντων, όταν άνοιξε το στόμα της εναντίον της σάρκας του Κυρίου. Τι του λέει ο Ησαΐας, ελέγχοντας τους συλλογισμούς του; «Εσύ είπες στην καρδιά σου: Στον ουρανό θα αναβώ, πάνω από τα άστρα του ουρανού θα στήσω τον θρόνο μου, θα καθίσω σε όρος υψηλό, θα αναβώ πάνω από τα νέφη και θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο». Αυτά μηχανεύτηκε μέσα της η πονηρή καρδιά. Και ακόμη πριν από αυτά, ο μέγας στην κακία νους, ο πονηρός Ασσύριος, τι λογιζόταν μέσα του ας ακούσουμε πάλι από τη φωνή του Ησαΐα, εκείνα που είπε: «Με την ισχύ του χεριού μου θα ενεργήσω και με τη σοφία της συνέσεώς μου θα καταργήσω τα όρια των εθνών και την ισχύ τους θα λεηλατήσω και θα συνταράξω κατοικημένες πόλεις και θα καταλάβω ολόκληρη την οικουμένη σαν φωλιά πουλιών και σαν εγκαταλελειμμένα αυγά θα την μαζέψω και δεν υπάρχει κανείς που θα με αποφύγει ή θα μου αντιμιλήσει». Με αυτήν την ελπίδα δέχεται μέσα του Εκείνον που από φιλανθρωπία κατήλθε σε αυτούς που βρίσκονταν κάτω. Τι όμως του συνέβη αντί αυτών που ήλπιζε, το διηγείται με σαφήνεια η προφητεία, αναφερόμενη στο πάθημα που τον βρήκε, λέγοντας: «Πώς εξέπεσε από τον ουρανό ο εωσφόρος; Πώς συνετρίβη στη γη αυτός, κάτω από τον οποίο στρώθηκε η σήψη, και του οποίου ένδυμα γίνεται το περιτύλιγμα των σκουληκιών;» Και όσα άλλα εξιστορεί για τον αφανισμό του, τα οποία μπορεί όποιος επιθυμεί να τα μάθει με ακρίβεια από τα ίδια τα γεγραμμένα.

Πώς εκείνος, για τον οποίο λέγονται τόσο μεγάλα πράγματα, ο ανθρωποκτόνος, ο δυνατός στην κακία, του οποίου η γλώσσα είναι σαν ακονισμένο ξυράφι, για τον οποίο λέει ο προφήτης ότι «τα βέλη του δυνατού είναι ακονισμένα μαζί με τα ερημικά κάρβουνα», και «ενεδρεύει σαν λιοντάρι στη φωλιά του», ο μέγας δράκοντας, ο αποστάτης, ο άδης που ανοίγει διάπλατα το στόμα του, ο κοσμοκράτορας της εξουσίας του σκότους, αυτός που έχει το κράτος του θανάτου, και όσα εκ μέρους του διηγείται η προφητεία, αυτός που αφαιρεί τα όρια των εθνών τα οποία έστησε (δηλαδή ο Ύψιστος) σύμφωνα με τον αριθμό των αγγέλων του, αυτός που καταλαμβάνει την οικουμένη σαν φωλιά και την αρπάζει σαν εγκαταλελειμμένα αυγά, αυτός που λέει ότι θα τοποθετήσει τον θρόνο του πάνω από τα σύννεφα και θα γίνει όμοιος με τον Ύψιστο, και όσα φοβερά και φρικτά αναπτύσσει για αυτόν ο λόγος στο βιβλίο του Ιώβ, του οποίου τα πλευρά είναι χάλκινα, η ράχη του από χυτό σίδηρο και τα σπλάχνα του σμυρίτης λίθος, και όλα τα παρόμοια, με τα οποία ο λόγος περιγράφει εκείνη τη φοβερή φύση, αυτός λοιπόν, ο τόσο σπουδαίος και τέτοιας λογής, ο στρατηγός των δαιμονικών λεγεώνων, πώς ονομάζεται από την αληθινή και μόνη Δύναμη; Μικρό αλωπέκιο. Και όλοι όσοι τον περιστοιχίζουν, η υποταγμένη σε αυτόν στρατιά, όλοι εξίσου εξευτελισμένοι κατονομάζονται από Εκείνον που παροτρύνει τους θηρευτές προς την άγρα τους.

Έχει και εκείνος, σύμφωνα με τον λόγο του αποστόλου, αρχές και εξουσίες και δυνάμεις, οι οποίες καταργούνται όταν το κακό πρόκειται να εξαφανιστεί στην ανυπαρξία («Διότι όταν», λέει, «καταργήσει κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη»). Ο προφήτης βλέπει τον Βασιλέα της δόξης να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο. Και εκείνος υπόσχεται ότι θα τοποθετήσει τον δικό του θρόνο πάνω από τα άστρα, ώστε να γίνει όμοιος με τον Ύψιστο. Ο Δεσπότης των πάντων έχει σκεύη εκλογής στον μεγάλο Του οίκο. Έχει και εκείνος σκεύη οργής, τα οποία είναι καταρτισμένα για την απώλεια. Πάλι, ο Κύριος των αγγέλων χορηγεί, μέσω αγγέλων, ζωή και ειρήνη στους άξιους. Και εκείνος αποστέλλει θυμό και οργή και θλίψη μέσω των πονηρών αγγέλων. Και τι χρειάζεται να αναφέρουμε το καθένα ξεχωριστά, με τα οποία ο αντικείμενος εγείρεται αντίθετα προς τη φύση του Αγαθού; Επειδή, λοιπόν, ως προς τα αισθητά το όρος Λίβανος αποτελεί ένα περιφανές θέαμα, όντας από παντού σκεπασμένο και βαθύσκιωτο από τους ψηλούς κέδρους, για τον λόγο αυτό το όρος μερίζεται από τη Γραφή προς τις αντίθετες έννοιες μέσω των φαινομενικών υποδειγμάτων, λαμβανόμενο με τον κατάλληλο τρόπο για καθεμία από τις δύο περιπτώσεις.

Και σύμφωνα με τον προφητικό λόγο, «κανείς δεν στάθηκε στο υπόστημα του Θεού» και «κανείς δεν θα δει το πρόσωπο του Θεού και θα ζήσει», και σύμφωνα με τον Γρηγόριο τον Θεολόγο, «κανείς ούτε είδε ούτε διακήρυξε τη φύση του Θεού», και σύμφωνα με τον Ιωάννη τον Χρυσόστομο, «το να νομίζει κανείς ότι έχει ανακαλύψει την ουσία του Θεού, επισκιάζει ακόμη και εκείνον που είπε, 'πάνω από τους ουρανούς θα θέσω τον θρόνο μου'». Το να δει λοιπόν κανείς τον Θεό αποκλείεται από τους θεολόγους, οι οποίοι τον θεωρούν παντελώς ακατάληπτο ως προς την ουσία του. Όταν δε είπαν ότι ο Κτίστης οράται μέσα από τα κτίσματα, δεν δίδασκαν ότι η θεία ουσία οράται από τα κτίσματα —διότι αυτό είναι κάτι που ρητώς απέκλεισαν— αλλά έλεγαν ότι η θεία δύναμη και ενέργεια νοείται μέσα από τα ενεργήματα. «Διότι πώς», λένε, «είναι δυνατόν από τα δημιουργήματα να συμπεραίνουμε αναλογικά τις ουσίες;». Και πάλι, «δεν κατανοούμε την ουσία του τεχνίτη από τα έργα του τεχνίτη, αλλά επιγινώσκουμε τη φύση εκείνου που γέννησε μέσα από το γέννημά του». Και πάλι, «τα ποιήματα είναι ενδεικτικά της σοφίας, της τέχνης και της δύναμης, αλλά όχι της ίδιας της ουσίας, και ούτε παρουσιάζουν κατ' ανάγκην ολόκληρη τη δύναμη του δημιουργού».

«κατὰ τὸ πλῆθος» Διότι ο αμαρτωλός δεν δειλιάζει μπροστά στο πλήθος της οργής του Θεού ούτε μετανοεί. «οὐκ ἔστιν ὁ θεός» Ο άπιστος και ο αμαρτωλός ποτέ δεν θέτει τον Θεό προ των οφθαλμών (του), «βεβηλοῦνται» αλλά κάθε ημέρα και σε κάθε καιρό μιαίνει και ρυπαίνει τις οδούς του, μη πιστεύοντας ότι υπάρχει <ή θα υπάρξει> κρίση. «ἀνταναιρεῖται» Διότι ο άπιστος πάντοτε σμικρύνει και κατευτελίζει τις εντολές του Θεού. «πάντων τῶν ἐχθρῶν» Διότι ο υπερήφανος (ο αλαζόνας) θεωρεί εχθρούς όλους τους ευσεβείς και θέλει να τους κατακυριεύσει όλους. «εἶπεν γάρ» Διότι από γενεά σε γενεά ο διάβολος πολέμησε όλους τους δικαίους και δεν παύει να πολεμά. Διότι γι' αυτόν λέει ο Ησαΐας: είπε ο διάβολος στην καρδιά του· θα αναβώ στον ουρανό και εν μέσω των αστέρων θα θέσω τον θρόνο μου. «οὗ ἀρᾶς τὸ στόμα» Περί του διαβόλου λέγει ο προφήτης: επειδή διαπαντός ο λάρυγγάς του έχει πληρωθεί από κατάρα (ανομία) και δόλο [μέσω του οποίου φέρνει πίκρα σε όσους συνθηκολογούν (πικραίνει όσους συνθηκολογούν) μαζί του]. «ὑπὸ τὴν γλῶσσαν» Κόπος ανώφελος και μόχθος (πόνος) ακερδής· διότι δίχως αυτό (αυτά) δεν κινεί (και) σαλεύει τη γλώσσα. «ἐγκάθηται» Όσοι πλουτίζουν την ασέβεια (με την ασέβεια) ζουν διαπαντός με την ειρωνεία· διότι ενεδρεύουν <οι δαίμονες> τους άκακους, και επιπλέον και οι πλούσιοι ενεδρεύουν τους πένητες.

«Εἰς τὸ τέλος»: Διότι στο τέλος (ή για το τέλος) των καιρών η προφητεία εκπληρώθηκε ως προς το μυστήριο. «Εἶπεν ἄφρων»: Άφρων είναι ο διάβολος, αφού και το αξίωμά του απώλεσε και φαντάστηκε τέτοια πράγματα περί του Θεού. Διότι λέει: «Θα στήσω τον θρόνο μου πάνω στα νέφη και θα γίνω θεός». Το ίδιο και οι εθνικοί (Έλληνες) διαλογίζονται (διαλογίζονταν) με τη δική τους αφροσύνη. «Διέφθειραν»: Επειδή λοιπόν τέτοια διανοήθηκαν ο διάβολος και οι δαίμονες, έγιναν βδελυροί και διεφθάρησαν, δηλαδή εξέπεσαν από τη δόξα τους, την οποία είχαν από τον Θεό (παρά τω Θεώ). «Οὐκ ἔστιν ποιῶν»: Διότι όλοι οι δαίμονες επινόησαν κακά και για τον Θεό και για τον άνθρωπο (ή εναντίον του ανθρώπου), ως αντίπαλοι και μη σκεπτόμενοι πλέον τίποτε το αγαθό. «Κύριος ἐκ τοῦ οὐρανοῦ»: Εννοεί την παρουσία του Χριστού, την ενσαρκωμένη (μετά σαρκός), την οποία πραγματοποίησε για τον άνθρωπο. «Τοῦ ἰδεῖν»: Διότι όλοι ήταν αιχμάλωτοι της πλάνης και δεν υπήρχε κανείς που να κατανοεί τα του Θεού· γι' αυτό και ήλθε, αφού σπλαχνίστηκε τους ανθρώπους πάνω στη γη. «Πάντες ἐξέκλιναν»: Διότι μετά την πλάνη ήταν και εντελώς ανίκανοι για επιστροφή. «Οὐκ ἔστιν ποιῶν»: Για δεύτερη φορά πάλι μαρτυρεί το Άγιο Πνεύμα, ότι ήταν κακιά η πληγή με την οποία έπληξαν οι δαίμονες τον άνθρωπο και δεν απέμεινε ούτε ένας που να πράττει το αγαθό. «Οὐχὶ γνώσονται»: Διότι θα μάθουν (θα θυμηθούν) οι δαίμονες την προστασία (αντίληψη) του ανθρώπου κατά την παρουσία του Κυρίου (Χριστού) και θα πενθήσουν.

«Λαός, τον οποίο εξέλεξε» Ομοίως εννοείται ο λαός από τα έθνη που πίστεψε· διότι αυτόν τον λαό που περιπλανιόταν εξέλεξε, για τον οποίο μιλάει ως «λαό περιούσιο». «Από τον ουρανό» Διότι επέβλεψε και, σπλαγχνιζόμενος τον άνθρωπο, ήλθε από τον ουρανό. «Είδε τους πάντες» Ως Θεός επισκέφθηκε τους πάντες. «Από την έτοιμη κατοικία» Από τους κόλπους του Πατρός. «Επέβλεψε» Διότι ο Θεός γνωρίζει κατ' αριθμόν όλους τους ανθρώπους. «Αυτός που έπλασε» Εμπιστευόμενος σε καθέναν μία καρδιά. «Αυτός που κατανοεί» Διότι ως Θεός γνωρίζει τους διαλογισμούς όλων και βλέπει τα έργα τους. «Δεν σώζεται» Εννοεί τον διάβολο· διότι νόμιζε ότι βασιλεύει στην ανθρωπότητα, υποσχόμενος δύναμη σε όλους· όμως ούτε τον εαυτό του έσωσε, ούτε αυτούς που τον πίστεψαν. «Ούτε ο γίγαντας» Ο ίδιος ο διάβολος· διότι έλεγε ότι «υπεράνω των άστρων θα θέσω τον θρόνο μου», αλλά έπεσε. Αυτό βέβαια εκπληρώθηκε και στον Γολιάθ. «Ψεύτικο το άλογο» Εννοεί τον διάβολο, ως ιππεύοντα σε όλη την οικουμένη και χρεμετίζοντα εναντίον όλων· διότι εξαπάτησε όλους όσοι πιστεύουν σε αυτόν. «Και με το πλήθος» Διότι πολλή είναι η δυναστεία του, αλλά μάταιη. «Ιδού οι οφθαλμοί» Πάνω σε όλους τους δικαίους, αυτούς που πίστεψαν σε Αυτόν και Τον φοβούνται. «Σε αυτούς που ελπίζουν» Σε όλους τους δικαίους και τους μάρτυρες, όσοι με ακρίβεια και αλήθεια ήλπισαν σε Αυτόν. «Για να τους λυτρώσει από τον θάνατο» Από τον αισθητό θάνατο και από τον νοητό της αμαρτίας. «Και να τους θρέψει» Με αισθητό και νοητό τρόπο. «Η ψυχή μας» Των μαρτύρων και όλων όσοι θλίβονται για τον Χριστό.

Ολόκληρη η γη βοά με ευφροσύνη, και τα δέντρα του Λιβάνου ευφράνθηκαν για σένα, καθώς και η κέδρος του Λιβάνου: Από τότε που εσύ κοιμήθηκες, δεν ανέβηκε πια αυτός που μας κόβει. Ο άδης από κάτω πικράθηκε όταν σε συνάντησε· ξεσηκώθηκαν μαζί σου όλοι οι γίγαντες που κυβέρνησαν τη γη, αυτοί που σήκωσαν από τους θρόνους τους όλους τους βασιλιάδες των εθνών. Όλοι θα αποκριθούν και θα σου πουν: Και εσύ αλώθηκες... ...και το σκέπασμά σου είναι σκουλήκι. Πώς έπεσε από τον ουρανό ο εωσφόρος, που ανέτελλε το πρωί; Συντρίφτηκε στη γη αυτός που έστελνε εντολές προς όλα τα έθνη. Εσύ δε είπες στον λογισμό σου: Στον ουρανό θα ανεβώ... τώρα όμως θα κατέβεις στον άδη και στα θεμέλια της γης. Αυτοί που θα σε δουν θα απορήσουν μαζί σου και θα πουν: Αυτός είναι ο άνθρωπος που τάραζε τη γη, που συγκλόνιζε βασιλιάδες, ... και κατέστρεψε τις πόλεις του, που δεν ελευθέρωσε τους αιχμαλώτους. Όλοι οι βασιλιάδες των εθνών κοιμήθηκαν με τιμή, ... εσύ όμως θα ριχτείς στα βουνά ως βδελυρός νεκρός, μαζί με πολλούς νεκρούς που κατατρυπήθηκαν από μαχαίρια και κατεβαίνουν στον άδη. Όπως ένα ένδυμα λερωμένο με αίμα δεν μπορεί να είναι καθαρό, έτσι ούτε και εσύ θα είσαι καθαρός ... σπέρμα πονηρό. Ετοίμασε για σφαγή τα παιδιά σου εξαιτίας των αμαρτιών του πατέρα σου, για να μην αναστηθούν ... και γεμίσουν τη γη με πόλεις ... και θα καταστήσω τη Βαβυλωνία έρημη ώστε να κατοικείται από σκαντζόχοιρους, και θα καταντήσει ένα τίποτα· και θα τη μετατρέψω σε βούρκο πηλού για καταστροφή.

Αλλά θα στείλει ο Κύριος Αδωναΐ στην τιμή σου ατιμία, και στη δόξα σου φωτιά που καίει θα αναφλεγεί· και το φως του Ισραήλ θα γίνει φωτιά, και θα τον αγιάσει μέσα σε φλόγα και θα καταφάει την ύλη σαν χορτάρι. Και πάλι σε άλλο σημείο λέει: «Πώς ησύχασε αυτός που απαιτούσε, και πώς ησύχασε ο καταπιεστής; Συνέτριψε ο Θεός τον ζυγό των αρχόντων· αφού χτύπησε το έθνος με θυμό, με πληγή ανίατη, χτυπώντας το έθνος με πληγή οργής, η οποία δεν το λυπήθηκε· αναπαύθηκε με πεποίθηση. Όλη η γη φωνάζει με ευφροσύνη· τα δέντρα του Λιβάνου ευφράνθηκαν για σένα, καθώς και η κέδρος του Λιβάνου· από τότε που εσύ κοιμήθηκες, δεν ανέβηκε αυτός που μας κόβει. Ο Άδης κάτω πικράθηκε όταν σε συνάντησε, ξεσηκώθηκαν μαζί σου όλοι οι γίγαντες, εκείνοι που εξουσίασαν τη γη, εκείνοι που σηκώνουν από τους θρόνους τους όλους τους βασιλιάδες των εθνών. Όλοι θα αποκριθούν και θα σου πουν: Και εσύ αλώθηκες όπως και εμείς, και συγκαταλέχθηκες ανάμεσά μας. Κατέβηκε στον Άδη η δόξα σου, η πολλή ευφροσύνη σου· από κάτω σου θα στρώσουν σήψη, και το σκέπασμά σου θα είναι σκουλήκι. Πώς έπεσε από τον ουρανό ο εωσφόρος που ανέτελλε το πρωί; Συνετρίβη στη γη αυτός που έστελνε μηνύματα σε όλα τα έθνη. Εσύ όμως είπες στη διάνοιά σου: Θα ανεβώ στον ουρανό, πάνω από τα άστρα του ουρανού θα στήσω τον θρόνο μου, θα καθίσω σε όρος υψηλό, στα ψηλά βουνά προς τον βορρά, θα ανεβώ πάνω από τα σύννεφα, θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο.»

Διότι, αφού εκπορθήσει πρώτα αυτές τις πόλεις, θα προκαλέσει φόβο στις υπόλοιπες, όπως λέει ο Ησαΐας: «Ντρέψου, Σιδώνα, είπε η θάλασσα. Και η δύναμη της θάλασσας είπε: δεν ένιωσα ωδίνες ούτε γέννησα, ούτε ανέθρεψα νέους ούτε μεγάλωσα παρθένες. Όταν δε αυτό ακουστεί στην Αίγυπτο, θα τους πιάσει οδύνη για την Τύρο». Εφόσον αυτά θα γίνουν έτσι, αγαπητέ, και τα τρία κέρατα θα αποκοπούν από αυτόν, μετά από αυτά θα αρχίσει να παρουσιάζει τον εαυτό του ως Θεό, όπως προείπε ο Ιεζεκιήλ: «Επειδή υψώθηκε η καρδιά σου, και είπες: εγώ είμαι Θεός». Και ο Ησαΐας ομοίως: «Εσύ δε είπες στην καρδιά σου: θα ανεβώ στον ουρανό, πάνω από τα άστρα του ουρανού θα θέσω τον θρόνο μου, θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο. Τώρα όμως θα καταβείς στον άδη και στα θεμέλια της γης». Ωσαύτως δε και ο Ιεζεκιήλ: «Μήπως θα πεις σε αυτούς που θα σε φονεύσουν ότι εγώ είμαι Θεός; Ενώ εσύ είσαι άνθρωπος και όχι Θεός». Αφού λοιπόν έχουν καταδειχθεί από αυτά τα ρητά τόσο η φυλή όσο και η ανάδειξή του και η εξόντωσή του, ενώ το όνομά του έχει υποδηλωθεί μυστικώς, ας δούμε και τη δράση του.

Διότι θα χωριστεί σε δέκα διαδήματα και ανάμεσά τους θα αναδυθεί «ένα άλλο μικρό κέρας», το οποίο είναι το κέρας του Αντιχρίστου, και θα ξεριζώσει «τρία από τα προηγούμενά του», δηλαδή θα εξοντώσει τους τρεις βασιλείς της Αιγύπτου, των Λιβύων και των Αιθιόπων, θέλοντας να εξασφαλίσει για τον εαυτό του ολόκληρη τη βασιλεία. Αυτός, αφού κυριαρχήσει επί των υπολοίπων επτά κεράτων, θα αρχίσει πλέον, κυριευμένος από υπερηφάνεια εξαιτίας του αλλότριου και πονηρού πνεύματος που βρίσκεται μέσα του, να διεξάγει πόλεμο εναντίον των αγίων και να διώκει τους πάντες παντού, επιθυμώντας να δοξάζεται από όλους και να προσκυνείται ως Θεός. Όπως ακριβώς λέει γι' αυτόν και ο Ιεζεκιήλ: «Επειδή υπερηφανεύθηκε η καρδιά σου και είπες: εγώ είμαι Θεός», και πάλι: «Μήπως θα πεις σε αυτούς που σε εξοντώνουν: εγώ είμαι Θεός; Ενώ εσύ είσαι άνθρωπος και όχι Θεός». Και ο Ησαΐας ομοίως: «Εσύ δε είπες στη διάνοιά σου: θα ανεβώ στον ουρανό, πάνω από τα σύννεφα του ουρανού θα στήσω τον θρόνο μου, θα καθίσω στο όρος» το άγιο, «θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο».

Μην περιμένεις την ημέρα της τελευτής για να μάθεις την αδυναμία σου· ερεύνησε τον άνθρωπο ενόσω ακόμη βρίσκεται εν ζωή, και εισχώρησε με τον νου σου στα έγκατά του, και θα αντικρίσεις όλη του τη μηδαμινότητα. Αλλά μην καταπτοείσαι· διότι ο Θεός δεν ενήργησε έτσι επειδή μας μισεί, αλλά από ευσπλαχνία προς εμάς, παρέχοντάς μας μεγάλες αφορμές για ταπεινοφροσύνη. Επειδή, αν ο άνθρωπος, όντας χώμα και στάχτη, τόλμησε να πει: «Στον ουρανό θα αναβώ»· εάν δεν είχε το χαλινάρι της ανθρώπινης φύσης, σε ποια παραφορά δεν θα είχε ξεπέσει με τον λογισμό του; Όταν, λοιπόν, δεις κάποιον να κυριεύεται από έπαρση, να σηκώνει υπεροπτικά τον αυχένα, να ανασηκώνει τα φρύδια, να επιβαίνει σε άρμα, να απειλεί, να ρίχνει στη φυλακή, να παραδίδει στον θάνατο, να καταδυναστεύει, πες του: «Γιατί υπερηφανεύεται το χώμα και η στάχτη;»

Για να μάθεις δε και από τα ίδια του τα λόγια τη μωρία του, άκου τι λέει: «Πάνω από τα άστρα του ουρανού θα τοποθετήσω τον θρόνο μου, και θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο. Θα συλλάβω με το χέρι μου την οικουμένη σαν φωλιά, και θα τη μαζέψω σαν εγκαταλελειμμένα αυγά». Από αυτά λοιπόν τα λόγια τι θα μπορούσε να είναι πιο μωρό; Και κάθε μεγαλορρημοσύνη επισύρει αμέσως αυτό το όνειδος. Και αν παρουσιάσω τον κάθε λόγο των παραφρόνων, δεν θα μπορέσεις να διακρίνεις αν τα λόγια ανήκουν σε παράφρονα ή σε μωρό· τόσο ταυτίζεται τούτο το ελάττωμα. Διότι και κάποιος άλλος βάρβαρος πάλι λέει: «Εγώ είμαι θεός, και όχι άνθρωπος»· και άλλος πάλι: «Μήπως θα μπορέσει ο Θεός να σας σώσει, ή να σας ελευθερώσει από τα χέρια μου;»· και ο Αιγύπτιος επίσης: «Δεν γνωρίζω τον Κύριο, και δεν θα αφήσω τον Ισραήλ να φύγει»· και ο άφρων στο βιβλίο του προφήτη κάπως έτσι είναι, λέγοντας μέσα στην καρδιά του: «Δεν υπάρχει Θεός»· και ο Κάιν επίσης: «Μήπως είμαι εγώ φύλακας του αδελφού μου;». Άραγε μπορείς να διακρίνεις αν αυτά τα λόγια είναι παραφρόνων ή μωρών; Διότι η απόνοια, επειδή εκπίπτει από το ορθό μέτρο και απομακρύνεται από τον νου (γι' αυτό άλλωστε λέγεται και απόνοια), καθιστά τους ανθρώπους και μωρούς και αλαζόνες. Και αν αρχή της σοφίας είναι ο φόβος του Κυρίου, επομένως αρχή της μωρίας είναι το να μη γνωρίζει κανείς τον Κύριο. Αν λοιπόν η γνώση είναι σοφία και η άγνοια μωρία, και η άγνοια προέρχεται από την υπερηφάνεια (διότι αρχή της υπερηφάνειας είναι το να μη γνωρίζει κανείς τον Κύριο), άρα η υπερηφάνεια είναι η έσχατη μωρία.

Και εμείς, λοιπόν, όσο περισσότερο προοδεύουμε στην αρετή, τόσο περισσότερο ας συντρίβουμε τον εαυτό μας· επειδή και αυτό προπάντων είναι αρετή. Διότι, όπως ακριβώς όσο πιο οξυδερκώς βλέπουμε, τόσο περισσότερο κατανοούμε πόσο απέχουμε από τον ουρανό, έτσι και όσο περισσότερο προοδεύουμε στην αρετή, τόσο περισσότερο διδασκόμαστε να αναγνωρίζουμε την απόσταση που χωρίζει τον Θεό από εμάς. Και δεν αποτελεί μικρό μέρος της πνευματικής φιλοσοφίας αυτό, το να μπορέσουμε δηλαδή να αντιληφθούμε την πραγματική μας αξία. Διότι εκείνος κυρίως γνωρίζει τον εαυτό του, ο οποίος θεωρεί ότι ο ίδιος δεν είναι τίποτα. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο Δαβίδ και ο Αβραάμ, όταν ανέβηκαν στην ύψιστη κορυφή της αρετής, τότε προπάντων το κατόρθωσαν αυτό· και ο ένας αποκαλούσε τον εαυτό του χώμα και στάχτη, ενώ ο άλλος σκουλήκι. Και όλοι οι άγιοι, παρομοίως με αυτούς, ταλανίζουν τον εαυτό τους· διότι εκείνος που επαίρεται από αλαζονεία, αυτός είναι που αγνοεί τον εαυτό του περισσότερο από όλους. Γι' αυτό και σύμφωνα με την κοινή συνήθεια συνηθίζουμε να λέμε για τους υπερήφανους: «Δεν ξέρει τον εαυτό του, αγνοεί τον εαυτό του». Εκείνος όμως που αγνοεί τον εαυτό του, ποιον θα γνωρίσει; Διότι, όπως ακριβώς εκείνος που γνωρίζει τον εαυτό του θα τα γνωρίσει όλα, έτσι και αυτός που δεν γνωρίζει αυτό, δεν θα γνωρίσει ούτε τα υπόλοιπα. Τέτοιος ήταν εκείνος που έλεγε: «Επάνω από τους ουρανούς θα στήσω τον θρόνο μου». Επειδή ακριβώς αγνόησε τον εαυτό του, αγνόησε και όλα τα υπόλοιπα. Όχι όμως και ο Παύλος· αντίθετα, αποκαλούσε τον εαυτό του έκτρωμα και έσχατο των αγίων, και δεν θεωρούσε τον εαυτό του άξιο ούτε καν για την ονομασία του αποστόλου, μετά από τόσα πολλά και τόσο σπουδαία κατορθώματα.

Βεβαίως λοιπόν, όπως ακριβώς ανέφερα, αυτό είναι ξεκάθαρο από όσα έχουν ήδη συμβεί, αλλά όχι λιγότερο φανερό θα γίνει και από όσα πρόκειται να λεχθούν στη συνέχεια. Διότι, εάν ενώ το σώμα υπόκειται σε τέτοια αναγκαιότητα, και όλοι πεθαίνουν, φθείρονται, σαπίζουν μπροστά στα μάτια όλων και διαλύονται σε σκόνη, και ενώ ακόμη και οι θύραθεν φιλόσοφοι προσέθεσαν αυτό το γνώρισμα ως συμπληρωματικό ορισμό του ανθρωπίνου γένους (καθώς, όταν ρωτήθηκαν τι άραγε είναι ο άνθρωπος, απάντησαν «ζώο λογικό και θνητό»)· εάν λοιπόν, ενώ όλοι τα ομολογούν αυτά, μερικοί τόλμησαν να καθιερώσουν τους εαυτούς τους ως αθάνατους στις αντιλήψεις των πολλών, και αν και η ίδια η όραση μαρτυρούσε τον θάνατο, εντούτοις επεδίωξαν με πείσμα να ανακηρυχθούν θεοί, και τιμήθηκαν με αυτόν τον τρόπο· εάν δεν προχωρούσε ο θάνατος να διδάξει σε όλους το εφήμερο και φθαρτό της φύσεως, σε ποιο σημείο ασέβειας δεν θα είχαν φτάσει πολλοί άνθρωποι; Άκουσε λοιπόν τι λέει ο προφήτης για κάποιον βάρβαρο βασιλιά, ο οποίος καταλήφθηκε από τέτοια μανία: «Πάνω από τα άστρα του ουρανού θα θέσω», λέει, «τον θρόνο μου, και θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο». Έπειτα, περιγελώντας τον και φανερώνοντας το τέλος του, λέει: «Από κάτω σου θα στρωθεί η σήψη, και το σκέπασμά σου θα είναι το σκουλήκι». Αυτό δε που εννοεί είναι το εξής: Άνθρωπος που περιμένεις ένα τέτοιο τέλος, τόλμησες να φανταστείς τέτοια πράγματα;

Παρατήρησέ μου και κάποιον άλλον, ο οποίος παρομοίως καταστρέφεται εξαιτίας της μεγαλορρημοσύνης του. Διότι, όπως λέει η Γραφή, είπε: «Πάνω από τα άστρα του ουρανού θα τοποθετήσω τον θρόνο μου». Οι δε Ιουδαίοι, επειδή επιχαίρουν για τις συμφορές του πλησίον, από τη μία μεριά ακούνε: «Επειδή είπες, Εύγε, ο Ισραήλ έγινε σαν τα υπόλοιπα έθνη»· από την άλλη όμως ονειδίζονται, επειδή δυσφορούν και λένε: «Καθένας που πράττει το πονηρό είναι καλός ενώπιον του Κυρίου, και σε αυτούς Εκείνος ευαρεστήθηκε».

Μην περιμένεις την ημέρα του θανάτου σου, για να μάθεις την αδυναμία σου· εξέτασε τον άνθρωπο ενώ ακόμη ζει, και προχώρησε με τη λογική στα εσώτερά του, και θα δεις όλη τη μηδαμινότητά μας. Αλλά μην αποθαρρυνθείς· διότι ο Θεός δεν μας έφτιαξε έτσι επειδή μας μισεί, αλλά από ευσπλαχνία, παρέχοντάς μας μεγάλες αφορμές για ταπεινοφροσύνη. Διότι, αν ο άνθρωπος, που είναι χώμα και στάχτη, τόλμησε να πει: «Στον ουρανό θα ανεβώ»· εάν δεν είχε τον χαλινό της φύσεως, πού δεν θα είχε ξεπέσει με τη διάνοιά του; Όταν λοιπόν δεις κάποιον γεμάτο έπαρση, να τεντώνει τον αυχένα, να ανασηκώνει τα φρύδια, να επιβαίνει σε όχημα, να απειλεί, να ρίχνει στη φυλακή, να κακοποιεί, να παραδίδει στον θάνατο, πες του: «Γιατί υπερηφανεύεται το χώμα και η στάχτη; Διότι και κατά τη διάρκεια της ζωής του τα εσώτερά του έχουν εκμηδενιστεί». Αυτά δεν έχουν ειπωθεί μόνο για τον απλό άνθρωπο, αλλά και για αυτόν ακριβώς που κάθεται στον βασιλικό θρόνο. Διότι μην κοιτάς την πορφύρα, ούτε το διάδημα, ούτε τα χρυσά ενδύματα· αλλά εξέτασε την ίδια τη φύση, και θα δεις το χώμα που αποτελεί το υπόβαθρό τους. Διότι κάθε δόξα του ανθρώπου είναι σαν το άνθος του χορταριού. Για ποιο λόγο υπερηφανεύεσαι, άνθρωπε, και γιατί; Κατέβα από τη μάταιη έπαρση, αναλογίσου την ευτέλεια της φύσεως· είσαι χώμα και στάχτη, τέφρα και σκόνη, καπνός και σκιά, χορτάρι και άνθος χορταριού. Ενώ λοιπόν συμβιώνεις με μια τέτοια φύση, εσύ υπερηφανεύεσαι, πες μου;

Διότι το ότι δεν ομιλεί περί του εωσφόρου, αλλά χρησιμοποιεί μεταφορικώς το όνομα λέγοντας: «Πώς εξέπεσε από τον ουρανό ο εωσφόρος που ανατέλλει το πρωί;», το αναφέρει στη συνέχεια: «Εσύ δε είπες στην καρδιά σου: Θα αναβώ στον ουρανό, επάνω από τα άστρα του ουρανού θα θέσω τον θρόνο μου, και θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο». Το ότι δε ένας αστέρας δεν έχει ούτε διάνοια ούτε νου ούτε λόγια, είναι νομίζω σε όλους προφανές· αλλά ομιλεί περί κάποιου βασιλέως βλάσφημου και αλαζόνα και μεγαλορρήμονα, ο οποίος κομπάζει κατ' αυτόν τον τρόπο. Ποιος είναι, όμως, ο βασιλεύς;

Είναι δυνατόν να το πούμε και εμείς, αλλά για να μην τα μαθαίνετε όλα από εμάς, αλλά να ερευνάτε και εσείς οι ίδιοι τους θησαυρούς της Θείας Γραφής με φροντίδα και αγρύπνια, μελετήστε το χωρίο του προφήτη και θα μάθετε ποιος ήταν ο βασιλιάς, σε ποιο έθνος ανήκε και πότε έζησε. Διότι λέει: «Δώσε αφορμή στον σοφό, και θα γίνει σοφότερος». Επειδή λοιπόν αυτός ο βασιλιάς, ο οποίος ήταν λαμπρός και περιφανής, διέθετε τεράστιο πλούτο, είχε διατρέξει ολόκληρη την οικουμένη και είχε επεκτείνει τη βασιλεία του, αρπάχθηκε ξαφνικά και πέθανε· γνωρίζοντας ο προφήτης τη μεταβλητότητα των ανθρώπων, είπε: «Πώς έπεσε από τον ουρανό ο Εωσφόρος, που ανατέλλει το πρωί, αυτός που συνταράσσει βασιλιάδες, που μετέτρεψε ολόκληρη την οικουμένη σε έρημο;» Και απευθυνόμενος σε αυτόν και χλευάζοντάς τον, λέει: «Εσύ όμως είπες: Στον ουρανό θα αναβώ, πάνω από τα άστρα του ουρανού θα τοποθετήσω τον θρόνο μου και θα γίνω όμοιος με τον Ύψιστο. Τώρα όμως θα καταβείς στον άδη, από κάτω σου θα στρώσουν σήψη και το σκέπασμά σου θα είναι τα σκουλήκια». Βλέπεις ότι, όπως ακριβώς ανέφερα, για τον λόγο αυτόν ο Θεός οικονόμησε να έχει το σώμα μας τέτοια κατάληξη, ώστε αυτή να αποτελεί φάρμακο ενάντια στην αλαζονεία; Βλέποντάς τον λοιπόν να έχει κυριευθεί από την αλαζονεία, τον νουθετεί με όσα ακολουθούν μετά τον θάνατο, υπενθυμίζοντάς του τα σκουλήκια, τη δυσωδία, τα υγρά της σήψης, έτσι ώστε, αναλογιζόμενος αυτά, να μετριάσει την έπαρσή του, και να μην προσηλώνεται στα παρόντα φουσκώνοντας από υπερηφάνεια, αλλά να σκεφτεί το τέλος στο οποίο πρόκειται να καταλήξει και τη μεταβολή που θα υποστεί.