Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 34:4

Όμως εκείνη την ημέρα, λέει, θα γίνει και αυτό. Ονομάζει πάλι ημέρα τον καιρό της ελεύσεως του Σωτήρα μας, κατά τον οποίο αναδείχθηκαν μεν αυτοί για τους οποίους γίνεται ο λόγος, καταστράφηκαν δε πολλοί και γκρεμίστηκαν πύργοι, δηλαδή οι καθοδηγητές των Ιουδαίων, οι Γραμματείς και οι Φαρισαίοι. Διότι, αν και είχαν εξυψωθεί πάνω από όλους τους άλλους εξαιτίας της δόξας της ιεροσύνης και του αξιώματος της ηγεσίας, ασέβησαν απέναντι στον Χριστό, και σκότωσαν Εκείνον που τους είχε αναδείξει σε υψηλή θέση, και επιπλέον πλάνησαν τους λαούς που βρίσκονταν υπό την εξουσία τους. Έπεσαν όμως και άλλοι πύργοι, δηλαδή τα υπεροπτικά στίφη των ανόσιων πνευμάτων. <Και το φως της σελήνης θα είναι σαν το φως του ήλιου, και το φως του ήλιου θα είναι επταπλάσιο την ημέρα κατά την οποία ο Κύριος θα θεραπεύσει το σύντριμμα του λαού Του, και θα γιατρέψει την οδύνη της πληγής σου.> Ορισμένοι από τους εξηγητές θεωρούν ότι το νόημα των προκειμένων χωρίων πρέπει να αναφέρεται στον καιρό της συντέλειας του αιώνος. Διότι τότε, λένε, θα αποκτήσουν περισσότερο φως και τα ίδια τα στοιχεία, που εκ φύσεως είναι προορισμένα να φωτίζουν. Όμως βρίσκουμε την ιερή Γραφή να λέει ότι «ο ήλιος θα σκοτεινιάσει τότε, και η σελήνη δεν θα δώσει το φως της». Θα πέσουν επίσης και τα άστρα όπως πέφτουν τα φύλλα από τη συκιά. Παραβλέποντας λοιπόν αυτή την ερμηνεία, υποστηρίζουμε μάλλον το εξής: Δεν υποδηλώνει, δηλαδή, ότι θα υπάρξει προσθήκη φωτός στα φυσικά στοιχεία.

Διότι, λέει, τα όρη θα βραχούν από το αίμα τους. Έπειτα, καθιστώντας φανερό τον καιρό αυτών των γεγονότων, φέρνει στο προσκήνιο τη συντέλεια του κόσμου και λέει: Ο μεν ουρανός θα τυλιχθεί σαν βιβλίο, τα δε άστρα θα πέσουν σαν τα φύλλα. Διότι όπως έχει πει ο μαθητής του Σωτήρα για την έσχατη ημέρα: «Ότι κατ' αυτήν οι ουρανοί θα παρέλθουν με πάταγο, τα στοιχεία θα λιώσουν φλεγόμενα, και η γη και όλα τα έργα σε αυτήν θα κατακαούν. Καινούργιους δε ουρανούς και καινούργια γη προσδοκούμε σύμφωνα με τις υποσχέσεις Του.» Επομένως, το να τυλιχθεί ο ουρανός και το να πέσουν τα άστρα, θα μπορούσε να υποδηλώνει την ανακαίνιση ολόκληρου του σύμπαντος. Ότι δε η κτίση θα ελευθερωθεί από τη δουλεία της φθοράς για να εισέλθει στην ελευθερία της δόξας των τέκνων του Θεού, το είπε και ο θεσπέσιος Παύλος. Προσθέτοντας δε το «Μέθυσε η μάχαιρά μου στον ουρανό», δίνει να εννοηθεί ότι η έφοδος της θείας οργής δεν θα έρθει μόνο εναντίον εκείνων που βρίσκονται στη γη, αλλά θα στραφεί και εναντίον των ίδιων των ακαθάρτων πνευμάτων, τα οποία τα Ιερά Γράμματα συνηθίζουν να ονομάζουν κοσμοκράτορες του σκότους και πνεύματα της πονηρίας στους επουράνιους τόπους.

Άκουσε τον Ησαΐα που λέει: και ο ουρανός θα τυλιχτεί σαν βιβλίο, και όλα τα άστρα θα πέσουν όπως τα φύλλα από το αμπέλι και όπως πέφτουν τα φύλλα από τη συκιά. Και το Ευαγγέλιο λέει: ο ήλιος θα σκοτιστεί και η σελήνη δεν θα δώσει το φως της και τα άστρα θα πέσουν από τον ουρανό. Ας μην λυπόμαστε σαν να είμαστε οι μόνοι που πεθαίνουμε. Και τα άστρα πεθαίνουν, αλλά ίσως πάλι εγείρονται. Θα τυλίξει δε τους ουρανούς ο Κύριος, όχι για να τους καταστρέψει, αλλά για να τους εγείρει πάλι ωραιότερους.

Πώς θα αντέξουμε, αδελφοί, όταν δούμε τον πύρινο ποταμό να εξέρχεται με οργή, σαν άγρια θάλασσα, και να καταβροχθίζει όρη και κοιλάδες, και να κατακαίει όλη τη γη και τα έργα που βρίσκονται σε αυτήν; Τότε, αγαπητοί, εξαιτίας εκείνου του πυρός οι ποταμοί θα στερέψουν, οι πηγές θα αφανιστούν, τα άστρα θα πέσουν, ο ήλιος θα σβήσει, η σελήνη θα παρέλθει, ο ουρανός θα τυλιχθεί σαν βιβλίο, όπως έχει γραφτεί. Τότε οι Άγγελοι θα αποσταλούν και θα περιτρέξουν, συγκεντρώνοντας τους εκλεκτούς από τους τέσσερις ανέμους, όπως είπε ο Κύριος, από τα άκρα των ουρανών έως τα άκρα τους. Τότε θα δούμε καινό ουρανό και καινή γη, σύμφωνα με την επαγγελία του.

Αυτά να συζητάτε πάντοτε μεταξύ σας, νύχτα και ημέρα: πού τρέχει ο πύρινος ποταμός και καθαρίζει τη γη από τις ανομίες που ενυπάρχουν σε αυτήν; Πώς τυλίγεται ο ουρανός σαν βιβλίο; Πώς πέφτουν τα άστρα σαν φύλλα από τη συκιά; Πώς εκλείπει ο ήλιος και η σελήνη; Πώς σχίζονται οι ουρανοί με την προσταγή του Δεσπότου; Πώς κατεβαίνει αστράφτοντας από τον ουρανό ο Κριτής; Πώς προτρέχουν ταραγμένες οι δυνάμεις των ουρανών; Πώς ετοιμάζεται ο φοβερός θρόνος;

Όταν δει τις δυνάμεις των ουρανών να σαλεύονται; Όταν αντικρίσει τα στοιχεία να διαλύονται, τον ουρανό να τυλίγεται σαν βιβλίο, τον ήλιο να σκοτεινιάζει, τη σελήνη να μεταβάλλεται σε αίμα, τα άστρα να πέφτουν από τον ουρανό, όπως τα φύλλα από τη συκιά, τη γη να κατακαίγεται, και τα έργα που υπάρχουν σε αυτήν;

Λόγος περί κρίσεως και αναστάσεως. Ελάτε όλοι, αδελφοί, και ακούστε εμένα τον ελάχιστο Εφραίμ, και ας θέσουμε ως κριτή τον λογισμό μας, για να εξετάσουμε την καρδιά μας, εάν πορευόμαστε έτσι όπως λέγουν οι θεόπνευστες Γραφές. Μήπως τυχόν αθετούμε το Άγιο Πνεύμα, με το οποίο σφραγιστήκαμε, και αν κάποιος έχει συνείδηση καλών έργων μέσα του, ας σπεύσει με ταπεινοφροσύνη να αυξήσει τη χάρη που έλαβε από τον φιλάνθρωπο Θεό. Εάν όμως βρισκόμαστε καταδικασμένοι μέσα στις αμαρτίες, γιατί αμελούμε, φιλόχριστοι αδελφοί; Διότι ιδού, έφτασε σε εμάς, ω αδελφοί, η ημέρα εκείνη, κατά την οποία σκοτεινιάζει το φως του ήλιου και πέφτουν τα άστρα· κατά την οποία τυλίγεται ο ουρανός σαν βιβλίο· κατά την οποία ηχεί η σάλπιγγα με μεγάλο και φρικτό ήχο, ξυπνώντας όλους τους νεκρούς από την αρχή του αιώνος· κατά την οποία αδειάζουν τα ταμεία του άδη με τη φωνή του Κριτή· κατά την οποία έρχεται ο Χριστός μέσα σε νεφέλες μαζί με τους αγίους Αγγέλους για να κρίνει ζωντανούς και νεκρούς, και να ανταποδώσει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Αληθινά, είναι φοβερή η εν δόξη παρουσία του Χριστού.

Όταν δούμε τον πύρινο ποταμό να εξέρχεται από τα ανατολικά με οργή, σαν άγρια θάλασσα, και να καταβροχθίζει τα όρη και τις κοιλάδες, και να κατακαίει όλη τη γη και τα έργα που υπάρχουν σε αυτήν, τότε, αγαπητοί, από εκείνο το πυρ οι πηγές εκλείπουν, οι ποταμοί εξαφανίζονται, η θάλασσα ξηραίνεται, ο αέρας κλονίζεται, τα άστρα πέφτουν από τον ουρανό, ο ήλιος χάνει το φως του, η σελήνη μεταβάλλεται σε αίμα, ο ουρανός τυλίγεται σαν ειλητάριο. Όταν πάλι αντικρίσουμε τους Αγγέλους να αποστέλλονται και να περιτρέχουν με σπουδή, συγκεντρώνοντας τους εκλεκτούς δούλους του Θεού από τα πέρατα του ουρανού έως τα άλλα πέρατά του· όταν δούμε νέο ουρανό και νέα γη· όταν δούμε τον φοβερό θρόνο να ετοιμάζεται· όταν αντικρίσουμε το σημείο του Υιού του ανθρώπου να φανερώνεται στον ουρανό, τον τίμιο και ζωοποιό σταυρό να φωτίζει όλα τα πέρατα της γης, τότε όλοι, βλέποντας να φανερώνεται στα ύψη αυτό το βασιλικό και φοβερό σκήπτρο, αναγνωρίζει ο καθένας ότι αμέσως πίσω από αυτό πρόκειται να εμφανιστεί ο Βασιλεύς εκείνη την ώρα.

Αντί για ρομφαία, σύρε τον φόβο του Θεού· διότι είναι σαν δίκοπο μαχαίρι, που κατακόβει κάθε πονηρή επιθυμία. Να έχεις λοιπόν πάντοτε στον νου σου τον φόβο του Θεού, ενθυμούμενος τη φοβερή έσχατη ημέρα, όταν οι ουρανοί φλεγόμενοι θα διαλυθούν, και τα στοιχεία της φύσεως φλεγόμενα θα λιώσουν· η γη και τα έργα που βρίσκονται σε αυτήν θα κατακαούν· όταν τα άστρα θα πέσουν σαν φύλλα, ο ήλιος και η σελήνη θα σκοτεινιάσουν και δεν θα δώσουν το φως τους· όταν φανερωθεί ο Υιός του ανθρώπου και κατέλθει από τους ουρανούς στη γη, και οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν· ορμητικές κάθοδοι Αγγέλων, ήχοι σαλπίγγων που καταφθάνουν· πυρ θα καίει ενώπιόν Του και θα διατρέχει για να κατακάψει την οικουμένη· γύρω Του σφοδρή καταιγίδα, φοβεροί σεισμοί και κεραυνοί, που ουδέποτε συνέβησαν μέχρι εκείνη την ημέρα· ώστε και αυτές ακόμη οι δυνάμεις των ουρανών να κυριευθούν από μεγάλο τρόμο.

Αποβλέποντας σε αυτά, ω μοναχέ, ψιθύριζε στην καρδιά σου μαζί με τον Άγιο, και λέγε: ανδρίζου και ας κραταιώνεται η καρδιά σου. Μιμήσου τον Δαβίδ, και με μια βολή λίθου κατάβαλε τον εχθρό. Στέκονται οι Άγγελοι ως θεατές του βίου σου· γίναμε θέατρο στον κόσμο, και στους Αγγέλους και στους ανθρώπους. Εάν σε δουν να νικάς, χαίρονται για το κατόρθωμα· εάν όμως νικιέσαι, αναχωρούν σκυθρωποί, διότι δεν το αντέχουν· και γελούν εις βάρος σου τα δαιμόνια. Τράβηξε λοιπόν αντί για ρομφαία τον φόβο του Θεού· διότι ο φόβος του Θεού είναι δίκοπο μαχαίρι που κατακόβει κάθε πονηρή επιθυμία. Να έχεις λοιπόν πάντοτε τον Θεό και τον φόβο Του μέσα σου, ενθυμούμενος την ημέρα εκείνη, όταν οι ουρανοί φλεγόμενοι θα διαλυθούν, και τα στοιχεία της φύσεως καιγόμενα θα τήκονται· η γη δε και τα έργα που βρίσκονται σε αυτήν θα κατακαούν· όταν τα άστρα θα πέσουν σαν φύλλα, ο ήλιος και η σελήνη θα σκοτεινιάσουν, και δεν θα δώσουν το φως τους· όταν φανερωθεί ο Υιός του Θεού από τους ουρανούς πάνω στη γη, και οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν· όταν θα επέλθουν επιδρομές Αγγέλων και οι φωνές των σαλπίγγων· φωτιά καιόμενη ενώπιόν Του και διατρέχουσα για να κατακλύσει την οικουμένη· γύρω Του δε σφοδρή καταιγίδα, σεισμοί και φόβοι και κεραυνοί, τέτοιοι που ποτέ δεν έχουν γίνει, ούτε πρόκειται να γίνουν μέχρι την ημέρα εκείνη· ώστε και αυτές οι ίδιες οι δυνάμεις των ουρανών να καταληφθούν από μεγάλο τρόμο.

Και για να μην αμφιβάλλει πάλι κανείς, κατέβασε και άλλους στον Άδη με τα σώματά τους. Διότι άνοιξε η γη το στόμα της και κατάπιε τον Δαθάν και τον Αβειρών, τους γιους του Κορέ και τον Αυνάν, και κατέβηκαν στον Άδη ζωντανοί με σώμα και ψυχή. Διότι από εκείνη την ώρα παραδόθηκαν σε κρίση, χωρίς ούτε τα σώματά τους να λιώσουν ούτε να παραδοθεί κάποιο λείψανο ή μέρος τους, αλλά παραδόθηκαν ολόκληροι σε τιμωρία, με σώμα και ψυχή. Ο Ιώβ λέει «έως ότου γίνω πάλι» και «να αναστήσει αυτό το σώμα που τα υπομένει αυτά» και «θα με ανακαινίσεις», και πάλι «θα ανακαινιστεί η νεότητά σου σαν του αετού», ο δε Ησαΐας «θα αναστηθούν οι νεκροί και θα εγερθούν όσοι βρίσκονται στα μνήματα»· διότι ήλθε αυτός που «ελευθερώνει με ανδρεία τους δεσμώτες, ομοίως και όσους τον πικραίνουν και όσους κατοικούν στους τάφους». Λέει δε ο Ιώβ: «ο άνθρωπος, όταν κοιμηθεί, δεν πρόκειται πλέον να εγερθεί, ούτε θα αναγνωρίσει τον τόπο του». Και πραγματικά, η ανάσταση δεν γίνεται κάθε μέρα, αλλά έχει οριστεί για μία ημέρα. Δείχνοντας δε ότι γνωρίζει ποια προθεσμία προσδοκούσε, έλυσε αμέσως το ζήτημα λέγοντας: «έως ότου ο ουρανός διαλυθεί». Διότι, όσο καιρό υπάρχει ο ουρανός και η γη, εξακολουθούν και τα σώματα να υπάρχουν μέσα στη γη. Όταν όμως έλθει αυτός που «τυλίγει τον ουρανό σαν βιβλίο» και συνταράσσει τη γη, τότε «θα εγερθούν και όσοι βρίσκονται στο χώμα της γης».

Και πάλι λέγει: Έφτασε η ημέρα του Κυρίου, διότι είναι εγγύς ημέρα σκότους και γνόφου, ημέρα νεφέλης και ομίχλης. Και ο Εκκλησιαστής λέγει: Ευφραίνου, νεανίσκε, κατά τη νεότητά σου, και απομάκρυνε τον θυμό από την καρδιά σου, και θυμήσου τον Πλάστη σου, προτού έλθουν οι κακές ημέρες, προτού σκοτεινιάσει ο ήλιος και η σελήνη και τα άστρα, και σκοτεινιάσουν αυτές που βλέπουν μέσα από τις οπές. 〈ϙϛ〉 διότι οι ουρανοί θα τυλιχθούν— ο Ησαΐας λέγει: Και θα τυλιχθεί σαν βιβλίο ο ουρανός, και όλα τα άστρα θα πέσουν σαν τα φύλλα από το κλήμα και όπως πέφτουν τα φύλλα από τη συκιά.

Από αυτούς, λοιπόν, που τιμωρούνται, άλλοι θα είναι «τραυματίες» και άλλοι «νεκροί», δηλαδή εκείνοι που «έχουν αμαρτήσει θανάσιμα», των οποίων οι πράξεις που τελέστηκαν κατά τη θνητή ζωή τους θα αναδίδουν δυσωδία κατά τον καιρό της κρίσεως. Γι' αυτό, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, έχει λεχθεί: «και θα αναβεί η δυσωδία τους», ενώ αντί του «θα βραχούν τα όρη από το αίμα τους», σύμφωνα με τον Θεοδοτίωνα, έχει λεχθεί «θα λιώσουν τα όρη από το αίμα τους». Το ποια είναι αυτά, προσθέτει στη συνέχεια ο μεν Ακύλας: «και θα λιώσει όλη η στρατιά των ουρανών», ενώ σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «και θα λιώσει κάθε δύναμη των ουρανών», και σύμφωνα με τον Θεοδοτίωνα: «και θα λιώσουν όλες οι δυνάμεις των ουρανών». Αυτά, λοιπόν, ήταν τα «όρη», για τα οποία έχει λεχθεί το: «και θα λιώσουν τα όρη από το αίμα τους»· διότι οι «δυνάμεις των ουρανών», νοούμενες ως «όρη», λέγεται ότι «θα λιώσουν», επειδή έγιναν αίτιες της απώλειας των προαναφερθέντων. Θα μπορούσαν δε να είναι αυτές για τις οποίες λέει ο Απόστολος: «ο αγώνας μας δεν είναι προς αίμα και σάρκα, αλλά προς τις αρχές, προς τις εξουσίες, προς τους κοσμοκράτορες του σκότους τούτου, προς τα πνευματικά της πονηρίας στα επουράνια»· διότι αυτές οι «δυνάμεις» που διατρέχουν τον εναέριο χώρο έχουν ονομαστεί «δυνάμεις των ουρανών»· επειδή και αυτά που φέρονται στον αέρα, η Γραφή συνηθίζει να τα ονομάζει «πετεινά του ουρανού», λέγοντας: «τα πετεινά του ουρανού και τους ιχθύες της θάλασσας».

Επειδή το χωρίο: 〈και θα λιώσουν όλες οι δυνάμεις των ουρανών〉 δεν υπήρχε στη μετάφραση των Εβδομήκοντα, προστέθηκε με αστερίσκους από τη μετάφραση των υπολοίπων. Και επειδή έπρεπε να γνωρίζουμε πότε θα γίνουν αυτά, ο προφητικός λόγος μας διδάσκει και αυτό, φανερώνοντας ότι τα προλεχθέντα θα συμβούν μετά ‹τη συντέλεια τούτου του αιώνα›. Γι' αυτό και προσθέτει: 〈και ο ουρανός θα τυλιχτεί σαν βιβλίο, και όλα τα άστρα θα πέσουν όπως τα φύλλα από το αμπέλι και όπως πέφτουν τα φύλλα από τη συκιά〉. Και ο Σωτήρας στα Ευαγγέλια, όταν παρέδιδε τη διδασκαλία περί της συντελείας, έλεγε: «και οι 〈αστέρες θα πέσουν〉 από τον ουρανό, και 〈οι δυνάμεις των ουρανών〉 θα σαλευθούν. Και τότε θα φανεί το σημείο του Υιού του ανθρώπου στον ουρανό».⌝ Αντί δε του: 〈και όλα τα άστρα θα πέσουν σαν φύλλα〉, ⌜ο μεν Ακύλας μεταφράζει: 〈και όλη η στρατιά τους θα απορρεύσει όπως απορρέει το φύλλο από το αμπέλι και ως απόπτωμα από τη συκιά〉, κατά δε τον Σύμμαχο: 〈και όλη η δύναμή τους θα πέσει όπως πέφτει το φύλλο από το αμπέλι και ως απόπτωμα από τη συκιά〉, και ομοίως ο Θεοδοτίων: 〈και όλη η δύναμή τους θα πέσει όπως πέφτουν τα φύλλα από το αμπέλι και ως πτώμα από τη συκιά〉. Αυτά δε τα σημειώσαμε για να δείξουμε ότι αυτά που στη μετάφραση των Εβδομήκοντα ονομάστηκαν 〈άστρα〉, στους υπόλοιπους μεταφραστές ονομάστηκαν 〈δυνάμεις του ουρανού〉.

Ποιες όμως είναι οι «δυνάμεις», παρά εκείνες για τις οποίες γινόταν λόγος προ ολίγου; Σύμφωνα με τον Ακύλα: «και θα λιώσει όλη η στρατιά των ουρανών», σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «και θα λιώσει όλη η δύναμη του ουρανού», και σύμφωνα με τον Θεοδοτίωνα: «και θα λιώσουν όλες οι δυνάμεις των ουρανών». Αυτές λοιπόν είναι εκείνες οι «δυνάμεις», τις οποίες ερμηνεύσαμε ότι είναι «οι αρχές και οι εξουσίες και οι κοσμοκράτορες του σκότους τούτου και τα πνευματικά της πονηρίας που βρίσκονται στα επουράνια». Για αυτά ακριβώς έχει ειπωθεί ότι «θα πέσουν όπως τα φύλλα από το αμπέλι» κατά τον καιρό της κρίσεως, κατά τον οποίο «ο ουρανός θα τυλιχθεί σαν βιβλίο». Αξίζει δε να παρατηρήσουμε, φτάνοντας σε αυτό το σημείο του λόγου, ότι το κείμενο δεν εννοεί πως θα επέλθει φθορά ούτε απώλεια και αφανισμός του ουρανού, αλλά, όπως όταν ξετυλίγεται ένα «βιβλίο» (ειλητάριο) φανερώνονται τα όσα είναι γραμμένα, χωρίς όμως να φθείρεται το «βιβλίο», με τον ίδιο ακριβώς τρόπο, όταν ξετυλιχθεί η ουράνια γραφή, η οποία περιέχει τις πράξεις ολόκληρου του αιώνος, οι αντίπαλες δυνάμεις θα απομακρυνθούν από τη διαμονή τους στον αέρα, πέφτοντας κάτω. Και ο Δανιήλ, εξάλλου, διδάσκοντας τα περί της κρίσεως έλεγε: «το κριτήριο κάθισε, και άνοιξαν “βιβλία”». Ποια «βιβλία» όμως;

ή οπωσδήποτε αυτές που περιέχουν καταγεγραμμένες όλες τις πράξεις όσων έζησαν καθ' όλη τη διάρκεια του αιώνα, τις οποίες δεν θα έκανες λάθος να πεις ότι αποτελούν αυτό που αναφέρεται εδώ πως «ο ουρανός θα τυλιχθεί» σαν «βιβλίο», στο οποίο, όπως σε μια γραφή, περιέχονται οι πράξεις όλων. Τότε δε οι αντίθετες δυνάμεις, που παλαιότερα σαν «άστρα» εξαπάτησαν πολλούς, «θα πέσουν», επειδή «και ο ίδιος ο σατανάς, μετασχηματιζόμενος σε άγγελο φωτός, έπεσε σαν αστραπή από τον ουρανό». «Θα πέσουν» λοιπόν αυτές «οι δυνάμεις», διότι, όπως λέει, «μέθυσε στον ουρανό η μάχαιρά μου», κατανοώντας εμείς ως «μάχαιρα» την τιμωρητική δύναμη, στην οποία θα παραδοθούν όσες έχουν ανάγκη τέτοιας τιμωρίας. Κάποιος άλλος θα μπορούσε να πει ότι, όταν επέλθει η συντέλεια όλου του ορατού κόσμου, θα διαλυθεί η ρευστή ουσία των σωμάτων, όπως και ο ίδιος ο «ουρανός» και οι «αστέρες» μέσα σε αυτόν, εννοώ δηλαδή ότι οι αόρατες «δυνάμεις» σε αυτόν θα απεκδυθούν τα σώματα που τις περιβάλλουν προκειμένου να μεταβούν σε μια ανώτερη ζωή, και ότι αυτό δηλώνεται από τον Απόστολο που αναφέρει: «ότι και η ίδια η κτίση θα ελευθερωθεί από τη δουλεία της φθοράς για την ελευθερία της δόξας των τέκνων του Θεού». Η προαναφερθείσα «μάχαιρα» του Θεού, αφού πρώτα επέλθει εναντίον των πονηρών και αντίθετων «δυνάμεων» που βρίσκονται στον αέριο τόπο, έρχεται δεύτερον εναντίον των ψυχών των ασεβών πάνω στη γη. Γι' αυτό προσθέτει: «πάνω στην Ιδουμαία θα κατέβει και πάνω στον λαό της απώλειας»· ποια δε «θα κατέβει», αν όχι η «μάχαιρα»; Η «Ιδουμαία» ερμηνεύεται ως γεώδης, πάνω στην οποία, όταν η «μάχαιρα» κατέβει, γεμίζει με «αίμα» και «παχαίνει» σαν «από το λίπος» αυτών που κατασφάζονται.

Γι' αυτό ελέγετο: «ο ουρανός και η γη θα παρέλθουν», και πάλι: «ο ουρανός θα τυλιχθεί σαν βιβλίο», και: «με φθορά θα φθαρεί η γη», ενώ του μέλλοντος αιώνος «απαρχή είναι ο Χριστός, και έπειτα όσοι ανήκουν στον Χριστό κατά την παρουσία του». Έπειτα θα υπάρχει «ουρανός καινός και γη καινή», για τα οποία έλεγε στους μακαρισμούς: «μακάριοι» οι τάδε, «διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών», και: «μακάριοι οι πράοι, διότι αυτοί θα κληρονομήσουν τη γη». Αυτός λοιπόν ο καινός ουρανός και η καινή γη του νέου αιώνα παραμένουν, διαρκώντας σε έναν άπειρο και ατελεύτητο αιώνα. Να εννοείς, ωστόσο, ότι υπάρχει διαφορά στους τόπους μέσα στη βασιλεία· διότι «υπάρχουν πολλές μονές παρά τω Πατρί», εκ των οποίων άλλες θα έχουν την αναλογία της γης προς τον ουρανό, και άλλες, συγκρινόμενες με τις κατώτερες μονές, θα έχουν δόξα ουρανών. Αυτά ακριβώς θα παραμένουν παντοτινά, χωρίς πλέον να παρέρχονται· «διότι τα βλεπόμενα είναι πρόσκαιρα, ενώ τα μη βλεπόμενα είναι αιώνια». Γι' αυτό λέει: «όσα εγώ δημιουργώ μένουν ενώπιόν μου, και το όνομά σας» με τον ίδιο τρόπο «θα παραμένει» παντοτινά «ενώπιόν μου»· και το «παντοτινά» υποδηλώνει αιώνια και αθάνατη και άπειρη ζωή.

Ίσως μάλιστα το ρητό «θα τυλιχθεί ο ουρανός σαν βιβλίο» να δηλώνει ότι οι λόγοι που περιέχονται σε αυτόν και υποδεικνύουν τα μέλλοντα, πρόκειται να ολοκληρωθούν και, ας το πω έτσι, να εκπληρωθούν, όπως ακριβώς λέγεται ότι οι προφητείες έχουν εκπληρωθεί με την πραγματοποίησή τους. Και με αυτόν τον τρόπο τα άστρα θα έχουν δημιουργηθεί για να αποτελούν σημεία, σύμφωνα με τη φωνή που λέει: «ας είναι για σημεία». Ο δε Ιερεμίας, στρέφοντάς μας προς τον εαυτό μας και απομακρύνοντας τον φόβο για όσα θεωρείται ότι σημαίνονται, ίσως δε και για όσα υποτίθεται ότι προέρχονται από εκεί, λέει: «Από τα σημεία του ουρανού μη φοβάστε». Ας δούμε και ένα δεύτερο επιχείρημα, για το πώς δεν είναι δυνατόν οι αστέρες να αποτελούν δημιουργικές αιτίες (των γεγονότων), αλλά, αν μη τι άλλο, μόνο δηλωτικά σημεία. Διότι από πάρα πολλά ωροσκόπια είναι δυνατόν να συμπεράνει κανείς τα σχετικά με έναν άνθρωπο (αυτό βέβαια το λέμε υποθετικά, παραχωρώντας ότι είναι δυνατόν να κατακτηθεί η γνώση τους από τους ανθρώπους)· για παράδειγμα, το ότι ο τάδε θα πάθει το τάδε και θα πεθάνει πέφτοντας σε ληστές και δολοφονούμενος, ισχυρίζονται ότι μπορούν να το συμπεράνουν τόσο από το δικό του ωροσκόπιο όσο, αν τύχει να έχει πολλούς αδελφούς, και από το ωροσκόπιο του καθενός από αυτούς. Διότι νομίζουν ότι το ωροσκόπιο του καθενός περιέχει την πληροφορία ότι ένας αδελφός θα πεθάνει από ληστές, παρομοίως δε και το ωροσκόπιο του πατέρα και της μητέρας και της συζύγου και των γιων του και των υπηρετών και των πιο αγαπημένων του προσώπων, ίσως δε ακόμη και των ίδιων των δολοφόνων του.

ΛΓʹ. ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΑΛΛΟΙΩΣΕΩΣ ΚΑΙ ΜΕΤΑΒΟΛΗΣ ΤΟΥ ΚΟΣΜΟΥ Και ενώ για το ζήτημα αυτό διακηρύσσει ολόκληρη η Γραφή των Εβραίων, άλλοτε με όσα λέει: «Και θα τυλιχθεί ο ουρανός σαν βιβλίο» και άλλοτε με όσα προσθέτει: «Και θα υπάρξει νέος ουρανός και νέα γη, τα οποία εγώ τα κάνω να παραμένουν ενώπιόν μου, λέγει ο Κύριος», και πάλι αλλού με όσα λέει: «Διότι παρέρχεται το σχήμα αυτού του κόσμου», άκουσε πώς και ο Πλάτων υποστηρίζει αυτό το δόγμα, λέγοντας στον Τίμαιο: «Και συνέστησε τον ουρανό ορατό και απτό· και γι' αυτούς τους λόγους, και από τέτοιου είδους στοιχεία, τα οποία είναι τέσσερα στον αριθμό, δημιουργήθηκε το σώμα του κόσμου εναρμονισμένο μέσω αναλογίας, και απέκτησε εξαιτίας τους φιλία, ώστε, έχοντας ενωθεί με τον ίδιο τον εαυτό του, να είναι αδύνατον να διαλυθεί από τους άλλους παρά μόνον από εκείνον που το συνέδεσε». Έπειτα, στη συνέχεια αναφέρει: «Ο χρόνος, λοιπόν, δημιουργήθηκε μαζί με τον ουρανό, ώστε, αφού γεννήθηκαν μαζί, να διαλυθούν και μαζί, αν ποτέ επέλθει κάποια διάλυσή τους». Και αφού πάλι είπε: «Θεοί θεών, των οποίων εγώ είμαι δημιουργός και πατέρας των έργων, τα οποία είναι αδιάλυτα εάν δεν το θελήσω εγώ», προσθέτει λέγοντας στη συνέχεια: «Κάθε τι λοιπόν που έχει δεθεί μπορεί να διαλυθεί, το να θέλει όμως κανείς να διαλύσει αυτό που έχει συναρμοστεί όμορφα και βρίσκεται σε καλή κατάσταση, είναι ίδιον του κακού. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, και επειδή έχετε γεννηθεί, δεν είστε ούτε αθάνατοι ούτε εντελώς αδιάλυτοι. Βεβαίως, δεν πρόκειται ποτέ να διαλυθείτε ούτε θα υποστείτε τη μοίρα του θανάτου, εφόσον έχετε λάβει τη δική μου βούληση ως δεσμό ακόμη μεγαλύτερο και ισχυρότερο από εκείνους με τους οποίους είχατε δεθεί όταν δημιουργούσασταν».

Ψαλμός του Ασάφ. Η προφητεία αναφέρεται στη συναγωγή, διότι το όνομα Ασάφ ερμηνεύεται ως συναγωγή. Επομένως, αινίσσεται την αποβολή των Ιουδαίων. Θεός θεών. Θεός όχι των αισθητών θεών, των ειδώλων, αλλά των νοητών, για τους οποίους έχει λεχθεί: εγώ είπα, είστε θεοί, των οποίων ο βίος είναι ουράνιος. Έτσι, αφού έκραξε πάνω στον σταυρό, συγκλόνισε (κάλεσε) όλη τη γη. Από την ανατολή. Διότι η ανατολή και η δύση, ο βορράς και ο νότος υπάκουσαν στον λόγο του Ευαγγελίου (υπάκουσαν στο Ευαγγέλιο) και στα όσα έγιναν στην Ιερουσαλήμ. Από τη Σιών. Διότι μέσα στην ευπρέπεια της Εκκλησίας φαίνεται η ωραιότητα του Χριστού, δηλαδή το κάλλος. Ο Θεός θα έλθει εμφανώς. Κατά τη Δευτέρα Παρουσία. Ο Θεός ημών. Διότι ο Κύριος δεν θα έλθει πλέον συγκαλυμμένος (συγκαλυμμένα), αλλά με παρρησία και με παράταξη και με πολλή δόξα, χωρίς να αποσιωπά τα δικά μας έργα. Πυρ ενώπιόν του. Τότε, κατά την κρίση. Διότι έτσι είπε και ο Δανιήλ: ότι ποταμός πυρός έρεε μπροστά του. Και γύρω του. Τα τάγματα των επουράνιων δυνάμεων, τα οποία με τον φόβο καταπλήσσουν και ξηραίνουν τους πάντες. Διότι καταιγίζω σημαίνει ξηραίνω. Θα προσκαλέσει. Διότι θα τον τυλίξει σαν βιβλίο, καθώς έχει γραφτεί, αντί του να τον κάνει να πάψει να υπάρχει. Και τη γη. Διότι θα συνάξει όλα τα έθνη τότε, καθώς γη είναι ο άνθρωπος, ώστε να κάνει κρίση ζώντων και νεκρών.

Τι σημαίνει το «όπως πέφτουν τα φύλλα από την άμπελο, έτσι θα πέσουν οι αστέρες του ουρανού»; Όπως ακριβώς η άμπελος, όσο μεν τρέφει τους βότρυες, έχει ανάγκη και από τη σκέπη των φύλλων, όταν όμως αποδώσει τον καρπό αποβάλλει και το φύλλωμα, έτσι λοιπόν και ολόκληρος ο κόσμος, όσο μεν έχει μέσα του την ανθρώπινη φύση, ο ουρανός συγκρατεί και τους αστέρες, όπως ακριβώς η άμπελος τα φύλλα· διότι, εφόσον τότε δεν θα υπάρχει πλέον νύχτα, δεν θα υπάρχει στο εξής ούτε ανάγκη από τους αστέρες.

Έρχεται καθήμενος σε θρόνο Χερουβίμ και επιβλέποντας τις αβύσσους· έρχεται ο Θεός των θεών και Κύριος των κυριευόντων· έρχεται ο Άρχοντας των αρχόντων και Κριτής των κριτών· έρχεται ο Βασιλιάς των βασιλευόντων και Δικαστής των δικαστών· έρχεται αυτός που φανερώνει και ελέγχει κάθε φαύλο και κρυμμένο μυστήριο· έρχεται αυτός που καθιστά φανερά και αποκαλύπτει τα σφάλματα των κρυφών πράξεων· έρχεται αυτός που εκθέτει δημόσια ενώπιον όλων τις σκέψεις και τις πράξεις και τα λόγια και κάθε διανόημα· έρχεται ο αληθινός και ακοίμητος οφθαλμός, ο απροσωπόληπτος δικαστής, ο αδωροδόκητος εξεταστής, αυτός που καταφλέγει κάθε ρυπαρή πράξη και αισχρή ηδονή, και παραπέμπει στη γέεννα· έρχεται αυτός που αγαπά την ειρήνη και μισεί κάθε πονηρό λόγο, και κάθε αρπαγή, και κάθε αμαρτία, και τιμωρεί αιώνια εκείνους που προκαλούν τα σκάνδαλα· έρχεται αυτός, από το πρόσωπο του οποίου η γη φεύγει και η θάλασσα ξηραίνεται· ο ουρανός τυλίγεται σαν βιβλίο, τα άστρα πέφτουν, ο αέρας κλονίζεται, ο ήλιος σκοτεινιάζει, η σελήνη δεν θα δώσει το φως της, οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν, τα Χερουβίμ τρέμουν, τα Σεραφείμ εξίστανται, οι άγγελοι φρίττουν, οι αρχάγγελοι τρέμουν, τα άνω και τα κάτω δονούνται, τα πάντα σείονται· έρχεται αυτός που δεν κάνει διακρίσεις προσώπων και δεν χαρίζεται στον φτωχό κατά την κρίση· έρχεται αυτός που αποδίδει στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του, αυτός που ελέγχει και στηλιτεύει τις βουλές και τις κινήσεις κάθε πνοής· έρχεται αυτός που ελεεί τους ελεήμονες και κατακρίνει τους άσπλαχνους, ο φοβερός στις βουλές του πάνω από τους υιούς των ανθρώπων· έρχεται αυτός στον οποίο κάμπτεται κάθε γόνυ επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων· έρχεται αυτός του οποίου ο θρόνος είναι φλόγα πυρός και οι τροχοί του φωτιά που καίει· έρχεται για να σώσει και να δοξάσει τους δικαίους, και για να τιμωρήσει τους αμαρτωλούς· έρχεται για να μακαρίσει αυτούς που διψούν, και να ταλανίσει τους χορτασμένους· έρχεται για να τιμήσει αυτούς που αγωνίζονται και αγρυπνούν με προσευχές και ψαλμωδίες, με ευχαριστία και δέηση και υπομονή· ενώ τους ράθυμους και αμελείς θα τους παραπέμψει σε βάσανα και τιμωρίες· έρχεται προς τους αμαρτωλούς φοβερός και σκληρός, και με πολλή απειλή θα τους κολάσει· προς τους δικαίους όμως έρχεται πράος και ιλαρός και ήμερος· και τι λέει προς αυτούς;

Πραγματικά, πολύς είναι ο φόβος εκεί, πολύς ο τρόμος, απερίγραπτη η αγωνία, ακατάπαυστο το δάκρυ, ασίγητοι οι στεναγμοί. Όταν θα έλθει ξαφνικά πάνω σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, τότε ο ουρανός τυλίγεται σαν βιβλίο, τα άστρα σκορπίζονται, οι δυνάμεις των αγγέλων προτρέχουν, τα μνημεία ανοίγουν, τα σώματα ανασταίνονται, οι πηγές ξηραίνονται, οι άβυσσοι σαλεύονται, ολόκληρη η γη συγκλονίζεται. Πώς πρέπει να είμαστε εμείς τότε; Πώς άραγε, καθώς θα δίνουμε λόγο για τις πράξεις μας, για τις σκέψεις μας, για κάθε αργό λόγο, για όσα πράξαμε τη νύχτα, για όσα πράξαμε την ημέρα, για τα εκούσια και τα ακούσια; Γι' αυτό είναι αναγκαίο να μεριμνούμε, αυτό είναι καλό να αναλογιζόμαστε νύχτα και μέρα.

«Διότι τα άστρα του ουρανού, και ο Ωρίων, και όλος ο διάκοσμος του ουρανού δεν θα δώσουν το φως τους, και θα σκοτεινιάσουν κατά την ανατολή του ήλιου, και η σελήνη δεν θα δώσει το φως της. Και θα επιφέρω συμφορές σε όλη την οικουμένη, και στους ασεβείς (θα ανταποδώσω) τις αμαρτίες τους· και θα καταστρέψω την αλαζονεία των ανόμων και θα ταπεινώσω την έπαρση των υπερηφάνων.» «Θα αναστηθούν οι νεκροί και θα εγερθούν όσοι βρίσκονται στα μνημεία.» «Εγώ έρχομαι να συνάξω τα έργα τους και τους διαλογισμούς τους.» «Ο ουρανός θα τυλιχθεί σαν βιβλίο, και όλα τα άστρα θα πέσουν όπως το φύλλο από το κλήμα και όπως πέφτει το φύλλο από τη συκιά.» «Κάθε φωνή θα εγερθεί ενώπιόν σου για κρίση, και θα τους εξετάσει όλους· και οι ένοχοι θα βρεθούν σε θλίψη.» «Ιδού ο Θεός μας, ιδού ο Κύριός μας έρχεται με δύναμη. Ιδού η ανταμοιβή του μαζί του, και το έργο του ενώπιόν του.» «Ιδού, ο Κύριος θα έρθει σαν φωτιά, και σαν καταιγίδα τα άρματά του, για να αποδώσει με οργή εκδίκηση και αποπομπή με φλόγα φωτιάς. Διότι με τη φωτιά του Κυρίου θα κριθεί όλη η γη.» «Αυτά λέει ο Κύριος σε τούτα τα οστά: Ιδού εγώ φέρνω σε εσάς πνεύμα ζωής, και θα σας δώσω νεύρα, και θα βάλω επάνω σας σάρκα· και θα ζήσετε, και θα γνωρίσετε ότι εγώ είμαι ο Κύριος.» «Ο Κύριος έχει κρίση με τα έθνη, αυτός θα κρίνει κάθε σάρκα.» «Κοιτούσα μέχρι που στήθηκαν θρόνοι, και ο Παλαιός των Ημερών κάθισε.»

Αυτά, άλλωστε, και οι προφήτες πριν από πολλά χρόνια, καταυγαζόμενοι από τη χάρη του Πνεύματος, τα εξήγγειλαν σαφέστατα. Διότι λέει ο Ησαΐας: Εγώ γνωρίζω τα έργα τους και τους λογισμούς τους και θα τους τα ανταποδώσω· ιδού, έρχομαι να συνάξω όλα τα έθνη και τις γλώσσες, και θα έρθουν, και θα δουν τη δόξα μου. Και θα υπάρξει νέος ουρανός και νέα γη, τα οποία εγώ δημιουργώ ενώπιόν μου· και θα έρθει κάθε σάρκα για να προσκυνήσει ενώπιόν μου, λέγει ο Κύριος, και θα εξέλθουν, και θα δουν τα πτώματα των ανθρώπων που παρέβησαν το θέλημά μου· διότι το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει, και το πυρ τους δεν θα σβήσει, και θα αποτελούν θέαμα για κάθε σάρκα. Και πάλι για την ημέρα εκείνη λέει: Και θα τυλιχθεί ο ουρανός σαν βιβλίο, και όλα τα άστρα θα πέσουν σαν τα φύλλα από το κλήμα· διότι ιδού, έρχεται η ημέρα του Κυρίου, αδυσώπητη, γεμάτη θυμό και οργή, για να κάνει όλη την οικουμένη έρημη και να εξολοθρεύσει τους αμαρτωλούς από αυτήν· διότι οι αστέρες του ουρανού και ο Ωρίων και όλος ο διάκοσμος του ουρανού δεν θα δώσουν το φως τους, και θα σκοτεινιάσει ο ήλιος καθώς ανατέλλει, και η σελήνη δεν θα δώσει το φως της· και θα καταστρέψω την αλαζονεία των ανόμων και θα ταπεινώσω την υπερηφάνεια των αλαζόνων.

Διότι θα σαλπίσει ένας από τους αρχαγγέλους με σάλπιγγα Θεού, και αμέσως ο ουρανός θα τυλιχθεί σαν βιβλίο, η δε γη σχιζόμενη θα παραδώσει τα νεκρά σώματα όλων των ανθρώπων που υπήρξαν ποτέ, από τη στιγμή που δημιουργήθηκε ο πρώτος άνθρωπος, ο Αδάμ, μέχρι εκείνη την ημέρα. Και τότε όλοι όσοι πέθαναν ανά τους αιώνες, εν ριπή οφθαλμού, θα παραστούν ζωντανοί μπροστά στο βήμα του αθανάτου Δεσπότη, και ο καθένας θα δώσει λόγο για όσα έπραξε. Τότε οι δίκαιοι θα λάμψουν σαν τον ήλιο, εκείνοι που πίστεψαν στον Πατέρα και στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, και ολοκλήρωσαν τον παρόντα βίο με αγαθά έργα. Πώς όμως να σου διηγηθώ τη δόξα που πρόκειται να τους υποδεχθεί τότε; Διότι, ακόμη κι αν συγκρίνω τη λαμπρότητά τους και το κάλλος τους με το ηλιακό φως, ή με την πιο φωτεινή αστραπή, δεν θα πω τίποτε αντάξιο εκείνης της λαμπρότητας. Επειδή, μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκε, εκείνα που ετοίμασε ο Θεός για όσους τον αγαπούν στη βασιλεία των ουρανών, μέσα στο απρόσιτο φως, στην άρρητη και ατελεύτητη δόξα.

Όσοι εξέρχονται από τον κόσμο και αγαπούν την πτωχεία και γίνονται ξένοι προς τη σαρκική κοινωνία και προς όλα τα ορατά πράγματα του κόσμου, περιφρονώντας τη δόξα και όσα θεωρούνται μεγάλα σε αυτή τη ζωή, και παραμένουν σταθεροί στην πτωχεία και έχουν την προσοχή τους στραμμένη στον Κύριο, σκέπτονται ορθά και έθεσαν έναν αγαθό και ενάρετο σκοπό. Αυτοί, λοιπόν, έχουν στραμμένη την προσοχή τους στο να εισέλθουν στην ένδοξη πόλη των αγίων, στην επουράνια πατρίδα, σε οικοδομήματα και οίκους αχειροποίητους, και επειδή ο νους τους είναι προσηλωμένος εκεί, σαν να έχουν ήδη εισέλθει και δοξαστεί και να είναι κληρονόμοι της, έτσι αισθάνονται μέσα τους και αυτά, αν και ζουν ακόμη στη σάρκα, χάρη στην καλή τους πρόθεση και τον σκοπό τους, διότι, ενώ βρίσκονται σε αυτόν τον αιώνα, προσδοκούν να εισέλθουν σε «πόλη, της οποίας τεχνίτης και δημιουργός είναι ο Θεός». Διότι τα οικοδομήματα αυτού του αιώνα είναι σαθρά και δεν έχουν στέρεο θεμέλιο. Επειδή, «κατά τη συντέλεια του αιώνα», όλα τα έργα και τα οικοδομήματά του φθείρονται. διότι «ο ουρανός θα τυλιχθεί σαν βιβλίο» «και η γη θα παρέλθει». Πού είναι λοιπόν τα ένδοξα και μεγάλα αυτής της ζωής, όταν φτάσει ο καιρός που τα καταλύει;

Δείτε λοιπόν, αδελφοί μου, πόσο φοβερή είναι η δύναμή του· πόσο μεγάλη είναι η ένδειξη της αγανάκτησης, ο θυμός της οργής του· και αν ο τωρινός είναι τέτοιος και τόσος, πώς θα είναι εκείνος ο σεισμός της συντέλειας του παντός; Σύμφωνα με το γραμμένο: Ιδού, εγώ μια φορά τον ουρανό και τη γη σείω, λέγει ο Κύριος. Ποιος φόβος θα ακολουθήσει; Ποιος τρόμος θα προκληθεί, όταν η γη, συθέμελα κλονιζόμενη, θα παραδώσει όλους τους απ' αιώνος κεκοιμημένους· καθώς τα οστά θα συνενώνονται με τα οστά, και θα αναπτύσσονται επάνω τους σάρκες και νεύρα, και τα σώματα θα εμψυχώνονται πάλι και θα ανασταίνονται; Όταν ο ουρανός, τυλιγόμενος σαν βιβλίο, θα αποβάλει τα άστρα και θα μεταβάλει τους φωστήρες; Καθώς ήχος και βροντή θα ακούγεται μέσω της σάλπιγγας του αρχαγγέλου σε όλους τους κατοίκους της γης;

Δείτε λοιπόν, αδελφοί μου, πόσο φοβερή είναι η δύναμή του, πόσο μεγάλη η ένδειξη της αγανάκτησής του, ο θυμός της οργής του! Και αν ο παρών είναι τέτοιος και τόσο μεγάλος, πώς άραγε θα είναι εκείνος ο σεισμός της συντέλειας των πάντων, σύμφωνα με το «ιδού εγώ για μια ακόμη φορά θα σείσω τον ουρανό και τη γη, λέει ο Κύριος»; Ποιος φόβος θα ακολουθήσει; Ποιος τρόμος θα προκληθεί, όταν η γη, συγκλονιζόμενη, θα δώσει πίσω όλους τους απ' αιώνος κεκοιμημένους, καθώς τα οστά θα συνενώνονται μεταξύ τους και θα αναπτύσσονται σε αυτά σάρκες και νεύρα, και τα σώματα θα εμψυχώνονται και πάλι και θα ανασταίνονται; Όταν ο ουρανός, τυλιγόμενος σαν ειλητάριο, θα αποβάλλει τα άστρα και θα μεταβάλει τους φωστήρες του, ενώ ήχος και βροντή θα ακούγεται μέσω της σάλπιγγας του αρχαγγέλου σε όλους τους κατοίκους της γης; Όταν ο ίδιος ο Θεός μας θα έλθει φανερά, με μύριες μυριάδες και χίλιες χιλιάδες αγγέλων και αρχαγγέλων και όλων των άνω δυνάμεων να προηγούνται και να προπορεύονται ενώπιόν του; Όταν θα στηθούν θρόνοι και θα καθίσει στο κριτήριο ο αδέκαστος κριτής και δεσπότης, κρίνοντας τα πάντα γυμνά και ξεσκεπασμένα, και ελέγχοντας και εξετάζοντας κάθε σκέψη, πράξη και λόγο από όσα έχουμε πράξει στη ζωή μας;