Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 40:12

Διότι αυτοί οι ψευδείς, ή μάλλον και άθεοι λογισμοί, σε σκανδαλίζουν σχετικά με την ύπαρξη του Υιού. Μαζί δε με τον Υιό, έχεις συναρνηθεί και το Άγιο Πνεύμα, λόγω της αντίληψης ότι τα πάντα κατέχονται εκ των προτέρων από έναν, τον Πατέρα. Μην αναζητάτε τόσο μεγάλο μέγεθος τόπου, το οποίο θα μπορέσει να χωρέσει το μέγεθος του Θεού· διότι το αμέτρητο δεν εδράζεται στο μετρημένο, αλλά με τη σπιθαμή Του μετρά τον ουρανό, όπως παραβολικά ερμηνεύει ο προφήτης· έχει δε μετρήσει και το ύδωρ με το χέρι, και ολόκληρη τη γη με τη δράκα Του. Για Εκείνον όμως στον οποίο όλα είναι τόσο ελάχιστα, όπως η προφητική παραβολή μετριοπαθώς υποδεικνύει, πώς θα ήταν δυνατόν να φανεί ότι συμπαρεκτείνεται με τη μικρή και ελάχιστη κτίση; Ο Θεός δεν έχει πληρώσει τα πάντα συμπαρεκτεινόμενος με αυτά· διότι αυτό είναι ιδίωμα των σωμάτων, όπως ακριβώς αν κάποιος έλεγε ότι έχει γεμίσει τον αέρα μεταξύ γης και ουρανού· αλλά τα συγκρατεί ως δύναμη· διότι είναι δύναμη ασώματη, αόρατη, που ούτε περικλείει ούτε περικλείεται. Το ίδιο δε ισχύει και για τον Υιό, και για το Άγιο Πνεύμα· διότι μέσω του Υιού και εν Πνεύματι ο Θεός τα πάντα και συνέστησε, και συγκρατώντας τα τα διαφυλάσσει.

Διότι ο απόστολος δεν εκφράστηκε με αυτόν τον τρόπο για να εισαγάγει κάτι το ξένο προς τη φύση, αλλά για να παρουσιάσει ασύγχυτη την έννοια του Πατρός και του Υιού. Επειδή το ότι οι λέξεις δεν αντιπαρατάσσονται μεταξύ τους, ούτε, σαν να έχουν ταχθεί σε αντίπαλες παρατάξεις σε καιρό πολέμου, παρασύρουν σε πόλεμο τις φύσεις στις οποίες αποδόθηκαν, είναι φανερό από το εξής: Ο μακάριος Παύλος τις συγκέντρωσε και τις δύο στο ένα και το αυτό υποκείμενο, λέγοντας: «Διότι από αυτόν, και δι' αυτού, και εις αυτόν τα πάντα». Και καθένας που έχει επιστήσει έστω και λίγο την προσοχή του στο νόημα της φράσης, θα μπορούσε να πει ότι αυτό ολοφάνερα αναφέρεται στον Κύριο. Διότι ο απόστολος, αφού προέταξε από την προφητεία του Ησαΐα το: «Ποιος εγνώρισε τον νου του Κυρίου; Και ποιος έγινε σύμβουλός του;», πρόσθεσε: «Διότι από αυτόν, και δι' αυτού, και εις αυτόν τα πάντα». Το ότι μάλιστα αυτά ελέχθησαν από τον προφήτη για τον Θεό Λόγο, τον δημιουργό πάσης κτίσεως, μπορείς να το μάθεις από τα όσα ακολουθούν: «Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή, και ολόκληρη τη γη με τη δράκα; Ποιος έστησε τα όρη στη ζυγαριά και τις κοιλάδες στον ζυγό; Ποιος εγνώρισε τον νου του Κυρίου, και ποιος έγινε σύμβουλός του;» Διότι το «ποιος» εδώ δεν δηλώνει καθόλου το παντελώς αδύνατο, αλλά το σπάνιο, όπως και στο: «Ποιος θα εγερθεί μαζί μου εναντίον εκείνων που πράττουν την πονηρία;» Και: «Ποιος είναι ο άνθρωπος που επιθυμεί ζωή;» Και: «Ποιος θα αναβεί στο όρος του Κυρίου;»

Έτσι λοιπόν συμβαίνει και εδώ: «Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου, και έγινε κοινωνός της βουλής του;» «Διότι ο Πατέρας αγαπά τον Υιό και του δείχνει τα πάντα.» Αυτός είναι που συγκρατεί τη γη και την περιβάλλει· αυτός που οδήγησε τα πάντα σε τάξη και αρμονία· αυτός που έδωσε στα βουνά ισορροπία, και στα ύδατα μέτρα, και καθόρισε για όλα όσα υπάρχουν στον κόσμο την οικεία τους τάξη· αυτός που περιέχει ολόκληρο τον ουρανό με ένα μικρό μέρος της συνολικής του δύναμης, την οποία ο προφητικός λόγος ονόμασε μεταφορικά σπιθαμή. Γι' αυτό, πολύ ταιριαστά πρόσθεσε ο απόστολος το: «Εξ αυτού και δι' αυτού και εις αυτόν τα πάντα». Διότι από αυτόν προέρχεται για τα όντα η αιτία της υπάρξεώς τους, σύμφωνα με το θέλημα του Θεού και Πατρός. Μέσω αυτού παρέχεται στα πάντα η διατήρηση και η σύσταση, καθώς αυτός δημιούργησε τα πάντα και χορηγεί με μέτρο στο καθένα από τα δημιουργήματα όσα συμβάλλουν στη σωτηρία του. Γι' αυτό ακριβώς και προς αυτόν είναι στραμμένα τα σύμπαντα, αποβλέποντας με έναν ακατάσχετο πόθο και άρρητη στοργή προς τον αρχηγό και χορηγό της ζωής, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Οι οφθαλμοί όλων ελπίζουν σε σένα». Και πάλι: «Τα πάντα από σένα προσδοκούν». Και: «Ανοίγεις εσύ το χέρι σου, και χορταίνεις κάθε ζωντανό πλάσμα με την ευδοκία σου». Εάν όμως προβάλλουν ενστάσεις απέναντι σε αυτή μας την ερμηνεία, ποια λογική θα τους απαλλάξει από το να περιπέσουν ολοφάνερα σε αντιφάσεις με τον ίδιο τους τον εαυτό;

VIII. Θα μπορούσε να νοηθεί από εμάς αυτός που συμμετείχε παρόμοια με εμάς στο αίμα και στη σάρκα, ως κάποιος που είναι διαφορετικός από εμάς ως προς τη φύση. Διότι βέβαια κανείς δεν θα έλεγε ότι ταιριάζει σε άνθρωπο να συμμετάσχει στην ανθρωπότητα. Διότι αυτό που είναι κάποιος εκ φύσεως, πώς θα μπορούσε να νοηθεί ότι το έλαβε ως να ήταν κάτι διαφορετικό από αυτό που είναι; Και τι σημαίνει το «παρομοίως συμμετείχε στα ίδια», παρά βεβαίως εκείνο, ότι έγινε όμοιος με εμάς με αίμα και σάρκα, λαμβάνοντας σώμα από την αγία Παρθένο, όχι άψυχο, όπως πίστεψαν κάποιοι από τους αιρετικούς, αλλά εμψυχωμένο με λογική ψυχή; Και έτσι προήλθε ως άνθρωπος από γυναίκα, χωρίς να απεμπολήσει το να είναι Θεός, αλλά και κατά την πρόσληψη της σάρκας, έχοντας παραμείνει αυτό που ήταν πάντοτε; Επειδή δε ο λόγος είναι βαθύς, πρόσεχε με διεγερμένο νου πώς εμείς έχουμε κοινωνήσει με το αίμα και τη σάρκα. Διότι από τη μια η ψυχή είναι άλλης φύσεως σε σχέση με το αίμα και τη σάρκα, αλλά από την άλλη έχουμε συντεθεί σε έναν άνθρωπο μέσω και των δύο, με τις τεχνουργίες Εκείνου που μας έπλασε, εφόσον έχουν συνενωθεί σε μια ανέκφραστη ενότητα εκείνα που είναι μεταξύ τους αντίθετα κατά τη φύση. Θέλεις, όπως λέει ο Ησαΐας, να μετρήσουμε «με το χέρι το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή, και όλη τη γη με τη χούφτα;» Θέλεις να εξετάσουμε αυτά που είναι πάνω από εμάς ξεκινώντας από τα δικά μας;

Επειδή όμως ήταν αναγκαίο κατά κάποιον τρόπο να μετρηθεί ο ουρανός με τη σπιθαμή, και να επιτραπεί στα περιορισμένα μέτρα της ανθρωπότητας να προχωρήσουν σε όσα είναι για όλους δυσπρόσιτα και δυσερμήνευτα, ώστε να μην ανοίγει διάπλατα ο δρόμος για όσους διδάσκουν αιρετικά δόγματα εις βάρος των πιο απλοϊκών, με τη δικαιολογία ότι καμία φωνή των αγίων, οι οποίοι υπήρξαν «αυτόπτες και υπηρέτες του Λόγου», δεν στέκεται εμπόδιο στις κακοβουλίες τους, έρχεται ορμητικός στο κυριότερο από τα θεία δόγματα, βροντοφωνάζοντας: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος· ούτος ην εν αρχή προς τον Θεόν». Και νομίζω ότι όσοι εμβαθύνουν στα ιερά γράμματα πρέπει να αποδέχονται τους λόγους όλων, εφόσον αυτοί είναι καλοί και αγαθοί και δεν περιέχουν καμία βλάβη· διότι έτσι, συγκεντρώνοντας στο ίδιο σημείο όσα έχουν εξεταστεί με ποικίλους τρόπους από τους πολλούς, και κατευθύνοντάς τα σε έναν σκοπό και νου, θα ανέλθουν σε ένα καλό επίπεδο γνώσης, και, μιμούμενοι την εργατική και σοφή μέλισσα, θα συνθέσουν τις γλυκές κηρήθρες του Πνεύματος.

«Εγκυμονούσες», βέβαια, θα μπορούσε να πει κανείς ότι είναι εκείνοι που ήδη κυοφορούν τον λόγο γι' αυτόν, μέσα από τις διδασκαλίες του Νόμου και τα προφητικά κηρύγματα. Διότι ο Χριστός έσωσε όχι μόνο αυτούς που προέρχονταν από τα έθνη, αλλά και εκείνους από το αίμα του Ισραήλ, προς τους οποίους μάλιστα λέει ότι έχει αποσταλεί, οι οποίοι και έχουν κληθεί να βεβαιώσουν με την πίστη τους την ακριβή γνώση του μυστηρίου που έφτασε σε αυτούς. <Ποιος μέτρησε με το χέρι του το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή, και ολόκληρη τη γη με τη χούφτα; Ποιος έστησε τα βουνά στο ζύγι, και τις κοιλάδες στην πλάστιγγα;>

Και όπως ακριβώς είναι εντελώς ακατόρθωτο και αδύνατο να μετρηθεί όλο το νερό με ανθρώπινο χέρι, και ο ουρανός με τη σπιθαμή, και ολόκληρη η γη με τη χούφτα, και να γίνει φανερό με σταθμά και ζυγαριά πόσο είναι το βάρος των βουνών, κατά τον ίδιο ακριβώς τρόπο, κανείς δεν θα μπορούσε να κατανοήσει τον νου του Κυρίου.

Ανακόπτει, λοιπόν, ο προφήτης με αυτά τα λόγια τις ασύνετες και μάταιες βουλές τους. Και λέει ότι είναι ακατάληπτη η σοφία του Θεού, καθώς και ο νους που υπάρχει σε Αυτόν, αν και ο Ίδιος είναι αυτοπροσώπως η ύψιστη και καθαρότατη σοφία και νους, ώστε επομένως να είναι απαράδεκτος, ή μάλλον να αξίζει να περιγελαστεί δικαίως ο λόγος των απίστων, οι οποίοι τόλμησαν να κατακρίνουν, με κάποιον τρόπο, την ένσαρκη οικονομία του Μονογενούς, νομίζοντας ότι δεν έγινε σωστά. Σε μερικούς βέβαια φαίνεται ότι το χωρίο: «Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή», και τα εξής, εφαρμόζει στον Παντοκράτορα Θεό, ως Εκείνον που μπορεί να καταμετρήσει το νερό, τον ουρανό και τη γη, τα βουνά και τις κοιλάδες, και έχει απόλυτη γνώση των πάντων, ακόμη και των ακατάληπτων, και συγκρατεί το καθετί που έχει δημιουργηθεί, και θεωρεί ως ένα τίποτα τα κτίσματα με τόσο μεγάλο μέγεθος και όγκο και όσα νοούνται σε αμέτρητο πλήθος. Αν, βέβαια, κάποιος επιλέξει να το κατανοήσει με αυτόν τον τρόπο, ίσως δεν θα έκανε κανένα απολύτως σφάλμα.

Είπε λοιπόν και ο θεσπέσιος προφήτης Ησαΐας: «Ποιος μέτρησε με το χέρι του το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή, και όλη τη γη με τη χούφτα; Ποιος έστησε τα όρια με το σταθμό, και τις κοιλάδες με το ζυγό; Ή ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου;» <Διότι, όπως κατεβαίνει η βροχή ή το χιόνι από τον ουρανό, και δεν επιστρέφει μέχρι να ποτίσει καλά τη γη, και να την κάνει να καρποφορήσει και να βλαστήσει, και να δώσει σπόρο σε αυτόν που σπέρνει και άρτο για τροφή· έτσι θα είναι και ο λόγος που θα εξέλθει από το στόμα μου· δεν θα επιστρέψει, μέχρι να εκπληρώσει όσα θέλησα.> Μέσα από ένα ξεκάθαρο και γνωστό σε όλους παράδειγμα, προσπαθεί να πληροφορήσει πόση είναι η δύναμη των προσταγμάτων Του. Διότι πέφτει μεν η βροχή ή το χιόνι από τον ουρανό, και κανείς δεν θα μπορούσε να τα εμποδίσει όταν στέλνονται από τον Θεό· αντίθετα προχωρά προς την ολοκλήρωσή του ο σκοπός Εκείνου που τα στέλνει· διότι καθιστά εύφορη όλη τη γη, ώστε οι γεωργοί να βρεθούν σε μεγάλη αφθονία και από σπόρους και από τροφή.

«Αλλά γιατί να μην μαθαίνω τη φύση Αυτού που προσκυνώ;» Άφησε κατά μέρος την άκαιρη αναζήτηση για τα πράγματα που υπερβαίνουν τον νου και τον λόγο. Διότι τι είναι άραγε η ανθρώπινη διάνοια μπροστά σε εκείνη την άρρητη και ανέκφραστη φύση; Ή ποιος θα μπορούσε να αποκτήσει τόση φρόνηση, ώστε να είναι σε θέση να μετρήσει εκείνο το κάλλος; Άκου τι λέει ο θεσπέσιος προφήτης Ησαΐας, υποδηλώνοντάς σου αυτό ακριβώς αινιγματικά: «Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή; Ποιος ζύγισε τα βουνά στη ζυγαριά, και τις κοιλάδες στον ζυγό;» Επομένως, χωρίς να περιεργάζεσαι καθόλου τα υπέρ φύσιν, πλησίασε μέσω της πίστης, αποδεχόμενος και συμφωνώντας ότι Εκείνος είναι και υπάρχει και κυβερνά τα πάντα, μην επιτρέποντας με σωφροσύνη στον νου να προχωρά πέρα από τα μέτρα της ανθρώπινης φύσης. Έτσι δέχθηκε την πίστη και ο θεσπέσιος Μωυσής. Διότι όταν ο Θεός του έλεγε: «Μίλησε στους υιούς Ισραήλ, και πες τους: Ο Κύριος, ο Θεός των πατέρων σας, με απέστειλε σε εσάς», εκείνος ρωτούσε λέγοντας: «Ιδού εγώ πορεύομαι προς τους υιούς Ισραήλ, και θα τους πω ότι σας έχει καλέσει ο Κύριος. Αλλά θα με ρωτήσουν: Ποιο είναι το όνομά του; Τι θα τους πω;» Και τι απάντησε σε αυτά ο Θεός; «Αυτά θα πεις στους υιούς Ισραήλ: Ο Ων με απέστειλε σε εσάς. Αυτό είναι το όνομά μου, και αιώνιο μνημόσυνο από γενεά σε γενεά.» Διότι ίδιον του κατά φύσιν Θεού είναι το να είναι και να υπάρχει πάντοτε.

Διότι περιεργάζονται τον τρόπο της θείας και άρρητης γέννησης, πάσχοντας από κάποια ασύγκριτη αφροσύνη, και μην αποδεχόμενοι στον νου τους αυτό που έχει γραφτεί: «Ποιος μέτρησε τον ουρανό με τη σπιθαμή του;» Αυτό, λοιπόν, εμείς εύλογα το αποφεύγουμε, έχοντας με σωφροσύνη αρνηθεί το να συντρίβουμε τα οστά του αμνού, δεχόμενοι μάλλον με πίστη όσα μας υπερβαίνουν. Είναι βέβαια αναγκαίο να θυμόμαστε ότι αυτό που έχει γραφτεί εκλήφθηκε και με πιο ιστορική έννοια για τον Σωτήρα μας, καθώς οι στρατιώτες του Πιλάτου δεν συνέτριψαν τα σκέλη του, όπως ακριβώς είναι γραμμένο.

Λύση σε αυτό. Τέτοια πράγματα είναι όντως γελοία και αποτελούν μεγάλη ανοησία, ή μάλλον ο νους όσων σκέφτονται με αυτόν τον τρόπο προχωρά πέρα από κάθε παραφροσύνη. Διότι, ενώ είναι άνθρωποι και υπολείπονται από τη θεία ουσία τόσο όσο εκείνη υπερέχει αυτών, φαντάζονται ότι έχουν τον ίδιο νου με εκείνη, αν βέβαια επιτρέπεται να λέγεται κάτι τέτοιο για τον Θεό· διότι δεν άκουσαν, όπως φαίνεται, τον Ησαΐα που λέει: «Ποιος μέτρησε με το χέρι το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή; Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου;» Ας μας πουν λοιπόν εκείνοι που επιχειρούν να μετρήσουν την αμέτρητη και ακατάληπτη φύση του Θεού με ανθρώπινους λογισμούς, όπως ακριβώς εκείνοι που μετρούν τον ουρανό με τη σπιθαμή: τι άραγε θα απαντήσουν όταν ερωτηθούν από εμάς, αν δηλαδή, σύμφωνα με τη δική τους επιχειρηματολογία, ο Θεός βρίσκεται στο αγένητο· και αν αυτό ακριβώς δηλώνει την άρρητη ουσία, ή όχι; Διότι, αν μεν το αρνηθούν, καταρρέει ολόκληρο το κατασκεύασμά τους, και η σοφή τους πρόταση θα αποδειχθεί έωλη, αφού οι ίδιοι παραιτούνται από το να υποστηρίξουν αυτό που έθεσαν ως αρχή. Αν, πάλι, νομίζουν ότι πρέπει να στηρίξουν το κατασκεύασμά τους, και σε αυτήν την περίπτωση θα ελεγχθούν ως ανόητοι. Διότι, επειδή ο Θεός πρέπει να υπάρχει αγενήτως, δεν σημαίνει εξαιτίας αυτού ότι το είναι του συνίσταται αναγκαστικά στο αγένητο. Είναι όμοιο σαν να έλεγε κάποιος: Επειδή κάθε αριθμός είναι είτε άρτιος είτε περιττός, σε αυτά έχει το είναι του. Και πάλι: Επειδή κάθε αριθμός συντίθεται αναγκαστικά από τη μονάδα, μέσα στη μονάδα έχει το είναι του.

Αυτός ο Πατέρας του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού δεν περιορίζεται σε κάποιον τόπο, ούτε είναι μικρότερος από τον ουρανό· απεναντίας, οι ουρανοί είναι έργα των δακτύλων του, και ολόκληρη η γη συγκρατείται στην παλάμη του. Αυτός βρίσκεται μέσα σε όλα και έξω από όλα. Μη νομίσεις ότι αυτός είναι μικρότερος, [πιο φωτεινός] ή ίσος με τον ήλιο· διότι αυτός που κατασκεύασε τον ήλιο, οφείλει πρώτα ο ίδιος να είναι κατά πολύ ασύγκριτος, μεγαλύτερος και πιο φωτεινός.

Ποιος θα αναγγείλει τα μεγαλεία του Κυρίου, ποιος θα κάνει ακουστές όλες τις αινέσεις του; Αυτός που κρατά ολόκληρη τη γη στη χούφτα του, χωράει στις αγκάλες ενός γέροντα, και βαστάζεται αυτός που συγκρατεί τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς του.

Και πάλι: μην απορείτε γι' αυτό, διότι έρχεται η ώρα κατά την οποία όλοι όσοι βρίσκονται στα μνήματα θα ακούσουν τη φωνή του, και θα εξέλθουν εκείνοι που έπραξαν τα αγαθά σε ανάσταση ζωής, ενώ εκείνοι που έπραξαν τα φαύλα σε ανάσταση κρίσεως. Διότι είναι γραμμένο: «Πρόσεχε, ουρανέ, και θα μιλήσω, και ας ακούσει η γη τα ρήματα από το στόμα μου. Ας αναμένεται σαν τη βροχή ο λόγος μου, και ας κατέβουν σαν τη δροσιά τα ρήματά μου». Αυτή είναι η δροσιά που ανατέλλει και ζωοποιεί τους νεκρούς. Όπως ακριβώς και ένας άλλος προφήτης αναφωνεί, λέγοντας: «Θα αναστηθούν οι νεκροί, και θα εγερθούν όσοι βρίσκονται στα μνήματα, και θα ευφρανθούν όσοι βρίσκονται στη γη· διότι η δροσιά που προέρχεται από εσένα είναι θεραπεία γι' αυτούς». Διότι τα πάντα είναι δυνατά στον Θεό, και τίποτα δεν είναι αδύνατο για αυτόν. Διότι είτε πρόκειται για ανθρώπους, είτε για γη, είτε για τα πελάγη των θαλασσών, είτε για τις αβύσσους, είτε για οποιαδήποτε άλλη κτίση, τα πάντα βρίσκονται στο χέρι του, και μπροστά του είναι σαν να μην υπάρχουν. Και ας σε πείσει ο προφήτης, λέγοντας: «Ποιος μέτρησε με το χέρι του το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή, και όλη τη γη με μια χούφτα; Ποιος ζύγισε τα βουνά σε σταθμά και τις κοιλάδες σε ζυγαριά;» Και πάλι λέει: «Όλα τα έθνη θεωρήθηκαν σαν μια σταγόνα από τον κουβά και σαν το ελάχιστο βάρος της ζυγαριάς, και θα θεωρηθούν σαν σάλιο. Ο δε Λίβανος δεν είναι αρκετός για καύση προσφοράς, και όλα τα τετράποδα δεν είναι αρκετά για ολοκαύτωμα, και όλα τα έθνη θεωρήθηκαν σαν ένα τίποτα». Ο δε Αββακούμ λέει: «Κύριε, άκουσα την ακοή σου και φοβήθηκα· Κύριε, κατανόησα τα έργα σου και εξεπλάγην».

Γι' αυτό έχει λεχθεί: «και αυτές που κυοφορούν θα παρηγορήσει». Εξάλλου, οι ψυχές των αποστόλων του, σαν να κυοφορούν και να περνούν ωδίνες για εκείνους που μέσω αυτών αναγεννώνται εν Χριστώ, είχαν τον ίδιο ως παρηγορητή, πράγμα που θα κατανοήσεις από τον ένα που λέει: «Παιδιά μου, για τα οποία πάλι δοκιμάζω ωδίνες τοκετού, μέχρις ότου μορφωθεί ο Χριστός μέσα σας». Βλέπεις πώς ο Παύλος δοκίμαζε ωδίνες για χάρη εκείνων που μαθήτευαν κοντά του. Έτσι, λοιπόν, και οι υπόλοιποι απόστολοι, σαν μητέρες που «κυοφορούν», δοκίμαζαν ωδίνες για εκείνους που μέσω αυτών αναγεννώνταν εν Χριστώ, αγωνιώντας υπερβολικά μήπως κάποιος γίνει έκτρωμα, ολισθαίνοντας και αποβάλλοντας τη μόρφωση και την τελείωση εν Χριστώ. Γι' αυτό έχει λεχθεί ότι ο ίδιος ο προαναφερθείς «ποιμένας θα τους παρηγορήσει». Ενώ «οι σοφοί αυτού του αιώνα» αποδίδουν τα πάντα στον αυτοματισμό και σε κάποια τυχαία φυσική σύμπτωση και στην ανάγκη της ειμαρμένης, ο παρών λόγος αποδεικνύει ότι κανένα από τα όντα δεν υπάρχει τυχαία, αλλά ότι «τα πάντα έχουν συσταθεί με μέτρο και αριθμό» από τον Κύριο που υμνεί η θεολογία. Διότι, αφενός, την υγρή ουσία και το πέλαγος, που οι πολλοί θεωρούν αμέτρητο, καθώς και τις πηγές, τους ποταμούς και τους χειμάρρους, Εκείνος τα έχει μετρήσει και τα όρισε σε τόσο πλήθος όσο Εκείνος έκρινε αναγκαίο να συστήσει για την επαρκή κάλυψη της παρούσας χρείας, ώστε ούτε να περισσεύουν πέραν του δέοντος ούτε να υστερούν από το αναγκαίο· αφετέρου δε, τον παμμεγέθη ουρανό και το τόσο απέραντο κύτος πάλι Εκείνος το συνεμέτρησε με τη δική Του «σπιθαμή», χωρίς ούτε να το επεκτείνει υπερβολικά σε σημείο ακατάλληλο για την περιοχή του σύμπαντος, ούτε να το σμικρύνει και να το περιορίσει περισσότερο από το πρέπον. Χρησιμοποιεί δε μεταφορικά τα μέτρα που είναι συνηθισμένα σε εμάς, ώστε μέσα από γνωστές και οικείες σε εμάς λέξεις να φτάσουμε στην κατανόηση της διδασκαλίας των όσων δηλώνονται. Έπειτα, επειδή «από το μέγεθος και την ωραιότητα των κτισμάτων αναλογικά επιγινώσκεται ο Γενεσιουργός», εύλογα σμικρύνει σε αντιπαραβολή με τον Υπέρτατο όσα σε εμάς φαντάζουν υπερμεγέθη, προσκαλώντας μας να κατανοήσουμε Εκείνον που συνέστησε τα σύμπαντα. Επομένως, τον τόσο μεγάλο ουρανό, που περιβάλλει ολόκληρο τον κόσμο, τον παρουσιάζει να είναι τόσο μικρός ενώπιον του ίδιου του Θεού, ώστε να φαίνεται ότι έχει υπάρξει με το μέτρο της «σπιθαμής» του χεριού, και ομοίως ότι ολόκληρο το στοιχείο της γης είναι ενώπιόν Του τόσο ελάχιστο, ώστε να φαίνεται ότι περικλείεται στη «χούφτα» Του.

Αντί του: 〈ποιος μέτρησε με το χέρι του το νερό〉, ο Ακύλας είπε: 〈ποιος καταμέτρησε τα ύδατα με το μικρό του δάκτυλο〉, παρομοιάζοντας με το 〈μικρό δάκτυλο〉 (λιχάδι), δηλαδή το πιο μικρό μας δάκτυλο, μια κάποια μικρή δύναμη του Θεού, μέσω της οποίας έχουν μετρηθεί τόσα πολλά και τέτοια πράγματα. Επιπλέον, εάν κάποιος υποθέτει ότι τα 〈όρη〉 επί της γης, 〈οι λόφοι〉 και 〈οι κοιλάδες〉 έχουν συσταθεί χωρίς κάποια λογική αιτία, ας γνωρίζει ότι πλανάται, επειδή τίποτα στα όντα δεν υφίσταται τυχαία και παράλογα. Αμέσως λοιπόν, τα μεγέθη και οι διαφορές των 〈ορέων〉 σε όλη τη γη, τα ύψη, τα βάθη και τα μήκη, έχουν λάβει τη σύστασή τους με τρόπο απόλυτα χρήσιμο από τη σοφία του Θεού· ομοίως και τα υψώματα και οι όγκοι των 〈λόφων〉 έχουν αναλογίες ταιριαστές και κατάλληλες με την αναλογία του σύμπαντος, ώστε να σταθμίζουν τα βάρη, όπως ακριβώς οι 〈ζυγοί〉 στη ζυγαριά, αρμονικά με την αναλογία του σύμπαντος. Αντί δε του: 〈και τις κοιλάδες με ζυγό〉, οι υπόλοιποι ερμηνευτές έχουν παραδώσει το: 〈και τους λόφους〉. Σε αυτά προσθέτει: 〈ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου, και ποιος έγινε σύμβουλός του;〉 Αυτά τα παραθέτει ο λόγος ως απάντηση στο ερώτημα που τέθηκε: 〈ποιος μέτρησε με το χέρι το νερό και τον ουρανό με τη σπιθαμή και όλη τη γη με τη χούφτα του; ποιος έστησε τα όρη με σταθμά και τις κοιλάδες με ζυγό;〉 Διότι, επειδή ρώτησε ποιος είναι αυτός που τα δημιούργησε όλα αυτά και ποιος είναι αυτός που τα διευθέτησε με 〈μέτρο〉 και 〈σταθμό〉, ακολούθως δίνει την απάντηση πως δεν είναι κανείς άλλος παρά μόνο ένας, ο ακατάληπτος σε όλους 〈νους〉.

Γι' αυτό και διδάσκει ότι όλη η λατρεία τους, η οποία τελείται με αίματα και θυσίες, δεν έχει τίποτα το θεοπρεπές. Διότι, ακόμη και αν προσέφερε κάποιος όλα τα τετράποδα της γης, ή αν χρησιμοποιούνταν ολόκληρος ο Λίβανος και η ξυλεία των δέντρων που φυτρώνουν σε αυτόν για την ολοκάρπωση των θυμάτων, δεν θα είχαν αξία αντάξια του Θεού. Σε αυτά προσθέτει αμέσως μετά τα εξής: «Και όλα τα έθνη είναι σαν να μην υπάρχουν και λογίστηκαν ως τίποτα». Ποια είναι όμως αυτά, αν όχι εκείνα που δεν γνώριζαν τον Θεό και είχαν προσκολληθεί στην πλάνη της ειδωλολατρίας; Για τα οποία μάλιστα ελέχθη ότι «θα λογιστούν σαν σταγόνα από τον κάδο, σαν ροπή της ζυγαριάς και σαν σίελος». Σε αυτούς τους ίδιους στη συνέχεια απευθύνει επίπληξη λέγοντας: «Με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο και με ποιο ομοίωμα τον συγκρίνατε; Μήπως κατασκεύασε κάποια εικόνα ο τεχνίτης, ή ο χρυσοχόος, αφού έλιωσε χρυσάφι, την επιχρύσωσε;» και τα εξής. Αυτά βεβαίως πρόσθεσε ακολούθως, αφού παρέθεσε τη θεολογία περί του Χριστού για να την κηρύξει στα έθνη, δηλώνοντας πόσο μεγάλος ήταν Εκείνος που μέτρησε «με το χέρι Του το ύδωρ και τον ουρανό με τη σπιθαμή και όλη τη γη με τη χούφτα», και ο οποίος ζύγισε «τα όρη με τα σταθμά και τις κοιλάδες με τη ζυγαριά». Με αυτά, λοιπόν, παραβάλλει αναγκαίως την πλάνη που κυρίευε προηγουμένως τα έθνη, αποτρέποντάς τα μεν από αυτήν, και ανακαλώντας τα δε προς τη γνώση του Θεολογουμένου. Με αυτόν ακριβώς τον τρόπο το προφητικό πνεύμα εξομαλύνει τις ψυχές των εθνών για το ευαγγελικό κήρυγμα, αποσμήχοντας και αποκαθαίροντάς τες από την πατροπαράδοτη δεισιδαιμονία.

Ποιος είναι σαν τον Κύριο τον Θεό μας, που κατοικεί στα ύψη και επιβλέπει τα ταπεινά στον ουρανό και στη γη; Μέσα από αυτά διδάσκεται ο νέος λαός ότι, αν και αναλήφθηκε ο Κύριός μας και βρίσκεται στα δεξιά του Πατρός, εντούτοις και πάλι όλη η γη είναι πλήρης από την παρουσία Του και απολαμβάνει την επίβλεψή Του. Άραγε δεν φαίνεται να είναι σπουδαίο αυτό που ελέχθη; Αλλά όταν αναλογιστείς για ποιον έχει λεχθεί, είναι πάρα πολύ υποδεέστερο. Διότι πώς κατοικεί στους ουρανούς Εκείνος που γεμίζει τον ουρανό και τη γη, ο πανταχού παρών, αυτός που λέει: «Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά και όχι Θεός από μακριά», αυτός που μέτρησε τον ουρανό με τη σπιθαμή και τη γη με τη χούφτα, αυτός που κατέχει τον γύρο της γης; Αλλά επειδή ο λόγος απευθυνόταν προς τους Ιουδαίους, για τον λόγο αυτό προς το παρόν χρησιμοποίησε τέτοια έκφραση, συγκαταβαίνοντας στην παχύνοιά τους· έπειτα, ανυψώνοντας σιγά-σιγά τη διάνοιά τους, δίνοντας φτερά στη σκέψη τους και ανεβάζοντάς τους, προσθέτει ήρεμα το «στον ουρανό και στη γη», δηλαδή και πάνω και κάτω. Αυτό δε το είπε εξαιτίας της ιουδαϊκής αδυναμίας, η οποία παρασυρόταν από τα είδωλα και προσκυνούσε θεούς περιορισμένους σε τόπους και ναούς. Λέγοντας, λοιπόν, «στον ουρανό και στη γη», δίνει να κατανοήσουμε ότι βρίσκεται παντού, και εκεί και εδώ, και ότι διαπερνά τα πάντα. Διότι δεν βλέπει από μακριά όσα συμβαίνουν στη γη σαν κάποιος που είναι κλεισμένος στον ουρανό, αλλά είναι πανταχού παρών, αχώρητος, απερίγραπτος και περιβάλλει τα πάντα.

λέει ο Κύριος·» και άλλοτε θεολογώντας περίπου ως εξής: «Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό και τον ουρανό με τη σπιθαμή και ολόκληρη τη γη με την παλάμη; Ποιος ζύγισε τα βουνά με σταθμά και τις κοιλάδες με ζυγαριά; Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου και ποιος έγινε σύμβουλός του;» και πάλι: «Αυτός που έστησε τον ουρανό σαν θόλο και τον άπλωσε σαν σκηνή για κατοικία», και αλλού: «Υψώστε τα μάτια σας ψηλά και δείτε, ποιος τα έφτιαξε όλα αυτά;» και στη συνέχεια: «Ο Κύριος ο Θεός που δημιούργησε τον ουρανό και τον στερέωσε, που στερέωσε τη γη και όσα υπάρχουν σε αυτήν, και δίνει πνοή στον λαό που κατοικεί πάνω της και πνεύμα σε αυτούς που την περπατούν, εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός» και στη συνέχεια: «Άπλωσα τον ουρανό μόνος μου και στερέωσα τη γη· εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα», και πάλι: «Έτσι να τους πείτε: οι θεοί που δεν δημιούργησαν τον ουρανό και τη γη, ας εξαφανιστούν από το πρόσωπο της γης και κάτω από τον ουρανό. Ο Κύριος που δημιούργησε τη γη με τη δύναμή του, ανόρθωσε την οικουμένη με τη σοφία του και με τη σύνεσή του άπλωσε τον ουρανό και ανέβασε τα σύννεφα από την άκρη της γης, έφτιαξε τις αστραπές για να φέρνουν βροχή, και έβγαλε ανέμους από τους θησαυρούς του. Απομωράνθηκε κάθε άνθρωπος από τη γνώση του», και πάλι: «Πού να πάω μακριά από το πνεύμα σου και από το πρόσωπό σου πού να κρυφτώ; Εάν ανεβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν στρώσω το κρεβάτι μου στον άδη, είσαι παρών.

Και πάλι σχετικά με τον Θεό, λέγοντας ότι είναι αόρατος, αναφέρει ότι έγινε γνωστός μόνο σε κάποιον άνδρα με καταγωγή Χαλδαίο, είτε εννοώντας τον Αβραάμ είτε τον γιο του, μέσω αυτών των λόγων: «παρά μόνο ένας μονογενής απόγονος της αρχαίας φυλής των Χαλδαίων· διότι αυτός γνώριζε την πορεία του άστρου και την κίνηση της σφαίρας γύρω από τη γη, πώς περιστρέφεται, κυκλικά και ισόρροπα, γύρω από τον άξονά της· και αυτός κατευθύνει τα πνεύματα στον αέρα και στα ύδατα». Έπειτα, σαν να παραφράζει το χωρίο «Ο ουρανός είναι ο θρόνος μου και η γη υποπόδιο των ποδιών μου», προσθέτει: «Αυτός πάλι έχει στηριχθεί επάνω στον μέγα ουρανό, σε χρυσό θρόνο· και η γη βρίσκεται κάτω από τα πόδια του. Τη δεξιά του χείρα έχει εκτείνει στα πέρατα του Ωκεανού· και τα θεμέλια των ορέων τρέμουν εκ των έσω και δεν μπορούν να αντέξουν το κραταιό του μένος. Βρίσκεται δε παντού αυτός ο επουράνιος και στη γη φέρνει τα πάντα εις πέρας, έχοντας ο ίδιος την αρχή και τη μέση και το τέλος. Διαφορετικά δεν είναι θεμιτό να μιλάς· διότι τρέμουν τα μέλη μου, στον νου. Από τα ύψιστα κυβερνά» και τα όσα ακολουθούν αυτά. Διότι μέσα από αυτά έχει καταδείξει όλα εκείνα τα προφητικά λόγια: «Αν ανοίξει τον ουρανό, θα επιληφθεί τρόμος· και ενώπιόν σου τα όρη θα λιώσουν, όπως λιώνει το κερί ενώπιον του πυρός», καθώς και τα όσα αναφέρονται διά του Ησαΐα: «Ποιος μέτρησε τον ουρανό με τη σπιθαμή και ολόκληρη τη γη με τη δράκα;».

Διότι μόλις και μετά βίας θα μπορούσε κανείς εδώ, ακόμη και αν ανήκει στους εξαιρετικά κεκαθαρμένους, να αντικρίσει έστω και ένα είδωλο του Αγαθού, όπως ακριβώς εκείνοι που βλέπουν τον ήλιο μέσα στα νερά. Ποιος είναι αυτός που μέτρησε με το χέρι του το νερό, τον ουρανό με τη σπιθαμή, και ολόκληρη τη γη με μία χούφτα; Ποιος εζύγισε τα όρη με την πλάστιγγα, και τις κοιλάδες με τον ζυγό; Ποιος είναι ο τόπος της καταπαύσεώς Του, και με ποιον από όλους πρόκειται να παρομοιαστεί;

ΚΖʹ. Γιατί πετάς προς τον ουρανό, ενώ είσαι πεζός; Γιατί οικοδομείς πύργο, ενώ δεν έχεις τα αναγκαία για την αποπεράτωσή του; Γιατί μετράς και εσύ με το χέρι το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή, και ολόκληρη τη γη με τη δράκα, στοιχεία μεγάλα, που μπορούν να μετρηθούν μόνο από Εκείνον που τα εποίησε;

Διότι, όπως ακριβώς δεν θα ήταν ιατρός, εάν δεν υπήρχαν οι ασθενείς, ούτε θα ονομαζόταν ελεήμων και οικτίρμων και με παρόμοια ονόματα, εάν δεν υπήρχε εκείνος που έχει ανάγκη οικτιρμού και ελέους, έτσι δεν θα ήταν ούτε παντοκράτωρ, εάν όλη η κτίση δεν είχε ανάγκη από εκείνον που την συγκρατεί και τη συντηρεί στην ύπαρξή της. Επομένως, όπως γίνεται ιατρός για εκείνον που έχει ανάγκη θεραπείας, έτσι γίνεται και παντοκράτωρ για εκείνον που χρειάζεται να συγκρατείται. Και όπως «δεν έχουν ανάγκη ιατρού οι υγιείς, αλλά οι ασθενείς», έτσι, κατά λογική ακολουθία, είναι ορθό να πούμε ότι δεν χρειάζεται πλέον αυτόν που τον συγκρατεί εκείνος ο οποίος εκ φύσεως κατέχει το αλάνθαστο και το αναλλοίωτο. Άρα, όταν ακούμε τον όρο «παντοκράτωρ», κατανοούμε τούτο: ότι ο Θεός συνέχει τα πάντα στην ύπαρξη, τόσο τα νοητά όσο και εκείνα της υλικής κτίσεως. Γι' αυτόν τον λόγο κατέχει τον γύρο της γης, γι' αυτό κρατά στο χέρι του τα πέρατα της γης, γι' αυτό περιλαμβάνει τον ουρανό με τη σπιθαμή του, γι' αυτό περιμετρά με το χέρι του το νερό, γι' αυτό εμπεριέχει μέσα του όλη τη νοητή κτίση, προκειμένου να παραμένουν τα πάντα στην ύπαρξη, συγκρατούμενα από την περιεκτική του δύναμη. Ας εξετάσουμε, λοιπόν, ποιος είναι αυτός που ενεργεί τα πάντα μέσα σε όλα. Ποιος είναι αυτός που δημιούργησε τα πάντα, χωρίς τον οποίο δεν υπάρχει τίποτα από όσα υπάρχουν; Ποιος είναι εκείνος στον οποίο κτίστηκαν τα πάντα και στον οποίο τα όντα βρίσκουν τη διατήρησή τους; Μέσα σε ποιον ζούμε, κινούμαστε και υπάρχουμε; Ποιος είναι αυτός που έχει μέσα του όλα όσα έχει ο Πατέρας;

«Όντας», λέει, «απαύγασμα της δόξης και χαρακτήρας της υποστάσεώς του». Τι λέει έπειτα από αυτά ο εγγαστρίμυθος; «Σφραγίδα», λέει, «της ενέργειας του Παντοκράτορος». Τον καθιστά τρίτο μετά τον Πατέρα, με τη μεσολάβηση εκείνης της ανύπαρκτης ενέργειας, ή μάλλον, κατά την αντίληψή του, μορφοποιούμενο μέσα στην ανυπαρξία. Αποτελεί άραγε σφραγίδα ενέργειας ο εν αρχή ων Λόγος και Θεός, ο οποίος ενοράται στην αϊδιότητα της αρχής των όντων, ο μονογενής Θεός που βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, αυτός που βαστάζει τα σύμπαντα με το ρήμα της δυνάμεώς του, ο Ποιητής των αιώνων, εξ ου τα πάντα και δι' ου τα πάντα και εν ω τα πάντα, αυτός που συγκρατεί τον κύκλο της γης, αυτός που έχει περιλάβει τον ουρανό με μια σπιθαμή, αυτός που καταμετρά με το χέρι του το ύδωρ, αυτός που έχει περιδράξει όλα τα όντα, αυτός που κατοικεί στα υψηλά και επιβλέπει τα ταπεινά, ή μάλλον που τα επέβλεψε προκειμένου να καταστήσει ολόκληρη την οικουμένη υποπόδιό του, εντυπωμένη με το ίχνος του Λόγου; Είναι η μορφή του Θεού «σφραγίδα ενέργειας»; Επομένως, ο Θεός είναι ενέργεια και όχι υπόσταση; Και όμως, ακριβώς αυτό ερμηνεύοντας ο Παύλος, λέει ότι είναι χαρακτήρας όχι της ενέργειας, αλλά της υποστάσεως. Ή μήπως το απαύγασμα της δόξης είναι σφραγίδα της ενέργειας του Θεού; Ω, τι ασεβής αμάθεια! Τι μεσολαβεί μεταξύ του Θεού και της δικής του μορφής; Μέσω τίνος μεσολαβείται η υπόσταση ως προς τον δικό της χαρακτήρα; Και τι νοείται ότι υπάρχει μεταξύ της δόξης και του απαυγάσματος;

Αλλά βέβαια τότε, με την προσευχή του Ηλία, ένα σύννεφο που φάνηκε από τη θάλασσα, τους άνοιξε τον ουρανό φέρνοντας βροχή. Επομένως, αποδεικνύεται σαφώς από αυτά ότι ούτε τότε σχίστηκε το στερέωμα του ουρανού για να καταρράξει τη βροχή από τα λεγόμενα υπερκείμενα ύδατα, αλλά η Γραφή ονομάζει «ουρανό» τον περίγειο αέρα, ο οποίος καθορίζει το σημείο στάσης των ατμών, πράγμα που αποτελεί το όριο της λεπτότατης φύσης που υπέρκειται· πάνω από το οποίο κανένα από τα βαρύτερα στοιχεία δεν έχει δύναμη να ανέλθει, ούτε σύννεφο, ούτε άνεμος, ούτε ατμός, ούτε αναθυμίαση, ούτε η φύση των πτηνών. Αυτό, λοιπόν, που βρίσκεται πάνω από το κεφάλι μας, η Γραφή συνήθως το ονομάζει ουρανό, λέγοντας «τα πετεινά του ουρανού», εννοώντας αυτά που πετούν διαμέσου αυτού του αέρα. Αλλά και αν αυτά έχουν κατ' αυτόν τον τρόπο, ο λόγος δεν μας έχει επιλύσει ακόμη το άλλο ζήτημα: πώς δηλαδή η μετατροπή των ατμών σε ξηρό στοιχείο δεν ελαττώνει το υγρό στοιχείο, το οποίο καταναλώνεται από την επικράτηση της θερμής ουσίας. Ως προς αυτά, καλό θα ήταν να βρούμε μια άλλη ακολουθία που να συνάδει με τη θεωρητική εξέταση του ζητήματος· διότι ίσως καταστεί δυνατό σε εμάς, μέσα από μια πιο φιλόπονη ενασχόληση, να μην αποτύχουμε να συλλάβουμε την πρέπουσα αντίληψη περί του υπό εξέταση ζητήματος. Άκουσα την προφητεία να εξιστορεί το μεγαλείο της δύναμης του Θεού μέσα από τα θαύματα της κτίσης, στην οποία λέει: «Ποιος μέτρησε με το χέρι το ύδωρ, και τον ουρανό με τη σπιθαμή, και όλη τη γη με μια χούφτα; Ποιος καθόρισε τα όρια με σταθμά, και τις κοιλάδες με ζυγαριά;».

Μέσω αυτών, θεωρώ, ο προφήτης διδάσκει σαφώς ότι το καθένα από τα στοιχεία έχει οροθετηθεί στα δικά του μέτρα, καθώς η περιεκτική δύναμη του Θεού, την οποία ονομάζει χείρα και δράκα και σπιθαμή, συγκρατεί σφιχτά το κάθε ον ξεχωριστά στο μέτρο που του αναλογεί. Εάν, λοιπόν, ο ουρανός έχει μετρηθεί με τη θεία δύναμη, και το νερό με τη χείρα, και ολόκληρη η γη με τη δράκα, και οι κοιλάδες ζυγίζονται, και καθορίζεται φανερό βάρος για τα όρη, είναι απόλυτη ανάγκη να παραμένει το καθένα στο δικό του μέτρο και βάρος, χωρίς να είναι δυνατόν να υπάρξει ούτε αύξηση ούτε κολόβωση σε όσα έχουν μετρηθεί από τον Θεό και περιέχονται από Αυτόν. Εάν, επομένως, η προφητεία μαρτυρεί ότι δεν συμβαίνει ούτε προσθήκη ούτε ελάττωση στα όντα, τότε το καθένα παραμένει οπωσδήποτε και παντοτινά στο δικό του μέτρο, ενώ η τρεπτή φύση που παρατηρείται στα όντα μεταβάλλει τα πάντα το ένα στο άλλο, και αλλοιώνει το καθένα στο έτερο, και πάλι από εκείνο, μέσω της μεταβολής και της αλλοίωσης, τα επαναφέρει ξανά στην αρχική τους κατάσταση.

Αγιασθήτω το όνομά σου. Διότι, αν δεν λεγόταν αυτό από εμένα, άραγε είναι δυνατόν να μην είναι άγιο το όνομα του Θεού; Ελθέτω η βασιλεία σου. Τι, αλήθεια, έχει αποξενωθεί από την εξουσία του Θεού, εκείνου που έχει περιλάβει με τη σπιθαμή του ολόκληρο τον ουρανό, όπως λέει ο Ησαΐας, εκείνου που κρατά στη χούφτα του ολόκληρη τη γη, εκείνου που συγκρατεί στο χέρι του την υγρή φύση, ο οποίος έχει αγκαλιάσει ολόκληρη την εγκόσμια και την υπερκόσμια κτίση; Εάν, λοιπόν, το όνομα του Θεού είναι πάντοτε άγιο, και τίποτα δεν έχει διαφύγει από την ισχύ της κυριαρχίας του Θεού, αλλά αυτός εξουσιάζει τα πάντα, και ως προς τον αγιασμό δεν έχει ανάγκη από καμία προσθήκη εκείνος που είναι σε όλα ανελλιπής και τέλειος, τι θέλει να πει η προσευχή, «Αγιασθήτω το όνομά σου, ελθέτω η βασιλεία σου»; Ή μήπως ο λόγος με αυτό το είδος της προσευχής διδάσκει κάτι τέτοιο, ότι δηλαδή η ανθρώπινη φύση είναι αδύναμη για την απόκτηση κάποιου αγαθού, και για τον λόγο αυτό δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί τίποτα από όσα επιδιώκουμε, εάν η θεία συνδρομή δεν κατορθώσει το αγαθό μέσα μας; Και το κεφάλαιο όλων των αγαθών είναι το να δοξάζεται το όνομα του Θεού μέσα από τον δικό μου βίο. Η έννοια αυτή θα μας γινόταν πιο κατανοητή μέσα από το αντίθετό της. Άκουσα κάπου την Αγία Γραφή να κατακρίνει εκείνους οι οποίοι γίνονται αίτιοι της βλασφημίας κατά του Θεού. Διότι αλίμονο, λέει, σε εκείνους εξαιτίας των οποίων το όνομά μου βλασφημείται ανάμεσα στα έθνη. Και αυτό έχει ως εξής.

Αν όμως αυτά σου φαίνονται σαν όνειρο και φαντασία, και η επίγνωσή τους είναι από παντού αδύνατη, μην αγανακτείς που, εφόσον αγνοείς τον λόγο της κατασκευής, δεν κατανοείς και την επανόρθωση αυτού που έχει φθαρεί. Ο ίδιος είναι ο τεχνίτης και της πρώτης κτίσεως και της δεύτερης μετακοσμήσεως. Γνωρίζει πώς να συναρμόσει και πάλι στην αρχαία του κατάσταση το δικό του έργο, το οποίο υπέστη διάλυση. Αν υπάρχει ανάγκη από σοφία, η πηγή της σοφίας βρίσκεται κοντά σε Εκείνον· αν υπάρχει ανάγκη από δύναμη, δεν έχει ανάγκη από συνεργό και βοηθό. Αυτός είναι που, σύμφωνα με τον λόγο του σοφότατου προφήτη, μέτρησε με το χέρι του το ύδωρ, και τον μέγα και απέραντο ουρανό με τη σπιθαμή, και τη γη με τη δράκα. Αναλογίσου εικόνες εναργείς που παρέχουν αποδείξεις της άρρητης δυνάμεως, οι οποίες γεννούν στους λογισμούς μας την απόγνωση του να μην μπορούμε να φανταστούμε τίποτα το αντάξιο της φύσεως του Θεού. Παντοδύναμος και είναι και ονομάζεται (διότι μάλλον δεν θα αντιδικήσεις ως προς αυτό, αλλά θα το αποδεχθείς ως κάτι το δεδομένο), και για εκείνον που έχει τη δύναμη να κάνει τα πάντα, τίποτε δεν είναι αδύνατο ή ακατόρθωτο.

Γι' αυτόν τον λόγο και ο μέγας Ησαΐας προτρέπει εκείνον που έχει αναβεί στο υψηλό όρος μέσω της πολιτείας του να βοά με λαμπρή φωνή, ώστε μέσω αυτού να γνωρίσουν οι ακροατές τον Κύριο που έρχεται με ισχύ και τον βραχίονα που εξουσιάζει τα όντα, αυτόν που ποιμαίνει το ποίμνιο και συνάγει τα αρνία και παρηγορεί εκείνες που κυοφορούν καλώς μέσω των αγαθών ελπίδων, αυτόν που έχει περιλάβει τον ουρανό με τη σπιθαμή του και περισφίγγει όλη τη γη στη δράκα του, και όσα άλλα εκτός από αυτά αναφέρει η προφητεία ότι πρέπει να κηρύσσονται από εκείνον που έχει ανέλθει στην κορυφή του όρους. Εάν, λοιπόν, για τον σκοπό αυτό παρέχεται στα μάτια η δύναμη από τα ύδατα και το γάλα για την επίγνωση της αλήθειας, ακολούθως επαινούνται έπειτα από αυτά οι σιαγόνες, το έργο των οποίων είναι να λεπτοποιούν την τροφή μέσω της οποίας συντηρείται η φύση και η δύναμη του σώματος.

Άκουσα τη θεόπνευστη Γραφή να εκθέτει μεγαλειώδη πράγματα για την υπερκείμενη φύση. Αλλά τι είναι αυτά μπροστά στην ίδια τη φύση; Διότι ο λόγος εξέφρασε τόσα όσα εγώ μπορούσα να χωρέσω, και όχι όσο είναι στην πραγματικότητα αυτό που δηλώνεται. Όπως ακριβώς εκείνοι που αναπνέουν τον αέρα, ανάλογα με τη χωρητικότητα που διαθέτει ο καθένας, άλλος προσλαμβάνει περισσότερο και άλλος λιγότερο αέρα· ωστόσο, εκείνος που κράτησε πολύ αέρα μέσα του δεν περιέκλεισε ολόκληρο το στοιχείο εντός του, αλλά και αυτός έλαβε από το σύνολο όσο μπορούσε, και το σύνολο παραμένει ακέραιο. Έτσι και οι θεολογίες της Αγίας Γραφής, οι οποίες μας έχουν εκτεθεί από εκείνους που εμπνέονται από το Άγιο Πνεύμα, σε σχέση με το δικό μας μέτρο της διάνοιας είναι υψηλές, μεγαλειώδεις και ξεπερνούν κάθε μέγεθος, χωρίς όμως να αγγίζουν το αληθινό της μέγεθος. Ποιος μέτρησε, λέει, τον ουρανό με τη σπιθαμή, και το νερό με το χέρι, και ολόκληρη τη γη με τη χούφτα; Βλέπεις το μεγαλείο αυτού που περιγράφει την ανέκφραστη δύναμη; Αλλά τι είναι αυτά μπροστά στο Όντως Ον; Διότι ένα μέρος μόνο της θείας ενέργειας κατέδειξε ο προφητικός λόγος με τέτοιες μεγαλειώδεις εκφράσεις. Την ίδια όμως τη δύναμη από την οποία προέρχεται η ενέργεια, για να μην πω τη φύση από την οποία προέρχεται η δύναμη, ούτε την εξέφρασε, ούτε διανοήθηκε καν να την εκφράσει. Αντίθετα, μάλιστα, ελέγχει με τον λόγο του εκείνους που προσπαθούν να απεικονίσουν το Θείο με κάποιους στοχασμούς, αναφέροντας τα εξής εκ προσώπου του Θεού: «Με ποιον με παρομοιάσατε;» λέγει ο Κύριος.

Ο δε θείος Γρηγόριος Νύσσης, παραθέτοντας εκείνο το προφητικό ρητό, «ποιος μέτρησε τον ουρανό με τη σπιθαμή και το νερό με το χέρι και όλη τη γη με τη χούφτα;», έπειτα λέει: «κάποιο μέρος της θείας ενέργειας υπέδειξε ο προφητικός λόγος μέσα σε τέτοιες μεγαλειώδεις εκφράσεις· την ίδια όμως τη δύναμη από την οποία προέρχεται η ενέργεια, για να μην πω τη φύση από την οποία προέρχεται η δύναμη, ούτε την ανέφερε ούτε ασχολήθηκε με αυτήν». Και πάλι: «ο αόρατος», λέει, «ως προς τη φύση, γίνεται ορατός μέσω των ενεργειών, καθώς καθοράται σε ορισμένα από τα ιδιώματα που τον αφορούν». Ποιος λοιπόν θα τολμήσει να ονομάσει κτιστά τα ιδιώματα που τον αφορούν, μέσα στα οποία γίνεται ορατός; Διότι, σύμφωνα με τον θείο Κύριλλο, «κανένα από τα θεία ιδιώματα δεν είναι επίκτητο». Μέσα από τα αποτελέσματα, ωστόσο, δηλαδή από τα κτίσματα, ο Θεός γίνεται ορατός σύμφωνα με αυτές τις ενέργειες, αλλά όχι σύμφωνα με την ουσία· «διότι τα δημιουργήματα», λέει ο μέγας Βασίλειος, «είναι ενδεικτικά της σοφίας, της τέχνης και της δύναμης, αλλά όχι της ίδιας της ουσίας».

Διότι ο θεηγόρος Γρηγόριος Νύσσης, στο έργο του περί των Μακαρισμών, παραθέτοντας εκείνο το προφητικό χωρίο, «ποιος μέτρησε τον ουρανό με τη σπιθαμή, και το νερό με το χέρι του, και όλη τη γη με τη χούφτα του;», λέει: «Βλέπεις τη μεγαλοφυΐα αυτού που περιγράφει την ανέκφραστη δύναμη; Αλλά τι είναι αυτά μπροστά στο όντως Ον;»

Τέτοια έπαθε, επειδή υπέθεσε ότι ο θεηγόρος λέγει πως η θεία ουσία προϋπάρχει χρονικά έναντι τέτοιων θείων ενεργειών, και όχι κατά την τάξη και το αίτιο, και τα παρόμοια. Όπως και αλλού, σχετικά με όσα ειπώθηκαν από τον προφήτη Ησαΐα, «αυτός που κρατά τον ουρανό σε μια σπιθαμή και τη γη σε μια χούφτα», ο προφητικός λόγος, λέγει, υπαινίχθηκε ένα μέρος της θείας ενέργειας. Τη δύναμη όμως από την οποία προέρχεται η ενέργεια, ή μάλλον τη φύση από την οποία προέρχεται η δύναμη, ποιος θα την εξαγγείλει; Ο Γρηγοράς όμως, νομίζοντας ότι αυτός εννοούσε πως η θεία φύση προϋπάρχει χρονικά των θείων ενεργειών, δογμάτισε φρενοβλαβώς ότι οι θείες ενέργειες είναι ονόματα. Αλλά αν ο λόγος του αγίου αφορούσε τα ονόματα, δεν θα έλεγε ότι η δύναμη προϋπάρχει της ενέργειας, αλλά μάλλον ότι η ενέργεια προϋπάρχει της δύναμης. Διότι μέσω των αισθητών κτισμάτων, του ουρανού και της γης και όσων υπάρχουν μέσα σε αυτά, συλλάβαμε με τον νου τη θεία ενέργεια, την οποία βεβαίως και ονομάσαμε πριν από τη δύναμη. Και από τέτοιου είδους ενέργεια συλλάβαμε τη θεία δύναμη και το προαιώνιο θέλημα, το οποίο εναπόκειται στην εξουσία της θείας φύσεως, και από αυτή την ενέργεια και τη δύναμη και το θείο θέλημα, εννοήσαμε και πιστέψαμε ότι ο Θεός είναι φύση ενεργητική, θελητική και παντοδύναμη.

Διότι μην νομίσετε ότι ο πονηρός εξουσιάζει τον ουρανό και τη γη και τα μεταξύ αυτών κτίσματα του Θεού, και ότι για τον λόγο αυτόν ονομάζεται κοσμοκράτορας —μακριά από αυτήν την ασύνετη γνώμη— διότι αυτός ο κόσμος δεν κείται στον πονηρό. Διότι εκείνος που μετρά τον ουρανό με τη σπιθαμή, σύμφωνα με τον προφήτη, και συγκρατεί τη γη στη χούφτα του, είναι ο μόνος δημιουργός αυτών. Αλλά η παράχρηση των όντων, η εμπαθής διαχείριση των πραγμάτων που εξαρτώνται από εμάς, ο κόσμος της αδικίας, η πονηρή επιθυμία και η αλαζονεία, όπως λέει ο αγαπημένος στον Χριστό θεολόγος, δεν προέρχεται από τον Πατέρα. Αυτός, λοιπόν, ο κόσμος βρίσκεται υπό την εξουσία του πονηρού εξαιτίας της δικής μας παράχρησης και εσφαλμένης διαχείρισης. Και αυτός είναι ο κόσμος, του οποίου κοσμοκράτορας είναι ο σατανάς, δηλαδή το πλήθος των παθών που απαριθμήθηκε προηγουμένως, το οποίο δημιουργείται από τη φιλαμαρτήμονα διάθεσή μας με τη συνεργεία του πονηρού. Μέσω αυτής, όσοι δεν ελευθέρωσαν τους εαυτούς τους δια της μετανοίας καθιστούν τον διάβολο απόλυτο κυρίαρχο του εαυτού τους.

Εις το τέλος· υπέρ των υιών Κορέ ψαλμός. Διότι ο Θεός, ως αγαθός, δεν ήθελε να αποβάλει τον Ιουδαϊσμό, αλλά, επειδή είδε τη σκληροκαρδία τους, εισήγαγε στη θέση του τα έθνη. Πάντα τα έθνη: Προτροπή προς τα έθνη, ώστε να συνδεθούν στενά, κρατώντας το ένα το άλλο και προτρέποντας το ένα το άλλο προς την πίστη. Αλαλάξατε: Ψάλλοντας, λέει, με ψαλμούς και ύμνους στις καρδιές σας, καθώς λέει ο απόστολος. Ότι Κύριος: Φοβερός ως Θεός, προερχόμενος από τους κόλπους του Πατρός· βασιλιάς, καθώς συγκρατεί (κρατά) ολόκληρη τη γη στη χούφτα του. Υπέταξεν: Ο λόγος αναφέρεται στους αποστόλους· διότι σε αυτούς υποτάχθηκαν όλα τα έθνη και οι λαοί μέσω του κηρύγματος. Εξελέξατο: Εννοεί τα έθνη, επειδή έγιναν σύσσωμα και συγκληρονόμα, σύμφωνα με τον απόστολο Παύλο. Την καλλονήν: Τον πιστό λαό.

Αίνος ωδής του Δαβίδ. Συνέδεσε τον αίνο με το μέλος. Διότι ως ωδή νοείται το μέλος. Υπαινίχθηκε δε και τη δεύτερη παρουσία του Χριστού. Ελάτε να αγαλλιάσουμε: Προτροπή των πιστών από τον προφήτη. Ας αλαλάξουμε: Με ψαλμούς και ύμνους, δηλαδή με φωνή ας προσέλθουμε στον Θεό. Ας προφτάσουμε: Πριν έρθει, λέει, να κρίνει ζώντες και νεκρούς, ο καθένας ας αναγγείλει τα έργα του εξομολογούμενος. Και με ψαλμούς: Δηλαδή πρέπει ακατάπαυστα να ψάλλουμε στον Θεό. Διότι Θεός: Διότι δεν υπάρχει άλλος Θεός εκτός από αυτόν και η βασιλεία του είναι βασιλεία αιώνια. Διότι στο χέρι: Επειδή με την σπιθαμή μέτρησε τον ουρανό και με τη χούφτα τη γη, ώστε τα πάντα να τα έχει (κατέχει) μέσα στο χέρι του ως Θεός. Και τα ύψη: Αν όλη τη γη την έχει μέσα στο χέρι του, πώς όχι και τα όρη; Πρέπει δε να εννοήσουμε τα δόγματα των προφητών, τα οποία είναι νοητά όρη. Διότι δική του είναι: Και την αισθητή ως μεγάλη, που είναι ο βίος <ο κόσμος>, και τη νοητή ως μεγαλύτερη, που είναι το βάπτισμα. Και την ξηρά: Τη γη ονομάζει ξηρά, επειδή και αυτή είναι έργο του Θεού, ως μεγάλο στοιχείο. Να εννοείς δε τον άνθρωπο, επειδή πλάστηκε (τον οποίο έπλασε με τα ίδια του τα χέρια)· διότι νοητή γη είναι ο άνθρωπος. Ελάτε να προσκυνήσουμε: Ελάτε, λέει, να προσκυνήσουμε αυτόν που έκανε τέτοια θαυμάσια. Μιλάει δε και για τη μετάνοια. Και ας κλάψουμε: Γιατί να κλάψουμε; Διότι αυτός μεν έπλασε καθαρό το σκεύος μας, εμείς όμως το λερώσαμε.

Διότι στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης, και τα ύψη των ορέων δικά του είναι. Αφού ονόμασε τον Θεό μέγα, εύλογα διηγείται το μεγαλείο του, όχι όσο πραγματικά είναι, αλλά όσο εμείς μπορούμε να κατανοήσουμε από τα ορατά κτίσματα· και τα εκθέτει σε συμφωνία με την προφητεία του Ησαΐα. Διότι λέει εκείνος: Αυτός που κρατά τον γύρο της γης στη φούχτα του· και πάλι: Ποιος ζύγισε τα όρη με σταθμά και τις κοιλάδες με ζυγαριά; Διότι δική του είναι η θάλασσα, και αυτός την έφτιαξε, και τα χέρια του έπλασαν την ξηρά. Αναφέροντας τα στοιχεία, φανέρωσε κατ' ανάγκην και όσα βρίσκονται μέσα στα στοιχεία. Είτε λοιπόν ταξιδεύουμε στη θάλασσα, είτε καλλιεργούμε τη γη, γνωρίζοντας τίνος κτίσματα και κτήματα είναι αυτά, ας τον ευχαριστούμε που παρήγαγε τόσο σπουδαία δημιουργήματα για τη δική μας χρήση, προσφέροντάς του δοξολογία όχι μόνο στα λόγια, αλλά με τα έργα. Και ποια είναι αυτή; Ελάτε να προσκυνήσουμε και να πέσουμε μπροστά του, και ας κλάψουμε ενώπιον του Κυρίου που μας εποίησε. Ας προσκυνήσουμε ως δούλοι, ας πέσουμε μπροστά του επειδή έχουμε ανάγκη τη βοήθειά του· ας κλάψουμε ως αμαρτωλοί, που δεν πρόκειται να επιτύχουμε τη μεσιτεία διαφορετικά, παρά μόνο μέσω της ευσπλαχνίας του.

Αυτός «ήλθε στο ιερό καθοδηγούμενος από το Πνεύμα»· η πηγή οδήγησε αυτόν που διψούσε προς την πηγή. «Και όταν οι γονείς έφεραν μέσα το παιδίον Ιησού, για να πράξουν για αυτό σύμφωνα με τα ειθισμένα, τον δέχθηκε και αυτός στις αγκάλες του». Κρατούσε στα χέρια του Εκείνον που κρατά στο χέρι Του την οικουμένη και την ακατοίκητη γη, «Αυτόν που μέτρησε με το χέρι το νερό και τον ουρανό με τη σπιθαμή και όλη τη γη σε μια δράκα». Και πώς ο Συμεών προσέφερε θυσία που δεν του αναλογούσε; Διότι δεν ήταν ιερέας· επειδή δεν αναφέρεται κάτι τέτοιο, ούτε λευίτης, ούτε νεωκόρος, καθώς μόνο στη φυλή του Λευί έχει κληρωθεί το λειτουργικό έργο.

Εσύ, όμως, σε καμία περίπτωση εξαιτίας μίας γυναίκας μην καταφέρεσαι εναντίον όλου του κόσμου, ούτε, επειδή ένα σκεύος τυχαίνει να είναι τώρα ρυπαρό, να απορρίπτεις όλη την κεραμική τέχνη του Δημιουργού. Διότι, αν και γυναίκα έκλεισε τον παράδεισο, πάλι γυναίκα άνοιξε τον νυμφώνα της βασιλείας. Γυναίκες έφεραν τον κατακλυσμό στο γένος των γιγάντων, αλλά γυναίκες άνοιξαν το βασιλικό βήμα στον χορό των αποστόλων. Γυναίκα πείραξε τον Ιωσήφ, αλλά γυναίκα έθρεψε τον Ελισαίο. Γυναίκα έδεσε τον Σαμψών, αλλά γυναίκα στρατήγησε τον Βαράκ. Γυναίκα έστειλε φυγάδα τον Ηλία στην έρημο, αλλά γυναίκα τον έθρεψε όταν αυτός ταλαιπωρούνταν από την πείνα. Γυναίκα οδήγησε τον Πέτρο σε πτώση, και γυναίκα έγινε προστάτις του Παύλου, όπως ο ίδιος καυχιέται. Άραγε νομίζεις ότι ο λόγος δυσκολεύεται θέλοντας να συνηγορήσει υπέρ της γυναίκας; Αυτός δεν κουράζεται, αλλά με γρήγορο βήμα κατακτά τα βραβεία. Γυναίκα δοκίμασε τις ωδίνες για τον δικό μας Λυτρωτή. Αυτή γέννησε και θήλασε τον Δημιουργό του γένους, αυτή πότισε τον Τροφέα της κτίσης, αυτόν που δημιούργησε τις πηγές για την κτίση, βάσταξε στην αγκαλιά της «αυτόν που μέτρησε τον ουρανό με τη σπιθαμή και τη γη με τη χούφτα», αυτόν που έθεσε κανόνες και σφράγισε με την παλάμη του τη θάλασσα· σε αυτόν ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.