Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 40:12

Εγώ έδειξα στον Ιερεμία την καρυδένια ράβδο. Εγώ απεικόνισα στον Ζαχαρία τη χρυσή λυχνία. Εγώ υπέδειξα στον Δανιήλ τον αλατόμητο λίθο. Εγώ πλάτυνα την κοιλιά του κήτους για τον Ιωνά. Εμένα είδε ο μέγας Ιεζεκιήλ ως ηνίοχο των Χερουβίμ. Εγώ είμαι το πολυθρύλητο πρόβατο του Ησαΐα. «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις;» Πρόσεξε πού τεντώνεις τα τόξα σου. «Διότι για εμένα ο ουρανός είναι θρόνος και η γη υποπόδιο.» Πού στέλνεις τα βέλη; «Διότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα.» Προς ποιον ρίχνεις τους λίθους; Εγώ «μέτρησα με το χέρι το νερό και τον ουρανό με τη σπιθαμή και όλη τη γη με τη χούφτα μου.» Εναντίον ποιου οπλίζεις τη γλώσσα σου; Εγώ κάνω καθαρές τις γλώσσες των βραδυγλώσσων, εγώ έπλασα τον βαρύκοο και τον κωφό, εγώ ως κεραμέας διαμόρφωσα αυτόν που βλέπει και τον τυφλό. Δες ποιον αποκαλείς πλάνο. «Εγώ πλήθυνα τις οράσεις και μέσω των προφητών παρομοιάστηκα.» «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις;» Διότι εμένα ψάλλει ο Δαβίδ, εσύ όμως με χλευάζεις. Εκείνος με υμνεί, εσύ όμως με βλασφημείς. Εκείνος παίζει την κιθάρα, εσύ όμως κλωτσάς. Εκείνος κρούει τις χορδές, εσύ όμως χρησιμοποιείς τα όπλα. «Σαούλ, Σαούλ, γιατί με καταδιώκεις;» Γιατί με πολεμάς με τα δικά μου, υπερασπίζεσαι τον νόμο και εκστρατεύεις εναντίον μου, για εμένα αγωνίζεσαι και τους δικούς μου τιμωρείς; Υπερασπίζεσαι τη δική μου δόξα, αλλά αγνοείς το πώς πρέπει να αρχίσεις τη μάχη, από πού αρμόζει να συγκροτήσεις πόλεμο.»

Αλλά αυτήν μεν την προσευχή την ανέπεμπε για τον εαυτό του, ενώ μια άλλη πάλι πρόσφερε για τον λαό των Ιουδαίων: «Κύριε, μη στήσεις σε αυτούς αυτήν την αμαρτία.» Και ιδού η σημασία αυτού: διότι δεν είπε: «Μη λογαριάσεις σε αυτούς», αλλά «Μη στήσεις», προφανώς για να μάθεις ότι ο Κριτής μας είναι ακριβής ζυγοστάτης, ο οποίος σταθμίζει τις πράξεις του καθενός κατά τον καιρό της κρίσεως. Διότι, εάν «έστησε τα όρη με σταθμά και τις νάπες με ζυγό», πώς δεν θα ζυγίσει πολύ περισσότερο τα δικά μας, είτε πρόκειται για σφάλματα είτε για κατορθώματα; «Μη στήσεις σε αυτούς αυτήν την αμαρτία.» Μην την ανεβάσεις στον ζυγό της κρίσεως· μη βαρύνεις εξαιτίας μου αυτούς που είναι ήδη βεβαρημένοι από τον εαυτό τους· ούτε η δική μου ευλογία να γίνει αφορμή κατάρας για άλλους, μήτε το δικό μου κέρδος να καταστεί πρόξενος ζημίας στους Ιουδαίους.

Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό ... ποιος ζύγισε τα βουνά με τον στατήρα και τις κοιλάδες με τη ζυγαριά; Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου ... αν όλα τα έθνη θεωρήθηκαν σαν μια σταγόνα από τον κάδο και σαν το γέρσιμο της ζυγαριάς, θα θεωρηθούν σαν μια σταγόνα σάλιου; ... και όλα τα έθνη δεν είναι τίποτα, και υπολογίστηκαν ως ένα τίποτα. Με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο ... Μήπως ο τεχνίτης έφτιαξε εικόνα ή ο χρυσοχόος λιώνοντας χρυσάφι την επιχρύσωσε; Μήπως κατασκεύασε ομοίωμά του; Διότι ο ξυλουργός επιλέγει ξύλο που δεν σαπίζει, και ερευνά με σύνεση πώς θα στήσει την εικόνα του, ώστε να μην κλονίζεται. Δεν θα γνωρίσετε; Δεν θα ακούσετε; Δεν σας αναγγέλθηκε από την αρχή; Δεν κατανοήσατε τα θεμέλια της γης; Αυτός που συγκρατεί τον γύρο της γης και βλέπει τους κατοίκους της σαν ακρίδες, αυτός που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα και τον άπλωσε σαν σκηνή για κατοικία, αυτός που καθιστά τους άρχοντες σαν να μην εξουσιάζουν τίποτα, και έκανε τη γη σαν ένα τίποτα. Διότι δεν πρόκειται να φυτέψουν, ούτε να σπείρουν, ούτε να ριζώσει στη γη η ρίζα τους· φύσηξε πάνω τους, και ξεράθηκαν ... Τώρα λοιπόν, με ποιον με παρομοιάσατε, για να εξισωθώ; είπε ο Άγιος. Υψώστε τα μάτια σας ψηλά και δείτε· ποιος τα δημιούργησε όλα αυτά; Αυτός που εξάγει τον κόσμο του κατά αριθμό, θα τα καλέσει όλα με το όνομά τους χάρη στην πολλή του δόξα, και μέσα στο κράτος της ισχύος του τίποτα δεν σου διέφυγε.

Από τότε άρχισε, λέει, να κηρύσσει τη βασιλεία των ουρανών. Μην υποθέσεις τίποτα το σωματικό, αγαπητέ, ούτε να νομίσεις ότι ο άπειρος Θεός περικλείεται σε θρόνο. Διότι, εάν στο χέρι του βρίσκονται τα πέρατα της γης· εάν έστησε τα όρη σε ζυγαριά· εάν όλα τα έθνη λογαριάστηκαν ως σίελος ενώπιόν του, και τα πάντα είναι ως σκόνη ενώπιόν του, όπως ο ίδιος λέει, ποιος τόπος θα μπορέσει να τον περιβάλει ολόκληρο συγχρόνως; Αλλά τι; Δεν συμβαίνει αυτό, δεν περιορίζεται σε θρόνο. Και αν είχε ένδυμα, πώς δεν το κατέκαψε το πυρ; Πώς θα ήταν Παλαιός των ημερών αυτός που υπήρχε προ πάντων των αιώνων; Και πώς είναι παλαιός;

Ο ουρανός είναι ο θρόνος σου και η γη το υποπόδιό σου· ποιος οίκος θα χωρέσει τον αχώρητο; Δεν έχω ουράνια στέγη για να εισέλθεις κάτω από τη στέγη μου· δεν έχω βασιλικές αυλές για να υποδεχθώ τον βασιλέα των ουρανών. Πώς θα δεχθώ κάτω από την οροφή μου Εκείνον που στεγάζει με ύδατα τα υπερώα του; Και πώς το πενιχρό μου κατάλυμα θα δεχθεί να συγκατοικήσει με Αυτόν που μέτρησε τον ουρανό με τη σπιθαμή του; Ποια στέγη θα χωρέσει Εκείνον που περικλείει ολόκληρο τον ουρανό και τη γη ταυτόχρονα; Δεν είμαι ικανός να εισέλθεις κάτω από τη στέγη μου. Ως ευεργέτη βέβαια επιδιώκω διακαώς την είσοδό σου, ως κριτή όμως ευλαβούμαι να έχω αυτή την παρρησία.

Ήταν υψηλός, και αυτή ταπεινή· υψηλός όχι κατά τον τόπο, αλλά κατά τη φύση. Ήταν ακήρατος, ανώλεθρη η ουσία του, άφθαρτη ήταν η φύση του, απερινόητος, αόρατος, ακατάληπτος, αιώνια υπάρχων, παραμένοντας πάντοτε ο ίδιος, υπερβαίνοντας τους αγγέλους, ανώτερος των άνω δυνάμεων, νικώντας κάθε λογισμό, υπερβαίνοντας τη διάνοια, χωρίς να μπορεί να ιδωθεί, παρά μόνο να γίνει κατανοητός μέσω της πίστης. Οι άγγελοι έβλεπαν και έτρεμαν, τα Χερουβίμ προέβαλαν τις φτερούγες τους για να σκεπαστούν, τα πάντα βρίσκονταν σε φόβο. Κοίταζε προς τη γη και την έκανε να τρέμει· απειλούσε τη θάλασσα και την αποξήραινε, ανέβλυζε ποταμούς από την έρημο· ζύγισε τα όρη με τον στατήρα και τις κοιλάδες με τον ζυγό. Πώς να το πω; Πώς να το περιγράψω; Η μεγαλωσύνη του δεν έχει τέλος, η σοφία του δεν έχει μέτρο, τα κρίματά του είναι ανεξιχνίαστα, οι οδοί του ανεξερεύνητες. Αλλά αυτός, ο τόσο μέγας και σπουδαίος, αν είναι ασφαλές να ειπωθεί ακόμη και τούτο, τόσο μέγας και σπουδαίος παρέμεινε.

Για τον λόγο αυτόν βάδισα και τους δύο δρόμους της θείας οικονομίας. Εμφανίστηκα ως άνθρωπος, έγινα και για λίγο νεκρός, ώστε να διανείμω σε όλους, ακόμη και σε εκείνους που βρίσκονταν κάτω από τη γη, το χάρισμα της δικής μου αφθαρσίας. Ελάτε, μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά. Η ταπεινότητα αφορά την προαίρεση, όχι τη φύση· έχω ουσία απρόσιτη, αλλά διάθεση που προσεγγίζει τους πάντες. Ελάτε, μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά, όχι στην αξία· είμαι μετριόφρων κατά την προαίρεση, όχι κατά τη δύναμη· εξαιτίας της δύναμής μου είμαι φοβερός στους αγγέλους, εξαιτίας της προαίρεσής μου είμαι ταπεινός στους ανθρώπους. Ελάτε, μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά. Δεν ομιλώ σύμφωνα με αυτό που είμαι, αλλά συνομιλώ σύμφωνα με το έλεος που παρέχω. Αγαπώ την αγαθότητα περισσότερο από την εξουσία. Βασιλιάς είμαι εγώ που σου τα λέω αυτά· διαθέτω ασύγκριτο μέγεθος δυνάμεως, αλλά δεν καταπλήσσω την ασθένειά σου με τη δύναμη που έχω. Δεν λέω, Ελάτε, μάθετε από εμένα ότι είμαι Δεσπότης, ο Κύριος της κτίσεως, εκείνος που επιβλέπει τη γη και την κάνει να τρέμει, εκείνος που μέτρησε τον ουρανό με τη σπιθαμή και κρατά τη γη στη χούφτα του· αλλά, Ελάτε, μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά.

Διότι λέγει ότι πρόκειται για τον ίδιο εδώ, αυτόν που από στόματος νηπίων και θηλαζόντων κατήρτισε αίνο, και αυτόν που δημιούργησε τους ουρανούς. Εάν όμως είναι δημιουργός των ουρανών, επομένως θα ήταν προγενέστερος των ουρανών· και δεν έλαβε την αρχή από τη Μαρία, αλλά υπήρχε και πριν από τη Μαρία. Και πρόσεξε τη σοφία του Προφήτη. Διότι δεν τον παρουσιάζει απλώς ως δημιουργό, αλλά να δημιουργεί με πολλή ευκολία. Γι' αυτό λέγει: «Θα δω τους ουρανούς, έργα των δακτύλων σου»· όχι διότι ο Θεός έχει δάκτυλα, αλλά υποδεικνύοντας ότι τα ορατά αποτελούν προϊόν της ελάχιστης ενέργειάς του, διδάσκοντάς μας με λέξεις που μας είναι οικείες τα όσα υπερβαίνουν την αντίληψή μας. Επειδή και όταν λέγει, «Αυτός που μετρά τον ουρανό με τη σπιθαμή και τη γη με τη δράκα»· δεν τα λέγει αυτά εννοώντας κυριολεκτικά τη δράκα και τη σπιθαμή, αλλά επιθυμώντας να παραστήσει το απέραντο της δυνάμεως του Θεού.

Ποιος είναι σαν τον Κύριο τον Θεό μας, που κατοικεί στα ύψη και επιβλέπει τα ταπεινά; Άραγε δεν φαίνεται σπουδαίο αυτό που ειπώθηκε; Αλλά όταν αναλογιστείς για ποιον έχει ειπωθεί, θα φανεί εντελώς ανεπαρκές. Έτσι, όπως έλεγα, δεν πρέπει να σταματάμε στις λέξεις, αλλά να υψωνόμαστε με τον νου. Διότι, πώς κατοικεί στους ουρανούς Εκείνος που γεμίζει τον ουρανό και τη γη, ο πανταχού παρών, ο οποίος λέει: «Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά, και όχι Θεός από μακριά»· Εκείνος που μέτρησε τον ουρανό με τη σπιθαμή και τη γη με τη χούφτα· Αυτός που συγκρατεί τον κύκλο της γης; Αλλά επειδή ο λόγος του απευθυνόταν προς τους Ιουδαίους, γι' αυτό προς το παρόν χρησιμοποίησε αυτά τα λόγια, ανυψώνοντας λίγο-λίγο τη διάνοιά τους, αναπτερώνοντας τη σκέψη τους και ανεβάζοντάς τους ήρεμα και σταδιακά. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο δεν είπε απλώς: «Αυτός που κατοικεί στα ύψη και επιβλέπει τα ταπεινά», αλλά, αφού προηγουμένως είπε: «Ποιος είναι σαν τον Κύριο τον Θεό μας;», τότε πρόσθεσε: «που κατοικεί στα ύψη και επιβλέπει τα ταπεινά»· και είπε το πρώτο δηλώνοντας για ποιον λόγο ανέφερε το δεύτερο. Αυτό έγινε εξαιτίας της ιουδαϊκής αδυναμίας, η οποία είχε παρασυρθεί από τα είδωλα και προσκυνούσε θεούς περιορισμένους μέσα σε συγκεκριμένους τόπους και ναούς.

Τώρα όμως, βλέποντας πολλές φορές έναν βασιλιά να εισέρχεται στα ανάκτορα με πολλούς δορυφόρους, μακαρίζουμε εκείνους που βρίσκονται κοντά του, οι οποίοι συμμετέχουν στους λόγους και τις αποφάσεις του και μετέχουν στην υπόλοιπη δόξα του. Και ακόμη κι αν διαθέτουμε αμέτρητα αγαθά, οικτίρουμε τον εαυτό μας και δεν αισθανόμαστε κανένα από αυτά, ατενίζοντας τη δόξα εκείνων που τον περιστοιχίζουν, αν και γνωρίζουμε καλά ότι μια τέτοια λαμπρότητα είναι επισφαλής και αβέβαιη και εξαιτίας των πολέμων και των επιβουλών και των βασκανιών, αλλά και διότι, ακόμη και χωρίς αυτά, από μόνη της είναι εντελώς ανάξια λόγου. Όσον αφορά, όμως, τον Βασιλέα των πάντων, «Εκείνον που κατέχει —όχι ένα μέρος της γης, αλλά— ολόκληρο τον κύκλο της γης», ή μάλλον Εκείνον που την περικλείει ολόκληρη «στην παλάμη Του» και μετρά τους ουρανούς «με τη σπιθαμή», Εκείνον που συγκρατεί τα πάντα «με τον ρήμα της δυνάμεώς Του», μπροστά στον οποίο όλα τα έθνη λογίστηκαν ως ένα τίποτα και ως σταγόνα σιέλου, στην περίπτωσή Του, λοιπόν, δεν θα θεωρήσουμε ως την έσχατη κόλαση το να μην συγκαταλεχθούμε σε εκείνη τη χορεία που Τον περιστοιχίζει, αλλά θα αρκεστούμε στο να απαλλαγούμε απλώς από τη γέεννα;

Και εάν σου πει ο Σαρακηνός: «Πώς κατήλθε ο Θεός σε κοιλιά γυναίκας;», πες του: Ας χρησιμοποιήσουμε τη γραφή σου και τη δική μου γραφή. Η γραφή σου λέει ότι ο Θεός προκαθάρισε την παρθένο Μαρία περισσότερο από κάθε σάρκα γυναίκας, και κατέβηκε το πνεύμα του Θεού και ο λόγος σε αυτήν, και το Ευαγγέλιό μου λέει: «Πνεῦμα ἅγιον ἐπελεύσεται ἐπὶ σέ, καὶ δύναμις ὑψίστου ἐπισκιάσει σοι». Ιδού, μία είναι η διατύπωση και των δύο εκφράσεων και ένα το νόημα. Γνώριζε δε και τούτο, ότι αναλογικά με τη δική μας ιδιότητα η Γραφή κάνει λόγο για κατάβαση και ανάβαση του Θεού τροπολογικώς και όχι κυριολεκτικώς· διότι κυριολεκτικά η κατάβαση και η ανάβαση λέγονται για τα σώματα, σύμφωνα με τους φιλοσόφους, ο Θεός όμως περιέχει τα πάντα και δεν περιέχεται από κανέναν τόπο. Διότι είπε κάποιος από τους προφήτες: «Ποιος μέτρησε με το χέρι του το ύδωρ της θάλασσας, και τον ουρανό με τη σπιθαμή και ολόκληρη τη γη με μια χούφτα;». Και γενικώς, όλα τα ύδατα βρίσκονται στα χέρια του Θεού, και όλος ο ουρανός είναι μια σπιθαμή, και όλη η γη μια χούφτα. Πώς είναι δυνατόν αυτός, μέσα στο ίδιο του το χέρι που συγκρατεί τα πάντα, να καταβεί και να αναβεί;

Διότι αυτός ο όρος και η διδασκαλία έχει παραδοθεί στην Εκκλησία, ότι δηλαδή ο Μονογενής και Λόγος του Θεού και Θεός μας, ο άναρχος, ο αΐδιος, ο άυλος, ο άποσος, ο άποιος, ο απειρομεγέθης, ο ανέπαφος· αυτός που παρήγαγε τα πάντα από το μη όν στο είναι, αυτός που συγκρότησε με τον λόγο του τις αγγελικές και ουράνιες ασώματες Δυνάμεις· αυτός που μέτρησε τον ουρανό με τη σπιθαμή, και κρατά τη γη στη χούφτα του, και με το χέρι του μέτρησε το νερό· αυτός που με τα άχραντα χέρια του έπλασε τον άνθρωπο, αφού κατέστη άνθρωπος από την αγία Παρθένο και Θεοτόκο Μαρία ατρέπτως και αναλλοιώτως, μετείχε σαρκός και αίματος, καθόσον έγινε άνθρωπος, ον λογικό δεκτικό νου και γνώσης, έχοντας ίσως περιγραφή τριών πήχεων, και περιγραφόμενος με την παχύτητα της σάρκας όπως τη βλέπουμε σε εμάς, φέροντας τα χαρακτηριστικά της ομοιότητας με τη μητέρα του και φανερώνοντας τη μορφή του Αδάμ.

«Αυτός που αποστέλλει τους ιερείς αιχμαλώτους και ανέτρεψε τους δυνάστες της γης. Αυτός που εκχέει περιφρόνηση στους άρχοντες, που ανακαλύπτει τα βαθιά κρυμμένα μέσα από το σκοτάδι.» «Το τόξο των δυνατών εξασθένησε, και οι ασθενείς περιεβλήθησαν με δύναμη. Ο Κύριος καθιστά φτωχούς και πλουτίζει, ταπεινώνει και ανυψώνει,» και τα λοιπά. «Εσύ είσαι φοβερός, και ποιος θα μπορέσει να σου αντισταθεί;» και τα λοιπά. «Όλοι όσοι βρίσκονται γύρω του θα φέρουν δώρα,» και τα λοιπά. «Ποιος Θεός είναι μεγάλος, όπως ο Θεός μας; Εσύ είσαι ο Θεός που επιτελεί θαυμάσια.» «Είσαι δυνατός, Κύριε, και η αλήθεια σου σε περιβάλλει,» και τα λοιπά. —«Ποιος γνωρίζει τη δύναμη της οργής σου;» —«Ποιος θα εξαγγείλει τα μεγαλεία του Κυρίου; ακουστά,» και τα λοιπά. —«Αυτός που εγείρει από το χώμα τον φτωχό, και από την κοπριά,» και τα λοιπά. «Αυτός που επιτιμά τη θάλασσα και την ξηραίνει, και ερημώνει όλους τους ποταμούς.» «Ποιος μέτρησε με το χέρι το νερό, και τον ουρανό, και ολόκληρη τη γη με τη χούφτα; Ποιος έστησε τα όρη σε ζυγαριά και τις κοιλάδες στο ζύγι; Όλα τα έθνη λογίστηκαν σαν σταγόνα από κουβά, και σαν ταλάντευση της ζυγαριάς.»

Ποιος μέτρησε με το χέρι του το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή, και ολόκληρη τη γη με μια χούφτα; Ποιος ζύγισε τα όρη με σταθμά και τις κοιλάδες με ζυγαριά; Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου, και ποιος έγινε σύμβουλός του, ώστε να τον διδάξει; Ή με ποιον διαβουλεύτηκε, και εκείνος τον συμβούλευσε; Ή ποιος του έδειξε την ορθή κρίση; Ή ποιος του γνώρισε την οδό της συνέσεως; Όλα τα έθνη λογίστηκαν ως μια σταγόνα από τον κάδο, και ως ανεπαίσθητη κλίση της ζυγαριάς, και θα θεωρηθούν ως σίελος. Ο δε Λίβανος δεν αρκεί για καύση, ούτε τα τετράποδα αρκούν για ολοκαύτωμα, και όλα τα έθνη είναι ένα τίποτα, και λογίστηκαν ως μηδέν.

Υπερασπιζόμενος τους θείους νόμους, παρέδωσες στο ξίφος όλους τους κήρυκες της ανομίας ως προφήτης του Θεού με θείο ζήλο, για να αφανίσεις τη βδελυρή πλάνη και το άθεο φρόνημά τους, ένδοξε. Θ. Με ανεκφράστο τρόπο, Παρθένε, αφού κατοίκησε μέσα σου, γίνεται άνθρωπος ο Λόγος του Θεού, αυτός που εζύγισε τα όρη με σταθμά, Δέσποινα, και τις κοιλάδες με ζυγό, και ο οποίος μετρά τις σταγόνες της δροσιάς και θέτει μέτρο στην πνοή των ανέμων.

Τι δηλώνει το ρητό του Ησαΐα: «Ποιος μέτρησε με το χέρι το νερό και τον ουρανό με τη σπιθαμή και όλη τη γη με μια δράκα;» Επειδή, σύμφωνα με τον προφήτη Αββακούμ, η αρετή του Κυρίου κάλυψε τους ουρανούς, δηλαδή η κατά σάρκα πολιτεία Του κάλυψε την αρετή των αγγέλων στους ουρανούς, ο Ίδιος μέσω της πράξης —διότι αυτό συμβολίζει το χέρι— μέτρησε όλη τη γνώση, η οποία ονομάστηκε μεταφορικά νερό· διότι η φύση που ενώθηκε με τον Λόγο κατέλαβε όλη τη γνώση. Όσο για το «τον ουρανό με τη σπιθαμή»· αποκαλώντας ουρανό τον υψηλότερο λόγο των όντων, και σπιθαμή την εκτεταμένη, συνοδευόμενη από την πράξη, γνώση των αισθητών, λόγω του ότι το χέρι έχει πέντε δάχτυλα· αυτούς, λοιπόν, τους λόγους εξέμετρησε ο Κύριος με την ενανθρώπησή Του, ανακεφαλαιώνοντας τα πάντα στον εαυτό Του. Το δε «όλη τη γη με μια δράκα» δηλώνει τούτο: ότι ο Κύριος περιέσφιγξε τη δική Του σάρκα, η οποία ήταν γήινη, με τέτοιο τρόπο, ώστε να μην ενεργούν ούτε καν τα φυσικά και αδιάβλητα πάθη χωρίς να το επιτρέπει ο Ίδιος.

Και αφού αναλογιστούμε αυτά, ας «ευφρανθούμε ενθέως», καθώς αξιωθήκαμε να ονομαζόμαστε δούλοι και τέκνα ενός τέτοιου υπεράπειρου και υπέρσοφου, υπερίσχυρου και υπεράναρχου δεσπότη, και ας μην υποδουλωνόμαστε καθόλου στην ακάθαρτη και μοχθηρή αμαρτία, ούτε να πράττουμε έργα ανάξια ενός τέτοιου πατέρα και δεσπότη, αλλά να πράττουμε μάλλον εκείνα που συντελούν στη δόξα και τη λατρεία του, και από τα κτίσματά του, όσο είναι εφικτό, να κατανοούμε τον ίδιο και εξαιτίας αυτού να τον θαυμάζουμε και να τον μεγαλύνουμε μαζί με τον Δαβίδ και τον Ησαΐα. Διότι ο μεν ένας έλεγε: «Ποιος Θεός είναι τόσο μεγάλος όσο ο Θεός μας; Εσύ είσαι ο Θεός που κάνεις θαυμάσια» και: «Πόσο μεγαλύνθηκαν τα έργα σου, Κύριε, τα πάντα τα εποίησες με σοφία», ο δε άλλος λέει: «Ποιος μέτρησε με τη χούφτα του το νερό, και τον ουρανό με τη σπιθαμή και ολόκληρη τη γη με τη δράκα; Ποιος ζύγισε τα όρη με τον σταθμό και τις κοιλάδες με τον ζυγό; Ποιος γνώρισε τον νου του Κυρίου, ή ποιος έγινε σύμβουλός του, για να τον συμβουλεύσει;» «Εκείνος που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα, και τον τέντωσε σαν σκηνή για κατοικία». «Υψώστε», λέει, «στα ύψη τα μάτια σας και δείτε ποιος τα κατασκεύασε όλα αυτά; Εκείνος που εξάγει κατά αριθμό τον κόσμο του» «Ο αιώνιος Θεός, εκείνος που κατασκεύασε τα άκρα της γης, ούτε θα πεινάσει ούτε θα κοπιάσει, ούτε είναι δυνατόν να εξιχνιαστεί η φρόνησή του».

Αισθητή ήταν η συγκατάβαση, προκειμένου να αναχθεί η ανθρώπινη φύση στην τριαδική γνώση· και αν μειώνεις το Πνεύμα επειδή εμφανίστηκε με μορφή περιστεριού, θα μπορούσες να πεις ότι και ο Πατέρας έχει σώμα επειδή άφησε να ακουστεί μια αισθητή φωνή. Ποιος είναι λοιπόν ο Θεός που δημιούργησε και συγκρατεί τα σύμπαντα; Πού είναι «ο πανταχού παρών και τα πάντα πληρών»; Πού είναι εκείνος που έχει «τον ουρανό για θρόνο και τη γη για υποπόδιο»; Πού είναι «εκείνος που μέτρησε με το χέρι το νερό, τον ουρανό με τη σπιθαμή και όλη τη γη με τη χούφτα»; Πού είναι «εκείνος που ζύγισε τα όρη με τον στατήρα και τις κοιλάδες με τη ζυγαριά» και που «κατέχει τον κύκλο της γης, ενώ οι κάτοικοί της είναι σαν ακρίδες»; Πού είναι «εκείνος που έστησε τον ουρανό σαν καμάρα, τον άπλωσε σαν σκηνή για κατοικία και κάνει τους άρχοντες να μην εξουσιάζουν πλέον»; Και ποιος είναι εκείνος που αμφιβάλλει, λέει, και ισχυρίζεται πως δεν υπάρχει Θεός που να είναι η αιτία και ο συγκρατητής όλων των δημιουργημάτων; Εκείνος που ισχυρίζεται ότι ο Υιός και το Πνεύμα, τα ενυπόστατα πρόσωπα που είναι ομοούσια με τον Πατέρα, δεν είναι Θεός, γνωρίζει τον Θεό κατά το ήμισυ και επομένως αμφιβάλλει ότι ο Υιός του Θεού και το Παράκλητο Πνεύμα είναι τέλειος Θεός, συνεξευτελίζοντας οπωσδήποτε, στο μέτρο που εξαρτάται από αυτόν, και τον Πατέρα που είναι η αιτία τους. Διότι, «όποιος δεν τιμά τον Υιό», λέει, «δεν τιμά τον Πατέρα»· και: «κάθε αμαρτία και βλασφημία θα συγχωρηθεί στους ανθρώπους, η βλασφημία όμως εναντίον του Αγίου Πνεύματος δεν θα συγχωρηθεί στους ανθρώπους, ούτε στον τωρινό αιώνα ούτε στον μελλοντικό».

Κατήχηση Ζ΄ του ιδίου περί της δοξολογίας και της θείας δυνάμεως και περί της νηστείας κατά δύναμιν. Ευλόγησον, πάτερ. Αδελφοί και πατέρες, εφόσον παρήλθαν ήδη δύο εβδομάδες της πάνσεπτης νηστείας και έχει ήδη φθάσει η τρίτη, ας υμνήσουμε τον εν Τριάδι υμνούμενο Θεό μας, διά του οποίου δημιουργήθηκαν «ο ουρανός και η γη και τα καταχθόνια» και η φύση των υδάτων· διά του οποίου διακοσμήθηκε το σύμπαν και συγκρατείται σταθερά στο σύνολό του και συνέχεται· διά του οποίου η σφαίρα της γης και όλοι μαζί οι κάτοικοί της συγκρατούνται σαν ακρίδες, και μετριέται ο ουρανός με μια σπιθαμή και ολόκληρη η γη με μια χούφτα, και σταθμίζονται τα όρη σε ζυγαριά και οι κοιλάδες σε ζυγό, και εδραιώνεται η γη πάνω στα ύδατα και θεμελιώνεται με ασφάλεια σε αυτά· διά του οποίου κι εμείς ήρθαμε στην ύπαρξη από την ανυπαρξία και καθημερινά απολαμβάνουμε τις ευεργεσίες του· διά του οποίου οι βασιλείς βασιλεύουν και οι εξουσιαστές κυριαρχούν στη γη· διά του οποίου οι άρχοντες εξουσιάζουν, ενώ άλλοι πάλι καταδικάζονται να μην έχουν καμία εξουσία· διά του οποίου δίκαιη κρίση αναμένει τους πάντες έπειτα από λίγο· διά του οποίου στεφανώνονται οι δίκαιοι και κατακρίνονται οι αμαρτωλοί· διά του οποίου αποδίδεται στον καθένα σύμφωνα με τα έργα του, είτε φαύλα είναι αυτά είτε αγαθά.

Έτσι λοιπόν, αποτελεί και το όριο των πάντων και δεν αφήνει τίποτα από όσα υπάρχουν με οποιονδήποτε τρόπο έξω από τα όριά του. Καθορίζει, δηλαδή, τα διαστατά και μεριστά σώματα με την αδιάστατη και αμέριστη υπερείδηση, και γνωρίζει κάθε φύση με τρόπο υπερφυή, και κάθε ουσία με τρόπο υπερούσιο: τα σύνολα, τα μέρη, τα ενωμένα, τα πεπληθυσμένα, τα πεπερασμένα, τα άπειρα, τα παρόντα, τα παρελθόντα, τα μέλλοντα, τα ορισμένα, τα αόριστα, τα ονομασμένα, τα ανώνυμα, όσα είναι ρητά, όσα είναι άρρητα, τα πάντα, σύμφωνα με μία ορισμένη και εξίσου πάνω από όλα θεμελιωμένη πρόγνωση· έτσι λέγεται ότι μπροστά του τα πάντα παρίστανται γυμνά και ακάλυπτα· έτσι τα χίλια χρόνια, που για εμάς αποτελούν τον πλέον τέλειο και πλήρη αριθμό, είναι σαν μία ημέρα στα μάτια του· έτσι κανείς, πηγαίνοντας οπουδήποτε, δεν θα διαφύγει από το πρόσωπό του· έτσι ενώπιόν του έχουν μετρηθεί ακόμη και οι τρίχες της κεφαλής μας, και ούτε το πιο ασήμαντο σπουργίτι δεν παγιδεύεται χωρίς αυτόν· έτσι απαριθμεί και το πλήθος των άστρων και την άμμο της παραλίας, και μετρά τη θάλασσα σταγόνα σταγόνα, και ζυγίζει τα όρη με σταθμά και τις κοιλάδες με ζυγαριά· έτσι η ενδόμυχη σκέψη του ανθρώπου τον εξομολογείται, και το υπόλειμμα της σκέψης τον εορτάζει.

Τα δε θαύματα που επιτελούνται από τους αγίους ποιος είναι ικανός να τα απαριθμήσει, ή με τολμηρή γλώσσα να τα διηγηθεί, ή με εύγλωττο στόμα να τα εκφράσει; Κανένας από τους ανθρώπους, ούτε κι αν κάποιος διέθετε δέκα γλώσσες και δέκα στόματα, και αν αποκτούσε χάλκινη ψυχή και άρρηκτη φωνή. Μόνο ο Θεός, ο Οποίος τους δώρισε τόση ισχύ και προθέσπισε από την αιωνιότητα όσα επρόκειτο να πραχθούν μέσω αυτών προς δόξα Του, Εκείνος που αριθμεί τα πλήθη των άστρων και τα καλεί όλα με τα ονόματά τους, Εκείνος που μετρά με το χέρι Του το ύδωρ, με τη σπιθαμή τον ουρανό και με τη χούφτα όλη τη γη, από τον Οποίο έχουν μετρηθεί οι σταγόνες της βροχής, έχουν υπολογιστεί οι σταλαγματιές της δροσιάς και έχουν προγνωστεί οι κόκκοι της άμμου. Μέσω Αυτού οι άγιοι καθαρίζουν λεπρούς, κάνουν τους κουτσούς αρτιμελείς, θεραπεύουν ασθενείς, χαρίζουν το φως στους τυφλούς, εκβάλλουν δαιμόνια και εγείρουν νεκρούς, και μάλιστα εκείνους που έχουν υποστεί τη νέκρωση της ψυχής. Και παρέχουν δωρεάν σε όλους τους ανθρώπους τα χαρίσματα που τους δόθηκαν δωρεάν. Και επειδή αυτά είναι πάρα πολλά και άπειρα, και αυξάνονται κάθε ημέρα και ώρα, και δεν επιδέχονται τον περιορισμό της αρίθμησης, είναι αδύνατον να ειπωθούν. Διότι πάντοτε τα προηγούμενα σκεπάζονται από τα μεταγενέστερα, και αυτά πάλι επικαλύπτονται από τα επερχόμενα, θαβόμενα στη λήθη και επισκιαζόμενα από τη σιωπή, καταποντιζόμενα σαν στη θάλασσα και υφιστάμενα μια φθονερή μοίρα.

Πώς νομίζεις ότι βρέθηκε ο Πρόδρομος στο μεταίχμιο δύο καταστάσεων· από τη μία να ωθείται προς την υπακοή, και από την άλλη να απωθείται από τη συναίσθηση της δικής του αναξιότητας; Διότι σκεφτόταν, όπως ήταν φυσικό, και έλεγε τέτοια λόγια: Πώς θα αναλάβω το σχήμα του τελετάρχη εγώ ο μικρός και ατελής, και θα τελέσω το μυστήριο σε εσένα, τον πάντελειο Θεό; Πώς θα αγγίξω την κορυφή της κεφαλής Εκείνου που έκλινε τους ουρανούς και κατέβηκε· Εκείνου που μετρά τα όρη με τα σταθμά, και τις κοιλάδες με τον ζυγό, και ολόκληρη τη γη με τη σπιθαμή; Πώς θα καταδύσω στα ύδατα, και πώς θα δω γυμνό τον απερίληπτο και Εκείνον που περιβάλλει τον ουρανό με νεφέλες; Αλλά όμως ο Χριστός μου;

Διότι, όπως ήταν φυσικό, σκεπτόταν και έλεγε τα εξής: «Πώς θα αναλάβω τη μορφή του τελετάρχη εγώ ο μικρός και ατελής, και θα τελέσω το μυστήριο σε εσένα, τον παντέλειο Θεό; Πώς θα αγγίξω την κορυφή εκείνου που έκλινε τους ουρανούς και κατέβηκε, εκείνου που ζυγίζει τα όρη με τον στατήρα και τις κοιλάδες με τον ζυγό και μετρά όλη τη γη με τη σπιθαμή; Πώς θα καταδύσω στα ύδατα και πώς θα δω γυμνό τον απερίληπτο και αυτόν που περιβάλλει τον ουρανό με νεφέλες;»

Ας αναλογιστούμε, αδελφοί, αυτό το μέγα και ανεκδιήγητο μυστήριο. Ο Κύριος, που φανερώνει «τις βουλές των καρδιών» και γνωρίζει κάθε ενθύμημα του ανθρώπου, αυτός είναι που οδηγείται σε συνέδριο θανάτου· εκείνος που «βαστάζει τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς του», αυτός είναι που παραδίδεται στα χέρια αμαρτωλών ανθρώπων· εκείνος που «δεσμεύει το νερό στα σύννεφα» και το διασκορπίζει στη γη την κατάλληλη στιγμή και ισότιμα, αυτός είναι που απάγεται δέσμιος· εκείνος που μέτρησε «τον ουρανό με τη σπιθαμή και τη γη με τη χούφτα, και ζύγισε όλα τα βουνά με τον ζυγό», αυτός είναι που ραπίζεται από το χέρι ενός υπηρέτη· εκείνος που στόλισε τα πέρατα της γης με τα ποικίλα άνθη, αυτός είναι που στεφανώνεται ατιμωτικά με αγκάθια· εκείνος που φύτεψε το ξύλο της ζωής στον παράδεισο, αυτός είναι που κρεμιέται πάνω σε καταραμένο ξύλο. Ω των μεγάλων και υπερφυών θεαμάτων! Τα είδε αυτά ο ήλιος και εξέλειπε, τα είδε η σελήνη και σκοτείνιασε, τα αισθάνθηκε η γη και συγκλονίστηκε, τα αισθάνθηκαν οι πέτρες και σχίστηκαν, συστράφηκε όλη η κτίση μπροστά στις ύβρεις που υπέστη ο Δεσπότης. Έπειτα, τα μεν άψυχα και αναίσθητα στοιχεία της φύσεως, σαν να ήταν έμψυχα και αισθαντικά, από τον φόβο του Κυρίου και από τη θέα των όσων συνέβαιναν, εξέστησαν και αλλοιώθηκαν· εμείς δε, που έχουμε τιμηθεί με το χάρισμα του λόγου, για τους οποίους πέθανε ο Χριστός, θα παραμείνουμε άραγε χωρίς κατάνυξη και χωρίς δάκρυα κατά τις ημέρες αυτές; Και πώς δεν θα ήμασταν πιο άλογοι από τα άλογα όντα και πιο αναίσθητοι από τις πέτρες;