Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 40:3

Κεφάλαιο 54. Υπόσχεση προς τον Ισραήλ για την άφεση των αμαρτιών και την παρουσία του Χριστού· και ευαγγελισμός εκείνων που κατόρθωσε με την παρουσία Του στον κόσμο· και δοξολογία προς Αυτόν, αλλά καταδίκη εκείνων που κατασκευάζουν τα είδωλα. «Παρηγορείτε, παρηγορείτε τον λαό μου», λέει ο Κύριος· «ιερείς, μιλήστε στην καρδιά της Ιερουσαλήμ, παρηγορήστε την, διότι ολοκληρώθηκε η ταπείνωσή της· συγχωρέθηκε η αμαρτία της, διότι δέχθηκε από το χέρι του Κυρίου διπλάσια τιμωρία για τα αμαρτήματά της. Φωνή κάποιου που βοά στην έρημο: Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις τρίβους του Θεού μας. Κάθε φάραγγα θα γεμίσει, και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί· και τα στρεβλά θα γίνουν ευθεία και τα τραχιά ομαλοί δρόμοι, και θα φανερωθεί η δόξα του Κυρίου, και θα δει κάθε σάρκα το σωτήριο του Θεού, διότι ο Κύριος μίλησε. Φωνή κάποιου που λέει: Βόησε! Και είπα: Τι να βοήσω; Κάθε σάρκα είναι χορτάρι, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν άνθος του χορταριού... Το ρήμα όμως του Θεού μας μένει στον αιώνα. Ανέβα σε υψηλό όρος, εσύ που φέρνεις το ευαγγέλιο στη Σιών, ύψωσε με δύναμη τη φωνή σου, εσύ που φέρνεις το ευαγγέλιο στην Ιερουσαλήμ· υψώστε την, μη φοβάστε· πείτε στις πόλεις του Ιούδα: Ιδού ο Θεός σας, ιδού ο Κύριος έρχεται με δύναμη, και ο βραχίονάς Του με εξουσία· ιδού ο μισθός Του μαζί Του, και το έργο Του ενώπιόν Του. Ως ποιμένας θα ποιμάνει το ποίμνιό Του, και με τον βραχίονά Του θα συνάξει τα αρνιά και θα παρηγορήσει τις εγκυμονούσες».

Τι λες για τον εαυτό σου; Βλέπεις από τη μία εκείνους να τον πιέζουν πιο σφοδρά, να τον βιάζουν, να τον ρωτούν ξανά και να μην υποχωρούν· και από την άλλη εκείνον, με πραότητα, πρώτα να αναιρεί τις ανυπόστατες υποψίες και έπειτα να παρουσιάζει την αλήθεια; Διότι εγώ, λέει, είμαι «φωνή βοώντος εν τη ερήμω· ευθύνατε την οδόν Κυρίου», όπως είπε ο προφήτης Ησαΐας. Επειδή δηλαδή εξέφρασε κάτι μέγα και υψηλό για τον Χριστό, το οποίο ερχόταν σε αντίθεση με την υποψία εκείνων, κατέφυγε αμέσως στον Προφήτη, καθιστώντας και με αυτόν τον τρόπο τον λόγο του αξιόπιστο. Και οι απεσταλμένοι προέρχονταν από τους Φαρισαίους, αναφέρει· και τον ρώτησαν, και του είπαν: Γιατί λοιπόν βαπτίζεις, εάν εσύ δεν είσαι ο Χριστός, ούτε ο Ηλίας, ούτε ο προφήτης; Βλέπεις πως δεν έλεγα μάταια ότι ήθελαν να τον παρασύρουν σε αυτό; Και εξαρχής μεν δεν το έλεγαν αυτό, για να μην αποκαλυφθούν ολοφάνερα σε όλους. Έπειτα, επειδή εκείνος είπε «Δεν είμαι ο Χριστός», εκείνοι θέλοντας πάλι να συγκαλύψουν αυτά που κρυφά μηχανεύονταν, στρέφονται στον Ηλία και στον προφήτη. Όταν όμως δήλωσε ότι δεν ήταν ούτε κάποιος από εκείνους, ευρισκόμενοι πλέον σε αδιέξοδο και απορρίπτοντας το προσωπείο, απροκάλυπτα πια φανερώνουν τη δόλια πρόθεσή τους, λέγοντας: Γιατί λοιπόν βαπτίζεις, εάν εσύ δεν είσαι ο Χριστός; Έπειτα, θέλοντας πάλι να συγκαλύψουν τον σκοπό τους, προσθέτουν και τους άλλους, εννοώ τον Ηλία και τον προφήτη.

Αναλογίσου, λοιπόν, πόσο σπουδαίο ήταν να βλέπει κανείς έναν άνθρωπο, έπειτα από τριάντα χρόνια, να κατεβαίνει από την έρημο, ο οποίος γεννήθηκε γιος αρχιερέα, δεν είχε ποτέ ανάγκη από τα ανθρώπινα, ήταν από παντού σεβαστός και είχε τον Ησαΐα μαζί του. Διότι ήταν παρών και αυτός προαναγγέλλοντάς τον και λέγοντας: «Αυτός είναι για τον οποίο είπα ότι θα εμφανιστεί φωνάζοντας, και θα κηρύττει τα πάντα μέσα στην έρημο με καθαρή και δυνατή φωνή». Τόσο μεγάλο ενδιαφέρον έδειξαν οι Προφήτες για τα γεγονότα αυτά, ώστε προανήγγειλαν από πολύ παλιά όχι μόνο τον Δεσπότη τους, αλλά και εκείνον που επρόκειτο να τον διακονήσει· και μάλιστα δεν μίλησαν μόνο για το πρόσωπό του, αλλά και για τον τόπο στον οποίο επρόκειτο να διαμείνει, για τον τρόπο του κηρύγματος που θα δίδασκε όταν θα ερχόταν, καθώς και για το έργο που θα προέκυπτε από αυτόν. Δες, λοιπόν, πώς καταλήγουν στα ίδια νοήματα, έστω κι αν δεν χρησιμοποιούν τις ίδιες ακριβώς λέξεις, τόσο ο Προφήτης όσο και ο Βαπτιστής. Διότι ο μεν Προφήτης λέει ότι θα παρουσιαστεί λέγοντας: «Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις τρίβους του». Αυτός δε, όταν ήλθε, έλεγε: «Κάντε καρπούς άξιους της μετανοίας».

βʹ. Έψαλλε δε με σύνεση, απαριθμώντας τα έργα με ακατάκριτη καρδιά. Και αφού ετοίμασε, σύμφωνα με το γεγραμμένο, τις οδούς του Κυρίου και έκανε ευθείες τις τρίβους του Θεού, περίμενε πλέον τη Δεσποτική παρουσία, προσκαλώντας (Τον) και λέγοντας: «Πότε θα έλθεις προς εμένα;» Και σχεδόν σαν να αποκρινόταν, έλεγε τα εξής: «Ετοίμασα το δοχείο της διανοίας μου, εξομάλυνα τα σκληρά της καρδιάς μου, απέρριψα κάθε πρόσκομμα, χωρίς να αφήσω κανένα εμπόδιο για την παρουσία Σου. Ευθεία έκανα την οδό της ψυχής μου, καθάρισα τα αισθητήρια της καρδιάς μου, κατέστησα καθαρούς τους λογισμούς μέσα μου».

Ακούει αυτή, ότι ο Ησαΐας διηγείται με ακρίβεια τα περί αυτού και τον αποκαλεί ποιμένα: Ως ποιμένας θα ποιμάνει το ποίμνιό του, και με το χέρι του θα συνάξει τα αρνιά, και θα παρηγορήσει τις εγκυμονούσες· και του λέει: Πού ποιμαίνει, πού αναπαύει το ποίμνιο, αυτός που αγάπησε η ψυχή μου; Την στέλνει ο Ησαΐας στον Ιωάννη, και της λέει ο Ιωάννης: Φωνή βοώντος στην έρημο· ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις τρίβους του. Πηγαίνει στην έρημο προς τον Ιωάννη, τον κρατά και τον ρωτά: Πες μου, εσύ είσαι ο Χριστός;

ΙΕ΄. Λέγοντας αυτά, δεν την έπειθε. Διότι έκλεισε τα αυτιά της σαν την ασπίδα, μην ακούγοντας αυτόν που θεοφιλώς και σοφώς της προσέφερε το φάρμακο. Επειδή δε έβλεπε το πάθος εντελώς ανίατο, διώχνει από τον ιερό νυμφώνα εκείνη που δεν είχε ένδυμα γάμου. Έπειτα τι (συνέβη); Η Ιεζάβελ εξεγείρεται πάλι εναντίον του προφήτη, και ο κήρυκας της αλήθειας καθόλου δεν τρέπεται σε φυγή, ούτε παραδίδεται στη φρουρά, όπως η φωνή του βοώντος, αλλά καταδικάζεται σε εξορία. Ω της παράλογης νοοτροπίας! Πάλι το θέλγητρο του όφεως σπεύδει να εξορίσει τον άνθρωπο του Θεού από την Εκκλησία, και δεν απέτυχε του σκοπού του. Καθώς το θείο βλέμμα για λίγο παραχώρησε μακροθύμως, εξορίζεται από τη βασιλεύουσα πόλη, μάλλον δε με την πρόνοια του Θεού, ο οποίος κατέστησε θριαμβευτικό το ανδρείο φρόνημα των προσφιλών υπηρετών Του· και περιερχόταν σε όλα τα μέρη του Θεού, ως άνθρωπος του Θεού, έχοντάς Τον μέσα του και πορευόμενος μαζί Του, καλούμενος μαζί με τον Αβραάμ σε αλλοδαπή γη, φυγαδευόμενος μαζί με τον Μωυσή από τα ανάκτορα, καταφεύγοντας μαζί με τον Ηλία προς το σπήλαιο του Χωρήβ, φεύγοντας μαζί με τον Ιησού τον Θεό στην Αίγυπτο, ώστε μέσω των άθλων να καταστεί γνωστή η ανδρεία του, και να δρέψει τα κατάλληλα έπαθλα. Ώστε, κατά κάποιον τρόπο, να μιμηθεί τον Ιώβ, και προς αυτόν να πει ο Θεός: Ή μήπως νομίζεις ότι διαλεχθηκα μαζί σου για άλλον λόγο, παρά για να αναφανείς δίκαιος, ώστε να κηρύξεις και σε άλλους το Ευαγγέλιο;

Και εκείνος απάντησε: Συμφωνώ. Και εγώ είπα: Ο Ησαΐας λοιπόν προφήτευσε τα εξής για την εμφάνιση του Ιωάννη: «Και είπε ο Εζεκίας προς τον Ησαΐα: Καλός είναι ο λόγος του Κυρίου που ελάλησε· ας υπάρξει ειρήνη και δικαιοσύνη στις ημέρες μου». Και αλλού: «Παρηγορείτε τον λαό· ιερείς, μιλήστε στην καρδιά της Ιερουσαλήμ και παρηγορήστε την, διότι συμπληρώθηκε η ταπείνωσή της· συγχωρήθηκε η αμαρτία της, διότι δέχθηκε από το χέρι του Κυρίου διπλάσια τιμωρία για τα αμαρτήματά της. Φωνή βοώντος στην έρημο: Ετοιμάστε τις οδούς του Κυρίου, κάντε ευθείες τις ατραπούς του Θεού μας. Κάθε φάραγγα θα γεμίσει και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί· και όλα τα σκολιά θα γίνουν ευθεία, και η τραχιά γη ομαλός δρόμος· και θα φανερωθεί η δόξα του Κυρίου, και κάθε σάρκα θα δει το σωτήριο του Θεού, διότι ο Κύριος μίλησε. Φωνή που λέει: Βόησε! Και είπα: Τι να βοήσω; Κάθε σάρκα είναι χορτάρι και κάθε δόξα ανθρώπου σαν το άνθος του χόρτου. Ξεράθηκε το χορτάρι και το άνθος του έπεσε, ο λόγος όμως του Κυρίου μένει στον αιώνα. Ανέβα σε ψηλό όρος, εσύ που ευαγγελίζεσαι τη Σιών· ύψωσε με δύναμη τη φωνή σου, εσύ που ευαγγελίζεσαι την Ιερουσαλήμ· υψώστε, μην φοβάστε. Πείτε στις πόλεις του Ιούδα: Ιδού ο Θεός σας· ιδού, ο Κύριος έρχεται με ισχύ, και ο βραχίονάς Του έρχεται με κυριαρχία. Ιδού η αμοιβή Του μαζί Του, και το έργο Του μπροστά Του».

μζʹ Περί του «φωνή βοώντος εν τη ερήμω» μηʹ Περί των λάκκων και των πύργων του Οζία, βασιλέως του Ιούδα μθʹ Περί του «και είδε ο Εζεκίας ότι έφθασε ο Σενναχειρίμ» νʹ Περί της προσευχής του Εζεκία και του Ησαΐα ναʹ Περί του «και πολλοί έφεραν δώρα στον Κύριο και προσφορές στον βασιλέα»

Φωνή του Θεού Λόγου, που εξαρχής βοά στην έρημο, εννοώ στη φύση των ανθρώπων ή σε αυτόν εδώ τον κόσμο, είναι προφανώς κάθε άγιος· είτε, κατά τον Άβελ, προσφέροντας ορθά από ειλικρίνεια τα πρώτα κινήματα της θεωρίας της ψυχής, τα οποία είναι εμπλουτισμένα με τις αρετές· είτε, κατά τον Ενώς, έχοντας αδράξει με τη βέβαιη ελπίδα της πίστης τα μέλλοντα αγαθά, για τα οποία ήλπισε, απέκτησε έντονη την επίκληση του Θεού· είτε, κατά τον Ενώχ, έχοντας καταστεί ευάρεστος μέσω κάθε αρετής, αποσπώντας εντελώς τον νου από τη σχέση και τη γνώση των όντων, τον μετέθεσε ελεύθερο από κάθε προσκόλληση προς την ίδια την υπέρ κάθε νόηση Αιτία· είτε, κατά τον Νώε, έχοντας θεωρήσει με την πίστη τα μέλλοντα είδη της θείας κρίσης, κατασκεύασε για τον εαυτό του, δίκην κιβωτού, την πολιτεία και την άσκηση, η οποία τον διέσωζε από τη μέλλουσα οργή, όντας από παντού ασφαλισμένη με τον θείο φόβο· είτε, κατά τον Αβραάμ, βλέποντας με το καθαρό μάτι της πίστης την ευπρέπεια των μελλόντων αγαθών, υπάκουσε στο να εξέλθει πρόθυμα από τη γη, τη συγγένεια και τον πατρικό οίκο, εγκαταλείποντας τη σχέση και την εμπαθή προσκόλληση προς τη σάρκα, την αίσθηση και τα αισθητά, και όντας ανώτερος της φύσης σε καιρό πειρασμού και αγώνων, προτιμώντας την Αιτία της φύσης, όπως ο μέγας Αβραάμ προτίμησε τον Θεό αντί του Ισαάκ· είτε, κατά τον Ισαάκ, εξαιτίας της άκρας απάθειας και της αγαθής ακορεστίας της ψυχής περί τη θεωρία, διατήρησε αμετάβλητη από την αλήθεια την έξη της αρετής και της γνώσης, ακόμη και όταν πολεμούνταν από τα πονηρά πνεύματα· είτε, κατά τον Ιακώβ, έχοντας αποκαθάρει τον νου από την τραχύτητα των υλικών πραγμάτων και από τη σύγχυση γύρω από αυτά τον κατέστησε λείο, και με την τοποθέτηση των δερμάτων από τα κατσίκια, εννοώ με την τραχύτητα του κατά Θεόν βίου ως προς τη σάρκα, αφού έλαβε από τον Θεό την εξουσία κατά του φρονήματος της σαρκός, και από φόβο για την επανάσταση των παθών και από πόθο για την υψηλότερη διά της πείρας μάθηση, μεταβαίνοντας στη Χαρράν, εννοώ στη φυσική θεωρία, από την οποία, αφού έλαβε μέσω πρακτικών κόπων όλη την πνευματική επιστήμη του φαινομένου κόσμου, η οποία συνελέγη σε διάφορους λογισμούς και νοήματα, επανήλθε στην πατρική και οικεία γη, εννοώ στη γνώση των νοητών, φέρνοντας μαζί του σαν γυναίκες και δούλες τις πάγιες έξεις και ενέργειες της πρακτικής και της θεωρητικής που δημιουργήθηκαν μέσα του, καθώς και τους υιούς που του γεννήθηκαν από αυτές, όποιοι κι αν τυγχάνουν να είναι αυτοί.

Έρημος, λοιπόν, όπως είπα, είναι η φύση των ανθρώπων και αυτός ο κόσμος και η ψυχή του καθενός, εξαιτίας της ακαρπίας των αγαθών που προήλθε από την αρχαία παράβαση. Φωνή δε του βοώντος λόγου είναι η επίγνωση της συνειδήσεως για τα σφάλματα του καθενός, η οποία σαν να φωνάζει στα κρυφά βάθη της καρδιάς να ετοιμάσουμε την οδό του Κυρίου.

Εννοώ το εξής: κάποιος νηστεύει και απέχει από τη διατροφή που εξάπτει τα πάθη, και πράττει και τα υπόλοιπα, όσα μπορούν να συμβάλουν στην απαλλαγή από την κακία· αυτός ετοίμασε τη λεγόμενη οδό. Εάν όμως εξαιτίας κενοδοξίας ή πλεονεξίας ή κολακείας ή ανθρωπαρέσκειας ή για οποιαδήποτε άλλη αιτία, χωρίς να αποβλέπει στη θεία ευαρέστηση, μετέρχεται αυτούς τους τρόπους, αυτός δεν έκανε ευθείες τις τρίβους του Θεού, και ενώ από τη μία υπέμεινε τον κόπο της ετοιμασίας της οδού, από την άλλη δεν είχε τον Θεό να περπατά στις τρίβους του.

Επειδή όμως οι περίοικοι διαφωνούσαν, λόγω του ότι δεν υπήρχε τέτοιο όνομα στη συγγένειά της, ο δίκαιος έγραψε σε μια πινακίδα τα ίδια με τη γυναίκα, λέγοντας: «Ιωάννης θα είναι το όνομά του». Διότι, βλέποντας και ακούγοντας αυτά και όσα παρόμοια συνέβαιναν στην ορεινή περιοχή της Ιουδαίας, όλοι θαύμαζαν και έλεγαν: «Τι άραγε θα γίνει αυτό το παιδί;», μη γνωρίζοντας ότι αυτός είναι ο άγγελος που αποστέλλεται από τον Θεό προ προσώπου του Κυρίου, του Υιού του Θεού, αν και πριν από λίγη ώρα άκουγαν τον θείο Ζαχαρία να λέει: «Και εσύ, παιδί, θα ονομαστείς προφήτης του Υψίστου· διότι θα προπορευτείς προ προσώπου του Κυρίου για να ετοιμάσεις τις οδούς του». Ακούγοντας όμως αυτά, νόμιζαν ότι το παιδί θα εξελιχθεί απλώς σε έναν προφήτη, όπως ένας από τους προγενεστέρους του, χωρίς να υποψιάζονται ότι αυτός θα είναι άγγελος Θεού, ούτε ανώτερος από όλους τους προφήτες, ούτε «ο μεγαλύτερος μεταξύ όσων έχουν γεννηθεί από γυναίκες». Και τι το αξιοθαύμαστο που διέφευγε από τους παρόντες το μεγαλείο του παιδιού που γεννήθηκε, τη στιγμή που ακόμη και από εσένα, μέχρι τώρα, το μέγεθος της δόξας του θα είχε διαφύγει, αν ο ίδιος δεν ομολογούσε τον εαυτό του ως άγγελο Θεού και «φωνή βοώντος εν τη ερήμω»; Διότι, όταν οι Ιουδαίοι απέστειλαν από τα Ιεροσόλυμα ιερείς και Λευίτες σε αυτόν στον Ιορδάνη για να τον ρωτήσουν, τότε, όταν ρωτήθηκε, ομολόγησε με αλήθεια ότι δεν είμαι εγώ ο Χριστός, ούτε ο Ηλίας, ούτε ο προφήτης, αλλά εγώ είμαι «φωνή βοώντος εν τη ερήμω», όπως είπε ο Ησαΐας, «ετοιμάσατε την οδό του Κυρίου».

Ποιος λοιπόν δεν θα με χλευάσει ως ψεύτη, βλέποντάς με να πράττω τα αντίθετα από όσα έχω πει; «Δείτε», θα πουν, «αυτόν που λέει ότι είναι ανάξιος έστω και να βαστάξει τα υποδήματα εκείνου που έρχεται, πώς χειροθετεί χωρίς δισταγμό την κορυφή της κεφαλής Του και τον βαπτίζει αναιδώς». Τι δε θα πουν, ακούγοντας αυτά, και οι Ιουδαίοι που έστειλαν σε μένα από τα Ιεροσόλυμα ιερείς και Λευίτες, επειγόμενοι να μάθουν ποιος είμαι εγώ που βαπτίζω, και εγώ ομολόγησα και δεν αρνήθηκα, αλλά ομολόγησα την αλήθεια, ότι δεν είμαι εγώ ο Χριστός, ούτε ο Ηλίας, ούτε ο προφήτης, αλλά ότι έχω αποσταλεί πριν από Εκείνον και ότι εγώ είμαι «φωνή βοώντος εν τη ερήμω», και ιδού εγώ βοώ προς εσάς σε αυτή την έρημο, «όπως είπε ο Ησαΐας ο προφήτης: Ετοιμάσατε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις τρίβους του Θεού ημών»; Διότι ως πρόδρομος Εκείνου τρέχω μπροστά και προετοιμάζω την οδό Του και, προπορευόμενος, βοώ προς εσάς: «Ετοιμάσατε την οδό του Κυρίου» διά της μετανοίας και της πίστεως· έχει ήδη φθάσει Αυτός που θα σας βαπτίσει με Πνεύμα Άγιο και πυρ και θα σας υιοθετήσει. Εφόσον διακήρυξα αυτά, Δέσποτα, και τα συνακόλουθά τους για Σένα στα πλήθη, μου φαίνεται απρεπές το να Σε βαπτίσω.

«Φωνή Κυρίου που συντρίβει κέδρους», δηλαδή δαίμονες καθώς και μεγιστάνες τυράννους, «και θα συντρίψει ο Κύριος τις κέδρους του Λιβάνου», δηλαδή τις αμαρτίες εκείνου που ταπεινώθηκε σαν τον Λίβανο μέσω της μετάνοιας και του θείου βαπτίσματος, «και θα τις καταλεπτύνει σαν το μοσχάρι, τον Λίβανο»· τις αμαρτίες που πάχυναν σαν τους κέδρους εξαιτίας μοιχειών, φόνων, ασελγειών και άλλων κακών, «θα τις καταλεπτύνει σαν το μοσχάρι, τον Λίβανο» και θα τις αφανίσει τελείως, «και ο ηγαπημένος», δηλαδή εγώ ο Υιός προς τον Πατέρα, «ως υιός μονοκερώτων». «Φωνή Κυρίου που συγκλονίζει την έρημο, και θα συγκλονίσει ο Κύριος την έρημο Κάδης», δηλαδή την παρούσα έρημο, εξαιτίας της προσέλευσης της Ιουδαίας και όλων των περιχώρων που γειτνιάζουν με τον Ιορδάνη· αφενός, για να βαπτίσει ο Βαπτιστής σε μετάνοια όλη την Ιουδαία και τα Ιεροσόλυμα και τα περίχωρα του Ιορδάνη, και αφετέρου, για να δουν ποια είναι η «φωνή του βοώντος στην έρημο», και ποιος είναι αυτός που βαπτίζει και αυτός που βαπτίζεται, και ποια είναι η «φωνή Κυρίου επί των υδάτων», γι' αυτό και «θα συγκλονίσει ο Κύριος την έρημο Κάδης. Φωνή Κυρίου που καταρτίζει ελάφια», δηλαδή τις ψυχές που επιποθούν να έλθουν στις πηγές των υδάτων του σωτήριου βαπτίσματος.

Λόγος σύντομος του Νεοφύτου πρεσβυτέρου, μοναχού και εγκλείστου, περί της θεόπαιδος Μαρίας, όταν από τους γονείς της σε ηλικία τριών ετών παραδόθηκε στον Θεό στα Άγια των Αγίων· για την οποία υπάρχουν και μαρτυρίες της Γραφής. Πάτερ, ευλόγησον. 1. Καθώς το θεαρχικό μυστήριο οδηγούνταν στην εκπλήρωσή του, έπρεπε λοιπόν και το εργαστήριο που θα το διακονούσε να είναι γεμάτο από κάθε αγιότητα, ώστε ο υπεράγιος, ο οποίος αναπαύεται ανάμεσα στους αγίους, αφού κατασκηνώσει σε άγιο τόπο, να φέρει εις πέρας αυτό που είχε προφητευθεί: Το έλεος και η αλήθεια συναντήθηκαν· η δικαιοσύνη και η ειρήνη φιλήθηκαν, η αλήθεια ανέτειλε από τη γη και η δικαιοσύνη έσκυψε από τον ουρανό. Διότι ο Κύριος, ως πατέρας, θα δώσει την αγαθότητα, δηλαδή τον Λόγο Του, και η γη μας θα δώσει τον καρπό της, το σκήνωμα του Θεού Λόγου, τη θεόκλητη Μαρία. Η δικαιοσύνη θα προπορευθεί ενώπιόν του, βοώντας: Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, και θα κατευθύνει τα βήματά Του στον δρόμο. Επειδή, δηλαδή, εκείνο το κάλλιστο και θεόπλαστο αγαθό, εννοώ αυτό που μας δωρήθηκε κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσιν Θεού, το αμαυρώσαμε με την απάτη του φιδιού και παραδοθήκαμε χωρίς δίκη στη συγγενική μας γη, και στερηθήκαμε και τα δύο, και εκείνη την εικόνα και την αθανασία· και αντί για την αγιότητα κυλιστήκαμε μαζί στον βούρκο της αμαρτίας· και υποδουλωθήκαμε στην αμαρτία και την ανομία, και κάθε είδος παρανομίας κάλυψε ολόκληρη την οικουμένη, ώστε να πει ο Δαβίδ: Δεν υπάρχει ούτε ένας.

Διότι «και ο Κύριος», ως Πατέρας, «θα δώσει αγαθότητα», δηλαδή τον Λόγο του, «και η γη μας θα δώσει τον καρπό της», το σκήνωμα του Θεού Λόγου, τη θεόκλητη Μαρία. «Η δικαιοσύνη θα προπορευτεί ενώπιόν του» φωνάζοντας: «Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου», «και θα θέσει σε δρόμο τα βήματά του». Επειδή δηλαδή εκείνο το κάλλιστο και θεόπλαστο αγαθό, εννοώ το «κατ' εικόνα» του Θεού «και καθ' ομοίωσιν» που μας δωρήθηκε, το αμαυρώσαμε με την απάτη του όφεως, και παραδοθήκαμε δίκαια στη συγγενική μας γη, και στερηθήκαμε και τα δύο, και εκείνη την εικόνα και την αθανασία, και αντί για την αγιωσύνη κυλιστήκαμε στον βούρκο της αμαρτίας, και υποδουλωθήκαμε στην αμαρτία και «στην ανομία προς την ανομία», και κάλυψε όλη την οικουμένη κάθε είδος παρανομίας, ώστε να πει ο Δαβίδ, «δεν υπάρχει κανείς που να πράττει την αγαθότητα, δεν υπάρχει ούτε ένας. Διότι ο Κύριος», λέει, «έσκυψε από τον ουρανό πάνω από τους γιους των ανθρώπων, για να δει αν υπάρχει κάποιος που να συνετίζεται ή να αναζητά τον Θεό», αντί γι' αυτούς όμως είδε μάλλον ότι «όλοι απομακρύνθηκαν, όλοι μαζί εξαχρειώθηκαν». Τι λοιπόν; Μήπως βρέθηκε σε αδιέξοδο από την υπερβολή της κακίας; Μήπως αποστράφηκε; Μήπως δεν βρήκε θεραπευτικό φάρμακο για την καθολική σήψη; Μήπως η θάλασσα των οικτιρμών και η άβυσσος του ελέους στέρεψαν από αναβλύσεις ποταμών και πηγών;

Πώς πρέπει να νοηθεί το «μεταξύ των γεννημένων από γυναίκες δεν έχει αναδειχθεί μεγαλύτερος από τον Ιωάννη τον Βαπτιστή»; Περί του ότι μεταξύ των γεννημένων από γυναίκες δεν έχει αναδειχθεί μεγαλύτερος από τον Ιωάννη τον Βαπτιστή, και πώς ο μικρότερος στη βασιλεία των ουρανών είναι μεγαλύτερός του, έχω ομιλήσει και αλλού· ουδέν όμως κωλύει, χάριν του δικού σας αιτήματος, να αναλύσουμε το ζήτημα, καθώς η έννοια του ρητού φανερώνει ότι δεν έχει αναδειχθεί μέσα στον Νόμο μεγαλύτερος προφήτης από αυτόν —διότι υπήρξε ο πλησιέστερος ως προς τους χρόνους στον Χριστό και έχει αναγραφεί ως «φωνή βοώντος» που διασαλπίζει «ετοιμάσατε την οδό του Κυρίου»— λέει λοιπόν το γράμμα (του κειμένου) ότι δεν έχει αναδειχθεί άλλος μεγαλύτερος από αυτόν, δεν αναγκάζει όμως να νοήσουμε ότι αυτός ανήλθε σε μεγαλύτερο βαθμό από όλους τους άλλους· και το ότι ο πρόδρομος δεν είναι μεγαλύτερος από τους άλλους, διόλου δεν εμποδίζει πολλούς να φθάσουν σε ισότητα με αυτόν.

μα΄ Πώς για εμάς λέγεται ότι και πράττουμε και γνωρίζουμε την αμαρτία, ενώ για τον Κύριο ότι έγινε μεν αμαρτία, αλλά δεν την γνώρισε. μβ΄ Περί του ξύλου της ζωής και του ξύλου της παρακοής. μγ΄ Προς ποιον είπε το «ιδού, έγινε ο Αδάμ σαν ένας από εμάς». Διότι, αν μεν το είπε προς τον Υιό, πώς συγκρίνεται ο Αδάμ με τον Υιό; Αν δε προς τους αγγέλους, πώς πάλι συγκρίνει τον άγγελο με τον εαυτό Του; μδ΄ Τι σημαίνει το στηθύνιο του επιθέματος και ο βραχίονας του αφαιρέματος; με΄ Ποια είναι η διαφορά του εσόπτρου από το αίνιγμα; μστ΄ Τι σημαίνει το «φωνή βοώντος εν τη ερήμω» και τα εξής. μζ΄ Περί των λάκκων και των πύργων του βασιλιά του Ιούδα Οζία, τα οποία οικοδόμησε. μη΄ Τι σημαίνει πάλι στο ίδιο βιβλίο των Παραλειπομένων το «και είδε ο Εζεκίας ότι ήρθε ο Σενναχειρείμ» και τα εξής. μθ΄ Τι σημαίνει πάλι στο ίδιο βιβλίο το «και προσευχήθηκε ο βασιλιάς Εζεκίας και ο Ησαΐας, ο γιος του Αμώς» και τα εξής. ν΄ Τι σημαίνει το «και πολλοί έφεραν δώρα στον Κύριο και δόματα στον Εζεκία, τον βασιλιά του Ιούδα».

Μην απορείς λοιπόν που η στείρα θα γεννήσει· διότι πρόκειται να δεις και την παρθένο να γεννά, και τότε θα εκπλαγείς περισσότερο με αυτό· μετά από το παράδοξο θα δεις κάτι ακόμη πιο παράδοξο, γέροντα, και από τα πρώτα θα φανερωθούν σε εσένα και στους μεταγενεστέρους σου τα έσχατα· εδώ βέβαια, σύμφωνα με τη φύση, με τη συνεύρεσή της μαζί σου, η στείρα θα γεννήσει υιό· αλλά εκεί θα γίνει υπέρ φύσιν, Εκείνου του οποίου ο Ιωάννης είναι προφήτης, κήρυκας και συνάμα πρόδρομος.» [«Δώσε μου αξιόπιστους μάρτυρες για αυτά που λες· διότι δεν είναι τυχαίο αυτό για το οποίο με διαβεβαιώνεις· πώς θα κατοικήσει ο Θεός σε μήτρα παρθένου; Αφού και εσύ ο ίδιος είπες ότι είναι ακατάληπτο και ανέκφραστο· και αν ο Θεός πρόκειται να κάνει αυτό, πώς από τη δική μου οσφύ θα λάβει αυτόν που θα προπορευθεί της ξένης και φρικτής εμφάνισής Του; Γιατί ταράζεις εμένα, έναν γέροντα; Δεν μπορώ να σε πιστέψω έτσι απλά, ότι ο υιός μου θα είναι προφήτης, κήρυκας και συνάμα πρόδρομος.»] «Θα σε καθοδηγήσω τώρα και θα σε διδάξω τη Γραφή· ο Ησαΐας κάποτε προφητικά κήρυξε για τον υιό σου, τον οποίο γεννά η στείρα· «Φωνή βοώντος» τον ονόμασε, και φωνή θα ονομαστεί· η φωνή του Λόγου θα προηγηθεί όλων, πρώτος πριν από τον Εμμανουήλ θα έλθει· ο στρατιώτης του Βασιλέως και ο πιστός δούλος του Δεσπότου προτρέχει πάνω στη γη προετοιμάζοντας την οδό και αποκαλούμενος στον κόσμο προφήτης, κήρυκας και συνάμα πρόδρομος.»

Αλλά και προς τον Ιορδάνη και τα νάματα του Ιορδάνη πορεύεται η πηγή της ζωής και της αθανασίας, όχι κατακλύζοντας με αλμυρό νερό, ούτε ρέοντας φθαρτικά, αλλά σχηματίζοντας ζωοποιό πέλαγος και αστράφτοντας με φως. Αλλά και προς τον ίδιο τον Βαπτιστή, που βαπτίζει μόνο με ύδατα, έρχεται Εκείνος που βαπτίζει εν Πνεύματι και ζητά να βαπτιστεί, και προφασίζεται την κάθαρση Εκείνος που καθαρίζει τα πταίσματα όλων και ξεπλένει κάθε ψυχικό ρύπο με το Πνεύμα, επιδιώκοντας τη δική μου κάθαρση και απεργαζόμενος τη δική μου λαμπρότητα. Γι' αυτό η φωνή βοά, και αντηχεί δυνατά στην έρημο και εκφοβίζει τον Ιορδάνη με το κάλεσμά της: «Ετοιμάστε τις οδούς του Κυρίου, κάντε ίσιους τους δρόμους του Θεού μας». Διότι Θεός, πλάστης και Κύριός του ήταν Αυτός που ερχόταν προς αυτόν σαρκικά και επιθυμούσε να λάβει σαρκικό βάπτισμα, επειδή αυτό είναι το πλήρωμα κάθε δικαιοσύνης. Διότι ποιος, που διαθέτει ανθρώπινο στόμα;

Λέει ο προφήτης: Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις τρίβους του. Και τρίβοι του Θεού είναι οι ψυχές των ανθρώπων, και αυτές είναι ευθείες, όταν ομολογούν τη δική τους άγνοια και την απαιδευσία και την αγριότητα, και εξαιτίας αυτών την ευκολία τους προς την αμαρτία, ώστε να μη ζουν με υποκρισία, ούτε να είναι κάτι άλλο κατά βάθος και να θέλουν να φαίνονται κάτι άλλο, προκειμένου να θερίζουν την τιμή από τους ανθρώπους μάλλον παρά από τον Θεό. Διότι μια τέτοια ψυχή ο Θεός, που ερευνά τις καρδιές, την απεχθάνεται, επειδή ανήκει στη μερίδα του διαβόλου. Διότι εκείνος, ενώ είναι εχθρός, υποκρίνεται τον φίλο, και ενώ είναι σκοτάδι, υποκρίνεται το φως. Επειδή λοιπόν στον Θεό ανήκει η σωτηρία, ας ετοιμάζει ο καθένας τον εαυτό του για να γίνει άξιος του ελέους του Θεού και ας γίνεται ευθύς. Διότι ο ευθύς είναι αληθινός· ο αληθινός είναι ταπεινός· ο ταπεινός είναι ο μόνος άξιος ελέους. Διότι αυτόν που δεν είναι ευθύς, ως μη αληθινό, ο Θεός που είναι η αλήθεια, δεν μπορεί να τον ελεήσει.

«Μετανοείτε.» Οι Ιουδαίοι ήταν αλαζόνες, για τον λόγο αυτό τους προτρέπει σε μετάνοια. «Διότι έχει πλησιάσει η βασιλεία των ουρανών.» Ως βασιλεία των ουρανών εννοεί την πρώτη και τη δεύτερη παρουσία του Χριστού, καθώς και την ενάρετη ζωή. Διότι όταν, βαδίζοντας πάνω στη γη, πολιτευόμαστε όπως στον ουρανό, χωρίς να ζούμε με πάθη, έχουμε τη βασιλεία των ουρανών. «Διότι αυτός είναι εκείνος για τον οποίο μίλησε ο προφήτης Ησαΐας, λέγοντας: Φωνή εκείνου που βοά στην έρημο·»

Κεφάλαιο Α΄. Περί του Ιωάννου που βάπτισε τον Κύριο στον Ιορδάνη. Περί της κλήσεως του Πέτρου και του Ανδρέου, και των υιών του Ζεβεδαίου. Περί του δαιμονιζομένου. Περί της πεθεράς του Πέτρου. Περί αυτών που θεραπεύτηκαν από ποικίλες νόσους. Περί του λεπρού. «Αρχή του Ευαγγελίου του Ιησού Χριστού, Υιού του Θεού, όπως έχει γραφτεί στους προφήτες: Ιδού, εγώ αποστέλλω τον άγγελό μου προ του προσώπου σου, ο οποίος θα κατασκευάσει την οδό σου εμπρός σου. Φωνή βοώντος στην έρημο: Ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις ατραπούς του.» Λέει ότι ο Ιωάννης, ο τελευταίος των προφητών, είναι η αρχή του Ευαγγελίου του Υιού του Θεού. Διότι το τέλος της Παλαιάς είναι η αρχή της Νέας Διαθήκης· η δε μαρτυρία περί του Προδρόμου ελήφθη από δύο προφήτες. Διότι του μεν Μαλαχία είναι το «Ιδού, αποστέλλω τον άγγελό μου προ του προσώπου σου, ο οποίος θα κατασκευάσει την οδό σου εμπρός σου»· του δε Ησαΐα το «Φωνή βοώντος», και τα εξής.

Στην έρημο δε δόθηκε ο λόγος του Θεού προς τον Ιωάννη· διότι, επειδή επρόκειτο τα τέκνα της ερήμου, δηλαδή της Εκκλησίας των εθνών, να γίνουν περισσότερα από τα τέκνα αυτής που έχει τον άνδρα, δηλαδή της ιουδαϊκής συναγωγής, εύλογα ο λόγος και η προσταγή του Θεού απευθύνθηκε στον Ιωάννη ενώ βρισκόταν στην έρημο. Κήρυττε δε βάπτισμα μετανοίας στους λαούς, δηλαδή εξομολογήσεως. Αυτό δε το βάπτισμα συνεργούσε γι' αυτούς στην άφεση των αμαρτιών, η οποία δινόταν διά του βαπτίσματος του Χριστού. Διότι βέβαια το βάπτισμα του Ιωάννη δεν παρείχε άφεση αμαρτιών, αλλά συνέβαλλε στην άφεση, δηλαδή, προετοίμαζε τους ανθρώπους ώστε να δεχθούν το βάπτισμα του Χριστού, το οποίο έχει την άφεση των αμαρτιών. «Όπως είναι γραμμένο στο βιβλίο των λόγων του προφήτη Ησαΐα, που λέει: Φωνή βοώντος στην έρημο, ετοιμάστε την οδό του Κυρίου, κάντε ευθείες τις ατραπούς του. Κάθε φάραγξ θα πληρωθεί, και κάθε όρος και βουνό θα ταπεινωθεί, και τα σκολιά θα γίνουν ευθεία, και οι τραχείς δρόμοι λείοι, και κάθε σάρκα θα δει τη σωτηρία του Θεού.» Οδός μεν είναι η κατά Χριστόν πολιτεία, την οποία προστάζει να ετοιμαστεί.

Διότι, επειδή είχαν ακούσει τον Μωυσή να λέει ότι θα αναστηθεί προφήτης, ήλπιζαν ότι κάποια εποχή θα εμφανιζόταν αυτός ο προφήτης. Έπειτα πάλι επιμένουν: «Πες μας, λοιπόν, ποιος είσαι;» Τότε τους αποκρίνεται: «Εγώ φωνή βοώντος εν τη ερήμω». «Εγώ», λέει, «είμαι εκείνος για τον οποίο έχει γραφτεί: Φωνή βοώντος εν τη ερήμω». Διότι, εάν δεν προσθέσεις το «για τον οποίο έχει γραφτεί», η σύνταξη του λόγου φαίνεται κάπως άτοπη. Και τι φωνάζει; «Ευθύνατε την οδόν Κυρίου». Είμαι δούλος, λέει, και προετοιμάζω την οδό για τον Κύριο στις καρδιές σας. Ευθύνετέ τες, λοιπόν, εσείς οι σκολιοί και δόλιοι, και εξομαλύνετέ τες, ώστε να ανοιχτεί δρόμος για τον Κύριο Χριστό μέσα από εσάς. Έπειτα εισάγει τον Ησαΐα ως μάρτυρα. Διότι, αφού είπε μεγάλα λόγια για τον Χριστό, ότι δηλαδή είναι Κύριος, και ότι ο ίδιος επιτελεί έργο δούλου και κήρυκα, καταφεύγει στον προφήτη. Ίσως, πάλι, κάποιος θα μπορούσε να ερμηνεύσει το «Εγώ φωνή βοώντος» ως εξής: Ότι εγώ είμαι η φωνή του Χριστού που βοά, δηλαδή εκείνου που διακηρύττει την αλήθεια ξεκάθαρα. Διότι όλοι οι εκπρόσωποι του νόμου είχαν ασθενική φωνή, καθώς δεν είχε έρθει ακόμη ο καιρός της αλήθειας του Ευαγγελίου· και αυτή ακριβώς ήταν η ισχνόφωνη κατάσταση του Μωυσή, το ασαφές και αμυδρό του νόμου. Ο Χριστός όμως, επειδή είναι η ίδια η αλήθεια, και αφού μας ανήγγειλε όλα όσα αφορούν τον Πατέρα, είναι αυτός που βοά. Ο Ιωάννης, επομένως, λέει: Εγώ είμαι η φωνή του Λόγου που βοά, ενώ διαμένω στην έρημο.