Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 40:6

Διότι, έπειτα από τόση περιποίηση, γυμνός και μόνος οδηγούνταν στον θάνατο, χωρίς να μπορεί να πάρει μαζί του τίποτε από εδώ από την τόση περιουσία του, αλλά οδηγούνταν έρημος και απροστάτευτος. Κανείς από αυτούς που τον υπηρετούσαν, κανείς από όσους θα μπορούσαν να τον βοηθήσουν δεν ήταν παρών για να τον απαλλάξει από την κόλαση και την τιμωρία, αλλά, αφού αποσπάστηκε από όλα εκείνα, παραδιδόταν μόνος του στο να υπομένει τις αφόρητες τιμωρίες. Πράγματι, «Κάθε σάρκα είναι σαν το χορτάρι, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν το άνθος του χόρτου. Ξεράθηκε το χορτάρι, και το άνθος του έπεσε· το δε ρήμα του Κυρίου μένει στον αιώνα». Ήλθε ο θάνατος, και τα έσβησε όλα εκείνα· και αφού τον έπιασε σαν αιχμάλωτο, έτσι τον πήρε μαζί του, με σκυμμένο το κεφάλι, γεμάτο ντροπή, χωρίς καμία παρρησία, να τρέμει και να φοβάται, σαν να είχε απολαύσει όλη εκείνη την τρυφή μέσα σε όνειρα. Και στο εξής ο πλούσιος γινόταν ικέτης του φτωχού, και παρακαλούσε για το δικό του τραπέζι, εκείνου που κάποτε λιμοκτονούσε και βρισκόταν εκτεθειμένος στα στόματα των σκύλων. Και η κατάσταση αντιστράφηκε, και μάθαιναν πλέον όλοι ποιος ήταν πραγματικά ο πλούσιος και ποιος ήταν ο φτωχός, και ότι ο μεν Λάζαρος ήταν ο πλουσιότερος από όλους, ενώ αυτός ήταν ο φτωχότερος όλων.

Το οποίο είπε και ένας άλλος προφήτης: Κάθε σάρκα είναι χόρτο, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν άνθος χόρτου· δηλαδή, πράγμα ευτελέστατο, παρερχόμενο, που μοιάζει με σκιά, με όνειρο, με κάποια εικόνα.

Ή ο υιός του ανθρώπου, ώστε να τον υπολογίζεις; Είδες πόσο μεγάλο είναι το μεγαλείο της φύσεως του Θεού; Ο άνθρωπος παρομοιάσθηκε με τη ματαιότητα. Άλλος δε ερμηνευτής το «ματαιότητι» (με τη ματαιότητα) το απέδωσε ως «ατμώ» (με τον ατμό). Η ματαιότητα δεν δηλώνει τίποτε άλλο, παρά το ότι ο άνθρωπος είναι φθαρτός, πρόσκαιρος και εφήμερος. Εδώ αναπτύσσει τον λόγο περί του σώματος. Γι' αυτό και ο Αβραάμ έλεγε: «Εγώ δε είμαι χώμα και στάχτη»· και ο Ησαΐας: «Κάθε σάρκα είναι χόρτο, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν το άνθος του χόρτου». Τι σημαίνει όμως το «παρομοιάσθηκε με τη ματαιότητα»; Με το τίποτα, λέγει· επειδή από τα ανθρώπινα τίποτε δεν είναι βέβαιο, ούτε σταθερό, αλλά τα πάντα παρέρχονται και χάνονται.

«Διότι διήλθε πνεύμα μέσα του, και δεν θα υπάρχει πλέον, και δεν θα αναγνωρίσει πια τον τόπο του.» Σε τίποτα δεν διαφέρουμε από το χόρτο και το άνθος, το οποίο την άνοιξη μεν θάλλει, μετά από λίγο όμως μαραίνεται και φθείρεται· διότι και πάλι ο λόγος αναφέρεται στον εξωτερικό άνθρωπο. Διότι, όσον αφορά την υλική ζωή, σύμφωνα με την οποία είμαστε χώμα, παρατείνοντας τον παρόντα χρόνο για μερικές ημέρες, παραβαλλόμαστε με χόρτο που ξηραίνεται. Επειδή και σύμφωνα με τον Ησαΐα, «Κάθε σάρκα είναι χόρτο, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν άνθος χόρτου». Ανέτειλε ο ήλιος και εξήρανε το χόρτο, και το άνθος του έπεσε· μέσα από αυτά παρουσιάζει τις φαινομενικές ευημερίες των ανθρώπων, τον πλούτο, τη δόξα, τα αξιώματα, τα οποία μαραίνονται όπως ακριβώς το χόρτο.

Μην περιμένεις την ημέρα του θανάτου σου, για να μάθεις την αδυναμία σου· εξέτασε τον άνθρωπο ενώ ακόμη ζει, και προχώρησε με τη λογική στα εσώτερά του, και θα δεις όλη τη μηδαμινότητά μας. Αλλά μην αποθαρρυνθείς· διότι ο Θεός δεν μας έφτιαξε έτσι επειδή μας μισεί, αλλά από ευσπλαχνία, παρέχοντάς μας μεγάλες αφορμές για ταπεινοφροσύνη. Διότι, αν ο άνθρωπος, που είναι χώμα και στάχτη, τόλμησε να πει: «Στον ουρανό θα ανεβώ»· εάν δεν είχε τον χαλινό της φύσεως, πού δεν θα είχε ξεπέσει με τη διάνοιά του; Όταν λοιπόν δεις κάποιον γεμάτο έπαρση, να τεντώνει τον αυχένα, να ανασηκώνει τα φρύδια, να επιβαίνει σε όχημα, να απειλεί, να ρίχνει στη φυλακή, να κακοποιεί, να παραδίδει στον θάνατο, πες του: «Γιατί υπερηφανεύεται το χώμα και η στάχτη; Διότι και κατά τη διάρκεια της ζωής του τα εσώτερά του έχουν εκμηδενιστεί». Αυτά δεν έχουν ειπωθεί μόνο για τον απλό άνθρωπο, αλλά και για αυτόν ακριβώς που κάθεται στον βασιλικό θρόνο. Διότι μην κοιτάς την πορφύρα, ούτε το διάδημα, ούτε τα χρυσά ενδύματα· αλλά εξέτασε την ίδια τη φύση, και θα δεις το χώμα που αποτελεί το υπόβαθρό τους. Διότι κάθε δόξα του ανθρώπου είναι σαν το άνθος του χορταριού. Για ποιο λόγο υπερηφανεύεσαι, άνθρωπε, και γιατί; Κατέβα από τη μάταιη έπαρση, αναλογίσου την ευτέλεια της φύσεως· είσαι χώμα και στάχτη, τέφρα και σκόνη, καπνός και σκιά, χορτάρι και άνθος χορταριού. Ενώ λοιπόν συμβιώνεις με μια τέτοια φύση, εσύ υπερηφανεύεσαι, πες μου;

Διότι τέτοια είναι τα παρόντα, είτε είναι ευχάριστα είτε λυπηρά. Ένας άλλος προφήτης, μάλιστα, παρομοίασε ολόκληρη την ανθρώπινη ευημερία όχι με χόρτο, αλλά με μια άλλη, ακόμη πιο ευτελή ύλη, ονομάζοντάς την ολόκληρη μαζί «άνθος χόρτου». Διότι δεν αναφέρθηκε σε ένα μόνο μέρος της, όπως παραδείγματος χάριν μόνο στον πλούτο, ή μόνο στην τρυφή, ή μόνο στην εξουσία, ή μόνο στις τιμές, αλλά, αφού περιέλαβε όλα όσα θεωρούνται λαμπρά στους ανθρώπους με μία ονομασία, αυτήν της δόξας, εισήγαγε έπειτα την εικόνα του χόρτου λέγοντας: «Κάθε δόξα ανθρώπου είναι σαν το άνθος του χόρτου». Αλλά μήπως η δυστυχία είναι κάτι το φοβερό και βαρύ; Όμως πρόσεξε ότι και αυτή πάλι παρομοιάζεται με μιαν άλλη εικόνα, και περιφρόνησέ την και αυτήν. Διότι, παρομοιάζοντας τις λοιδορίες, τις ύβρεις, τους ονειδισμούς, τα χλευάσματα των εχθρών και τις επιβουλές με ιμάτιο που πάλιωσε και με μαλλί που καταφαγώθηκε, έλεγε: «Τον ονειδισμό των ανθρώπων μη φοβάστε, και από την περιφρόνησή τους μην καταβάλλεστε, διότι θα παλιώσουν σαν το ιμάτιο και θα καταφαγωθούν όπως το μαλλί από τον σκόρο». Τίποτα λοιπόν από όσα συμβαίνουν ας μη σε ταράζει, αλλά, αφήνοντας κατά μέρος το να παρακαλάς τον δείνα και τον δείνα και το να προστρέχεις σε σκιές —διότι αυτό είναι η ανθρώπινη συμμαχία—, παρακάλα αδιάκοπα τον Θεό που λατρεύεις να δώσει μόνο ένα νεύμα· και όλα λύνονται μέσα σε μία στιγμή.

Αναλογίσου, άθλιε και ταλαίπωρε, ποιος είσαι και ποιον περιεργάζεσαι· όντας άνθρωπος, πολυπραγμονείς τον Θεό; Διότι αρκούν και μόνο τα ονόματα για να δείξουν την υπερβολή της ανοησίας, καθώς ο άνθρωπος είναι χώμα και στάχτη, σάρκα και αίμα, χορτάρι και άνθος χόρτου, σκιά και καπνός και ματαιότητα, και οτιδήποτε άλλο πιο ανίσχυρο και ευτελές από αυτά. Και μην νομίσετε ότι τα λεγόμενα αυτά αποτελούν κατηγορία κατά της φύσεώς μας· διότι δεν τα λέω εγώ αυτά, αλλά οι προφήτες φιλοσοφούν κατ' αυτόν τον τρόπο, όχι για να ατιμάσουν το γένος μας, αλλά για να καταστείλουν την έπαρση των ανοήτων· όχι για να εξευτελίσουν τη φύση μας, αλλά για να ταπεινώσουν την αλαζονεία αυτών που παραφρονούν. Διότι, εάν, παρόλο που εκείνοι διατύπωσαν τόσα πολλά και τέτοια λόγια, εμφανίστηκαν εντούτοις κάποιοι που ξεπέρασαν τη μεγαλαυχία του διαβόλου, εάν δεν είχε ειπωθεί τίποτα από αυτά, σε ποιο βαθμό αλαζονείας δεν θα είχαν εκτραπεί; Πες μου. Έχουν τοποθετημένο το φάρμακο πάνω τους και ακόμη φλεγμαίνουν· και σε ποιο βαθμό υπεροψίας και αλαζονείας δεν θα είχαν διογκωθεί, εάν εκείνοι δεν είχαν αποφανθεί τόσα πολλά και τέτοια πράγματα για την ανθρώπινη φύση; Άκουσε λοιπόν τι λέει ο δίκαιος πατριάρχης για τον εαυτό του: «Εγώ όμως είμαι χώμα και στάχτη». Συνομιλούσε με τον Θεό, και δεν τον κυρίευσε η έπαρση από αυτή την παρρησία· μάλλον αυτή, ακριβώς αυτή η παρρησία τον έπειθε να έχει μετριοπάθεια. Αυτοί όμως, ενώ δεν είναι άξιοι ούτε της σκιάς εκείνου, νομίζουν ότι είναι ανώτεροι και από τους ίδιους τους αγγέλους, πράγμα το οποίο αποτελεί απόδειξη της έσχατης παραφροσύνης.

Διότι ποιος θα καυχηθεί ότι έχει αγνή καρδιά, ή ποιος θα τολμήσει να πει με παρρησία ότι είναι καθαρός από αμαρτίες; Αλλά όταν δυσφορείς για τη μακροθυμία του Θεού, αναλογίσου με ακρίβεια τα δικά σου σφάλματα, και θα οφείλεις ευγνωμοσύνη για την ανοχή του, θαυμάζοντας την ανεξικακία του. Ταράζεσαι και αδημονείς, και γεμίζεις τα πάντα με ταραχή, επειδή ο τάδε πλουτίζει δίχως να το αξίζει και απολαμβάνει τις περιποιήσεις των πολλών· έπειτα, δεν ακούς τον ψαλμωδό που λέει: «Μη φοβάσαι όταν πλουτίζει ο άνθρωπος, διότι όταν πεθάνει δεν θα τα πάρει όλα, ούτε θα κατέβει μαζί του η δόξα του»; Δεν ακούς τον προφήτη που φωνάζει με δυνατή φωνή: «Κάθε σάρκα είναι χορτάρι, και κάθε δόξα του ανθρώπου είναι σαν το άνθος του χορταριού»; Δεν βλέπεις την ίδια την αλήθεια των πραγμάτων να επιβεβαιώνει τις αποφάνσεις των προφητών; Δεν βλέπεις την εμπειρία και την κατάληξη να επικυρώνουν τα όσα έχουν ειπωθεί, ότι δηλαδή «όταν πεθάνει δεν θα τα πάρει όλα»;

Πώς η γυναίκα είναι βοηθός στα πνευματικά. Τι θα αντιτάξουμε λοιπόν, λέει, στον Παύλο που αναφέρει: «Τι γνωρίζεις, γυναίκα, μήπως και σώσεις τον άνδρα σου;» Αλλά και σε αυτόν που αποφαίνεται ότι η βοήθειά της είναι αναγκαία και στα πνευματικά ζητήματα; Και εγώ βεβαίως το προσυπογράφω αυτό. Διότι ούτε την αποκλείω εντελώς από τη συμμαχία στα πνευματικά (μη γένοιτο), αλλά ισχυρίζομαι ότι τα κατορθώνει αυτά τότε, όταν δεν ασχολείται με τα του γάμου, αλλά, παραμένοντας ως προς τη φύση της γυναίκα, προχωρεί προς την αρετή των μακαρίων ανδρών. Διότι δεν θα μπορέσει να τον προσελκύσει με το να καλλωπίζεται, ούτε με το να ζει τρυφηλά, ούτε με το να απαιτεί από τον άνδρα οικονομικά εισοδήματα, ούτε με το να είναι επιρρεπής στην πολυτέλεια και στη σπατάλη· αλλά όταν, έχοντας υψωθεί πάνω από όλα τα παρόντα πράγματα και έχοντας ενσαρκώσει στον εαυτό της τον αποστολικό βίο, επιδεικνύει πολλή επιείκεια, πολλή κοσμιότητα, πολλή περιφρόνηση προς τα χρήματα και ανεξικακία, τότε θα μπορέσει να τον κερδίσει, όταν λέει: «Έχοντας διατροφή και σκεπάσματα, με αυτά θα αρκεστούμε», όταν μέσω των έργων της κάνει πράξη αυτή τη φιλοσοφία και, περιγελώντας τον σωματικό θάνατο, λέει ότι η παρούσα ζωή δεν είναι τίποτα, όταν θεωρεί, σύμφωνα με τον προφήτη, όλη τη δόξα τούτου του βίου ως άνθος χόρτου.

Ένας άλλος προφήτης παρομοίασε ολόκληρη την ανθρώπινη ευημερία όχι με το χορτάρι, αλλά με ένα άλλο, ευτελέστερο στοιχείο, ονομάζοντάς την συνολικά άνθος. Διότι δεν ανέφερε ένα μόνο μέρος της, όπως παραδείγματος χάριν μόνο τον πλούτο ή μόνο την τρυφή, αλλά, αφού συμπεριέλαβε υπό μία ονομασία, αυτήν της δόξας, όλα όσα θεωρούνται λαμπρά στους ανθρώπους, εισήγαγε με αυτόν τον τρόπο την εικόνα του χορταριού, λέγοντας: «κάθε δόξα ανθρώπου είναι σαν το άνθος του χορταριού».

Ένας άλλος προφήτης, όμως, παρομοίασε ολόκληρη την ανθρώπινη ευημερία όχι με το χόρτο, αλλά με μία άλλη, ευτελέστερη ύλη, ονομάζοντάς την στο σύνολό της άνθος. Διότι δεν αναφέρθηκε σε ένα μόνο μέρος της, δηλαδή στον πλούτο ή την τρυφή, αλλά αφού περιέλαβε όλα όσα φαίνονται στους ανθρώπους λαμπρά υπό μία προσωνυμία, αυτήν της δόξας, εισήγαγε έτσι την εικόνα του χόρτου, λέγοντας: «κάθε δόξα ανθρώπου είναι ως άνθος χόρτου».

Λέγεται δε και για την Αρτεμισία, η οποία υπήρξε σύζυγος ενός πολύ επιφανούς άνδρα, ότι, επειδή και εκείνος επιθύμησε την τυραννία, περιέπεσε σε τέτοια φτώχεια και αναπηρία. Διότι το μέγεθος της απελπισίας και το πλήθος των δακρύων τής έσβησαν τα μάτια· και τώρα έχει ανάγκη από ανθρώπους να την οδηγούν από το χέρι και να την πηγαίνουν στις πόρτες των άλλων, ώστε να μπορεί με αυτόν τον τρόπο να εξοικονομεί την αναγκαία τροφή. Και θα μπορούσα να αναφέρω πολλούς άλλους οίκους που κατέρρευσαν με αυτόν τον τρόπο, εάν δεν γνώριζα την ευλάβεια και τη σύνεση της ψυχής σου, η οποία δεν επιθυμεί να βρίσκει παρηγοριά για τη δική της συμφορά από τα δεινά των άλλων. Και αυτά που ανέφερα, δεν τα ανέφερα τώρα για κανέναν άλλο λόγο, παρά μόνο για να μάθεις ότι τα ανθρώπινα πράγματα δεν είναι τίποτα, αλλά αληθώς, όπως λέει ο προφήτης: «Κάθε δόξα του ανθρώπου είναι σαν το άνθος του χορταριού». Διότι, όσο κι αν εξυψωθεί και λάμψει η δόξα, τόσο μεγαλύτερη προκαλεί την πτώση, όχι μόνο σε όσους εξουσιάζονται, αλλά και στους ίδιους τους βασιλείς. Διότι δεν θα μπορούσε κανείς να βρει ιδιωτικό οίκο γεμάτο από τόσες πολλές συμφορές, όσα είναι τα δεινά από τα οποία γέμουν τα βασιλικά ανάκτορα. Διότι πρόωρες ορφάνιες, χηρείες, βίαιοι θάνατοι, και μάλιστα πολύ πιο άνομοι και πιο πικροί από εκείνους που περιγράφονται στις τραγωδίες, ενσκήπτουν κυρίως σε αυτήν την εξουσία.

Διότι αυτό είναι το τέλος κάθε ευημερίας, αυτή είναι η κατάληξη των βιοτικών αγαθών. Μετά από την απόκτηση αμέτρητων εκτάσεων γης και χρυσό πολλών ταλάντων, κληρονομούμε ένα στενό και δυσώδες φέρετρο. Πράγματι, «πάσα σάρξ χόρτος και πάσα δόξα ανθρώπου ως άνθος χόρτου». Μια μικρή σφοδρότητα πυρετών που επέπεσε, σκόρπισε όλη την αφθονία του βίου· διότι η ιατρική τέχνη χορηγούσε μεν εξωτερικά τα φάρμακα, ο θάνατος όμως, μαχόμενος αόρατα ενάντια στα φάρμακα και προχωρώντας σιγά-σιγά, υποτάσσει τον άρρωστο. Και εκείνος, βλέποντας τον αναπόδραστο δήμιο να τον πιέζει και να ωθεί βίαια την ψυχή προς την έξοδο, στρέφει στενάζοντας το κεφάλι του δεξιά και αριστερά, και περιφέρει το βλέμμα του με δάκρυα.

«Διότι επαίνεσα τους νεκρούς, αυτούς που έχουν ήδη πεθάνει, περισσότερο από τους ζωντανούς, και καλύτερος από αυτούς τους δύο είναι εκείνος που δεν γεννήθηκε ακόμη, ο οποίος δεν γνώρισε όλο το έργο που γίνεται κάτω από τον ήλιο.» «Όλος ο μόχθος του ανθρώπου προορίζεται για το στόμα του.» «Σε τι υπερτερεί ο άνθρωπος από το κτήνος; Σε τίποτα· διότι τα πάντα είναι ματαιότητα.» «Όλες οι ημέρες του είναι γεμάτες πόνους και η απασχόλησή του ταραχή και θυμός. Ακόμη και τη νύχτα δεν ησυχάζει η καρδιά του. Διότι και αυτό είναι ματαιότητα.» «Όπως ακριβώς βγήκε γυμνός από την κοιλιά της μητέρας του, έτσι θα επιστρέψει, φεύγοντας όπως ήρθε, και δεν θα πάρει τίποτα από τον μόχθο του στο χέρι του για να το πάρει μαζί του· και αυτό επίσης είναι μια θλιβερή αρρώστια· διότι ακριβώς όπως ήρθε, έτσι και θα απέλθει.» «Οι πατέρες σας και οι προφήτες πού είναι; Μήπως θα ζήσουν αιώνια;» «Κάθε σάρκα είναι χορτάρι, και κάθε δόξα ανθρώπου είναι σαν το άνθος του χορταριού. Ξεράθηκε το χορτάρι, και το άνθος του έπεσε.» «Ιδού, όλοι εσείς θα παλιώσετε σαν το ένδυμα, και ο σκόρος θα σας καταφάει.» «Μη φοβηθείτε τον ονειδισμό των ανθρώπων και μην καταβάλλεστε από τις προσβολές τους· διότι θα παλιώσουν σαν το ένδυμα και θα φαγωθούν από τον σκόρο.» «Καπνός είναι η πνοή στα ρουθούνια μας· και η ζωή μας θα παρέλθει σαν τα ίχνη της νεφέλης. Διότι η ζωή μας είναι πέρασμα μιας σκιάς.» «Τι μας ωφέλησε η υπερηφάνειά μας; Και τι μας προσέφερε ο πλούτος μαζί με την αλαζονεία;»

Τη γη σήμερα εσύ την καλλιέργησες, και αύριο άλλος, και μετά από εκείνον έτερος. Βλέπεις τους αγρούς αυτούς και τις πολυτελείς οικίες; Πόσα ονόματα άλλαξε το καθένα από αυτά; Λεγόταν ότι ανήκει στον τάδε. Έπειτα μετονομάστηκε σε κάποιον άλλον· περιήλθε στον δείνα· και τώρα λέγεται ότι ανήκει σε άλλον. Άραγε, λοιπόν, δεν είναι μια οδός ο βίος, που πότε δέχεται τον έναν και πότε τον άλλον, και κάνει τους πάντες να ακολουθούν ο ένας τον άλλον; «Μακάριος, λοιπόν, εκείνος που δεν στάθηκε στην οδό των αμαρτωλών». Όταν δεις τη βλάστηση του χόρτου και το άνθος του χόρτου, να φέρνεις στον νου σου την ανθρώπινη φύση, ενθυμούμενος την εικόνα του σοφού Ησαΐα, ο οποίος είπε ότι: «Κάθε σάρκα είναι χόρτο, και κάθε δόξα του ανθρώπου σαν το άνθος του χόρτου». Διότι το βραχύβιο της ζωής, καθώς και η πρόσκαιρη χαρά και ευθυμία της ανθρώπινης ευημερίας, έχουν αποδοθεί με την πλέον εύστοχη εικόνα από τον προφήτη.

Επομένως, να χαίρεστε και να συμμετέχετε στη χαρά η μία της άλλης, υπομένοντας με γενναιότητα τους κόπους της ασκήσεως και του εγκλεισμού σας, γνωρίζοντας ότι κάθε σάρκα είναι χόρτο και κάθε δόξα ανθρώπου σαν το άνθος του χόρτου, και όλες οι επιθυμίες αυτού του αιώνα προέρχονται από τη φθορά και καταλήγουν στη φθορά, ενώ μόνο ο δικός σας έρωτας και η επιθυμία είναι άπειρος και άφθαρτος. Περιμένετε λοιπόν για λίγο ακόμη, υπομείνετε, υποτασσόμενες εσείς στην κυρία και πρωτονύμφη σας με καλό τρόπο και υπακοή, καθώς εκείνη σας επιτάσσει τα ερωτικά γνωρίσματα και τα προστάγματα του Νυμφίου Χριστού, ενώ η ίδια η κυρία, ως φέρουσα τον Νυμφίο, ας προσφέρει την ψυχή της, για να μην πω οτιδήποτε άλλο, για τη φροντίδα των νεανίδων, όχι μόνο όσον αφορά την ψυχή, αλλά και το σώμα, εκπληρώνοντας αυτό που ειπώθηκε από τον Απόστολο: νιώθοντας βαθιά αγάπη για εσάς, ευαρεστούμαστε να σας μεταδώσουμε όχι μόνο το ευαγγέλιο του Θεού, αλλά και τις ίδιες μας τις ψυχές εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών. Αυτόν να παρακαλάτε και για εμάς, για τη σωτηρία της ταπεινής μας ψυχής, ώστε, με αυτά που νουθετήσαμε, να νουθετηθούμε και εμείς και να σωθούμε όλοι από τον πονηρό.

Διότι ο αριθμός επτά είναι σύμβολο των επτά πνευματικών χαρισμάτων. Κάθονται δε στη γη, θέτοντας υποκάτω τους όλα τα γήινα και καταπατώντας τα, όπως ακριβώς και οι πεντακισχίλιοι κάθισαν πάνω στα χόρτα, δηλαδή έθεσαν τη σάρκα και τη δόξα υποκάτω τους. «Διότι κάθε σάρκα είναι χόρτο, και κάθε δόξα ανθρώπου σαν άνθος χόρτου.» Εδώ δε τα περισσεύματα είναι επτά κοφίνια, διότι ήταν πνευματικά και τελειότερα αυτά που δεν μπόρεσαν να φάνε. Περίσσεψαν, επομένως, εκείνα που χωρούν επτά κοφίνια, δηλαδή αυτά που μόνο το Άγιο Πνεύμα γνωρίζει. «Διότι το Πνεύμα ερευνά τα πάντα, ακόμη και τα βάθη του Θεού.» «Και αφού απέλυσε τα πλήθη, μπήκε στο πλοίο και ήλθε στα όρια των Μαγδαλά.» Ο Ιησούς αναχωρεί, επειδή κανένα άλλο θαύμα δεν έκανε περισσότερους να τον ακολουθήσουν όσο αυτό των άρτων. Σε σημείο μάλιστα που επρόκειτο να τον ανακηρύξουν βασιλιά, όπως αναφέρει ο Ιωάννης. Προκειμένου, λοιπόν, να αποφύγει την υποψία της κατάληψης της εξουσίας, μεταβαίνει σε άλλο τόπο.