Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 41:4

Μακ. Δεν ομολογώ μία θεότητα. Ορθ. Εάν λέγει ο Θεός στον ίδιο προφήτη, «Εγώ είμαι Θεός πρώτος, και εγώ στα επερχόμενα», ποιον από τους δύο λες ότι το έχει πει αυτό; Μακ. Τον Πατέρα. Ορθ. Τον Υιό, λοιπόν, δεν τον λες Θεό; Μακ. Τον είπα Θεό εκ Θεού. Ορθ. Εάν, λοιπόν, ο Πατέρας είναι Θεός, και ο Υιός είναι Θεός, και ο Θεός λέγει, «Εγώ είμαι Θεός πρώτος, και εγώ στα επερχόμενα»· άρα η θεότητα είναι μία. Μακ. Ακόμη και αν πεις περισσότερα, εγώ δεν πείθομαι να ομολογήσω μία θεότητα. Ορθ.

Την κάλεσε αυτός που την καλεί από τις αρχαίες γενιές. Διότι, πριν από την έλευση του Σωτήρα μας, οι άνθρωποι πάνω στη γη, μη διαφέροντας σε τίποτα από τα άλογα κτήνη, φαίνονταν να ζουν μέσα σε βαθιά αμάθεια, κατέχονταν από άγνοια και σκοτάδι, και είχαν υποδουλωθεί στους κοσμοκράτορες αυτού του αιώνα, και, υποτάσσοντας τον αυχένα της διάνοιάς τους στα θελήματα του διαβόλου, κατρακυλούσαν σε δρόμους φαυλότητας προς την απώλεια. Αλλά έλαμψε σε αυτούς ο Χριστός. Διότι Αυτός είναι η προσδοκία των εθνών. Και αφού τους απάλλαξε από αυτούς που παλαιότερα τους καταδυνάστευαν, τους ανέδειξε ελεύθερους, και υιούς του Θεού, ξεπλένοντας κάθε ρύπο που υπήρχε μέσα τους. Διότι τους δικαίωσε μέσω της πίστεως και με την έκχυση του Αγίου Πνεύματος τους ανέδειξε λαμπρούς και φωτισμένους.

Ποιος λοιπόν είναι αυτός που τα κατεργάστηκε όλα αυτά, παρά ο επί πάντων Θεός; Γι' αυτό προσθέτει στη συνέχεια: 〈την κάλεσε〉, δηλαδή τη 〈δικαιοσύνη, αυτός που την καλεί από την αρχή των γενεών, εγώ είμαι ο πρώτος Θεός, και στα επερχόμενα εγώ είμαι〉, χωρίο το οποίο ο Σύμμαχος ερμήνευσε ως εξής: 〈εγώ είμαι ο πρώτος Κύριος, και μετά των εσχάτων εγώ είμαι〉· ⌜διότι αυτός ήταν που έγινε γνωστός και στους 〈πρώτους〉, οι οποίοι από παλιά και εξ 〈αρχής〉 αναδείχθηκαν θεοφιλείς, και αυτός τον οποίο πίστεψε η εξ εθνών Εκκλησία μετά τον προηγούμενο λαό.⌝ Γι' αυτό προσθέτει: 〈είδαν τα έθνη και φοβήθηκαν〉. ⌜Μαρτυρεί δε ο λόγος ότι προέκυψε όχι η τυχαία ωφέλεια στα έθνη, εφόσον, αφού μετέβαλαν την προηγούμενη τύφλωση της πολυθεΐας, αντίκρισαν αυτόν που έχει πει: 〈εγώ είμαι ο πρώτος Θεός, και στα επερχόμενα εγώ είμαι〉.

Η «Δικαιοσύνη που εγείρεται από την ανατολή», ποια άλλη θα μπορούσε να είναι, έχοντας συγκεκριμένη ουσία και δική της υπόσταση, παρά ο Χριστός του Θεού, για τον οποίο ο απόστολος αναφέρει: «Ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, δικαιοσύνη και αγιασμός και απολύτρωση»; Αυτόν, μέσα από τους κόλπους του Πατρός, οι οποίοι αποτελούν την ανατολή κάθε νοητού φωτός, τον εξήγειρε η οικονομία της ενανθρωπήσεως, ή και ο ίδιος ο Πατέρας, ο οποίος τον παρέδωσε ενώπιον των εθνών· ώστε οι προγενέστεροι αόρατοι βασιλείς τους, που είναι πονηρές δυνάμεις, να εκσταθούν από το παράδοξο της οικονομίας, βλέποντας έναν τόσο σπουδαίο Υιό του Θεού να μην έχει ούτε είδος ούτε κάλλος· και προκειμένου, έπειτα από μια τέτοια έκσταση, να παραδοθούν στη γη οι ρομφαίες τους, και τα τόξα τους σαν πεταμένα φρύγανα, ώστε να μην κατέχουν πια πολεμικά όπλα και πύρινα βέλη, με τα οποία πρωτύτερα καταπολεμούσαν τις ψυχές που είχαν υποτάξει. Μετά από αυτά αναφέρει, «και θα τους καταδιώξει»· ώστε έτσι, κατά το τέλος των πάντων, αφού εκδιωχθούν εκείνοι, η οδός των ποδιών του να διέλθει με ειρήνη. «Ποιος δε», αναφέρει, «τα ενήργησε και τα έπραξε αυτά;»

Και πάλι προσθέτει: εάν θέλεις να ακούσεις και άλλη προφητεία του ιδίου που μας επιβεβαιώνει ότι ένας είναι ο Θεός, «Εγώ είμαι ο Θεός», λέει, «ο πρώτος, και σε όσα πρόκειται να έλθουν εγώ είμαι»· διότι το «εγώ» είναι δηλωτικό ενός προσώπου, αφού οι δύο εκφράσεις μάς φανερώνουν ένα πρόσωπο. Διότι λέγοντας «εγώ» προσθέτει και το «είμαι», ώστε μέσω των δύο μερών του λόγου, της αντωνυμίας και του ρήματος, να μαρτυρείται η μονάδα της θεότητος. Εάν δε χρειάζεται και άλλη μαρτυρία, και πάλι θα του παραθέσω τον ίδιο προφήτη να λέει: «Εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ μετά από αυτά, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός». Εάν ο Αστέριος θεωρεί 〈ότι ο Υιός είναι χωρισμένος καθ' υπόστασιν από τον Πατέρα ως υιός ανθρώπου〉, σκανδαλιζόμενος από την ανθρώπινη σάρκα την οποία ανέλαβε για εμάς, ας μας υποδείξει αυτόν που τα λέει αυτά· διότι και εδώ η λεγόμενη ρήση ανήκει σε ένα πρόσωπο. Ποιος είναι λοιπόν αυτός που λέει «δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα»; Ας ακούσει δε και άλλη προφητεία που λέει «δεν υπάρχει δίκαιος και σωτήρας εκτός από εμένα». Εάν νομίζει ότι υπάρχουν δύο θεοί, είναι ανάγκη να ομολογήσει ότι ο έτερος δεν είναι δίκαιος ούτε σωτήρας. Εάν όμως δεν είναι δίκαιος ούτε σωτήρας, πώς μπορεί ακόμη να είναι Θεός; Διότι αποφαίνεται ότι υπάρχει ένας δίκαιος και σωτήρας. Και πάλι λέει, «Πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος, και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει, εγώ είμαι ο Θεός, και δεν θα υπάρξει σωτήρας εκτός από εμένα».

Διότι εμείς, από τις μεγάλες και υψηλές ονομασίες, και έχουμε κατανοήσει και κηρύσσουμε τη θεότητα του Υιού. Ποιες είναι αυτές; Η ονομασία «Θεός», «Λόγος», «Αυτός που ήταν στην αρχή», «Αυτός που είναι μαζί με την αρχή», η «Αρχή»· «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος»· και, «Μαζί σου είναι η αρχή»· και, «Εκείνος που την ονομάζει αρχή από γενεών». Επειδή είναι Υιός μονογενής: «Ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε». «Οδός», «αλήθεια», «ζωή», «φως»: «Εγώ είμαι η οδός και η αλήθεια και η ζωή»· και, «Εγώ είμαι το φως του κόσμου». «Σοφία», «δύναμη»: «Χριστός, Θεού δύναμη και Θεού σοφία». «Απαύγασμα», «χαρακτήρας», «εικόνα», «σφραγίδα»: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του»· και, «Εικόνα της αγαθότητας»· και, «Διότι αυτόν σφράγισε ο Πατέρας, ο Θεός». «Κύριος», «βασιλιάς», «ο Ων», «ο Παντοκράτορας»: «Έβρεξε ο Κύριος φωτιά από τον Κύριο»· και, «Ράβδος ευθύτητας είναι η ράβδος της βασιλείας σου»· και, «Ο Ων και ο Ην και ο Ερχόμενος και ο Παντοκράτορας». Αυτά λέγονται με σαφήνεια για τον Υιό, καθώς και όσα έχουν την ίδια σημασία με αυτά, από τα οποία κανένα δεν είναι επίκτητο, ούτε προστέθηκε αργότερα στον Υιό, ή στο Πνεύμα, όπως ακριβώς δεν προστέθηκε ούτε στον ίδιο τον Πατέρα. Διότι το τέλειο δεν προέρχεται από προσθήκη. Επειδή δεν υπήρξε ποτέ εποχή που να ήταν χωρίς Λόγο, ούτε υπήρξε εποχή που να μην ήταν Πατέρας, ούτε υπήρξε εποχή που να μην ήταν αληθινός, ή να ήταν χωρίς σοφία, ή αδύναμος, ή στερημένος από ζωή, ή από λαμπρότητα, ή από αγαθότητα.

Ι΄. Έπειτα, αφού αναιρεί σοφά τις κακόβουλες διαβολές του Ευνομίου ενάντια στα όσα ειπώθηκαν από τον Μέγα Βασίλειο περί της γεννήσεως του Μονογενούς, ολοκληρώνει τον λόγο. Α΄. Ο δε πέμπτος λόγος υπόσχεται να εκθέσει τα όσα ειπώθηκαν από τη φωνή του αποστόλου Πέτρου, ωστόσο το αναβάλλει, και πρώτα πραγματεύεται περί της κτίσεως, ότι δηλαδή κανένα μέρος της δεν είναι άξιο λατρείας, αλλά οι άνθρωποι, πλανημένοι από την απαίδευτη και ασθενή τους διάνοια και θαυμάζοντας το κάλλος της, θεοποίησαν τα μέρη του κόσμου· στο πλαίσιο αυτό ερμήνευσε άριστα και τη ρήση του Ησαΐα «Εγώ Θεός πρώτος».

Όταν, λοιπόν, ακούσεις ότι ο Υιός είναι «η αρχή που προέρχεται από την αρχή» και «αυτός που τον ονομάζει αρχή από γενεών» και «μαζί σου είναι η αρχή κατά την ημέρα της δυνάμεώς σου», να εννοείς ότι πρόκειται για την αρχή των δημιουργημάτων, όπως ακριβώς και ο Ιωάννης με σαφήνεια αναφωνεί γι' αυτόν στην Αποκάλυψη: «η αρχή των κτισμάτων του Θεού». Όχι ως απαρχή των κτισμάτων, μη γένοιτο, διότι είναι Θεός, αλλά ως δημιουργός τους. Διότι είναι κοινωνός της πατρικής αρχής από την οποία προέρχονται αυτά, μέσω της οποίας παίρνει και το όνομα της κυριαρχίας επί των πάντων. Πώς, όμως, θα μπορούσε κάποιος να πει ότι ο Υιός είναι αρχή του Πνεύματος με αυτήν τη σημασία, εάν δεν θεωρήσει και το Πνεύμα δούλο ή κτιστό; Αλλά επειδή το Πνεύμα είναι Θεός, ο Υιός δεν είναι αρχή του με αυτήν την έννοια, εκτός κι αν είναι ως αρχή της θεότητας. Εάν όμως ο Υιός είναι η αρχή της θεότητας του Αγίου Πνεύματος, και είναι αδύνατον να είναι κοινωνός με τον Πατέρα σε αυτό, αφού έχει θεολογηθεί ότι «μόνο ο Πατέρας είναι η πηγαία θεότητα», τότε άρα ο Υιός είναι αρχή κάποιας άλλης, διαφορετικής θεότητας, και έτσι απέσπασε το Πνεύμα από τη θεότητα που πηγάζει από τον Πατέρα. Ή μήπως να αποδώσουμε δύο διαφορετικές θεότητες σε αυτό το ένα πρόσωπο, την ώρα που ομολογούμε μία θεότητα και στα τρία;

Όταν, λοιπόν, ακούσεις ότι ο Υιός είναι «η αρχή εκ της αρχής» και «εκείνος που τον καλεί αρχή από τις γενεές» και «μαζί σου είναι η αρχή κατά την ημέρα της δυνάμεώς σου», να εννοείς ότι αυτό αφορά τα δημιουργήματα. Όπως ακριβώς και ο Ιωάννης αναφωνεί ολοκάθαρα για αυτόν στην Αποκάλυψη, «η αρχή των κτισμάτων του Θεού», όχι ως το πρώτο κτίσμα, μη γένοιτο, διότι είναι Θεός, αλλά ως δημιουργός τους· διότι είναι κοινωνός της πατρικής αρχής από την οποία προέρχονται αυτά, η οποία αποτελεί και χαρακτηρισμό της δεσποτείας των πάντων.

ΨΑΛΜΟΣ Π'. «Ισραήλ, εάν με ακούσεις, δεν θα υπάρξει σε σένα πρόσφατος Θεός.» Το «εάν» της ακοής το προσέθεσε για αυτόν τον λόγο, ώστε να δείξει ότι, αν και προγνώριζε την παρακοή τους, αυτό ωστόσο δεν τους αφαιρούσε τη δυνατότητα να μεταστραφούν· διότι μπορούσαν, εάν το ήθελαν. Και η πρόγνωση του Θεού δεν εμποδίζει τη μετάνοια· επειδή προγνωρίζει και αυτό, ότι είναι δυνατόν στους αμαρτωλούς να μεταστραφούν, εάν το θελήσουν. Ο Χριστός δεν ήταν πρόσφατος Θεός, ούτε ξένος· διότι αυτός ήταν που τους εξήγαγε από τη γη της Αιγύπτου· αυτός ήταν από την αρχή, αυτός και μετά από αυτά· όπως το φανέρωσε μέσω της προφητείας του Ησαΐα, διότι λέει: Εγώ είμαι Θεός πρώτος, και στα επερχόμενα εγώ είμαι. Και πάλι: Εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος δίκαιος εκτός από εμένα, και Σωτήρας δεν υπάρχει παρά μόνο εγώ. Και Σωτήρας, χωρίς καμία αντίρρηση, ονομάζεται αυτός που σαρκώθηκε για να σώσει το δικό μας γένος. «Και δεν άκουσε ο λαός μου.» Διότι ούτε όταν δίδασκε ούτε όταν κήρυττε το Ευαγγέλιο υπέμειναν να τον ακούσουν, ούτε όταν θαυματουργούσε θέλησαν να δώσουν προσοχή· αλλά βάρυναν τα αυτιά τους, για να μην ακούσουν τις εντολές του Κυρίου, και έκλεισαν τα μάτια τους, όπως έλεγε ο Ησαΐας, για να μη δουν τα θαύματα.

Ανανεωθείτε ενώπιόν μου, νησιά· διότι οι άρχοντες θα αποκτήσουν νέα δύναμη· ας πλησιάσουν και ας μιλήσουν όλοι μαζί, και έπειτα ας αναγγείλουν την κρίση. Ποιος εξήγειρε από την ανατολή τη δικαιοσύνη, και την κάλεσε να ακολουθεί τα βήματά του; Θα πορευτεί, θα την παραδώσει ενώπιον των εθνών, και θα καταπλήξει βασιλιάδες, και θα ρίξει στη γη τα μαχαίρια τους και τα τόξα τους σαν σκορπισμένα φρύγανα· και θα τους καταδιώξει, και ο δρόμος των ποδιών του θα περάσει με ειρήνη. Ποιος ενήργησε και τα έκανε αυτά; Εκείνος που την καλεί από την αρχή των γενεών. Εγώ, ο Θεός, είμαι ο πρώτος, και για τα επερχόμενα πάλι εγώ είμαι. Είδαν τα έθνη και φοβήθηκαν, τα πέρατα της γης πλησίασαν και συνήλθαν, αποφασίζοντας να βοηθήσει ο καθένας τον πλησίον και τον αδελφό του, και θα πει: Ενισχύθηκε ο ξυλουργός και ο σιδηρουργός που χτυπά με το σφυρί και σφυρηλατεί· τότε θα πει: Καλή είναι η συναρμογή, τα στερέωσαν με καρφιά, θα τα τοποθετήσουν και δεν θα σαλευτούν.

Και έκραζαν ο ένας προς τον άλλον, και έλεγαν: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ. Γεμάτη είναι όλη η γη από τη δόξα του.» «Εγώ είμαι ο Θεός ο πρώτος, και στα επερχόμενα εγώ είμαι.» «Μάθετε, και πιστέψτε σε μένα, και κατανοήστε ότι εγώ είμαι· πριν από μένα δεν υπήρξε άλλος Θεός, και μετά από μένα δεν θα υπάρξει. Εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει σωτήρας εκτός από εμένα.» «Αυτά λέει ο Κύριος, ο Θεός ο βασιλιάς του Ισραήλ, και εκείνος που τον λύτρωσε, ο Κύριος Σαβαώθ. Εγώ είμαι ο πρώτος, και εγώ είμαι και μετά από αυτά, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός.

Συνάγεται, λοιπόν, από παντού, έστω κι αν δεν το επιθυμούν οι εχθροί της αλήθειας, ότι εμείς οι Χριστιανοί είμαστε οι νικητές. Διότι σε εμάς παραγγέλλει το Πνεύμα να ψάλλουμε στον Κύριο άσμα καινό, όχι μόνο στα Ιεροσόλυμα ούτε στην Ιουδαία, που είναι μικρά τμήματα της οικουμένης, αλλά σε κάθε τόπο της κυριαρχίας του, υψώνοντας όσια χέρια, να τον λατρεύουμε με οσιότητα και δικαιοσύνη, όταν ανέτειλε σε εμάς το φως από το ύψος και έδωσε σε εμάς, τον λαό του, τη γνώση της σωτηρίας με την άφεση των αμαρτιών μας. Έτσι εμείς, ως λαός του, γνωρίζουμε αλαλαγμό δοξολογίας, και πορευόμαστε στο φως του προσώπου του, και σε αυτόν ελπίζουμε όλη η σύναξη των λαών, και δεν υπάρχει μεταξύ των Χριστιανών νέος Θεός, αλλά πάντοτε τον ένα και τον αυτό Θεό γνωρίζουμε. Διότι λέει: «Εγώ είμαι ο Θεός, ο πρώτος και στα επερχόμενα», και, «Εκτός από εσένα άλλον Θεό δεν γνωρίζουμε». Προς αυτόν λέμε: «Γνωστοποίησε, λοιπόν, ο Κύριος το σωτήριό του, ενώπιον των εθνών αποκάλυψε τη δικαιοσύνη του». Και ποια είναι αυτή, άκουσε τον Παύλο που λέει: «Ο οποίος έγινε για εμάς σοφία από τον Θεό, και δικαιοσύνη, και αγιασμός, και απολύτρωση».