Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 44:6

Λόγος του Αθανασίου, αρχιεπισκόπου Αλεξανδρείας, προς τον Ζακχαίο, νομοδιδάσκαλο των Ιουδαίων. Ο Ζακχαίος είπε: Πλανάσθε οι Χριστιανοί, πρώτον διότι νομίζετε ότι υπάρχουν και άλλοι θεοί εκτός από τον έναν και μοναδικό Θεό, ενώ η Γραφή παντού αναφέρει ότι ένας είναι ο Θεός: «Άκουε», λέει, «Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου είναι ένας»· και πάλι: «Εγώ είμαι ο πρώτος Θεός και εγώ μετά από αυτά· και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός». Και πάλι: «Άκουσε, λαέ μου, και θα σου μιλήσω, Ισραήλ, και θα διαμαρτυρηθώ σε εσένα· Ισραήλ, εάν με ακούσεις, δεν θα υπάρξει σε εσένα νέος θεός, ούτε θα προσκυνήσεις ξένο θεό. Διότι εγώ είμαι Κύριος ο Θεός σου, ο οποίος σε ανήγαγε από τη γη της Αιγύπτου». Και άλλα αμέτρητα παρόμοια. Δεύτερον δε, διότι ονομάζετε τον Χριστό Θεό· και δεν ντρέπεστε να ακούτε ότι αυτός είναι παθητός και γεννημένος από γυναίκα;

Διότι ο Υιός είναι τέτοιος, όπως ακριβώς ο Πατέρας, εφόσον κατέχει όλα τα του Πατρός· γι' αυτό και υποδηλώνεται μαζί με τον Πατέρα. Διότι κανείς δεν θα τον αποκαλούσε Πατέρα, εάν δεν υπήρχε Υιός. Όποιος βέβαια αποκαλεί τον Θεό δημιουργό, δεν υποδηλώνει οπωσδήποτε και τα δημιουργήματα· διότι υφίσταται ως δημιουργός και πριν από τα δημιουργήματα· όποιος όμως τον αποκαλεί Πατέρα, αμέσως μαζί με τον Πατέρα υποδηλώνει και την ύπαρξη του Υιού. Γι' αυτό και όποιος πιστεύει στον Υιό, πιστεύει στον Πατέρα· διότι πιστεύει στο ίδιον της ουσίας του Πατρός· και έτσι η πίστη σε έναν Θεό είναι μία· και αυτός που προσκυνά και τιμά τον Υιό, εν τω Υιώ προσκυνά και τιμά τον Πατέρα. Διότι μία είναι η θεότητα· και γι' αυτό μία είναι η τιμή και μία η προσκύνηση, η οποία αποδίδεται στον Πατέρα εν τω Υιώ και δι' αυτού· και όποιος προσκυνά κατ' αυτόν τον τρόπο, προσκυνά έναν Θεό· διότι ένας είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από αυτόν. Όταν λοιπόν λέγεται ότι μόνος ο Πατέρας είναι Θεός, και ότι ένας είναι ο Θεός, και το «Εγώ είμαι», και το «Εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός», και το «Εγώ είμαι ο πρώτος, και εγώ μετά από αυτά», ορθώς λέγονται· διότι ένας είναι ο Θεός και μόνος και πρώτος.

Εάν λοιπόν λέγεται ότι ο Πατέρας είναι ο μόνος αληθινός Θεός, αυτό δεν έχει ειπωθεί για να αθετήσει Εκείνον που λέει, «Εγώ είμαι η αλήθεια», αλλά για να αναιρέσει πάλι εκείνους που δεν είναι εκ φύσεως αληθινοί, όπως είναι ο Πατέρας και ο δικός Του Λόγος. Διότι έτσι και ο ίδιος ο Κύριος αμέσως προσέθεσε: «Και τον Ιησού Χριστό, τον οποίο απέστειλες». Αν όμως ήταν κτίσμα, δεν θα είχε συνδέσει και συναριθμήσει τον εαυτό Του με Εκείνον που Τον έκτισε. Διότι ποια κοινωνία μπορεί να υπάρχει μεταξύ του αληθινού και του μη αληθινού; Τώρα όμως, συνδέοντας τον εαυτό Του με τον Πατέρα, έδειξε ότι προέρχεται από τη φύση του Πατέρα, και μας έδωσε να γνωρίσουμε ότι είναι αληθινό γέννημα του αληθινού Πατέρα. Αυτό έμαθε και δίδαξε ο Ιωάννης, γράφοντας στην Επιστολή του: «Και βρισκόμαστε στον Αληθινό, στον Υιό Του Ιησού Χριστό. Αυτός είναι ο αληθινός Θεός, και η αιώνια ζωή». Και όταν ο μεν προφήτης λέει σχετικά με την κτίση: «Αυτός που μόνος άπλωσε τον ουρανό», και ο δε Θεός: «Εγώ μόνος εξέτεινα τον ουρανό», έχει γίνει σε όλους φανερό ότι μέσα στο «μόνος» υποδηλώνεται και ο Λόγος του μόνου, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, και χωρίς Αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα. Επομένως, αν έγινε (η κτίση) μέσω του Λόγου, και (ο Πατέρας) λέει «Εγώ μόνος», και μαζί με τον μόνο εννοείται και ο Υιός, μέσω του οποίου δημιουργήθηκε ο ουρανός, κατ' αυτόν τον τρόπο, ακόμη και αν λέγεται, «Ένας Θεός», και, «Εγώ μόνος», και, «Εγώ πρώτος», εννοείται ότι στον έναν και μόνο και πρώτο συνυπάρχει ο Λόγος, ακριβώς όπως το απαύγασμα μέσα στο φως.

Αυτό δεν θα μπορούσε να νοηθεί για κανέναν άλλον, παρά μόνο για τον Λόγο. Διότι όλα τα άλλα ήλθαν στην ύπαρξη εκ του μη όντος δια του Υιού, και έχουν μεγάλη απόσταση ως προς τη φύση· ο ίδιος όμως ο Υιός προέρχεται από τον Πατέρα κατά φύση και είναι αληθινό γέννημα. Γι' αυτό και το ρητό που νόμισαν οι ανόητοι ότι μπορούν να προβάλουν προς υπεράσπιση της αίρεσής τους, δηλαδή το «Εγώ είμαι πρώτος», αυτό ακριβώς ελέγχει περισσότερο την κακόνοιά τους. Λέει ο Θεός: «Εγώ είμαι πρώτος, και εγώ είμαι και μετά από αυτά». Εάν λοιπόν λέγεται πρώτος από αυτά με την έννοια ότι συναριθμείται με όσα υπάρχουν μετά από Αυτόν, ώστε και εκείνα να έρχονται δεύτερα μετά από Αυτόν, τότε σύμφωνα με εσάς θα ανήκει και ο ίδιος στα δημιουργήματα και θα προηγείται μόνο κατά τον χρόνο. Αλλά αυτό και μόνο ξεπερνά κάθε ασέβεια. Εάν, όμως, είπε το «Εγώ είμαι πρώτος» ως απόδειξη του ότι δεν προέρχεται από κάποιον, ούτε υπάρχει κάποιος πριν από Αυτόν, αλλά ότι ο ίδιος είναι η αρχή και η αιτία των πάντων, καθώς και για την αναίρεση των μύθων των Ελλήνων, είναι προφανές ότι και το να ονομάζεται ο Υιός πρωτότοκος, δεν λέγεται επειδή συναριθμείται με την κτίση, αλλά ως απόδειξη της δημιουργίας των πάντων δια του Υιού και της υιοποίησης.

Γι' αυτό και υποδηλώνεται μαζί με τον Πατέρα· διότι κανείς δεν θα μπορούσε να κάνει λόγο για πατέρα, εάν δεν υπάρχει υιός. Εκείνος βέβαια που αποκαλεί τον Θεό δημιουργό, δεν υποδηλώνει απαραίτητα και τα δημιουργήματα —διότι ο δημιουργός υπάρχει και πριν από τα δημιουργήματα—, ενώ εκείνος που λέει τη λέξη «Πατέρας», αμέσως μαζί με τον Πατέρα υποδηλώνει και την ύπαρξη του Υιού. Γι' αυτόν τον λόγο και εκείνος που πιστεύει στον Υιό, πιστεύει στον Πατέρα. Διότι πιστεύει στο ίδιον της ουσίας του Πατέρα· και έτσι, μία είναι η πίστη σε έναν Θεό, και εκείνος που προσκυνά και τιμά τον Υιό, στο πρόσωπο του Υιού προσκυνά και τιμά τον Πατέρα. Διότι μία είναι η θεότητα. Και για τον λόγο αυτό, μία είναι η τιμή και μία η προσκύνηση που αποδίδεται στον Πατέρα εν τω Υιώ και μέσω Αυτού· και όποιος προσκυνά με αυτόν τον τρόπο, προσκυνά έναν Θεό. «Διότι ένας Θεός υπάρχει, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από Αυτόν». Όταν λοιπόν ο Πατέρας ονομάζεται «μόνος Θεός» και λέγεται ότι «είναι ένας Θεός», και το «Εγώ είμαι, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει άλλος Θεός» και «Εγώ είμαι ο πρώτος και Εγώ είμαι και έπειτα από αυτά», σωστά λέγεται —διότι είναι ένας Θεός και μόνος και πρώτος—, όμως δεν τα λέει αυτά για να αναιρέσει τον Υιό. Μη γένοιτο· αλλά υπάρχει και ο Ίδιος μέσα στον ένα και μόνο και πρώτο, όντας ο μοναδικός Λόγος και η Σοφία και το απαύγασμα του ενός και μόνου και πρώτου. Είναι δε και ο Ίδιος πρώτος και «πλήρωμα της θεότητος» του πρώτου και μόνου, όντας ολόκληρος και «πλήρης» Θεός.

Εάν λοιπόν λέγεται και ο Πατέρας «μόνος αληθινός», αυτό δεν έχει ειπωθεί προς απόρριψη εκείνου που λέει «εγώ είμαι η αλήθεια», αλλά προς αναίρεση εκείνων που από τη φύση τους δεν είναι αληθινοί, όπως είναι ο Πατέρας και ο Λόγος Του. Διότι έτσι και ο ίδιος ο Κύριος αμέσως συνέδεσε τη φράση «και τον Ιησού Χριστό, τον οποίο απέστειλας». Αν όμως ήταν κτίσμα, δεν θα συνέδεε και δεν θα συγκατέλεγε τον εαυτό Του με Εκείνον που Τον έκτισε. Διότι ποια κοινωνία υπάρχει μεταξύ του αληθινού και του μη αληθινού; Τώρα όμως, συνδέοντας τον εαυτό Του με τον Πατέρα, έδειξε ότι είναι από τη φύση του Πατέρα, και μας «έδωσε» την ικανότητα να γνωρίζουμε ότι είναι αληθινό γέννημα του αληθινού Πατέρα. Μαθαίνοντας αυτό ο Ιωάννης, το δίδαξε γράφοντας στην επιστολή του: «και είμαστε στον αληθινό, στον Υιό του Ιησού Χριστό. Αυτός είναι ο αληθινός Θεός και η αιώνια ζωή». Και ενώ ο προφήτης λέει σχετικά με την κτίση: «Αυτός που άπλωσε τον ουρανό μόνος του», και ο Θεός λέει: «Εγώ μόνος εξέτεινα τον ουρανό», έχει γίνει φανερό στον καθένα ότι στη λέξη «μόνος» υποδηλώνεται και ο Λόγος του μόνου [Θεού], μέσω του οποίου «τα πάντα έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα πράγμα». Επομένως, εάν έγινε μέσω του Λόγου, και λέει «εγώ μόνος», νοείται μαζί με το «μόνος» και ο Υιός, μέσω του οποίου δημιουργήθηκε και ο ουρανός. Έτσι λοιπόν, ακόμη και αν λέγεται «ένας Θεός» και «εγώ μόνος» και «εγώ πρώτος», μέσα στο «ένας» και στο «μόνος» και στο «πρώτος» νοείται ότι συνυπάρχει ο Λόγος, όπως ακριβώς μέσα στο φως το απαύγασμα. Και αυτό δεν θα μπορούσε να νοηθεί για κανέναν άλλον, παρά μόνο για τον Λόγο.

Διότι όλα μεν τα άλλα ήλθαν σε ύπαρξη εκ του μη όντος διά του Υιού και έχουν μεγάλη απόσταση ως προς τη φύση· ο ίδιος δε ο Υιός είναι «εκ του Πατρός» κατά φύση και αληθινό γέννημα. Γι' αυτό και το ρητό που θεώρησαν ότι μπορούν να προβάλουν οι ανόητοι, το «εγώ είμαι πρώτος», προς υπεράσπιση της αίρεσής τους, αυτό μάλλον ελέγχει την κακόνοιά τους. Λέει ο Θεός: «εγώ είμαι πρώτος και εγώ μετά από αυτά». Εάν λοιπόν, επειδή συγκαταλέγεται με εκείνα που έπονται από αυτόν, ονομάζεται πρώτος εξ αυτών, ώστε και εκείνα να έρχονται δεύτερα μετά από αυτόν, ας θεωρηθεί σύμφωνα με εσάς ότι είναι και αυτός ένα από τα δημιουργήματα που προηγείται μόνο κατά τον χρόνο — αλλά αυτό και μόνο ξεπερνά κάθε ασέβεια. Εάν όμως προς απόδειξη του ότι ο ίδιος δεν προέρχεται από κάποιον ούτε υπήρξε κάποιος πριν από αυτόν, αλλά ότι ο ίδιος είναι η αρχή και το αίτιο των πάντων, και προς αναίρεση των μύθων των Ελλήνων έχει πει το «εγώ είμαι πρώτος», είναι προφανές ότι και το να αποκαλείται ο Υιός «πρωτότοκος», δεν λέγεται «πρωτότοκος» επειδή συγκαταλέγεται στην κτίση, αλλά προς απόδειξη της δημιουργίας και της υιοθεσίας των πάντων διά του Υιού. Διότι, όπως ακριβώς ο Πατέρας είναι «πρώτος», έτσι και αυτός είναι αφενός πρώτος, ως εικόνα του πρώτου και εφόσον ο πρώτος βρίσκεται μέσα του, και αφετέρου είναι γέννημα «εκ του Πατρός», και εν αυτώ ολόκληρη η κτίση κτίζεται και υιοποιείται.

Εγώ, από την πλευρά μου, «αιχμαλωτίζοντας κάθε νόημα», αν και αμαθής, «στην υπακοή του Χριστού», έτσι περίπου διασαφηνίζω αυτά τα ζητήματα. Έτσι, λέει ο Αθανάσιος, το Πνεύμα είναι από τον Πατέρα και παρά του Λόγου, αυτό που εκπορεύεται από τον Πατέρα, όπως ακριβώς και από τον ίδιο τον συναΐδιο Πατέρα, όπως ακριβώς και ο Υιός κατ' αυτόν τον τρόπο αποστέλλεται, και δίδεται από το Πνεύμα στους πιστούς, όπως και από τον ίδιο τον Πατέρα· και λάβε τη μαρτυρία από τον ίδιο τον Λόγο και Υιό, που λέει: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε. Με απέστειλε για να κηρύξω το Ευαγγέλιο στους φτωχούς». Άρα το Πνεύμα και έχρισε τον Υιό, και τον απέστειλε· αλλά και ο Πατέρας αποστέλλεται και από τους δύο, τον Υιό και το Πνεύμα. Και το πώς συμβαίνει αυτό, άκουσέ το από τον ίδιο τον Πατέρα που λέει τα εξής μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Άκουσέ με, Ιακώβ και Ισραήλ, τον οποίο εγώ καλώ· Εγώ είμαι ο πρώτος Θεός, εγώ και έπειτα από αυτά· και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός. Εγώ με το χέρι μου θεμελίωσα τη γη, και το Πνεύμά μου στερέωσε τον ουρανό. Εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα. Και τώρα ο Κύριος με απέστειλε». Άρα ο Πατέρας είναι αυτός που λέει εδώ το: «Με απέστειλε». Βλέπεις την ισοτιμία των τριών προσώπων της υπέρτατης θεότητας;

Εάν κάποιος αποκαλεί τον εκ Μαρίας Υιό μόνο άνθρωπο, ανάθεμα έστω. Εάν κάποιος, αποκαλώντας Θεό και άνθρωπο τον εκ Μαρίας, εννοεί κατ' αυτόν τον τρόπο ως Θεό τον αγέννητο, ανάθεμα έστω. Εάν κάποιος τη φράση «εγώ είμαι Θεός πρώτος και εγώ μετά ταύτα και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός», η οποία ειπώθηκε για την αναίρεση των ειδώλων και των ανύπαρκτων θεών, την εκλαμβάνει με ιουδαϊκό τρόπο προς αναίρεση του μονογενούς προ αιώνων Θεού, ανάθεμα έστω.

Επομένως, σε σχέση με τα είδωλα και τα σεβάσματα των εθνών πρέπει να κατανοούμε και το προαναφερθέν, και το «Εγώ είμαι Θεός πρώτος, και εγώ μετά από αυτά, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός»· και το «Πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός, και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει»· και το «Άκουε, Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος»· και όλα τα παρόμοια, και όχι σε σχέση με τον Υιό.

Ένας Θεός και Πατέρας και ένας μονογενής Υιός και ένα άγιο Πνεύμα. Την καθεμία από τις υποστάσεις τη διακηρύσσουμε ξεχωριστά· όταν όμως χρειαστεί να τις συναριθμήσουμε, δεν παρασυρόμαστε από μια απαίδευτη αρίθμηση προς την έννοια της πολυθεΐας. Διότι δεν αριθμούμε προσθετικά, αυξάνοντας από το ένα στο πλήθος, λέγοντας ένα και δύο και τρία, ούτε πρώτον και δεύτερον και τρίτον. «Διότι εγώ είμαι ο Θεός ο πρώτος, και εγώ είμαι και μετά από αυτά.» Για δεύτερο Θεό όμως ουδέποτε μέχρι και σήμερα έχουμε ακούσει· διότι, προσκυνώντας Θεό εκ Θεού, και το ιδιάζον των υποστάσεων ομολογούμε, και παραμένουμε στην πίστη της μοναρχίας, χωρίς να διασκορπίζουμε τη θεολογία σε ένα διαιρεμένο πλήθος· επειδή μία θεωρείται, τρόπον τινά, η μορφή στον Θεό Πατέρα και στον Θεό Μονογενή, η οποία εικονίζεται στο απαράλλακτο της θεότητας. Διότι ο Υιός είναι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα στον Υιό· επειδή και αυτός είναι τέτοιος, όπως είναι εκείνος, και εκείνος είναι όπως ακριβώς αυτός· και σε αυτό έγκειται η ενότητα. Ώστε, ως προς την ιδιότητα των προσώπων, είναι ένας και ένας· ως προς το κοινό της φύσεως όμως, είναι ένα και οι δύο. Πώς λοιπόν, εφόσον είναι ένας και ένας, δεν είναι δύο θεοί; Επειδή βασιλιάς ονομάζεται και η εικόνα του βασιλιά, και όμως δεν υπάρχουν δύο βασιλείς. Διότι ούτε το κράτος σχίζεται, ούτε η δόξα διαμερίζεται. Όπως δηλαδή η αρχή και η εξουσία που μας κυβερνά είναι μία, έτσι και η δική μας δοξολογία είναι μία, και όχι πολλές· διότι η τιμή προς την εικόνα διαβαίνει στο πρωτότυπο.

Διότι βεβαίως ο Μωυσής είπε: «Άκουε, Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος.» Και μάλιστα στις ωδές έχει παρουσιάσει τον Θεό να αναφωνεί: «Δείτε, δείτε ότι εγώ είμαι, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα.» Και πάλι: «Εγώ είμαι ο πρώτος Θεός, και εγώ είμαι έπειτα από αυτά, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εμένα.» Και μάλιστα και ο ίδιος ο Υιός λέει προς τον δικό Του Πατέρα: «Αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό.» Θα μπορούσαν βεβαίως να παραθέσουν ακούραστα, συγκεντρώνοντάς τα, μύρια τέτοια χωρία, και θα υπερασπιστούν τα δικά τους επιχειρήματα με σφοδρή ορμή, και μάλιστα δεν θα απομακρυνθεί πολύ από τις ελπίδες τους το να πείσουν κάποιους να συμφωνήσουν πως ένας και μόνος αληθινός και κατά φύσιν Θεός είναι ο Πατέρας, και δεν υπάρχει απολύτως κανένας άλλος εκτός από αυτόν. Α. Και πες μου, τι είναι αυτό που τους παρακινεί να κοπιάζουν μάταια;

Διότι δεν θα ονομαστεί λαός, αλλά μάλλον ολόκληρο το πλήθος των εθνών που βρίσκεται σε όλη την οικουμένη, και όλοι θα ομολογήσουν ότι ανήκουν στον Θεό, και θα τον αναγνωρίσουν ως Σωτήρα και Λυτρωτή, και στο εξής θα ονομάζονται με το όνομα του Ιακώβ, δηλαδή, ότι είναι μερίδιο και κλήρος του Θεού. Διότι λέει, έγινε ο λαός του Κυρίου μερίδα του, και ο Ισραήλ μερίδιο της κληρονομιάς του. Και καυχόμαστε εμείς που πιστέψαμε για το ότι γίναμε κλήρος του Θεού και μερίδα του Σωτήρα όλων μας, του Ιησού Χριστού. <Έτσι λέει ο Κύριος ο Θεός, ο βασιλιάς του Ισραήλ, ο Θεός Σαβαώθ που τον λύτρωσε: Εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ είμαι και μετά από αυτά· εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός. Ποιος είναι όμοιος με εμένα; Ας σταθεί, και ας φωνάξει, και ας μου τα ετοιμάσει, από τότε που δημιούργησα τον άνθρωπο εις τον αιώνα. Και ας σας αναγγείλουν όσα πρόκειται να συμβούν πριν αυτά έλθουν. Μην κρύβεστε, και σας τα ανήγγειλα.> Αφού έκανε μνεία της εν Χριστώ γνώσεως μέσω των κειμένων που μόλις αναγνώσαμε, μεταφέρει τον λόγο σε κάτι άλλο από τα αναγκαία. Διότι, επειδή κατά τον καιρό εκείνο, κατά τον οποίο ο θεσπέσιος προφήτης Ησαΐας συνέθετε για εμάς τους λόγους περί αυτών των πραγμάτων, ενώ βασίλευε ανάμεσά τους κάποιος θεομίσητος, είχαν περιπέσει σε αφόρητα ολισθήματα.

Διότι για τον καθένα, αυτό που του άρεσε αποτελούσε θεό και αντικείμενο λατρείας. Γι' αυτό ο Θεός τούς απευθύνει την αναγκαία παραίνεση, η οποία είναι συνυφασμένη με ευφυέστατους ελέγχους, απομακρύνοντάς τους από την πολυθεΐα και από τα πνευματικά νοσήματα που προέρχονται από αυτήν, προσκαλώντας τους μέσω της μετάνοιας στην επίγνωση της αλήθειας, και επαναφέροντάς τους στην ανάμνηση της δικής Του δόξας και της ασύγκριτης δύναμής Του. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο λέει: Έτσι λέει ο Κύριος, ο βασιλιάς του Ισραήλ, ο Θεός Σαβαώθ που τον λύτρωσε.

Αναγκαίως, λοιπόν, δεν αποκαλεί τον εαυτό του σε αυτά απλώς Κύριο και Θεό, αλλά πρόσθεσε και το ότι τον λύτρωσε, επαναφέροντας στη μνήμη, όπως προείπα, τα θαυμαστά έργα που επιτελέστηκαν για χάρη του. Γνώριζε λοιπόν, λέγει, ότι Εγώ είμαι ο πρώτος Θεός, και εγώ μετά από αυτά, και εκτός από εμένα δεν υπήρξε Θεός.

Επομένως, ο αίτιος των δεύτερων υιών θα μπορούσε δικαίως να ονομαστεί πρωτότοκος, όχι επειδή υπήρξε πρώτος από εκείνους, αλλά επειδή έγινε γι' αυτούς ο πρώτος αίτιος της ονομασίας του υιού. Και όπως το γεγονός ότι ο Πατέρας ονομάζεται πρώτος: «Διότι εγώ», λέει, «είμαι πρώτος, και εγώ έρχομαι μετά από αυτά», δεν θα μας αναγκάσει καθόλου να τον θεωρήσουμε συγγενή με όσους υπάρχουν μετά από αυτόν, έτσι και αν ο Υιός ονομάζεται πρώτος της κτίσεως, είτε δηλαδή πρωτότοκος πριν από κάθε κτίση, δεν θα είναι βεβαίως ένα από τα δημιουργήματα. Αλλά όπως ο Πατέρας, αποδεικνύοντας τον εαυτό του αρχή των πάντων έλεγε: «Εγώ είμαι πρώτος», έτσι και ο Υιός ονομάζεται πρώτος της κτίσεως· διότι δι' αυτού έγιναν τα πάντα, και αυτός είναι η αρχή όλων των κτισμάτων, ως Κτίστης και Δημιουργός. <Και τον ανέκλινε στη φάτνη.> (A f. 29, E f. 78 b, F f. 763, H f. 81 b) Βρήκε τον άνθρωπο να έχει ξεπέσει σε κτηνώδη κατάσταση· γι' αυτό τοποθετείται στη φάτνη σε θέση τροφής, ώστε, μεταβάλλοντας τον κτηνώδη βίο, να επανέλθουμε στη σύνεση που αρμόζει στον άνθρωπο· και όσοι είμαστε κτηνώδεις στην ψυχή, προσερχόμενοι στην οικεία τράπεζα, τη φάτνη, να μην βρούμε πλέον χόρτο, αλλά τον άρτο από τον ουρανό, το σώμα της ζωής. <Και υπήρχαν ποιμένες στην ίδια χώρα που διανυκτέρευαν στο ύπαιθρο.> (B f. 23 b.)

ΑΛΛΟ. Εάν πράγματι το να λέγεται ο Υιός πρώτος της κτίσεως αναγκάζει να τον θεωρούμε συγγενή με όσα έγιναν μετά από αυτόν, και ότι είναι τέτοιος κατά τη φύση, όπως ακριβώς είναι τα δεύτερα ως προς τον χρόνο, τι θα πείτε άραγε, όταν και ο Πατέρας λέει για τον εαυτό του, «Εγώ είμαι πρώτος, και εγώ μετά από αυτά;» Μήπως, παραχωρώντας και σε αυτόν απλώς τη χρονική προτεραιότητα έναντι των κτισμάτων, θα του αποδώσετε γενητή ουσία, και θα τον συγκαταλέξετε στα δημιουργήματα; Αλλά δεν νομίζω ότι θα έφτανε κανείς σε τέτοια παραφροσύνη, ώστε να τολμήσει έστω και να το σκεφτεί αυτό. Όπως λοιπόν το να λέγεται πρώτος ο Πατέρας δεν αναγκάζει να νοείται απολύτως συγγενής με όσα υπήρξαν μετά από αυτόν, έτσι και αν λέγεται πρώτος της κτίσεως ο Υιός, δεν σημαίνει σε καμία περίπτωση ότι είναι ένα από τα δημιουργήματα. Αλλά όπως ο Πατέρας, αποδεικνύοντας τον εαυτό του ως αρχή των πάντων, έλεγε, «Εγώ είμαι πρώτος», έτσι και ο Υιός λέγεται πρώτος όλης της κτίσεως. Διότι δι' αυτού έγιναν τα πάντα, και αυτός είναι η αρχή όλων των κτισμάτων, ως κτίστης και δημιουργός.

ΛΟΓΟΣ 27ος. Στο χωρίο: «Για να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Αντίρρηση εκ μέρους των αιρετικών. Ιδού, λένε, ο ίδιος ο Υιός ομολογεί ότι ο Πατέρας είναι ο μόνος αληθινός Θεός, και ο ίδιος ο Πατέρας διαπιστώνεται να λέει: «Εγώ είμαι ο πρώτος Θεός, και εγώ μετά ταύτα· και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα». Πώς λοιπόν εσείς συνεισάγετε στον πρώτο και μόνο και κατά αλήθειαν Θεό και Πατέρα τον Υιό, υποστηρίζοντας ότι και αυτός είναι κατά φύσιν Θεός;

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Δ΄. Ότι λοιπόν υπάρχει Θεός, έχει αποδειχθεί επαρκώς, καθώς και ότι η ουσία Του είναι ακατάληπτη. Το ότι δε ο Θεός είναι ένας και όχι πολλοί, για όσους πείθονται στη Θεία Γραφή, δεν αμφισβητείται. Διότι λέει ο Κύριος στην αρχή της νομοθεσίας: «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, ο οποίος σε έβγαλε από τη γη της Αιγύπτου· δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί εκτός από εμένα». Και πάλι: «Άκουε, Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας Κύριος». Και μέσω του προφήτη Ησαΐα, «Διότι εγώ», λέει, «είμαι ο πρώτος Θεός, εγώ είμαι και μετά από αυτά, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός· πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός, και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει». Και ο Κύριος στα ιερά Ευαγγέλια έτσι λέει προς τον Πατέρα: «Αυτή είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Προς εκείνους δε που δεν πείθονται στη Θεία Γραφή, θα διαλεχθούμε ως εξής. Το Θείο είναι τέλειο και ανελλιπές, τόσο κατά την αγαθότητα, όσο και κατά τη σοφία και κατά τη δύναμη· είναι άναρχο, ατελεύτητο, αΐδιο, απερίγραπτο· και, για να το πούμε απλά, κατά πάντα τέλειο. Αν λοιπόν πούμε ότι υπάρχουν πολλοί θεοί, είναι ανάγκη να παρατηρείται κάποια διαφορά μεταξύ των πολλών. Διότι αν δεν υπάρχει καμία διαφορά μεταξύ τους, τότε είναι μάλλον ένας και όχι πολλοί.

Διότι, βλέποντας τη σύζυγό του να διαπρέπει μεν σε ομορφιά αλλά να συμπεριφέρεται με ταπεινοφροσύνη, την ζήλεψε, και, νομίζοντας εξαιτίας της δικής του ακολασίας ότι και οι άλλοι είναι ίδιοι με αυτόν, αρχικά μεν περνούσε τον χρόνο του φερόμενος με ύβρεις και μέθη προς τη δική του γυναίκα και εκτοξεύοντας εναντίον της συκοφαντίες με τα λόγια του. Τελικά όμως, καταβαράθρωσε τον εαυτό του όχι μόνο στη φυσική για τους ανθρώπους χρήση της σάρκας, αλλά και σε βλάσφημη υπόνοια, σε φθορά κακοήθειας και σε πλάνη παρείσφρησης της πονηρίας. 2. Και από αυτό το σημείο αρχίζουν οι οπαδοί της ψευδώνυμης γνώσης να επιτίθενται με κακό τρόπο στον κόσμο, εννοώ τους ονομαζόμενους Γνωστικούς και τους Φιβιωνίτες και τους λεγόμενους οπαδούς του Επιφάνη, τους Στρατιωτικούς, τους Λευιτικούς, τους Βορβορίτες και τους υπόλοιπους. Διότι ο καθένας από αυτούς, προσαρμόζοντας τη δική του αίρεση στα δικά του πάθη, επινόησε αμέτρητους δρόμους κακίας. Επειδή μερικοί από αυτούς δοξάζουν κάποια Βαρβηλώ, την οποία ισχυρίζονται ότι βρίσκεται ψηλά στον όγδοο ουρανό, και λένε ότι αυτή έχει προβληθεί από τον πατέρα· το ότι αυτή είναι μητέρα, άλλοι μεν λένε του Ιαλδαβαώθ, άλλοι δε του Σαβαώθ. Και ισχυρίζονται ότι ο γιος της κυρίευσε τον έβδομο ουρανό με κάποιο θράσος και με τυραννία, και έλεγε σε όσους βρίσκονταν από κάτω ότι «εγώ είμαι», λέει, «ο πρώτος και ο μετά από αυτά, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει άλλος θεός». Και ότι η Βαρβηλώ άκουσε αυτά τα λόγια και έκλαψε.

Από αυτά που είπε ο Θεός προς τον Μωυσή: «Εγώ είμαι ο Θεός των πατέρων σας· εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ μετά από αυτά· δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί» και τα εξής. Έλεγαν λοιπόν: εμείς συνεπώς αυτόν μόνο γνωρίζουμε. Αν λοιπόν, όταν ήλθε ο Χριστός, γεννήθηκε, αυτός είναι ο Πατέρας, αυτός και ο Υιός· άρα ο ίδιος είναι ο Θεός, ο οποίος υπάρχει πάντοτε και ο οποίος ήλθε τώρα· όπως λέει η Γραφή: «Αυτός είναι ο Θεός σου, κανένας άλλος δεν θα θεωρηθεί ίσος προς αυτόν· βρήκε κάθε οδό της γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του· μετά από αυτά εμφανίστηκε πάνω στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Βλέπεις, λέει, πάλι πώς η θεία Γραφή μάς συνετίζει, ώστε να μην θεωρούμε ότι άλλος είναι ο ένας και άλλος ο άλλος Θεός, δηλώνοντας ότι αυτός είναι ο μόνος Θεός που υπάρχει και αυτός εμφανίστηκε αργότερα; Πάλι δε, χρησιμοποιούν και άλλο ρητό, το οποίο λέει: «Κοπίασε η Αίγυπτος και το εμπόριο των Αιθιόπων, και οι Σαβαίοι, άνδρες ψηλοί, θα διαβούν προς εσένα και θα γίνουν δούλοι σου και θα πορεύονται πίσω σου δεμένοι με χειροπέδες, και ενώπιόν σου θα προσκυνήσουν και σε εσένα θα προσευχηθούν, διότι σε εσένα υπάρχει ο Θεός και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα. Διότι εσύ είσαι Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας». Βλέπεις, λέει, πώς οι θείες Γραφές υποδηλώνουν έναν Θεό και διακηρύττουν ότι αυτός έγινε εμφανής; Και ομολογουμένως είναι ένας, ο ίδιος που υπάρχει πάντοτε.

Χρησιμοποιούν δε όλες τις Γραφές της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης, καθώς και κάποιες εκφράσεις τις οποίες οι ίδιοι επιλέγουν σύμφωνα με τη δική τους παραποιημένη φρενοβλάβεια και ανοησία. Πρώτον μεν, το ρητό που είπε ο Θεός προς τον Μωυσή, ότι «άκουε Ισραήλ, Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος», «δεν θα κατασκευάσεις για τον εαυτό σου άλλους θεούς», «δεν θα υπάρξουν για σένα νέοι θεοί», και ότι «εγώ είμαι ο Θεός, ο πρώτος και ο έπειτα από αυτά, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει άλλος»· και όσα παρόμοια φέρνουν, σύμφωνα με τον δικό τους νου, για την τεκμηρίωση αυτών. Πάλι, από το Ευαγγέλιο, [παραθέτουν] το ότι: «εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα, και οι δύο είμαστε ένα».

Διότι είπε αληθινά: «Εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ είμαι ο μετά ταύτα, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει άλλος». Επειδή πράγματι δεν υπάρχουν πολλοί θεοί, αλλά ένας Θεός, ο πρώτος και ο μετά ταύτα, Πατέρας και Υιός και Άγιο Πνεύμα, χωρίς η Τριάδα να αποτελεί συναλοιφή ούτε να διαιρείται ως προς τη δική της ταυτότητα, αλλά ο Πατέρας αληθινά γέννησε τον Υιό και ο Υιός αληθινά γεννήθηκε από τον Πατέρα ως ενυπόστατος άναρχα και άχρονα, και το Άγιο Πνεύμα είναι αληθινά από τον Πατέρα και τον Υιό, της αυτής θεότητος, εκπορευόμενο από τον Πατέρα και λαμβάνοντας από τον Υιό, πάντοτε ενυπόστατο, «ένας Θεός ο πρώτος και ο μετά ταύτα». Ένεκα δε άλλης πάλι οικονομίας και από το πρόσωπο του ίδιου του Χριστού αναφωνείται έτσι, επειδή κατά το παρελθόν πολλές φορές ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός φανερώθηκε στους προφήτες και προανήγγειλε ότι πρόκειται να συμβεί η δική Του παρουσία, μερικοί όμως δεν Τον δέχθηκαν, προσδοκώντας άλλον αντί για Αυτόν· και προς εκείνους που ήταν δεισιδαίμονες ως προς τα είδωλα και είχαν εισαγάγει την πολυθεΐα στον κόσμο [ειπώθηκε αυτό], ώστε να μην εκπλαγούν οι γιοι του Ισραήλ και, εκτρεπόμενοι, προσκυνήσουν τα είδωλα των Αμορραίων και των Χετταίων και των Χαναναίων και των Φερεζαίων και των Ευαίων και των Γεργεσαίων και των Ιεβουσαίων και των Αρουκαίων και των Ασαναίων, όπως άλλωστε τους είχε προφητευθεί. Διότι προσκύνησαν τον Βεελφεγώρ και τον Χαμώς και την Αστάρτη και τους Μαζουρώθ και τους Νεασθώ και τον Βααλζεβάθ και τα υπόλοιπα είδωλα των εθνών.

Γι' αυτό και τους έλεγε ο Κύριος: «Εγώ είμαι ο πρώτος και ο μετά ταύτα», για να τους αποτρέψει από την πλάνη των μύθων των εθνικών, οι οποίοι προσκυνούν την πολυθεΐα. Και επειδή επρόκειτο να απορρίψουν την παρουσία του ίδιου του Υιού, του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, είπε προς τους Ιουδαίους: «Εγώ είμαι ο πρώτος και ο μετά ταύτα», ο πρώτος που επεδήμησε εν σαρκί και αυτός που έρχεται έπειτα να κρίνει ζώντας και νεκρούς, ο οποίος έπαθε επί του σταυρού, ετάφη και ανέστη, και ανελήφθη εν δόξη με αυτό το ίδιο του το σώμα, το οποίο ενώθηκε με τη θεότητά του μέσα στη δόξα και λαμπρύνθηκε, ώστε να μην υπόκειται πλέον στην αφή, ούτε να έχει πλέον μετοχή στον θάνατο· διότι «ανέστη ο Χριστός», όπως αναφέρει η Γραφή· «ο θάνατος δεν τον κυριεύει πλέον», λέει ο Απόστολος. Και δες πώς η ακρίβεια καθοδηγεί τον άνθρωπο, για να μην εκπέσει από την αλήθεια προς τη μία ή την άλλη κατεύθυνση, ώστε, όταν ο νους θελήσει να επινοήσει πολυθεΐα, να ακούσει ότι «Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος»· όταν, πάλι, οι υιοί του Ισραήλ προσδοκούν άλλον Χριστό αντί για εκείνον που ήλθε, να ακούσουν «εγώ είμαι ο πρώτος και ο μετά ταύτα» και «εγώ είμαι το Άλφα και το Ωμέγα», το Άλφα που βλέπει προς τα κάτω και το Ωμέγα που βλέπει προς τα πάνω, ώστε να εκπληρωθεί το ρηθέν: «αυτός που κατέβηκε είναι ο ίδιος με εκείνον που ανέβηκε υπεράνω κάθε αρχής και εξουσίας και κυριότητας και κάθε ονόματος που ονομάζεται».

Και όταν κάποιος νομίσει, εξαιτίας του ότι ειπώθηκε «εγώ είμαι ο πρώτος και ο μετά ταύτα» και «εγώ είμαι το άλφα και εγώ είμαι το ωμέγα» και «Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος» και ότι «εγώ είμαι ο Ων», για να μην αρνηθεί κανείς τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα, γι' αυτό λέει «ο Πατέρας μου είναι μεγαλύτερός μου» και «για να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό»· όχι επειδή ο Υιός δεν είναι αληθινός Θεός, αλλά για να αναγάγει σε μία ενότητα την ονομασία της Τριάδας και να αποτρέψει τη διάνοια των ανθρώπων από την πολυθεΐα [κατευθύνοντάς την] προς τη μία θεότητα. 8. Εάν δε ο Άρειος, έχοντας πλανηθεί στη διάνοια, νομίσει ότι μόνο ένας λέγεται αληθινός Θεός, δηλαδή ο Πατέρας, και ότι ο Υιός είναι μεν Θεός, αλλά όχι αληθινός, πάλι με άλλον τρόπο ελέγχει τον άνθρωπο αυτόν, λέγοντας «εγώ είμαι το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», ενώ για τον Πατέρα [λέει] ότι «ο Θεός είναι φως»· και δεν είπε «φως αληθινό», προκειμένου μέσα από το «Θεόν αληθινόν» και «φως αληθινόν» να κατανοήσουμε την ίση θεότητα του Πατέρα προς τον Υιό και του Υιού προς τον Πατέρα, και από το ότι ο Πατέρας είναι φως και ο Υιός είναι Θεός, έστω και αν δεν προστίθεται εδώ η λέξη αληθινός.

Πάλι, λοιπόν, είναι ανάγκη να λεχθεί, αν ο Θεός δεν δημιούργησε τον θάνατο. Αν προήλθε από τον φθόνο, τότε πώς ο φθόνος αποδείχθηκε πιο ισχυρός από τη θέληση του Θεού; Αλλά αυτό είναι βλάσφημο, θα πούμε. Από πού, λοιπόν, προήλθε ο φθόνος; θα πει αυτός που φέρνει αντιρρήσεις. Διότι, αν προήλθε από τον διάβολο, τότε γιατί έγινε διάβολος; Αν δημιουργήθηκε, τότε μήπως αυτός που τον δημιούργησε είναι η αιτία του να είναι κακός; Αλλά ο Θεός είναι παντελώς αναίτιος για όλα τα κακά. Άρα ο διάβολος είναι αγένητος, και αν είναι αγένητος, είναι και απαθής και ανώλεθρος και ανενδεής. Διότι στο αγένητο κατ' ανάγκην πρέπει να υπάρχουν όλα αυτά, ο διάβολος όμως καταργείται και κολάζεται. Και αυτό που κολάζεται αλλοιώνεται και πάσχει, ενώ το αγένητο είναι απαθές· επομένως, ο διάβολος δεν είναι αγένητος, αλλά γενητός. Αν όμως είναι γενητός, και κάθε τι που είναι δημιουργημένο προήλθε από κάποια αρχή και έχει δημιουργό, άρα υπάρχει κάποιος δημιουργός του διαβόλου. Και αυτός είναι άραγε αγένητος ή γενητός; Αλλά το αγένητο πρέπει να νοείται ότι είναι μόνο ένα, ο Θεός· διότι είναι παντελώς και καθ' ολοκληρίαν αδύνατον να υπάρχει άλλος δημιουργός εκτός από Αυτόν. «Εγώ», λέει, «είμαι ο πρώτος και εγώ μετά από αυτά, και εκτός από εμένα άλλος Θεός δεν υπάρχει». Ούτε μπορεί κάτι να μετασχηματιστεί ή να κτιστεί παρά τη θέλησή Του. Διότι και ο Υιός ομολογεί ότι «δεν μπορεί να κάνει τίποτε από μόνος Του, εάν δεν βλέπει τον Πατέρα να το κάνει»· «διότι όσα», λέει, «κάνει ο Πατέρας, αυτά ομοίως κάνει και ο Υιός».

Αυτό ακριβώς δηλώνοντας η προφητεία λέγει: «Αυτός θα πει, "Είμαι του Θεού", και αυτός θα επικαλεστεί το όνομα του Ιακώβ, και άλλος θα γράψει με το χέρι του, "Είμαι του Θεού", και άλλος θα επικαλεστεί το όνομα του Ισραήλ». Αφού ο λόγος περιέγραψε την προηγούμενη υπόθεση, η οποία είχε ευαγγελικό χαρακτήρα επειδή προφήτευε την έλλαμψη του εκλεκτού του Θεού στους ανθρώπους και ευαγγελιζόταν τα άριστα στην άλλοτε άνυδρη και έρημη χώρα των εθνών, ξεκινώντας από νέα αφετηρία απευθύνει εδώ τον λόγο προς τους ειδωλολάτρες του ιουδαϊκού έθνους, στους οποίους λέγει: «Έτσι λέγει ο Θεός, ο βασιλιάς του Ισραήλ». Και τίνος «Ισραήλ» λέγει ότι είναι «βασιλιάς», το αποσαφηνίζει προσθέτοντας στη συνέχεια: «και ο Θεός Σαβαώθ που τον λύτρωσε», διδάσκοντας ότι μόνο του «λυτρωμένου Ισραήλ» θα μπορούσε να είναι «βασιλιάς», και όχι εκείνων που κατηγορούνται για ειδωλολατρία. Σε αυτούς ακριβώς, επειδή είχαν ποταπό φρόνημα και ήταν ακόμη τότε προσκολλημένοι στην ειδωλολατρία, προσάγει τον έλεγχο της πλάνης τους, προτρέποντας και διδάσκοντάς τους να μη θεωρούν κανέναν άλλον ως «Θεό» παρά μόνο Αυτόν, επειδή ούτε υπάρχει άλλος, ούτε υφίσταται άλλος μετά από Αυτόν. Γι' αυτό λέγει: «Εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ είμαι μετά από αυτά, εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός». Εδώ πάλι αρμόζει να παρατεθεί και να συναφθεί το: «και ο παις, τον οποίο εξέλεξα».

Και προχωρώντας, διαβεβαιώνει πάλι λέγοντας ότι δεν έχει ονομαστεί Λόγος καταχρηστικά, έστω κι αν διαρραγούν οι ψευδόμενοι ετεροδιδάσκαλοι, αλλά ότι υπάρχει κυρίως και αληθώς ως Λόγος. Και προσθέτει: διότι ποιο άλλο αποκρυμμένο μυστήριο υπήρχε παρά αυτό που αφορά τον Λόγο; Και κατ' αυτόν τον τρόπο ήταν αποκρυμμένο αυτό το μυστήριο προηγουμένως «εν τω Θεώ», ώστε κανείς από τον παλαιό λαό να μη γνωρίζει με σαφήνεια τα περί του Λόγου, αλλά αντίθετα εμείς να απολαμβάνουμε τώρα τον πλούτο «της δόξης» και του αποκρυμμένου μυστηρίου. Και μετά από αυτά, χρησιμοποιεί και πάλι μια ανθρώπινη εικόνα, γράφοντας με τον εξής τρόπο: διότι ποιος, είτε από τους αγίους αγγέλους είτε από τους δίκαιους άνδρες, ήταν τόσο ικανός ώστε να ακυρώσει την τιμωρία που ορίστηκε από το πρόσωπο του Θεού, εκτός από τον ίδιο τον Λόγο, ο οποίος ήταν συμπαρών και συνδημιουργός, προς τον οποίο ο Πατέρας είπε: «ας δημιουργήσουμε άνθρωπο κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσή μας», αφού δεν υπήρχε άλλος θεός ικανός να συμπλάσει μαζί Του. «Εγώ», λέει, «είμαι ο πρώτος Θεός, και εγώ είμαι μετά από αυτά, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει άλλος Θεός». Ούτε, λοιπόν, υπήρχε κάποιος «νεότερος θεός», ούτε κάποιος άλλος, όντας θεός «μετά από αυτά», είχε τη δυνατότητα να συνεργήσει με τον Θεό.

Και πάλι προσθέτει: εάν θέλεις να ακούσεις και άλλη προφητεία του ιδίου που μας επιβεβαιώνει ότι ένας είναι ο Θεός, «Εγώ είμαι ο Θεός», λέει, «ο πρώτος, και σε όσα πρόκειται να έλθουν εγώ είμαι»· διότι το «εγώ» είναι δηλωτικό ενός προσώπου, αφού οι δύο εκφράσεις μάς φανερώνουν ένα πρόσωπο. Διότι λέγοντας «εγώ» προσθέτει και το «είμαι», ώστε μέσω των δύο μερών του λόγου, της αντωνυμίας και του ρήματος, να μαρτυρείται η μονάδα της θεότητος. Εάν δε χρειάζεται και άλλη μαρτυρία, και πάλι θα του παραθέσω τον ίδιο προφήτη να λέει: «Εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ μετά από αυτά, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός». Εάν ο Αστέριος θεωρεί 〈ότι ο Υιός είναι χωρισμένος καθ' υπόστασιν από τον Πατέρα ως υιός ανθρώπου〉, σκανδαλιζόμενος από την ανθρώπινη σάρκα την οποία ανέλαβε για εμάς, ας μας υποδείξει αυτόν που τα λέει αυτά· διότι και εδώ η λεγόμενη ρήση ανήκει σε ένα πρόσωπο. Ποιος είναι λοιπόν αυτός που λέει «δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα»; Ας ακούσει δε και άλλη προφητεία που λέει «δεν υπάρχει δίκαιος και σωτήρας εκτός από εμένα». Εάν νομίζει ότι υπάρχουν δύο θεοί, είναι ανάγκη να ομολογήσει ότι ο έτερος δεν είναι δίκαιος ούτε σωτήρας. Εάν όμως δεν είναι δίκαιος ούτε σωτήρας, πώς μπορεί ακόμη να είναι Θεός; Διότι αποφαίνεται ότι υπάρχει ένας δίκαιος και σωτήρας. Και πάλι λέει, «Πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος, και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει, εγώ είμαι ο Θεός, και δεν θα υπάρξει σωτήρας εκτός από εμένα».

Διότι, εάν, όταν βέβαια ο προφήτης Ησαΐας λέει «υιούς εγέννησα και ύψωσα» και πάλι «αλλά ο Ισραήλ δεν με εγνώρισε, και ο λαός δεν με κατενόησε» και εξάλλου «εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα, και με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό» και όσα άλλα παρόμοια, δεν ισχυριζόμαστε ότι ο Ησαΐας τα λέει αυτά, αλλά ο Θεός που μιλά μέσα του μέσω αυτού, δεν θα ήταν λοιπόν ταιριαστό και στην περίπτωση του μονογενούς Υιού του Θεού να δεχθούμε ότι ο Πατέρας έπρεπε μέσω αυτού να διακηρύξει αυτά προς εκείνους που είχαν ανάγκη τέτοιου είδους παραγγελμάτων; Και αυτοί ήταν ειδωλολάτρες, όπως διδάσκει η ίδια η Γραφή λέγοντας: «Και είπε ο Κύριος: πού είναι οι θεοί τους, στους οποίους είχαν εναποθέσει την εμπιστοσύνη τους; Των οποίων το στέαρ των θυσιών τρώγατε και πίνατε το κρασί των σπονδών τους; Ας εγερθούν και ας σας βοηθήσουν, και ας γίνουν προστάτες σας». Διότι με αυτά συνδέεται το «δείτε, δείτε ότι εγώ είμαι, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα». Έστω λοιπόν και αν μυριάδες φορές, αναφωνώντας μέσω του προφήτη, λέει «εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός» και «εκτός από εμένα δεν υπάρχει δίκαιος και σωτήρας» και «Θεό εκτός από εμένα δεν θα γνωρίσεις, και δεν υπάρχει σωτήρας παρά μόνο εγώ» και όσα άλλα παρόμοια με αυτά αναφέρονται στους υπόλοιπους προφήτες, ο Θεός ήταν και από τότε εκείνος που «εν Χριστώ συμφιλίωνε τον κόσμο με τον εαυτό Του», και ο ίδιος ο Πατέρας ήταν αυτός που εξήγγελλε αυτά προς τους ανθρώπους μέσω του μονογενούς Του Υιού, σαν μέσω κάποιου ερμηνευτή.

Αυτό ακριβώς παρέδωσε και ο ίδιος ο Υιός στα Ευαγγέλια, διδάσκοντας να γνωρίζουν έναν μόνο Θεό, στα οποία έλεγε: «αυτή δε είναι η αιώνια ζωή, το να γνωρίζουν εσένα τον μόνο αληθινό Θεό και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Αυτός λοιπόν ήταν ο αληθινός Θεός, ο ένας και μοναδικός, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από αυτόν, ο οποίος όχι μόνο μέσω των προφητών αλλά και μέσω του ίδιου του του Υιού παρήγγελλε αυτά στο έθνος των Ιουδαίων, το οποίο εκείνον τον καιρό ειδωλολατρούσε. Αμέσως λοιπόν ο Ησαΐας (ή μάλλον ο Θεός μέσω αυτού), αφού είπε: «εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός. Ποιος είναι όμοιος με εμένα;» και στη συνέχεια: «εσείς είστε μάρτυρες αν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα», πρόσθεσε το εξής: «και δεν υπήρχαν τότε. Όλοι όσοι πλάθουν και σκαλίζουν είναι μάταιοι, κάνοντας όσα επιθυμεί η καρδιά τους». Και σε ολόκληρη την προφητεία του θα μπορούσε κανείς να βρει να συντρίβονται τα άψυχα ξόανα, και σε κάθε προφήτη ομοίως θα βρεις να κηρύσσεται ο ένας Θεός για την αποτροπή της πολυθεϊστικής πλάνης. Έτσι και εμείς συνηθίζουμε, στους διαλόγους μας με τους δεισιδαίμονες των Ελλήνων, αφενός να φυλάσσουμε τη διδασκαλία περί του Χριστού για την κατάλληλη ευκαιρία, και αφετέρου μέχρι τότε να τους προβάλλουμε τον έλεγχο της ειδωλολατρικής πλάνης και να τεκμηριώνουμε με αποδεικτικούς λόγους ότι ο Θεός είναι ένας.

Και πάλι, εσύ από πού πήρες το «αγέννητο» ή το «άναρχο», τα δικά σου οχυρά, ή και εμείς το «αθάνατο»; Δείξε τα αυτά ονομαστικά, διαφορετικά θα τα απορρίψουμε, επειδή δεν είναι γραμμένα, ή θα τα διαγράψουμε. Και καταστρέφεσαι από τις ίδιες σου τις υποθέσεις, αφού καταρρίφθηκαν τα ονόματά σου και το τείχος της καταφυγής στο οποίο είχες στηριχθεί. Ή μήπως είναι φανερό ότι αυτά προκύπτουν από νοήματα που οδηγούν σε αυτό το συμπέρασμα, έστω κι αν δεν λέγονται ακριβώς με αυτές τις λέξεις; Από ποια ακριβώς; Το «Εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ είμαι και μετά από αυτά» και το «Πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει». Διότι ολόκληρο το «είναι» ανήκει σε εμένα· ούτε έχει αρχίσει, ούτε πρόκειται να τελειώσει. Λαμβάνοντας υπόψη αυτά, το μεν να μην υπάρχει τίποτα πριν από Αυτόν, ούτε να έχει προγενέστερη αιτία, το ονόμασες «άναρχο» και «αγέννητο»· το δε να μην πάψει ποτέ να υπάρχει, «αθάνατο» και «ανώλεθρο». Αυτά λοιπόν είναι τα πρώτα ζεύγη εννοιών, και έτσι έχουν. Ποια όμως ούτε υπάρχουν, ούτε λέγονται; Ότι το Θείο είναι πονηρό, ότι η σφαίρα είναι τετράγωνη, ότι το παρελθόν είναι παρόν, ότι ο άνθρωπος δεν είναι σύνθετος. Διότι ποιον γνώρισες που να έχει φτάσει ποτέ σε τέτοιο σημείο παραφροσύνης, ώστε να τολμήσει είτε να σκεφτεί είτε να διατυπώσει κάτι τέτοιο; Απομένει να δείξουμε ποια και υπάρχουν και λέγονται: ο Θεός, ο άνθρωπος, ο άγγελος, η κρίση. Ματαιότητα είναι οι τέτοιου είδους συλλογισμοί, και ανατροπή της πίστεως, και κένωση του μυστηρίου.

α΄. Ο δε όγδοος λόγος ανατρέπει με πολύ θαυμαστό τρόπο τη βλασφημία των αιρετικών, οι οποίοι ισχυρίζονται ότι ο Μονογενής προήλθε εκ των μη όντων και ότι υπήρξε εποχή που δεν υπήρχε, και αποδεικνύει ότι ο Υιός δεν είναι πρόσφατος, αλλά υπάρχει από την αιωνιότητα (εξ αϊδίου). Αυτό το αποδεικνύει αφενός από το ότι ελέχθη στον Μωυσή: «Εγώ ειμι ο Ων», και στον Μανωέ: «Γιατί ρωτάς το όνομά μου; Και αυτό είναι θαυμαστό»· επιπλέον δε και ο Δαβίδ λέει προς τον Θεό: «Εσύ όμως είσαι ο ίδιος και τα έτη σου δεν θα εκλείψουν», αλλά και ο Ησαΐας: «Εγώ είμαι Θεός πρώτος και εγώ μετά από αυτά», και ο Ευαγγελιστής: «Εν αρχή ην και προς τον Θεόν και Θεός ην». Και αποδεικνύει ότι δεν έχει ούτε αρχή ούτε τέλος, ενώ καταδεικνύει ως ειδωλολάτρες όσους ισχυρίζονται ότι δημιουργήθηκε πρόσφατα εκ των μη όντων· στο πλαίσιο αυτό, ερμηνεύει εξαιρετικά και το «απαύγασμα της δόξης» και τον «χαρακτήρα της υποστάσεως».

Και επιπλέον αυτών, τόσο τον ίδιο τον αιθέρα όσο και τον αέρα που απλώνεται από κάτω, τη γη και τη θάλασσα και τον υποχθόνιο χώρο, καθώς και όσα στοιχεία της ίδιας της γης είναι χρήσιμα και αναγκαία για την ανθρώπινη ζωή, δογμάτισαν ότι κανένα από αυτά δεν είναι αμέτοχο της θείας φύσης. Αντιθέτως, υποτάχθηκαν στο καθένα από αυτά, υποδουλώνοντας τους εαυτούς τους μέσω κάποιου από τα φανερά στοιχεία της κτίσης σε όλα τα υπόλοιπα μέρη της. Διότι, εάν εξαρχής φαινόταν και σε εκείνους αθέμιτο το να προσβλέπουν στην κτίση, δεν θα είχαν παραπλανηθεί σε αυτή την πολυθεϊστική απάτη. Για να μην πάθουμε λοιπόν τα ίδια και εμείς, που διδασκόμαστε από τη Γραφή να προσβλέπουμε στην αληθινή θεότητα, διδαχθήκαμε να θεωρούμε καθετί το κτιστό ως ευρισκόμενο έξω από τη θεία φύση, και να λατρεύουμε και να σεβόμαστε μόνο την άκτιστη φύση, της οποίας χαρακτηριστικό και γνώρισμα είναι το ότι ούτε άρχισε ποτέ να υπάρχει ούτε θα παύσει να υπάρχει. Έτσι ακριβώς θεολόγησε με την υψηλή του φωνή ο μέγας Ησαΐας γι' αυτά τα δόγματα, ο οποίος λέει εκ μέρους του θείου προσώπου: «Εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ είμαι μετά από αυτά, και πριν από εμένα δεν υπήρξε θεός και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει θεός».

Διότι, γνωρίζοντας με μεγαλύτερη ακρίβεια από όλους το μυστήριο της ευαγγελικής ευσέβειας, αυτός ο μέγας προφήτης, ο οποίος και προανήγγειλε εκείνο το παράδοξο σημείο σχετικά με την Παρθένο και ευαγγελίστηκε τη γέννηση του Παιδίου και αποσαφήνισε σε αυτό το όνομα του Υιού, αυτός λοιπόν, που εμπεριέκλεισε μέσα του όλη την αλήθεια μέσω του Πνεύματος, για να γίνει μάλιστα σε όλους φανερός ο χαρακτήρας της θείας φύσεως, μέσω του οποίου διακρίνουμε το όντως ον από το δημιούργημα, λέει το εξής εκ προσώπου του Θεού: «Εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ είμαι και μετά από αυτά, και πριν από εμένα δεν υπήρξε Θεός και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει». Επειδή, λοιπόν, ούτε αυτό που είναι πριν από τον Θεό είναι Θεός, ούτε αυτό που είναι μετά τον Θεό είναι Θεός (διότι αυτό που είναι μετά τον Θεό είναι κτίση, ενώ αυτό που είναι πέρα από τον Θεό δεν είναι τίποτα, και το τίποτα δεν είναι Θεός, ή μάλλον, αυτό που είναι πέρα από τον Θεό είναι ο ίδιος, ο οποίος μέσα στην αΐδια μακαριότητά του δεν περιορίζεται από τίποτα), επειδή, λοιπόν, η πνευματική αυτή φωνή που εκφωνήθηκε από το προφητικό στόμα ανήκει στον Θεό, μαθαίνουμε μέσω αυτής το δόγμα, ότι η θεία φύση είναι μία, συνεχής ως προς τον εαυτό της και αδιάσπαστη, χωρίς να επιδέχεται στον εαυτό της το πρότερο και το ύστερο, έστω και αν κηρύσσεται ως Τριάδα, μην έχοντας τίποτα από όσα θεωρούνται σε αυτήν ως παλαιότερο ούτε ως μεταγενέστερο. Επειδή, λοιπόν, η φωνή είναι του Θεού, είτε θεωρήσεις ότι ο λόγος αυτός ανήκει στον Πατέρα είτε στον Υιό, εξίσου και μέσω των δύο εδραιώνεται το δόγμα της ευσέβειας.

Διότι, επειδή αφενός εκείνος που φανέρωσε τον εαυτό του στον Μωυσή μέσα από το φως, ονομάζει τον εαυτό του «Όντα», λέγοντας «Ἐγώ εἰμι ὁ ὤν», και αφετέρου ο Ησαΐας, γινόμενος σαν όργανο εκείνου που μιλούσε μέσα του, λέγει εκ προσώπου του Όντος ότι «Εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ είμαι και μετά από αυτά», ώστε μέσω αυτού να νοείται στον Θεό η ιδιότητα του αϊδίου και με τις δύο έννοιες· παρομοίως δε και η φωνή που ακούστηκε προς τον Μανωέ αποδεικνύει, μέσω της σημασίας του ονόματος, ότι το θείο είναι απερίληπτο, όταν, ενώ ο Μανωέ ζητούσε να μάθει το όνομα προκειμένου να δοξάσει ονομαστικά τον ευεργέτη μόλις η υπόσχεση γινόταν πράξη, του λέγει: «Γιατί ρωτάς γι' αυτό; Και αυτό είναι θαυμαστό», ώστε μέσω αυτού να κατανοήσουμε ότι ένα είναι το όνομα που σημαίνει τη θεία φύση: το θαύμα που γεννιέται άρρητα μέσα στην ψυχή μας γι' αυτήν. Κατά τον ίδιο τρόπο και ο μέγας Δαβίδ στα δικά του λόγια διακηρύσσει το ίδιο, ότι δηλαδή, ενώ ολόκληρη η κτίση παρήχθη από αυτόν στη γένεση, μόνος ο Θεός υπάρχει πάντοτε αναλλοίωτος και διαμένει αιώνια, εκεί όπου λέει: «Εσύ όμως είσαι ο ίδιος και τα έτη σου δεν πρόκειται να εκλείψουν». Ακούγοντας, λοιπόν, αυτά και τα παρόμοια από τους θεοφορούμενους, κάθε τι που δεν υπάρχει εξ αϊδίου το εγκαταλείπουμε στους ειδωλολάτρες να το προσκυνούν, ως κάτι το πρόσφατο και αλλότριο προς την αληθινή θεότητα.

Εάν, λοιπόν, αφενός ο Μωυσής μάς ορίζει ως κάποιο χαρακτηριστικό γνώρισμα της αληθινής θεότητας το να μη γνωρίζουμε τίποτε άλλο για τον Θεό παρά μόνο τούτο, ότι δηλαδή υπάρχει (διότι αυτό υποδεικνύει το «Εγώ ειμι ο Ων»), αφετέρου ο Ησαΐας διακηρύσσει μεγαλοφώνως το από παντού απεριόριστο του Όντος, μη βλέποντας το Ον, προκειμένου για τον Θεό, να περιορίζεται ούτε με αρχή ούτε με τέλος (διότι εκείνος που είπε «Εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ μετά ταύτα», σε κανένα από τα δύο δεν θέτει όριο στην αϊδιότητα, ώστε ούτε κοιτάζοντας προς την αρχή να βρίσκουμε κάποιο σημείο από το οποίο υπάρχει και πριν από το οποίο δεν υπήρχε, ούτε κατευθύνοντας τη διάνοια προς τα μελλοντικά να διακόπτουμε με κάποιο όριο την αιώνια πρόοδο του Όντος), και εφόσον επιπλέον ο προφήτης Δαβίδ απαγορεύει να προσκυνείται πρόσφατος και αλλότριος θεός, στοιχεία τα οποία αμφότερα ενυπάρχουν στα δόγματα της αιρέσεως [διότι στο μεν μη αΐδιο καταδεικνύεται σαφώς το πρόσφατο, στο δε ότι έχει αποξενωθεί από τη φύση του αληθινού Θεού καταδεικνύεται το αλλότριον]· αφού, λοιπόν, έτσι έχουν τα πράγματα, εμείς αποφαινόμαστε ότι ολόκληρη αυτή η κατασκευή των σοφισμάτων περί του ότι κάποτε ο όντως Ων δεν υπήρχε, δεν είναι τίποτε άλλο παρά αθέτηση του Χριστιανισμού και εκτροπή προς την ειδωλολατρία.

Έτσι λέει ο Θεός, ο βασιλιάς του Ισραήλ... Εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ είμαι ο έσχατος, εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός. Ποιος είναι όμοιος με εμένα; Ας σταθεί, ας το διακηρύξει και ας το ετοιμάσει ενώπιόν μου, από τότε που δημιούργησα τον άνθρωπο έως τον αιώνα... μην κρύβεστε· δεν τα ακούσατε εξ αρχής, και δεν σας τα ανήγγειλα; Εσείς είστε μάρτυρές μου, αν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα. Και δεν υπήρχαν τότε αυτοί που πλάθουν και σκαλίζουν είδωλα, όλοι τους είναι μάταιοι, αυτοί που πράττουν κατά τις επιθυμίες τους, οι οποίες δεν θα τους ωφελήσουν. Και είναι οι ίδιοι μάρτυρές τους, δεν θα δουν και δεν θα κατανοήσουν, αλλά θα καταισχυνθούν όλοι όσοι πλάθουν θεό και κατασκευάζουν γλυπτά ανωφελή, και όλοι εκείνοι από τους οποίους προήλθαν ξηράνθηκαν... και ας ντραπούν και ας καταισχυνθούν όλοι μαζί. Επειδή ο τεχνίτης ακόνισε το σίδερο... και το διαμόρφωσε με το τρυπάνι... και θα πεινάσει και θα εξασθενήσει και δεν θα πιει νερό. ...το κατασκεύασε με μορφή ανθρώπου... αυτός που έκοψε κέδρους και πήρε πουρνάρι και δρυ και εξασφάλισε για τον εαυτό του ένα γερό ξύλο από το δάσος το οποίο φύτεψε ο Κύριος... ...και το υπόλοιπο το έφτιαξε θεούς και τους προσκυνά. ...το υπόλοιπο το έκανε γλυπτό θεό... Δεν μπόρεσαν να σκεφτούν, επειδή σκοτίστηκαν, ώστε να μη βλέπουν με τα μάτια τους και να μην κατανοούν με την καρδιά τους. Δεν αναλογίστηκε μέσα στην καρδιά του... ότι το μισό του το έκαψε στη φωτιά... και το υπόλοιπο το μετέτρεψε σε βδέλυγμα και το προσκυνούν.

Σε αυτόν αποκρίνονται οι πρεσβύτεροι: «Και εμείς γνωρίζουμε αληθινά έναν Θεό· γνωρίζουμε τον Χριστό· γνωρίζουμε τον Υιό, ότι έπαθε όπως έπαθε, ότι πέθανε όπως πέθανε, και ότι αναστήθηκε την τρίτη ημέρα και ότι βρίσκεται στα δεξιά του Πατρός και ότι έρχεται να κρίνει ζώντες και νεκρούς. Και λέμε αυτά που μάθαμε». Τότε, αφού τον έλεγξαν, τον απέβαλαν από την εκκλησία. Αυτός έφτασε σε τέτοιο βαθμό αλαζονείας, ώστε να ιδρύσει δική του σχολή. Αυτοί θέλουν να αποδείξουν τη συνοχή του δόγματός τους λέγοντας: «Είπε στον Νόμο: Εγώ είμαι ο Θεός των πατέρων σας· δεν θα υπάρξουν για εσάς άλλοι θεοί εκτός από εμένα. Και πάλι σε άλλο σημείο: Εγώ, λέει, είμαι ο πρώτος και εγώ ο έσχατος, και μετά από εμένα δεν υπάρχει κανείς». Με αυτόν τον τρόπο ισχυρίζονται ότι υποστηρίζουν τον έναν Θεό. Και απαντούν λέγοντας: «Αν, λοιπόν, ομολογώ τον Χριστό ως Θεό, άρα αυτός είναι ο Πατέρας, εφόσον είναι ο Θεός. Και έπαθε ο Χριστός, όντας ο ίδιος Θεός. Άραγε έπαθε ο Πατέρας; Διότι αυτός ήταν ο Πατέρας». Αλλά τα πράγματα δεν έχουν έτσι. Ούτε οι Γραφές τα διηγούνται με αυτόν τον τρόπο. Χρησιμοποιούν επίσης και άλλες μαρτυρίες, λέγοντας: «Έτσι έχει γραφτεί: Αυτός είναι ο Θεός μας· κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί του. Βρήκε κάθε οδό της γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του. Μετά από αυτά, εμφανίστηκε επί της γης και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους».

Και οι προφήτες, όταν λένε εκ μέρους του Θεού: «Εγώ είμαι ο πρώτος Θεός, και εγώ είμαι μετά από αυτά, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός», μιλούν για τον Πατέρα των όλων. Και για τον Κύριό μας Ιησού Χριστό λένε: «Υιός», λέει, «δόθηκε σε εμάς, του οποίου η εξουσία είναι άνωθεν, και το όνομά του καλείται άγγελος μεγάλης βουλής, θαυμαστός, σύμβουλος, Θεός ισχυρός, εξουσιαστής». Και για την ενανθρώπησή του: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ». Και για το πάθος του: «Σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή, και σαν αμνός άφωνος μπροστά σε αυτόν που τον κουρεύει», και: «Εγώ σαν άκακο αρνί που οδηγείται σε θυσία».