Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 44:6

ΡΙΒ΄. Στον Αλύπιο. Περί της αγίας Τριάδος. Όσα αναφέρονται στον ενικό αριθμό μέσα στις ιερές Γραφές αποτελούν χαρακτηριστικά της θείας φύσεως, διότι ομοούσια είναι η αγία και βασιλικότατη Τριάδα. Όσα δε εκφέρονται σε αριθμό πέραν του ενικού, αφορούν τη διαφορά των υποστάσεων. Διότι η θεότητα πλατύνεται σε τρεις ιδιότητες και συστέλλεται πάλι σε μία ουσία, ώστε ούτε η πολυθεΐα να βρει έδαφος εξαιτίας κάποιας διαφοράς φύσεων, ούτε η ιουδαϊκή αντίληψη εξαιτίας του ενός προσώπου. Διότι η μεν ταυτότητα της φύσεως διαιρείται σε υποστάσεις, η δε ιδιότητα των υποστάσεων συνάπτεται σε μία ουσία. Και για να μην παραθέσουμε τα πάντα και μακρύνουμε την επιστολή, ας χρησιμοποιήσουμε ένα ή δύο χωρία και ας ανοίξουμε τον δρόμο της ερμηνείας και για τα υπόλοιπα. Λέει ο Θεός: «Εγώ είμαι ο πρώτος, και εγώ μετά από αυτά. Πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός, και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει». Τι θα μπορούσαν λοιπόν να πουν οι ετερόδοξοι; Ποιος άραγε είναι αυτός που τα εξέφρασε αυτά; Ο Πατέρας ή ο Υιός; Εάν μεν είναι ο Πατέρας, πώς λέει ότι δεν υπάρχει κανείς μετά από αυτόν; Διότι, σύμφωνα με εσάς, μετά από αυτόν υπάρχει ο Υιός.

Πες μου λοιπόν και τούτο: δεν θα έλεγες ότι ο δημιουργός υπερέχει ασυγκρίτως των έργων του; Όταν, λοιπόν, αυτό που δημιουργήθηκε εκ του μηδενός είναι όμοιο με αυτά, πού βρίσκεται η ασύγκριτη υπεροχή; Και τι σημαίνει εν γένει το: «Εγώ είμαι ο πρώτος, και εγώ μετά ταύτα, και πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός»; Διότι, εάν ο Υιός δεν είναι της ιδίας ουσίας, είναι άλλος Θεός· και εάν δεν είναι συναΐδιος, έπεται αυτού· και εάν δεν προήλθε εκ της ουσίας του, είναι ολοφάνερο ότι δημιουργήθηκε. Εάν δε ισχυριστούν ότι αυτά ειπώθηκαν προς αντιδιαστολή με τα είδωλα, πώς δεν παραδέχονται ότι και ο χαρακτηρισμός «ο μόνος αληθινός Θεός» λέγεται προς αντιδιαστολή με τα είδωλα; Εάν πάλι έχει ειπωθεί αυτό προς αντιδιαστολή με τα είδωλα, πώς θα ερμηνεύσεις ολόκληρη τη ρήση; Διότι λέει: «Μετά από εμένα δεν υπάρχει άλλος Θεός». Δεν το λέει αυτό για να αποκλείσει τον Υιό, αλλά εννοεί ότι δεν υπάρχει ειδωλολατρικός θεός μετά από εμένα· όχι ότι δεν υπάρχει Υιός. «Ναι», θα πει κάποιος. Τι λοιπόν; Και το «Πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός», θα το εκλάβεις έτσι, ότι δηλαδή ειδωλολατρικός θεός μεν δεν υπήρξε, αλλά ωστόσο δημιουργήθηκε Υιός πριν από αυτόν; Και ποιος δαίμονας θα μπορούσε να το πει αυτό; Διότι νομίζω πως ούτε ο ίδιος ο διάβολος δεν θα έλεγε κάτι τέτοιο.

Χαίρε, το ιερατικό Εφούδ της αρχιερατικής στολής. Χαίρε, το χρυσό των θυμιαμάτων ...... ύμνησαν με μεγάλη φωνή όλοι οι άγγελοί μου. Χαίρε εσύ, στην οποία κατοίκησε για εμάς, αφού σκήνωσε με σάρκα, Εκείνος που λέει στον Ησαΐα: «Εγώ είμαι ο Θεός ο πρώτος, και εγώ είμαι και μετά από αυτά».

Απόδειξη ότι ο Θεός είναι ένας και όχι πολλοί Το ότι μεν υπάρχει Θεός έχει αποδειχθεί επαρκώς, καθώς και το ότι η ουσία Του είναι ακατάληπτη. Το ότι δε είναι ένας και όχι πολλοί, από όσους πείθονται στη Θεία Γραφή δεν αμφισβητείται. Διότι λέει ο Κύριος στην αρχή της νομοθεσίας: «Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σου, ο οποίος σε έβγαλε από τη γη της Αιγύπτου. Δεν θα έχεις άλλους θεούς εκτός από εμένα», και πάλι: «Άκουε, Ισραήλ· ο Κύριος ο Θεός σου είναι ένας Κύριος», και μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Διότι εγώ, λέει, είμαι ο πρώτος Θεός και εγώ είμαι και μετά από αυτά, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός».

Και έκραζαν ο ένας προς τον άλλον, και έλεγαν: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ. Γεμάτη είναι όλη η γη από τη δόξα του.» «Εγώ είμαι ο Θεός ο πρώτος, και στα επερχόμενα εγώ είμαι.» «Μάθετε, και πιστέψτε σε μένα, και κατανοήστε ότι εγώ είμαι· πριν από μένα δεν υπήρξε άλλος Θεός, και μετά από μένα δεν θα υπάρξει. Εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει σωτήρας εκτός από εμένα.» «Αυτά λέει ο Κύριος, ο Θεός ο βασιλιάς του Ισραήλ, και εκείνος που τον λύτρωσε, ο Κύριος Σαβαώθ. Εγώ είμαι ο πρώτος, και εγώ είμαι και μετά από αυτά, και εκτός από εμένα δεν υπάρχει Θεός.

ρλη΄. Από όλα όσα μετέχουν στη θεία ιδιότητα και θεώνονται, το πρώτιστο και ακρότατο είναι το ον ... 122,7-20 Η ίδια είναι και το πρώτιστο και το ακρότατο ον, εφόσον περιέκλεισε μέσα της ολόκληρο το είναι και δεν άφησε τίποτα έξω από τα όριά του, και πάλι δεν είναι ον, εφόσον υπάρχει υπερόντως· επομένως, αυτό το ίδιο το πρώτιστο ον, το οποίο δεν είναι τίποτε άλλο από τον Θεό, δεν θεώνεται. Διότι, όπως ο Θεός είναι το Ένα, έτσι είναι και το Ον· και με αυτά τα ονόματα ο ίδιος ο Θεός ονόμασε τον εαυτό του, λέγοντας «Εγώ ειμι ο Ων», «Κύριος ο Θεός σου Κύριος εις εστι», και «Εγώ Θεός πρώτος και Εγώ μετά από αυτά, και πλην εμού δεν υπάρχει άλλος». Θεώνονται δε πάντως μέσω της μετοχής σε Εκείνον αυτοί που αντλούν από Αυτόν το είναι, το νοείν και το ζην, και οι οποίοι από την πολυσχιδή ουσία ή ζωή ή νόηση επιστρέφουν προς Αυτόν, ήτοι ενώνονται μαζί Του, μέσω της ανάλογης απλότητας.

Το ότι δε, σχετικά με τα ουσιώδη, όταν τους προστίθεται ο προσδιορισμός «μόνος», αυτό γίνεται προς διάκριση από εκείνους που αποκαλούνται μεν, δεν είναι όμως Θεοί, θα το αποδείξει σαφώς η κοινή διδασκαλία της Εκκλησίας. Διότι αναφέρει ο θείος Αθανάσιος στον περί της Αγίας Τριάδος λόγο: «Ιδού, λένε οι αρειανοί, ο ίδιος ο Υιός ομολογεί τον Πατέρα ως τον μόνο αληθινό Θεό, και ο ίδιος ο Πατέρας βρίσκεται να λέει: "εγώ είμαι Θεός πρώτος και εγώ μετά ταύτα", και "δεν υπάρχει Θεός πλην εμού". Πώς λοιπόν εσείς εισάγετε μαζί με τον πρώτο και μόνο και αληθινά όντα Θεό και Πατέρα τον Υιό ως υπάρχοντα, και μάλιστα κατά φύσιν Θεό; Πρέπει δε πρώτα να γνωρίζουμε, ότι ο Πατέρας δεν λέει τέτοια πράγματα προς αναίρεση του Υιού· διότι τι ήταν αυτό που θα τον παρότρυνε να προχωρήσει σε κάτι τέτοιο;» Και πάλι από τον ίδιο λόγο: «Ποια λογική έχει το να λέει τέτοια ο Πατέρας προς αναίρεση του Υιού; Επομένως, θα παραδεχθούμε ότι τέτοιες εκφράσεις έχουν ειπωθεί μάλλον για την ανατροπή των ψευδώνυμων θεών.» Και πάλι ο ίδιος στον τρίτο λόγο κατά των αρειανών: «Επειδή αυτοί που προσκολλώνται στους ψευδώνυμους θεούς απομακρύνονται από τον αληθινό Θεό, για τον λόγο αυτόν, όντας αγαθός και κηδεμόνας των ανθρώπων ο Θεός, ανακαλώντας αυτούς που έχουν πλανηθεί λέει: "εγώ είμαι ο μόνος Θεός", και "εγώ είμαι", και "πλην εμού δεν υπάρχει Θεός"· και όσα τέτοια, ώστε αφενός να απορρίψει τα μη όντα, και αφετέρου να επιστρέψει τους πάντες στον εαυτό Του.» Αυτά μεν αναφέρει ο θείος Αθανάσιος.