Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 45:14

Αθανάσιος: Θα διδαχθείς τον λόγο περί της περιτομής· προς το παρόν όμως πες μου, αν έχεις κατανοήσει για ποιον τα έλεγε αυτά μέσω του προφήτη: Εκοπίασε η Αίγυπτος και η εμπορία των Αιθιόπων· και οι Σεβοείμ, άνδρες υψηλοί, θα διαβούν προς εσένα και θα γίνουν δούλοι σου και θα σε ακολουθήσουν από πίσω δεμένοι με χειροπέδες· και θα σε προσκυνήσουν, και σε εσένα θα προσευχηθούν, διότι μέσα σου είναι ο Θεός και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα· διότι εσύ είσαι ο Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας. Ζακχαίος είπε: Στην Ιερουσαλήμ έλεγε, εκοπίασε η Αίγυπτος, και η εμπορία των Αιθιόπων· και οι Σεβοείμ, άνδρες υψηλοί, θα διαβούν προς εσένα· και θα γίνουν δούλοι σου· και θα σε ακολουθήσουν δεμένοι με χειροπέδες... Αθανάσιος: Είναι λοιπόν αυτή η Ιερουσαλήμ και Θεός; Διότι λέγει ότι και θα σε προσκυνήσουν· και σε εσένα θα προσευχηθούν· διότι μέσα σου είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα· διότι εσύ είσαι Θεός και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας. Ζακχαίος είπε: Σε ποιον άλλον λοιπόν τα λέγει; Αθανάσιος: Σε κανέναν άλλον, παρά μόνο στον Χριστό. Ζακχαίος είπε: Πώς; Αθανάσιος: Εκοπίασε η Αίγυπτος και η εμπορία των Αιθιόπων, όταν γεννήθηκε ο Χριστός και καταλύθηκε η ειδωλολατρία, και καταργήθηκε η μαγεία.

Και οι Σεβοείμ, άνδρες υψηλοί, διάβηκαν προς αυτόν· και έγιναν δούλοι του· και θα τον ακολουθήσουν· δεμένοι με χειροπέδες όλοι οι υψηλοί της γης· και σε αυτόν θα προσευχηθούν· και αυτόν θα προσκυνήσουν· και θα ομολογήσουν ότι σε αυτόν υπάρχει Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από αυτόν· διότι αυτός είναι Θεός, και δεν το γνώριζαν, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας. Ζακχαίος είπε: Πώς και σε αυτόν υπάρχει Θεός και δεν υπάρχει Θεός εκτός από αυτόν; Αθανάσιος: Εξαιτίας του απαράλλακτου της ουσίας· εξαιτίας του ταυτού της δόξας, εξαιτίας του αμεσίτευτου της δυνάμεως· διότι για αυτόν τον λόγο ο Κύριος ο Θεός, είναι ένας Κύριος· επειδή ένα είναι το θέλημα· μία η εξουσία· ένα το κράτος· διότι δεν θέλει κάτι άλλο ο Πατέρας, και κάτι άλλο ο Υιός· εάν όμως επιθυμείς να μάθεις και περισσότερα μυστήρια, διάβασε τον εβδομηκοστό πρώτο ψαλμό του Δαβίδ με φόβο Θεού και αλήθεια και αγαθή συνείδηση· διότι ίσως στη συναγωγή σας, αντί για ωδές που τέρπουν την ακοή, αυτά διαβάζετε. Ζακχαίος είπε: Τι λέει δηλαδή ο ψαλμός για τον Χριστό σου; Αθανάσιος: Διάβασε και θα βρεις. Ζακχαίος είπε: Διάβασα και βρήκα ότι μιλάει για τον Σολομώντα. Αθανάσιος: «Θεέ, δώσε την κρίση σου στον βασιλιά»· ποιος το λέει; Ζακχαίος είπε: Ο Δαβίδ παρακαλεί τον Κύριο να δώσει το χάρισμα της ορθής κρίσεως στον υιό του, δηλαδή στον Σολομώντα. Αθανάσιος: «Και τη δικαιοσύνη σου στον υιό του βασιλιά;»

Και πάλι, κανένα από τα κτίσματα δεν είναι εκ φύσεως Θεός· αλλά το καθένα από τα δημιουργήματα ονομάστηκε αυτό ακριβώς που έγινε· το ένα ουρανός, άλλο δε γη· και τα μεν φωστήρες, τα δε άστρα· και άλλα θάλασσα, και άβυσσοι, και τετράποδα· και τέλος, άνθρωπος· και πριν από αυτά άγγελοι, και αρχάγγελοι, χερουβίμ, σεραφίμ, και δυνάμεις, αρχές, εξουσίες, κυριότητες, παράδεισος· και έτσι το καθένα παραμένει (στην κατάστασή του). Εάν δε και κάποιοι ονομάστηκαν θεοί, (τούτο συνέβη) όχι εκ φύσεως, αλλά κατά μετοχήν του Υιού. Διότι έτσι είπε και ο ίδιος: «Εάν ονόμασε θεούς εκείνους, προς τους οποίους απευθύνθηκε ο Λόγος του Θεού.» Γι' αυτό, εφόσον δεν είναι εκ φύσεως θεοί, συμβαίνει κάποιες φορές ορισμένοι να μεταβάλλονται, ακούγοντας: «Εγώ είπα: Είστε θεοί και όλοι υιοί Υψίστου. Εσείς όμως, ως άνθρωποι, πεθαίνετε.» Τέτοιος ήταν εκείνος που άκουσε: «Εσύ όμως είσαι άνθρωπος, και όχι Θεός.» Ο Υιός όμως είναι αληθινός Θεός, όπως ο Πατέρας. Διότι βρίσκεται εν αυτώ, και ο Πατέρας εν τω Υιώ· και ο μεν Ιωάννης έγραψε, όπως έχει αποδειχθεί· ο δε Δαβίδ ψάλλει: «Ο θρόνος σου, Θεέ, εις τον αιώνα του αιώνος· σκήπτρο ευθύτητας είναι το σκήπτρο της βασιλείας σου·» και ο προφήτης Ησαΐας αναφωνεί: «Κοπίασε η Αίγυπτος και το εμπόριο των Αιθιόπων· και οι Σαβαίοι, άνδρες ψηλόσωμοι, θα διαβούν προς εσένα, και θα σε ακολουθήσουν από πίσω σου, δεμένοι με χειροπέδες, και θα σε προσκυνήσουν, διότι μέσα σε εσένα είναι ο Θεός. Διότι εσύ είσαι ο Θεός του Ισραήλ, και δεν το γνωρίζαμε.»

Και πάλι, κανένα από τα κτίσματα δεν είναι Θεός κατά τη φύση του· αλλά το καθένα από τα δημιουργήματα έλαβε την ονομασία αυτού ακριβώς που έγινε: το ένα ουρανός, και το άλλο γη· και τα μεν φωστήρες, τα δε άστρα· και άλλα θάλασσα, και άβυσσοι, και τετράποδα· και εν συνεχεία, άνθρωπος· και πριν από αυτά, άγγελοι, και αρχάγγελοι, χερουβίμ, σεραφίμ, και δυνάμεις, αρχές, εξουσίες, κυριότητες, παράδεισος· και με αυτόν τον τρόπο το καθένα παραμένει στην κατάστασή του. Αν όμως κάποιοι ονομάστηκαν θεοί, δεν ονομάστηκαν κατά τη φύση τους, αλλά κατά μετοχή στον Υιό. Διότι έτσι είπε και ο ίδιος: «Αν ονόμασε θεούς εκείνους προς τους οποίους απευθύνθηκε ο Λόγος του Θεού.» Γι' αυτό, επειδή δεν είναι εκ φύσεως θεοί, υπάρχουν περιπτώσεις που κάποιοι μεταβάλλονται, ακούγοντας: «Εγώ είπα: Είστε θεοί και όλοι υιοί του Υψίστου. Εσείς όμως, σαν άνθρωποι, πεθαίνετε.» Τέτοιος ήταν εκείνος που άκουσε: «Εσύ όμως είσαι άνθρωπος, και όχι Θεός.» Ο Υιός όμως είναι αληθινός Θεός, όπως ο Πατέρας. Διότι βρίσκεται μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα στον Υιό· και ο μεν Ιωάννης το έγραψε, όπως έχει αποδειχθεί· ο δε Δαβίδ ψάλλει: «Ο θρόνος σου, Θεέ, παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος· σκήπτρο ευθύτητας είναι το σκήπτρο της βασιλείας σου»· και ο προφήτης Ησαΐας αναφωνεί: «Κοπίασε η Αίγυπτος και το εμπόριο των Αιθιόπων· και οι Σαβαίοι, άνδρες μεγαλόσωμοι, θα διαβούν προς εσένα, και θα σε ακολουθήσουν από πίσω δεμένοι με χειροπέδες, και θα σε προσκυνήσουν, διότι μέσα σου βρίσκεται ο Θεός. Διότι εσύ είσαι ο Θεός του Ισραήλ, και δεν το γνωρίζαμε.»

Τον Μανωέ, λοιπόν, τον πατέρα του Σαμψών, που ήθελε να προσφέρει θυσία στον άγγελο, τον εμπόδισε ο άγγελος λέγοντας: «Μην προσφέρεις σε εμένα, αλλά στον Θεό». Ο Κύριος όμως προσκυνείται και από τους αγγέλους· διότι είναι γεγραμμένο: «Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού»· αλλά και από όλα τα έθνη, όπως αναφέρει ο Ησαΐας: «Ο κόπος της Αιγύπτου και το εμπόριο των Αιθιόπων, και οι Σαβαίοι, άνδρες υψηλόσωμοι, θα περάσουν σε εσένα και θα γίνουν δούλοι σου»· και αμέσως μετά: «Και θα σε προσκυνήσουν, και σε εσένα θα προσευχηθούν· διότι σε εσένα μέσα βρίσκεται ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα». Δέχεται δε και τους μαθητές που τον προσκυνούν, και τους επιβεβαιώνει για το ποιος είναι λέγοντας: «Δεν με αποκαλείτε εσείς ο Κύριος και ο Διδάσκαλος; Και ορθά το λέτε· διότι είμαι».

Επομένως, το να προσκυνείται ανήκει μόνο στον Θεό· και αυτό το γνωρίζουν και οι ίδιοι οι άγγελοι, ότι, έστω κι αν υπερέχουν από άλλους σε δόξα, εντούτοις όλοι είναι κτίσματα και δεν ανήκουν σε εκείνους που προσκυνούνται, αλλά σε εκείνους που προσκυνούν τον Δεσπότη. Για παράδειγμα, τον πατέρα του Σαμψών, τον Μανωέ, όταν θέλησε να προσφέρει θυσία στον άγγελο, τον εμπόδισε ο άγγελος λέγοντας: «μην προσφέρεις σε εμένα, αλλά στον Θεό»· ο Κύριος όμως προσκυνείται και από τους αγγέλους· διότι έχει γραφτεί: «και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού»· καθώς και από όλα τα έθνη, όπως λέει ο Ησαΐας: «εκοπίασε η Αίγυπτος, και τα εμπορεύματα των Αιθιόπων και οι Σαβαίοι, άνδρες ψηλοί, θα διαβούν σε εσένα και θα γίνουν δούλοι σου», και στη συνέχεια: «και θα σε προσκυνήσουν και σε εσένα θα προσευχηθούν· διότι μέσα σου είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα»· και τους μαθητές δέχεται όταν τον προσκυνούν, και τους βεβαιώνει για το ποιος είναι λέγοντας: «δεν με λέτε εσείς, ο Κύριος και ο Διδάσκαλος; Καλά λέτε· διότι είμαι». Και τον Θωμά, όταν του έλεγε «ο Κύριός μου και ο Θεός μου», του επιτρέπει να το λέει και μάλλον το αποδέχεται, χωρίς να τον εμποδίζει. Διότι Αυτός είναι, όπως λένε και οι άλλοι προφήτες και ο Δαβίδ ψάλλει, ο «Κύριος των δυνάμεων» και «Σαβαώθ», που ερμηνεύεται «Κύριος των στρατιών» και «Θεός αληθινός και Παντοκράτωρ», έστω κι αν οι Αρειανοί διαρρηγνύονται γι' αυτό.

Εάν δεν υπάρχει μία θεότητα του Πατρός και του Υιού, άλλη είναι η θεότητα του Πατρός και άλλη η θεότητα του Υιού. Μακ. Και βέβαια. Ορθ. Όμως άλλη και άλλη θεότητα δεν συνιστούν έναν Θεό. Μακ. Διότι εγώ δεν αποκαλώ τον Πατέρα και τον Υιό έναν Θεό. Ορθ. Εάν λοιπόν ακούσεις τον προφήτη να λέγει: «Έτσι λέγει ο Κύριος Σαβαώθ: Κοπίασε η Αίγυπτος, και το εμπόριο των Αιθιόπων· και οι Σαβαείμ, άνδρες ψηλοί, θα διαβούν προς εσένα, και θα σε ακολουθήσουν από πίσω δεμένοι με χειροπέδες, και θα σε προσκυνήσουν. Διότι εσύ είσαι Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ», ποιος λες ότι τα έχει πει αυτά; Μακ.

Εάν ο Θεός είναι μέσα σε αυτόν, πώς υπάρχει μία θεότητα; Ορθόδοξος: Διότι προσθέτει: «Και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα». Και ο Ιερεμίας λέγει: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί του. Ανακάλυψε κάθε οδό γνώσεως, και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του, και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του. Μετά από αυτά εμφανίστηκε πάνω στη γη, και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Εάν λοιπόν αυτός που εμφανίστηκε επί της γης είναι ο Θεός μας, και κανένας άλλος δεν πρόκειται να συγκριθεί μαζί του, άρα είναι μία η θεότητα του Πατρός και του Υιού.

Γι' αυτό τον λόγο είναι Θεός κατά φύση μέσα σε σάρκα, και μαζί με τη σάρκα, εφόσον την έχει ως δική Του, και νοείται ως κάτι διαφορετικό από αυτήν, και προσκυνείται μέσα σε αυτήν και μαζί με αυτήν, σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί στον προφήτη Ησαΐα: «Άνδρες υψηλοί θα έρθουν σε εσένα και θα γίνουν δούλοι σου, και θα σε ακολουθήσουν δεμένοι με χειροπέδες, και θα σε προσκυνήσουν, και σε εσένα θα προσευχηθούν, διότι μέσα σου είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα».

Για τον λόγο αυτό, και πολύ εύλογα, εκείνοι που παραβαίνουν τον ευγενή κανόνα της ορθής πίστης κατηγορούνται από τη φωνή των αγίων ότι αρνούνται τον Δεσπότη που τους εξαγόρασε. <Έτσι λέγει ο Κύριος Σαβαώθ: Κοπίασε η Αίγυπτος, και τα εμπορεύματα των Αιθιόπων, και οι Σαβαείμ, άνδρες υψηλόσωμοι, θα διαβούν προς εσένα, και θα είναι δούλοι σου, και θα σε ακολουθήσουν από πίσω δεμένοι με χειροπέδες, και θα σε προσκυνήσουν, και σε εσένα θα προσευχηθούν. Διότι μέσα σου είναι ο Θεός, και δεν υπήρχε Θεός εκτός από εσένα. Διότι εσύ είσαι Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας. Θα ντροπιαστούν και θα καταντροπιαστούν όλοι όσοι του εναντιώνονται, και θα πορευθούν με αισχύνη.> Αφού εισήγαγε προηγουμένως τον λόγο περί του Σωτήρα όλων μας Χριστού, και προανήγγειλε ότι θα επιστρέψει τον λαό του όχι με λύτρα, ούτε με δώρα, καταδεικνύει αμέσως εκείνους που πρόκειται να κληθούν προς λύτρωση, δηλαδή προφανώς αυτούς που προέρχονται από τα έθνη, στους οποίους φαίνεται ότι έχει επιλάμψει περισσότερο ο Χριστός. Αν και έλεγε ξεκάθαρα: «Δεν απεστάλην παρά μόνο στα χαμένα πρόβατα του οίκου Ισραήλ.» Αλλά σε αυτούς μεν και πρώτους άστραψε το θείο και ευαγγελικό φως. Επειδή όμως, όπως είναι γραμμένο, πάχυνε και χόντρυνε και κλώτσησε ο αγαπημένος Ισραήλ (επειδή σκότωσαν τον αρχηγό της ζωής), για τον λόγο αυτό και πολύ εύλογα ο Χριστός επέλαμψε στα ποίμνια των εθνών, και αυτό ακριβώς θα βρούμε να ενυπάρχει στα προκείμενα νοήματα.

Οι Αιγύπτιοι, λοιπόν, και τα εμπορεία των Αιθιόπων, δηλαδή οι πόλεις των Θηβαίων, με τις οποίες είναι γείτονες και συνορεύουν οι λεγόμενοι Σαβαείμ, δηλαδή τα έθνη των Αιθιόπων, ήτοι των Ινδών (οι οποίοι ίσως έλαβαν αυτή την ονομασία από τη Σαβά που βασίλευσε κάποτε στη χώρα και τη γη τους), κοπίασαν, λέει. Το δε «κοπίασαν» πρέπει να νοηθεί με δύο τρόπους: διότι είτε θέλει να δηλώσει εκείνο, ότι δηλαδή κουράστηκαν ανυπόφορα, κατά τον καιρό της πλάνης τους, όντας υποζευγμένοι σε έναν ωμό τύραννο, τον Σατανά, και υπηρετώντας τα στίφη των δαιμόνων που απαιτούσαν θυσίες, ακόμη και τα ίδια τα γεννήματά τους, εννοώ τους γιους και τις κόρες· ή, πάλι, ότι παλαιότερα μεν ήταν δεινοί και ακατάβλητοι, και σαν υπερασπιστές της αρχαίας απάτης, χρησιμοποιώντας κάθε δύναμη για να προσκολλώνται με νεανική ορμή στην προκείμενη σε αυτούς ελληνική δυσσέβεια. Επειδή όμως ανέτειλε ο Χριστός και άναψε το αληθινό φως στις καρδιές όλων, και σαν κάποιος νοητός αυγερινός ανέτειλε, «κοπίασαν», δηλαδή δεν παρέμειναν ανθεκτικοί, όπως προηγουμένως, αλλά χαλάρωσαν τρόπον τινά από την παλαιά τους ένταση, παραχωρώντας τη νίκη στα κηρύγματα περί Αυτού, και σε καμία περίπτωση δεν διαψεύστηκε ο λόγος γι' αυτούς. Διότι, όπως γράφει ο πάνσοφος Παύλος: «Εκεί που επλεόνασε η αμαρτία, υπερεπερίσσευσε η χάρις». Διότι βλέπουμε ότι η γη των Αιγυπτίων είναι πλήρης από σεπτές και άγιες εκκλησίες.

Παντού υπάρχουν θυσιαστήρια και πλήθη μοναχών, και σμήνη παρθένων, και ασκητικοί κόποι με πολλή αγαλλίαση, και πορεία προς την αρετή, και πολλή προθυμία, η οποία είναι ακμαία και δεν ανέχεται να ανακοπεί και επεκτείνει τη λατρεία του Χριστού μέχρι και αυτούς τους Σαβαείμ, δηλαδή τα ινδικά έθνη. Διότι είναι δυνατόν, πράγματι, να δει κανείς και σε αυτούς όσα συμβαίνουν και στην Αίγυπτο, και στα εμπορικά κέντρα της Αιθιοπίας, δηλαδή στη γη των Θηβαίων. Αυτοί λοιπόν οι Αιγύπτιοι, λέγει, και οι Σαβαείμ, όντας άνδρες υψηλοί, δηλαδή περίβλεπτοι και γνωστότατοι στους πάντες παντού, ενώ σε κανέναν δεν ήταν άγνωστο ότι υπήρξαν κατεξοχήν λάτρεις των δαιμόνων και υπερασπιστές διαβολικών επινοήσεων, θα διαβούν σε εσένα, δηλαδή, αφού εγκαταλείψουν την πρώτη τους πλάνη και απομακρυνθούν από τα βάθρα της απώλειας, θα έλθουν προς εσένα και θα γίνουν δούλοι σου, και προφανώς υπηρέτες των δικών σου θελημάτων.

Διότι αυτό καταδεικνύει το όνομα της δουλείας όταν αποδίδεται στον Θεό. Πίσω σου θα ακολουθήσουν δεμένοι με χειροπέδες. Διότι θα βαδίσουν στα ίχνη σου, λέει, καθοδηγούμενοι από τους ευαγγελικούς νόμους σε καθένα από τα πρακτέα, και θα διανύσουν την τρίβο της εξαίρετης ζωής δεμένοι με χειροπέδες, δηλαδή με δεσμούς αγάπης, και με αλυσίδες άρρητης φιλοθεΐας, ώστε να μπορούν να λένε: «Ποιος θα μας χωρίσει από την αγάπη του Χριστού; Θλίψη, ή στενοχώρια, ή διωγμός, ή πείνα, ή γυμνότητα, ή κίνδυνος, ή μάχαιρα;» Αυτοί θα σε προσκυνήσουν, λέει, και σε σένα θα προσευχηθούν, διότι ο Θεός είναι μέσα σου, και δεν υπάρχει Θεός, εκτός από εσένα. Διότι εσύ είσαι Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ ο σωτήρας. Διότι στον Σωτήρα των πάντων Χριστό κάμπτεται κάθε γόνυ, και κάθε γλώσσα εξομολογείται, και σε αυτόν φθάνει κάθε κατάληξη προσευχής. Διότι εν Χριστώ ζητούμε από τον Θεό και Πατέρα τα αιτήματά μας, και σε αυτόν προσευχόμαστε, ομολογώντας ότι και σε αυτόν υπάρχει Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από αυτόν. Διότι έτσι μας δίδαξε να φρονούμε, λέγοντας στον θεσπέσιο μαθητή (αυτός ήταν ο Φίλιππος): «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε;»

Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα.» Το ότι λοιπόν, «Ο Θεός είναι μέσα σου, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από σένα», έχει ίση σημασία με το ότι «Και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Αυτός ήταν στην αρχή προς τον Θεό.» Εάν όμως κάποιος ήθελε με επιτηδειότητα να αποδώσει τη σημασία των λεγομένων μόνο στο πρόσωπο του Χριστού, απαντούμε ότι, σύμφωνα με τη φωνή του θεσπέσιου Παύλου, κατοίκησε βέβαια στον Χριστό όλο το πλήρωμα της θεότητας σωματικά. Ήταν δε ο ίδιος ο Θεός, μη διαιρεμένος σε δύο υιούς, αλλά με την έννοια ότι ο Λόγος έχει ως δική του τη σάρκα, μέσα στην οποία και λέγεται ότι κατοίκησε. Επομένως, και με αυτή την έννοια νοείται ο Θεός, όπως ακριβώς η ψυχή μέσα στο ανθρώπινο σώμα· ωστόσο, ένας Υιός είναι ο Θεός. Πρέπει βέβαια να γνωρίζουμε, ότι δεχόμαστε πως η σάρκα του Κυρίου είναι εμψυχωμένη με νοερή ψυχή. Ομολογούν, λοιπόν, ότι «Και μέσα σου είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από σένα. Διότι εσύ είσαι Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας». Αυτή είναι η φωνή αυτών που μετανοούν, και οι οποίοι ήδη μεταβαίνουν προς το φως από την απάτη και το σκοτάδι, και έχουν φτάσει στην επίγνωση της αλήθειας, και έχουν επιγνώσει τον εκ φύσεως και αληθινό Θεό, τον Δημιουργό και Κύριο των όλων. Σωτήρα βεβαίως του Ισραήλ ονομάζουν αυτόν τον ενανθρωπήσαντα και σεσαρκωμένο, πιστεύοντας ότι είναι αυτός ο ίδιος, ο οποίος και παλαιότερα υπήρξε βοηθός σε αυτούς που προέρχονται από τον Ισραήλ.

Διότι εκείνοι που δεν αποδέχθηκαν την πίστη σε αυτόν, αλλά θεομάχησαν, όπως ακριβώς και οι Ιουδαίοι, όλοι θα καταντροπιαστούν, ηττημένοι μεν από την ανίκητη χείρα, χωρίς να βλάψουν απολύτως καθόλου τη δόξα του, έχοντας όμως επισύρει τον όλεθρο στα δικά τους κεφάλια, θα γίνουν αντικείμενο ντροπής και ονειδισμού. Διότι θα γίνουν θέαμα σε κάθε σάρκα, σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη. <Ανακαινιστείτε στρεφόμενες προς εμένα, νήσοι. Ο Ισραήλ σώζεται από τον Κύριο με αιώνια σωτηρία. Δεν θα καταντροπιαστούν, ούτε θα ντροπιαστούν εις τον αιώνα, λέγει ο Κύριος Παντοκράτωρ.> Διευρύνει και πάλι την προφητεία της κλήσεως και της επιστροφής των εθνών· και δεν την περιορίζει μόνο στους Αιγυπτίους και στους εμπόρους της Αιθιοπίας, καθώς και στους ίδιους τους Σαβαίους· αλλά με τα λόγια αυτά έχει διαμηνύσει ότι θα κληθούν και εκείνοι που βρίσκονται σε όλη τη γη, και θα υπάρξει παντού ανάδειξη αγίων Εκκλησιών.

Δεν γνωρίζει, λοιπόν, άλλον και άλλον Υιό, αλλά έναν και τον αυτόν, όπως ακριβώς και ο μακάριος προφήτης Ησαΐας βρίσκεται να φρονεί και να λέγει κάτι τέτοιο περί του Χριστού: «Και οπίσω σου θα ακολουθήσουν δεμένοι με χειροπέδες και θα γίνουν δούλοι, και θα σε προσκυνήσουν. Και σε σένα θα προσευχηθούν, διότι μέσα σου είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από σένα. Διότι εσύ είσαι Θεός και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ ο Σωτήρας.» Ακούς πώς λέει: «Σε σένα θα προσκυνήσουν, και σε σένα θα προσευχηθούν, και μέσα σου είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από σένα;» Θα τα πουν δε αυτά, και επειδή γνωρίζουν τον ναό μέσα στον οποίο κατοίκησε, και επειδή δεν αγνοούν τον Λόγο που ενοίκησε, δεν προσκυνούν μόνο αυτόν που ενοίκησε, αποχωρίζοντάς τον από το περίβλημα της σάρκας, αλλά τον έναν που έχει συνενωθεί αρρήτως και από τα δύο. Κατοίκησε μεν ο Θεός Λόγος στον δικό του ναό, στο σώμα που προσλήφθηκε από γυναίκα και το οποίο έχει λογική ψυχή, αλλά εξύψωσε το προσληφθέν στην δική του δόξα. Διότι για αυτόν ακριβώς τον λόγο, παρόλο που η θεία μας Γραφή ορίζει ότι πρέπει να προσκυνείται μόνο αυτός που είναι Θεός κατά φύση, ο Παύλος πάλι βρήκε το θάρρος να πει: «Στο όνομα του Ιησού Χριστού θα κάμψει κάθε γόνυ επουρανίων, και επιγείων, και καταχθονίων, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατρός.»

Το ότι τα όσα αναφέρονται στον Κύρο έχουν τεθεί ως τύπος του Χριστού της δόξης, θα μας το βεβαιώσουν σαφώς τα εξής που ελέχθησαν διά της φωνής του προφήτου: «Εγώ δημιούργησα τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν. Εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό, και έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα. Εγώ τον ανέδειξα σύμφωνα με τη δικαιοσύνη, και όλοι οι δρόμοι του είναι ευθείς. Αυτός θα ανοικοδομήσει την πόλη μου, και θα επιστρέψει τους αιχμαλώτους του λαού μου, όχι με λύτρα, ούτε με δώρα, είπε ο Κύριος Σαβαώθ. Έτσι λέγει ο Κύριος: Όσα με κόπο απέκτησε η Αίγυπτος και τα εμπορεύματα των Αιθιόπων, και οι Σαβαίοι, άνδρες υψηλόσωμοι, θα διαβούν σε σένα και θα γίνουν δούλοι σου, και θα σε ακολουθούν δεμένοι με χειροπέδες, και θα σε προσκυνήσουν, και θα προσευχηθούν σε σένα, λέγοντας ότι μέσα σε σένα είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος Θεός εκτός από σένα. Διότι εσύ είσαι Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας. Θα καταισχυνθούν και θα ντροπιαστούν όλοι όσοι του εναντιώνονται, και θα πορευθούν με αίσχος.» Διότι αυτός που δημιούργησε τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν, αυτός που διακόσμησε με τα άστρα τον ουρανό, ανέδειξε για εμάς ως δικαιοσύνη τον Ιησού, ο οποίος μας λυτρώνει δωρεάν· «διότι έχουμε δικαιωθεί διά της πίστεως», απαλλάσσοντάς μας από τα δεσμά και την αιχμαλωσία, ανοικοδομώντας πνευματικά τη νοητή Ιερουσαλήμ, και θεμελιώνοντας την Εκκλησία, ώστε να παραμένει ακατάσειστη ακόμη και από τις πύλες του άδη, και απόρθητη από τους εχθρούς.

Και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα.» Αυτόν θα προσκυνήσουν, σε αυτόν θα κάμψει «κάθε γόνατο, και κάθε γλώσσα θα ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός εις δόξαν του Θεού Πατρός.» Σε αυτόν τόλμησαν να αντισταθούν μερικοί από τον Ισραήλ. Όμως ντροπιάστηκαν και έπεσαν, και τράπηκαν σε φυγή σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη.

Απόδειξη από παρατηρήσεις των Γραφών ότι κανένα από τα κτίσματα δεν προσκυνείται ως Θεός· ούτε βέβαια όταν τα προσκυνούν ανέχονται να προσκυνούνται ή να δοξολογούνται. Ο μακάριος Πέτρος εμποδίζει τον Κορνήλιο που τον προσκυνούσε, λέγοντας: «Μην το κάνεις· διότι και εγώ άνθρωπος είμαι.» Ένας άγγελος εμπόδισε τον Ιωάννη που τον προσκυνούσε στην Αποκάλυψή του, λέγοντας: «Πρόσεξε μην το κάνεις· είμαι σύνδουλός σου και των αδελφών σου των προφητών, και εκείνων που τηρούν τους λόγους αυτού του βιβλίου.» Τον Μανωέ, τον πατέρα του Σαμψών, ενώ προσέφερε θυσία, τον εμπόδισε ο άγγελος λέγοντας: «Και εάν ετοιμάσεις ερίφιο, στον Κύριο θα το προσφέρεις.» Για τον Υιό όμως έχει γραφτεί: «Ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού.» Στον Ησαΐα έχει γραφτεί πάλι: «Και σε εσένα θα προσκυνήσουν και σε εσένα θα προσευχηθούν.»

Εν αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος. Αυτός ήταν εν αρχή προς τον Θεό. Ησαΐας. Έτσι λέει ο Κύριος Σαβαώθ: Κοπίασε η Αίγυπτος και το εμπόριο των Αιθιόπων, και οι Σαβαίοι, άνδρες ψηλοί, θα διαβούν σε σένα και θα γίνουν δούλοι σου.

Και πίσω σου θα ακολουθήσουν δεμένοι με χειροπέδες, και θα διαβούν προς εσένα, και θα σε προσκυνήσουν, και σε εσένα θα προσευχηθούν. Διότι σε εσένα βρίσκεται ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα. Διότι εσύ είσαι ο Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας.

Θέλεις να δεχθείς και τρίτη μαρτυρία για τη θεότητα του Χριστού; Άκου τον Ησαΐα που λέει: Κοπίασε η Αίγυπτος και το εμπόριο των Αιθιόπων. Και λίγο πιο κάτω: Και σε σένα θα προσεύχονται, διότι μέσα σε σένα είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει θεός εκτός από σένα. Διότι εσύ είσαι ο Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας. Βλέπεις ως Θεό τον Υιό, που έχει μέσα του ως Θεό τον Πατέρα, λέγοντας σχεδόν το ίδιο με αυτό που έχει πει στα Ευαγγέλια: Ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα, και εγώ μέσα στον Πατέρα. Δεν είπε: Εγώ είμαι ο Πατέρας, αλλά: Ο Πατέρας είναι μέσα σε μένα, και εγώ μέσα στον Πατέρα. Και πάλι δεν είπε: Εγώ και ο Πατέρας είμαι ένα, αλλά: Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα· ώστε ούτε να τους αποξενώσουμε, ούτε να δημιουργήσουμε κάποια συγχώνευση της ιδιότητας του Πατέρα και του Υιού.

Από αυτά που είπε ο Θεός προς τον Μωυσή: «Εγώ είμαι ο Θεός των πατέρων σας· εγώ είμαι ο πρώτος και εγώ μετά από αυτά· δεν θα υπάρξουν για σένα άλλοι θεοί» και τα εξής. Έλεγαν λοιπόν: εμείς συνεπώς αυτόν μόνο γνωρίζουμε. Αν λοιπόν, όταν ήλθε ο Χριστός, γεννήθηκε, αυτός είναι ο Πατέρας, αυτός και ο Υιός· άρα ο ίδιος είναι ο Θεός, ο οποίος υπάρχει πάντοτε και ο οποίος ήλθε τώρα· όπως λέει η Γραφή: «Αυτός είναι ο Θεός σου, κανένας άλλος δεν θα θεωρηθεί ίσος προς αυτόν· βρήκε κάθε οδό της γνώσης και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του· μετά από αυτά εμφανίστηκε πάνω στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Βλέπεις, λέει, πάλι πώς η θεία Γραφή μάς συνετίζει, ώστε να μην θεωρούμε ότι άλλος είναι ο ένας και άλλος ο άλλος Θεός, δηλώνοντας ότι αυτός είναι ο μόνος Θεός που υπάρχει και αυτός εμφανίστηκε αργότερα; Πάλι δε, χρησιμοποιούν και άλλο ρητό, το οποίο λέει: «Κοπίασε η Αίγυπτος και το εμπόριο των Αιθιόπων, και οι Σαβαίοι, άνδρες ψηλοί, θα διαβούν προς εσένα και θα γίνουν δούλοι σου και θα πορεύονται πίσω σου δεμένοι με χειροπέδες, και ενώπιόν σου θα προσκυνήσουν και σε εσένα θα προσευχηθούν, διότι σε εσένα υπάρχει ο Θεός και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα. Διότι εσύ είσαι Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας». Βλέπεις, λέει, πώς οι θείες Γραφές υποδηλώνουν έναν Θεό και διακηρύττουν ότι αυτός έγινε εμφανής; Και ομολογουμένως είναι ένας, ο ίδιος που υπάρχει πάντοτε.

Αν υπάρχει ανάγκη να μιλήσουμε και για το χωρίο: «Κοπίασε η Αίγυπτος και το εμπόριο των Αιθιόπων, και οι Σαβαίοι, άνδρες ψηλοί, θα διαβούν σε σένα [και το "εσύ είσαι Θεός, και δεν το γνωρίζαμε"] και θα γίνουν δούλοι σου, και θα πορευθούν πίσω σου δεμένοι με χειροπέδες, και θα σε προσκυνήσουν και σε σένα θα προσευχηθούν, διότι μέσα σου υπάρχει Θεός και δεν υπάρχει άλλος Θεός εκτός από σένα· διότι εσύ είσαι Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας». Θα πει όμως: «Δεν βλέπεις», λέει, «ότι ένας Θεός υπάρχει, από τα τόσα ρητά που υποδείξαμε;» Χωρίς να κατανοεί τα λεγόμενα, αλλά περικόπτοντας πανούργα τις Γραφές, δίνοντας διεστραμμένες ερμηνείες και εισάγοντας τα επιχειρήματά του με αναστροφή, ο Νόητος δεν ομιλεί ούτε με λογική ακολουθία ούτε με ακρίβεια ούτε διηγείται με ειρμό, ούτε οι οπαδοί του οι Νοητιανοί τα κατανοούν. Διότι, όπως ακριβώς σε έναν κακό σκύλο δίνουν το όνομα Λέων, και αυτούς που δεν βλέπουν καθόλου τους αποκαλούν οξυδερκείς, και τη χολή τη λένε γλυκιά, και κάποιοι ονόμασαν το ξύδι μέλι και τις Ερινύες Ευμενίδες, έτσι και αυτός και οι οπαδοί του, αν και φέρει το όνομα Νόητος, στην πραγματικότητα είναι ανόητος, και οι ακόλουθοί του είναι χωρίς νόηση, μην κατανοώντας καθόλου την ακολουθία όσων ο ίδιος ισχυρίζεται και όσων αυτοί προβάλλουν. Έτσι εκπληρώνεται σε αυτούς αυτό που ειπώθηκε από τον άγιο Απόστολο: «μη νοώντας ούτε τι λένε ούτε για ποια πράγματα διαβεβαιώνουν». 7.

Διότι βλέπετε, άνδρες αδελφοί, πώς είπε πιο πάνω η θεία Γραφή, ή μάλλον ο ίδιος ο Κύριος, όπως αναφέρει η αρχή του κεφαλαίου· επομένως πρέπει να καταδειχθεί, σχετικά με όλη την αλήθεια και την υπόθεση σε αυτό το κεφάλαιο, το εξής: «Ρωτήστε με για τους υιούς μου και για τις θυγατέρες μου, και για τα έργα των χειρών μου αναθέστε σε εμένα. Εγώ έπλασα, λέει, τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν, εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό. Εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα, εγώ ανέδειξα με δικαιοσύνη βασιλιά και όλοι οι δρόμοι του είναι ευθείς. Αυτός θα οικοδομήσει την πόλη μου και θα φέρει πίσω τους αιχμαλώτους, όχι με λύτρα ούτε με δώρα, είπε ο Κύριος Σαβαώθ». Έπειτα λοιπόν λέει: «Κοπίασε η Αίγυπτος και το εμπόριο των Αιθιόπων» και τα εξής: «διότι μέσα σε σένα είναι ο Θεός». Και σε ποιον θα λέγαμε ότι είναι, παρά στον πατρικό Λόγο; Διότι πράγματι ο Υιός είναι ο Θεός Λόγος και μέσα σε Αυτόν γνωρίζεται ο Πατέρας, όπως λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα» και «Εγώ δόξασα το όνομά σου πάνω στη γη». Έπειτα πάλι λέει: «Εγώ ανέδειξα βασιλιά». Δεν βλέπεις ότι είναι η ιδιαίτερη φωνή του Πατέρα αυτή που ανέδειξε από τον εαυτό της τον αληθινό Λόγο ως βασιλιά των πάντων, Εκείνον που αληθινά γεννήθηκε από Αυτόν άναρχα και άχρονα;

τον οποίο και ανέστησε πάλι, αυτόν τον βασιλιά, όπως λέει ο άγιος απόστολος αναφέροντας: «εάν το Πνεύμα αυτού που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς κατοικεί μέσα σας, αυτός που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς θα ζωογονήσει και τα θνητά σας σώματα, δια του Πνεύματός του που ενοικεί σε εσάς», έτσι ώστε να συμφωνούν τα προφητικά με τα αποστολικά και τα αποστολικά με τα ευαγγελικά, και τα ευαγγελικά με τα αποστολικά και τα αποστολικά με τα προφητικά· διότι εκεί [λέγεται]: «εγώ ανέστησα βασιλιά», και εδώ: «αυτός που ανασταίνει τον Χριστό από τους νεκρούς». Η δε φράση «μέσα σου είναι ο Θεός» δείχνει πώς η Θεία Γραφή διηγείται τα πάντα μυστηριωδώς και θαυμαστώς. Διότι, κατοικώντας μέσα στη σάρκα όπως σε ναό, η θεότητα προβλεπόταν και προαναγγελλόταν στην ελπίδα των ανθρώπων διαμέσου της επιστροφής τους προς τον Θεό. Επειδή ο Υιός του Θεού, ο Θεός Λόγος, όντας Θεός που κατοικεί όπως σε αγία πόλη και σε άγιο ναό, δηλαδή μέσα στην αγία ενανθρώπηση και ένσαρκη παρουσία, λέει για τον άγιο ναό: «γκρεμίστε αυτόν τον ναό και σε τρεις ημέρες θα τον εγείρω».

Και πάλι: Θα γίνει γνωστό το χέρι του Κυρίου σε όσους τον φοβούνται. Και πάλι: Θα υπάρξει η ρίζα του Ιεσσαί και αυτός που εγείρεται για να εξουσιάσει τα έθνη· σε αυτόν θα στηρίξουν τις ελπίδες τους τα έθνη. Και πάλι: Σε εσένα θα προσευχηθούν, διότι μέσα σου είναι ο Θεός, και θα πουν: δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα· διότι εσύ είσαι ο Θεός, και εμείς δεν το γνωρίζαμε.

Και πάλι: Σε εσένα θα προσεύχονται, διότι μέσα σου υπάρχει Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα· διότι εσύ είσαι Θεός, και εμείς δεν το γνωρίζαμε. 〈ζ〉 Ότι ο Κύριος προέρχεται από το σπέρμα του Δαβίδ — ο Δαβίδ στον 〈πη〉 ψαλμό λέει: Μία φορά ορκίστηκα στην αγιότητά μου, ότι δεν θα πω ψέματα στον Δαβίδ· το σπέρμα του θα παραμείνει εις τον αιώνα.

Και τα όσα ακολουθούν και προστίθενται θα μπορούσαν να εφαρμοστούν περισσότερο στον Χριστό του Θεού παρά στον βασιλιά των Περσών, και περισσότερο στον δικό μας Σωτήρα παρά στον Ζοροβάβελ. Διότι λέει «Έτσι λέει ο Κύριος Σαβαώθ: Κοπίασε η Αίγυπτος και το εμπόριο των Αιθιόπων, και οι Σαβαείμ, άνδρες υψηλόσωμοι, θα διαβούν προς εσένα και θα γίνουν δούλοι σου, και θα σε ακολουθήσουν δεμένοι με χειροπέδες». Και λέει ότι η Αίγυπτος κοπίασε εξαιτίας της ειδωλολατρικής πλάνης, όταν είχε υποδουλωθεί στον διάβολο και στους πονηρούς δαίμονες που είναι γύρω του· όμως υπόσχεται ότι η Αίγυπτος θα αναπαυθεί από τον κόπο, υπονοώντας μέσω αυτής ολόκληρο το γένος των ειδωλολατρών. Και λέει «η εμπορία των Αιθιόπων και οι Σαβαείμ, άνδρες υψηλόσωμοι, θα διαβούν προς εσένα», τον προφητευόμενο βασιλιά, «και θα γίνουν δούλοι σου», με τα οποία φαίνεται να υποδηλώνει κάποια βάρβαρα και ανήμερα έθνη που κατοικούν στα απώτατα άκρα της γης, τα οποία προφητεύει ότι θα δουλεύσουν στον Χριστό. Γι' αυτό προσθέτει: «θα σε ακολουθήσουν δεμένοι με χειροπέδες και θα σε προσκυνήσουν». Οι Σαβά δε είναι έθνος αιθιοπικό, από όπου ήρθε η βασίλισσα του Σαβά για να ακούσει τη σοφία του Σολομώντα.

Αλλά και σε αυτούς υπόσχεται αγαθή έκβαση, το να «προσκυνήσουν» τον προφητευόμενο και να «προσευχηθούν» σε αυτόν, επειδή ακριβώς ο Θεός ήταν μέσα του και, εξαιτίας του Θεού που ενοικούσε σε αυτόν, ήταν και ο ίδιος Θεός. «Δεν το γνώριζαν» βέβαια αυτό από παλιά όσοι τον «προσκυνούσαν», όμως, όταν έμαθαν αυτά τα σπουδαία, ωφελήθηκαν τα μέγιστα. Αυτός εξάλλου ήταν και ο «σωτήρας του Ισραήλ», γι' αυτό και το όνομα Ιησούς ερμηνεύεται ως «σωτήρας». Όταν λοιπόν οι ψυχές των ειδωλολατρών και των ανήμερων και βάρβαρων ανθρώπων, αφού υποταχθούν στον Χριστό του Θεού, θα τον «προσκυνήσουν» –και τον «προσκύνησαν» ήδη–, αναγνωρίζοντας ότι είναι Θεός εξαιτίας Εκείνου που κατοικεί μέσα του. Τότε «θα ντροπιαστούν και θα καταντροπιαστούν όλοι οι πολέμιοί του και θα πορευθούν με αισχύνη». Το πώς βέβαια «ντροπιάστηκαν και καταντροπιάστηκαν όλοι όσοι» κατά καιρούς «εναντιώθηκαν» στον Χριστό, τόσο οι προερχόμενοι από την περιτομή όσο και από τα έθνη, όλοι όσοι υποδαύλισαν τους διωγμούς εναντίον της Εκκλησίας του, το αποδεικνύει καλύτερα από κάθε λόγο η μαρτυρία των ίδιων των γεγονότων. Αντί δε της φράσης: «διότι μέσα σου είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα», σύμφωνα με τον Θεοδοτίωνα διατυπώνεται με αυτόν τον τρόπο: «όμως μέσα σου είναι ο Ισχυρός, και δεν υπάρχει πλέον άλλος εκτός από αυτόν»· διότι πέραν του Θεού που κατοικεί μέσα σου «δεν υπάρχει άλλος».

Ψ. ΚΒʹ. Εγώ δημιούργησα τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν, εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό, εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα. Εγώ τον ανέγειρα ως βασιλιά με δικαιοσύνη, και όλες οι οδοί του είναι ευθείες· αυτός θα οικοδομήσει την πόλη μου και θα φέρει πίσω τους αιχμαλώτους του λαού μου, όχι με δώρα ούτε με λύτρα, είπε ο Κύριος Σαβαώθ. Έτσι λέγει ο Κύριος Σαβαώθ: Ο κόπος της Αιγύπτου, το εμπόριο των Αιθιόπων, και οι Σαβαίοι, άνδρες υψηλόσωμοι, θα διαβούν σε εσένα και θα γίνουν δούλοι σου, και θα σε ακολουθήσουν δεμένοι με χειροπέδες, και θα διαβούν προς εσένα, και θα σε προσκυνήσουν, και σε εσένα θα προσευχηθούν, λέγοντας ότι μέσα σε εσένα είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα. Διότι εσύ είσαι Θεός, και εμείς δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας. Θα αισχυνθούν και θα ντραπούν όλοι όσοι σου εναντιώνονται, και θα πορευθούν μέσα στην αισχύνη. Τον Χριστό ο Πατέρας τον ανέστησε από τους νεκρούς, ώστε να είναι βασιλιάς με δικαιοσύνη, βασιλεύοντας στη Σιών, το επουράνιο και άγιο όρος του· και γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο τον ανέστησε, επειδή όλες οι οδοί του, λέγει, έχουν γίνει ευθείες, χωρίς να έχουν τίποτα το σκολιό ούτε το διεστραμμένο· διότι πράγματι δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του.

Αυτός, εξάλλου, οικοδόμησε και την πόλη του Θεού, τόσο την επί γης αγία Εκκλησία του όσο και την επουράνια Ιερουσαλήμ· επαναφέροντας τον λαό του από την αιχμαλωσία στην οποία είχε περιέλθει κάποτε υπό τον νοητό Ναβουχοδονόσορα και τις πονηρές δυνάμεις που ήταν υποταγμένες σε αυτόν. Και βεβαίως ανέστρεψε την προαναφερθείσα αιχμαλωσία, όχι δίνοντας λύτρα σε εκείνους που τους είχαν αιχμαλωτίσει, ούτε πείθοντάς τους με δώρα, αλλά εκστρατεύοντας εναντίον τους και υποτάσσοντάς τους μέσα από αγώνα, ώστε, δοξασμένος για το κατόρθωμά του αυτό, να πει: «Εγώ νίκησα τον κόσμο». Αυτό το μαρτυρούν τα πλήθη εκείνων που, από την πρότερη πλάνη, επέστρεψαν μέσω αυτού στη γνώση του αληθινού Θεού. Ειδάλλως, ας πουν οι εκ περιτομής σε ποιον θα μπορούσε να αρμόζει η προκείμενη προφητεία, η οποία ομολογεί σαφώς ως Θεό τον προφητευόμενο. Διότι λέει: «αυτοί θα είναι δούλοι σου, και θα σε ακολουθήσουν και θα σε προσκυνήσουν, και σε εσένα θα προσευχηθούν, διότι μέσα σου είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εσένα· διότι εσύ είσαι Θεός και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας».

Διότι είναι σαφές εδώ πως, σε εκείνον στον οποίο ελέχθη το «ο Θεός είναι μέσα σου», σε αυτόν απευθύνεται ο λόγος λέγοντας: «και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εσένα· διότι εσύ είσαι Θεός και δεν το γνωρίζαμε»· τα οποία λόγια κατανοούνται σαν να λέγονται εκ μέρους εκείνων που έχουν επιγνώσει τον ενανθρωπήσαντα Χριστό του Θεού, στον οποίο κατοικούσε ο Θεός Πατέρας, σύμφωνα με το: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα, και ο Πατέρας μέσα σε εμένα». Γι' αυτό και μόνο σε αυτόν θα ταίριαζε το: «Δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα», δεδομένου ότι μόνο η θεότητα του Λόγου είναι ενωμένη και συγκεκραμένη με την πατρική βασιλεία, και εξαιτίας αυτού νοείται ότι η δόξα και η εξουσία και των δύο είναι μία. Όσο για το: «Εκοπίασε η Αίγυπτος, και το εμπόριο των Αιθιόπων, και οι Σαβαίοι, άνδρες ψηλοί, θα διαβούν σε εσένα», νομίζω ότι δηλώνει τον αγώνα κάποιων νοητών εχθρικών δυνάμεων που εγέρθηκαν εναντίον του Χριστού και τελικά υποτάχθηκαν σε αυτόν, ή ακόμη και κάποιων ψυχών οι οποίες στην αρχή αντιστέκονταν στον Λόγο, αλλά αργότερα αποδέχθηκαν την υποταγή τους σε αυτόν για τη δική τους ευεργεσία.

Νομίζω, βεβαίως, ότι γι' αυτούς ακριβώς λέγεται και το, «θα γίνουν δούλοι σου, και θα σε ακολουθήσουν δεμένοι με χειροπέδες, και θα προσευχηθούν σε εσένα»· ενώ το, «θα καταισχυνθούν και θα ντραπούν όλοι οι αντίπαλοί σου, και θα πορευθούν μέσα στην καταισχύνη», προφητεύεται για εκείνους που δεν μετανόησαν, αλλά παρέμειναν εχθροί και πολέμιοι, και ουδόλως θέλησαν να επωμισθούν τον ζυγό του λόγου του Χριστού. Και αυτά μεν όσον αφορά τη σαφήνεια της διδασκαλίας περί του Χριστού· θα άρμοζε, όμως, να παραθέσουμε την περικοπή όχι μόνο σε όσους προέρχονται από την περιτομή, αλλά και σε εκείνους που εξέλαβαν τον Σωτήρα ως απλό άνθρωπο, δηλαδή στους Εβιωναίους, ή στους οπαδούς του Αρτέμωνα, και στον Παύλο τον Σαμοσατέα. Διότι σαφώς και μέσω αυτών αποδεικνύεται η θεότητα του Χριστού σε όσους αντιμετωπίζουν τα περί αυτού με δυσπιστία.

Είναι ολοφάνερο σε όλους ότι ακόμη και τώρα η δύναμη του Σωτήρα μας και ο λόγος της διδασκαλίας του, ανάμεσα στους εχθρούς και τους πολεμίους του, κυριαρχεί σε όλους όσοι έχουν πιστέψει σε αυτόν. 〈〈Του Ησαΐα〉〉. «Εγώ, ο Κύριος, δημιούργησα τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν, εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό, εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα. Εγώ ανέδειξα τον βασιλιά με δικαιοσύνη, και όλοι οι δρόμοι του είναι ευθείς· αυτός θα οικοδομήσει την πόλη μου, και θα επαναφέρει τους αιχμαλώτους του λαού, όχι με λύτρα ούτε με δώρα, είπε ο Κύριος Σαβαώθ». Μέχρις εδώ, ο Θεός, ο Ποιητής των όλων, τα προφητεύει αυτά δια του προφήτη για κάποιον βασιλιά και σωτήρα, ο οποίος πρόκειται να οικοδομήσει το πολίτευμα της ευσέβειας και να λυτρώσει τους ανθρώπους από την αιχμαλωσία που τους βρήκε εξαιτίας της δαιμονικής πλάνης. Στη συνέχεια όμως, το προφητικό πνεύμα υπαινίσσεται την υποταγή των αλλοφύλων εθνών, τα οποία θα υποταχθούν σε αυτόν που προφητεύεται, και ότι όσοι υποταχθούν θα τον προσκυνήσουν ως Θεό και θα προσευχηθούν σε αυτόν, επειδή κατοικεί μέσα του ο μείζων Θεός, δηλαδή ο ύψιστος Πατέρας και Θεός των όλων.

Το δε κείμενο έχει ως εξής: «Έτσι λέγει ο Κύριος: Κοπίασε η Αίγυπτος, και το εμπόριο των Αιθιόπων και οι Σαβαίοι, άνδρες ψηλοί, θα περάσουν σε σένα και θα γίνουν δούλοι σου, και θα σε ακολουθήσουν δεμένοι με χειροπέδες, και θα προσκυνήσουν νέοι, και σε σένα θα προσευχηθούν· διότι μέσα σου είναι ο Θεός και δεν υπάρχει Θεός εκτός από σένα. Διότι εσύ είσαι Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας. Θα ντροπιαστούν και θα καταισχυνθούν όλοι όσοι του εναντιώνονται, και θα πορευτούν μέσα στην ντροπή». Αυτή μεν είναι η προφητεία. Δεν νομίζω όμως ότι θα μπορούσε κάποιος να αντιταχθεί, ακόμη κι αν είναι πολύ αγνώμων, στο πρόδηλο και σαφές νόημα του κειμένου, το οποίο τόσο ολοκάθαρα εισάγει ως Σωτήρα τον Θεό του Ισραήλ και έναν άλλον Θεό μέσα σε αυτόν. «Θα σε προσκυνήσουν», λέει, «οι δίκαιοι, και σε σένα θα προσευχηθούν· διότι μέσα σου είναι ο Θεός και δεν υπάρχει Θεός εκτός από σένα. Διότι εσύ είσαι ο Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας». Το δε «δεν το γνωρίζαμε» λέγεται από το πρόσωπο εκείνων που προηγουμένως δεν τον είχαν επιγνώσει, και έχει διατυπωθεί μόνο από τους Εβδομήκοντα, ενώ το εβραϊκό κείμενο ήταν διαφορετικό. Αποδίδοντάς το αυτό ο μεν Ακύλας λέει: «Άρα είναι ισχυρός Θεός που κρύβεται, ο Θεός του Ισραήλ που σώζει», ο δε Θεοδοτίων: «Για αυτόν τον λόγο ισχυρός, κρυφός Θεός που σώζει».

Εξαιρετικά θαυμαστά ονομάζει τον Χριστό κρυφό Θεό, και την αιτία για την οποία τον αποκαλεί μόνο αυτόν Θεό μεταξύ των γενητών μετά το πρώτο και αγένητο, τη διδάσκει με σαφήνεια: την κατοίκηση του Πατέρα μέσα Του. Διότι σε Αυτόν, σύμφωνα με τον θείο απόστολο, «ευδόκησε να κατοικήσει όλο το πλήρωμα της θεότητας». Αυτό δηλώνει η φράση που λέει: «ότι μέσα σου είναι ο Θεός και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα». Αντί δε του «εκτός από εσένα», ο Θεοδοτίωνας απέδωσε «εκτός από αυτόν», ώστε να σημαίνει «δεν υπάρχει Θεός εκτός από αυτόν», δηλαδή τον Θεό που βρίσκεται μέσα σου, χάρη στον οποίο και εσύ τυγχάνει να είσαι Θεός. Κατά δε τον Ακύλα έχει ως εξής: «αλλά μέσα σου είναι ισχυρός, και δεν υπάρχει άλλος δίπλα σε εσένα, άρα Θεός ισχυρός και αποκρυπτόμενος. Θεός που σώζει», ενώ κατά τον Σύμμαχο: «μόνο μέσα σου υπάρχει Θεός, και δεν υπάρχει πλέον ούτε υφίσταται άλλος Θεός, όντως εσύ είσαι Θεός κρυφός, Θεός του Ισραήλ που σώζει». Μέσα από αυτά, ο λόγος παρουσίασε με σαφήνεια την αιτία για την οποία ο Χριστός του Θεού είναι Θεός. Επειδή δηλαδή, λέει, μέσα σου είναι ο Θεός, για τον λόγο αυτό εσύ είσαι Θεός ισχυρός και κρυφός.

Διότι ο ένας δίνει, ενώ ο άλλος λαμβάνει· ώστε κυρίως να είναι εκείνος ένας και μόνος Θεός, ο οποίος υπάρχει εκ φύσεως και δεν έχει λάβει τη θεότητα από άλλον, ενώ ο άλλος έχει αξιωθεί τα δευτερεία και την ιδιότητα του Θεού την έχει λαμβάνοντάς την από τον Πατέρα, ως εικόνα του Θεού, εφόσον μία θεότητα νοείται και στους δύο σύμφωνα με το πρότυπο, και εφόσον ένας είναι ο Θεός που υπάρχει από μόνος του άναρχα και αγένητα, και ο οποίος θεάται μέσω του Υιού σαν μέσα από έσοπτρο και εικόνα. Αυτό ακριβώς διδάσκει και το πνευματικό λόγιο, λέγοντας ότι ο αναφερόμενος είναι προσκυνητός Θεός όχι με άλλον τρόπο παρά μόνο εξαιτίας του Πατέρα που ενοικεί σε αυτόν· διότι λέει: «σε εσένα θα προσευχηθούν, επειδή σε εσένα βρίσκεται ο Θεός», και εσύ ο ίδιος, όντας Θεός, τυγχάνεις σωτήρας του Ισραήλ, και για τον λόγο αυτό είσαι ισχυρός και κρύφιος Θεός, επειδή «σε εσένα βρίσκεται ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από αυτόν».

Αντί για τη φράση «εκοπίασεν Αίγυπτος», το εβραϊκό κείμενο και όλοι οι υπόλοιποι ερμηνευτές έχουν παραδώσει το «κόπος Αιγύπτου», ώστε το νόημα των λεγομένων να είναι το εξής: «θα σε προσκυνήσουν», και θα γίνουν δούλοι σου ο «κόπος της Αιγύπτου, και το εμπόριο των Αιθιόπων, και οι Σεβωείμ», μέσω των οποίων νομίζω ότι υποδηλώνονται κάποια βάρβαρα και άσημα έθνη και όλα όσα ήδη από παλαιότερα είχαν καταπονηθεί από τη δαιμονική δεισιδαιμονία. Επειδή, δηλαδή, οι Αιγύπτιοι θεωρούνταν ότι ήταν οι πιο δεισιδαίμονες από όλα τα έθνη και οι πρώτοι που έκαναν την αρχή της ειδωλολατρικής πλάνης, εύλογα τους αναφέρει πρώτους ως εκείνους που θα υποταχθούν στον Χριστό, και μέσω αυτών καθιστά σαφή και τα όσα αφορούν τους υπόλοιπους ειδωλολάτρες. Και αυτά έχουν εκπληρωθεί στο πρόσωπο του Σωτήρα και Κυρίου μας, με το να προσκυνείται σε όλα τα έθνη και να δουλεύουν σε αυτόν αναρίθμητα πλήθη από τα έθνη όλης της οικουμένης.

Και πάλι στο ίδιο βιβλίο: «Δείτε, δείτε ότι εγώ είμαι, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα· εγώ θα θανατώσω και θα δώσω ζωή· εγώ θα πατάξω και εγώ θα θεραπεύσω». Πώς λοιπόν ο Αστέριος, που προσποιείται ότι ακολουθεί τις άγιες Γραφές με απλότητα και φόβο Θεού, δεν γνώριζε αυτό το χωρίο που λέει: «Κύριος ο Θεός σου, αυτός είναι Θεός στον ουρανό άνω και στη γη κάτω, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από αυτόν», και ότι «ένας είναι» και εκτός από αυτόν άλλος «δεν υπάρχει»; Και μετά από άλλα, προσθέτει ξανά σε αυτά λέγοντας: Πώς λοιπόν ο ιερός προφήτης Ιερεμίας δεν θα τον ελέγξει φανερά ως ετεροδιδάσκαλο; Διότι, προφητεύοντας σε εμάς τα σχετικά με τον Σωτήρα, είπε τα εξής: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν θα λογαριαστεί ίσος με αυτόν. Βρήκε κάθε οδό επιστήμης και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του. Μετά από αυτά, εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Και πάλι προσθέτει λέγοντας: Αλλά φαίνεται ότι μέσα στον Λόγο βρίσκεται ο Πατέρας, έστω κι αν δεν το νομίζει ο Αστέριος και όσοι φρονούν τα ίδια με αυτόν. Διότι αυτό φρονεί ο θεσπέσιος προφήτης Ησαΐας, ο οποίος λέει μέσω του Αγίου Πνεύματος: «Και θα σε προσκυνήσουν, και σε εσένα θα προσευχηθούν· διότι μέσα σε εσένα είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από εσένα. Διότι εσύ είσαι ο Θεός». Βλέπεις πώς ανατρέπει συθέμελα την έντεχνη κακουργία όσων ετεροδιδασκαλούν;