Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 45:14

Γ'. Περί της γεννήσεώς του από την Παρθένο. Ο Ησαΐας λέει: «Ιδού, η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσουν το όνομά του Εμμανουήλ», το οποίο ερμηνεύεται: Μαζί μας είναι ο Θεός. «Και προτού γνωρίσει πατέρα ή μητέρα, θα λάβει τη δύναμη της Δαμασκού και θα πάρει τα λάφυρα της Σαμάρειας.» Και ο Σολομών προφητικά αναφέρει: «Ήμουν παιδί προικισμένο, και έλαβα ψυχή αγαθή· μάλλον δε, επειδή ήμουν αγαθός, ήλθα σε σώμα αμίαντο.» (Ποιος, λοιπόν, πριν από τη γέννησή του ήταν αγαθός; Και ποιος ήλθε σε σώμα αμίαντο;) Ο Ησαΐας λέει: «Και θα θελήσουν να είχαν κατακαεί από τη φωτιά, διότι παιδί γεννήθηκε για εμάς, υιός δόθηκε σε εμάς, του οποίου η εξουσία βρίσκεται επί του ώμου του, και το όνομά του καλείται Άγγελος της μεγάλης βουλής, Θαυμαστός, Σύμβουλος, Θεός ισχυρός, εξουσιαστής, Άρχων ειρήνης, Πατέρας του μέλλοντος αιώνος.» Και πάλι: «Ιδού, η δαμάλις γέννησε και δεν γέννησε.» Αυτό δε υποδηλώνει την Παρθένο. Και πάλι: «Βούτυρο και μέλι θα φάει.» Διότι με αυτά τρεφόταν, καθώς η μητέρα του επέστρεφε από την απογραφή· διότι αργότερα βρήκε αφθονία γάλακτος. Και πάλι: «Έτσι λέγει ο Κύριος Σαβαώθ: Κοπίασε η Αίγυπτος και το εμπόριο των Αιθιόπων· και οι Σαβαείμ, άνδρες υψηλόσωμοι, θα διαβούν προς εσένα και θα γίνουν δούλοι σου, και θα σε ακολουθήσουν από πίσω δεμένοι με χειροπέδες, και θα διαβούν προς εσένα και θα σε προσκυνήσουν, και σε εσένα θα προσευχηθούν, διότι ο Θεός είναι μέσα σου, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα.»

Διότι, ποιος δεν γνωρίζει στον τεσσαρακοστό τέταρτο ψαλμό ότι ο προφήτης διακηρύσσει με τον λόγο του τον Χριστό ως Θεό που χρίεται από τον Θεό; Και πάλι, ποιος από όσους είναι εξοικειωμένοι με την προφητεία αγνοεί τον Ησαΐα, ο οποίος διακηρύσσει τόσο ολοφάνερα τη θεότητα του Υιού, όταν μεταξύ των άλλων λέει και τούτο, ότι οι άνδρες των Σεβωείμ, άνδρες υψηλόσωμοι, θα διαβούν προς εσένα και θα γίνουν δούλοι σου, και θα σε ακολουθήσουν από πίσω δεμένοι με χειροπέδες, και θα προσευχηθούν σε εσένα, επειδή μέσα σε εσένα είναι ο Θεός και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα· διότι εσύ είσαι ο Θεός; Διότι, ποιος άλλος είναι ο Θεός που έχει μέσα του Θεό και είναι ο ίδιος Θεός, εκτός από τον Μονογενή; Ας το πουν αυτοί που αγνοούν την προφητεία. Την ερμηνεία δε του ονόματος του Εμμανουήλ και την ομολογία του Θωμά μετά την επίγνωσή του, καθώς και τη μεγαλοφωνία του Ιωάννη, θα τις αποσιωπήσω, επειδή είναι ολοφάνερες ακόμη και σε εκείνους που βρίσκονται έξω από την πίστη. Αλλά ούτε θεωρώ ότι πρέπει να παραθέσω με ακρίβεια τα λόγια του Παύλου, επειδή βρίσκονται σχεδόν στο στόμα όλων, ο οποίος ονομάζει τον Κύριο όχι μόνο Θεό, αλλά και μέγα Θεό και Θεό επί πάντων, λέγοντας στους Ρωμαίους: «στους οποίους ανήκουν οι πατέρες και από τους οποίους προέρχεται ο Χριστός κατά σάρκα, ο οποίος είναι Θεός επί πάντων, ευλογητός στους αιώνες», και γράφοντας στον μαθητή του Τίτο: «κατά την επιφάνεια του μεγάλου Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού», ενώ προς τον Τιμόθεο διακηρύσσει ρητά ότι: «Ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί, δικαιώθηκε εν πνεύματι».

Του ιδίου. «Και σε εσένα θα προσευχηθούν, διότι μέσα σου είναι ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα. Διότι εσύ είσαι Θεός, και δεν το γνωρίζαμε». Το χωρίο, λοιπόν, «Και σε εσένα θα προσευχηθούν», αποτελεί προφητεία για όσους πίστεψαν στον Χριστό.

Το ότι, «σε σένα είναι ο Θεός», διακηρύσσει τη θεότητα μέσα στο πρόσλημμα. Η δε φράση, «γιατί είσαι Θεός και δεν το γνωρίζαμε», αποτελεί ένα είδος απολογίας των Ιουδαίων κατά τη μέλλουσα κρίση, έστω κι αν είναι μάταιη και απαράδεκτη. Εάν ο Χριστός ήταν πλάνος, πώς όλα όσα προείπε εκπληρώθηκαν μέχρι τέλους; Όπως τα σχετικά με την ερήμωση του ναού των Ιεροσολύμων, την άλωση, την καταστροφή της πόλης, και την πανωλεθρία των Ιουδαίων, καθώς και όσα αφορούν τους μαθητές του, τα θαύματα που έγιναν στο όνομά του, και γενικώς τα πάντα.

Και θα σε ακολουθήσουν δεμένοι με χειροπέδες, και σε σένα θα προσευχηθούν, και θα σε προσκυνήσουν. Αυτοί δε οι ίδιοι είναι και γιοι θανατωμένων, εκείνων δηλαδή που υπέμειναν τον βαρύ και φοβερό θάνατο της ειδωλολατρίας. Αυτοί λοιπόν αναστέναζαν, θέλοντας να ελευθερωθούν από τα δεσμά τους· γι' αυτό ο Θεός, αφού τους εισάκουσε, ήλθε ο ίδιος στη γη και τους επισκέφθηκε. «Για να αναγγείλει στη Σιών». Όχι με σκοπό να σταματήσει μέχρις εκεί ο αίνος του Θεού ή η αγγελία, δηλαδή το Ευαγγέλιο, αλλά ώστε, αρχίζοντας από εκεί, να διαδοθεί σε όλη τη γη. Διότι από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ, και θα κρίνει ανάμεσα σε πολλά έθνη. «Όταν θα συγκεντρωθούν οι λαοί στο ίδιο μέρος». Δεν κάνει λόγο για έναν λαό, αλλά για πολλούς που έχουν συγκεντρωθεί. Και μέσω του πλήθους υπονοεί τα έθνη. «Αποκρίθηκε σε αυτόν στην οδό της ισχύος του». Δηλώνοντας κάτι τέτοιο ο Χριστός λέει: Ήλθε η ώρα για να δοξαστεί ο Υιός του ανθρώπου· υπονοώντας τον καιρό του σταυρού, ο οποίος αναγκαστικά ονομαζόταν οδός ισχύος. Διότι ισχύς του σταυρού και αληθινή δύναμη είναι η εκ νεκρών ανάσταση, την οποία προετοίμασε ως οδό το μυστήριο του σταυρού. «Μη με αναγάγεις στο ήμισυ των ημερών μου». Αναγωγή ονομάζει τη μετάσταση από αυτόν τον κόσμο. Διότι αυτό είναι άνοδος της ψυχής. Ικετεύει λοιπόν να μη μεταστεί όντας ατελής ως προς την αρετή, θεωρώντας ολόκληρο βίο αυτόν που είναι τέλειος στην αρετή, ενώ μισό τον ατελή και ανεκπλήρωτο.

Βλέπεις, λοιπόν, λέγει, ότι αυτός είναι ο Θεός, ο οποίος είναι ο μόνος υπάρχων και ο οποίος αργότερα φανερώθηκε και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους. Σε άλλο δε σημείο, λέγει, αναφέρει: «Εκοπίασε η Αίγυπτος, και τα εμπορεύματα των Αιθιόπων και οι Σαβαίοι, άνδρες ψηλοί, θα διαβούν σε σένα και θα γίνουν δούλοι σου, και θα πορευθούν πίσω σου δεμένοι με χειροπέδες, και θα σε προσκυνήσουν, διότι μέσα σου βρίσκεται ο Θεός, και σε σένα θα προσευχηθούν, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα. Διότι εσύ ήσουν ο Θεός και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας».

Διότι πρώτα απ' όλα πρέπει πραγματικά να εξηγήσουμε ότι υπάρχει ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχεται κάθε πατριά, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και εμείς υπάρχουμε σε Αυτόν. Ας δούμε, όπως είπα, την ανατροπή του, και στη συνέχεια ας εξηγήσουμε με αυτόν τον τρόπο την αλήθεια. Διότι λέει: «Κοπίασε η Αίγυπτος και τα εμπορεία των Αιθιόπων και οι Σαβαίοι» και τα λοιπά, για να καταλήξει: «Διότι εσύ είσαι ο Θεός του Ισραήλ ο σωτήρας», μη κατανοώντας αυτό που ειπώθηκε προηγουμένως. Διότι, όταν θέλουν να ενεργήσουν με πανουργία, περικόπτουν τις Γραφές. Ας το παραθέσει όμως ολόκληρο, και θα βρει την αιτία και προς ποιον απευθύνεται. Διότι λίγο πιο πάνω βρίσκεται η αρχή του κεφαλαίου, από όπου πρέπει να ξεκινήσει κανείς για να δείξει προς ποιον μιλάει και για ποιον. Διότι η αρχή του κεφαλαίου πιο πάνω έχει ως εξής: «Ερωτήστε με για τους υιούς μου και τις θυγατέρες μου, και για τα έργα των χειρών μου δώστε μου εντολές. Εγώ δημιούργησα τη γη και τον άνθρωπο πάνω σε αυτήν· εγώ με το χέρι μου στερέωσα τον ουρανό· εγώ έδωσα εντολή σε όλα τα άστρα. Εγώ τον ανέδειξα, και όλοι οι δρόμοι του είναι ευθείς. Αυτός θα οικοδομήσει την πόλη μου και θα επιστρέψει τους αιχμαλώτους χωρίς λύτρα ούτε δώρα, είπε ο Κύριος Σαβαώθ».

Έτσι είπε ο Κύριος Σαβαώθ: Ο κόπος της Αιγύπτου και τα εμπορεύματα των Αιθιόπων και οι Σαβαίοι, άνδρες ψηλόσωμοι, θα διαβούν σε σένα και θα γίνουν δούλοι σου, και θα σε ακολουθούν δεμένοι με χειροπέδες, και θα σε προσκυνήσουν και θα προσευχηθούν σε σένα λέγοντας: «Μέσα σου είναι ο Θεός και δεν υπάρχει Θεός εκτός από σένα. Διότι εσύ ήσουν Θεός και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας».

Μέσα σου λοιπόν, λέει, είναι ο Θεός. Και μέσα σε ποιον άλλο είναι ο Θεός παρά στον Χριστό Ιησού, τον πατρικό Λόγο, και στο μυστήριο της οικονομίας; Για τον οποίο πάλι, φανερώνοντας την κατά σάρκα φύση του, υποδηλώνει: «Εγώ τον ανέστησα με δικαιοσύνη, και όλοι οι δρόμοι του είναι ευθείς». Τι λοιπόν; Για ποιον μαρτυρεί ο Πατέρας; Για τον Υιό του λέει ο Πατέρας: «Εγώ ανέστησα με δικαιοσύνη». Και ότι ο Πατέρας ανέστησε τον Υιό του με δικαιοσύνη το μαρτυρεί ο απόστολος Παύλος λέγοντας: «Εάν δε το Πνεύμα εκείνου που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς κατοικεί μέσα σας, εκείνος που ανέστησε τον Χριστό Ιησού από τους νεκρούς θα ζωοποιήσει και τα θνητά σας σώματα δια του Πνεύματός του που ενοικεί σε εσάς». Ιδού αποδεικνύεται αυτό που ειπώθηκε μέσω του προφήτη: «Εγώ ανέστησα με δικαιοσύνη». Και η φράση «Μέσα σου είναι ο Θεός» φανέρωνε το μυστήριο της οικονομίας· ότι, όταν ο Λόγος σαρκώθηκε και έγινε άνθρωπος, ο Πατέρας ήταν μέσα στον Υιό και ο Υιός μέσα στον Πατέρα, καθώς ο Υιός συναναστρεφόταν ανάμεσα στους ανθρώπους. Αυτό λοιπόν σήμαινε, αδελφοί, ότι όντως ήταν μυστήριο της οικονομίας, το ότι αυτός ο Λόγος, εκ του Αγίου Πνεύματος και της Παρθένου, απειργάσατο έναν Υιό για τον Θεό. Και αυτό δεν το λέω εγώ, αλλά το μαρτυρεί ο ίδιος που κατέβηκε από τον ουρανό. Διότι έτσι λέει: «Κανείς δεν έχει ανεβεί στον ουρανό, παρά μόνο αυτός που κατέβηκε από τον ουρανό, ο Υιός του Ανθρώπου, που βρίσκεται στον ουρανό». Τι λοιπόν ζητάει κανείς πέρα από αυτό που ειπώθηκε; Μήπως θα πει ότι υπήρχε σάρκα στον ουρανό;

Και δεν οδηγήθηκε σε αυτήν την έννοια, όπως τουλάχιστον νομίζω, μόνο από αυτά [τα οποία είναι τα πιο καταπληκτικά], αλλά και από το: «Ας φτιάξουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση»· και από το: «Έβρεξε ο Κύριος από τον Κύριο»· και από το: «Κάλεσε ο Κύριος στο όνομα του Κυρίου»· και από το: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: Κάθισε στα δεξιά μου»· και από το: «Σε εσένα είναι [ο] Θεός, και εσύ είσαι [ο] Θεός». Διότι εκείνους που λένε ότι ο Θεός είναι άπειρες φορές άγιος, και τολμούν να παρερμηνεύσουν το «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ», τους ελέγχει περίτρανα το: «Αναζήτησα το πρόσωπό σου, το πρόσωπό σου, Κύριε, θα ζητήσω. Μην αποστρέψεις το πρόσωπό σου από εμένα». Διότι, εάν αυτός που τα διατύπωσε αυτά δεν διακήρυττε την Αγία Τριάδα, θα ήταν δίκαιο να του ζητηθεί ο λόγος για φλυαρία. Και όχι μόνο σε αυτό (διότι νομίζω πως πρέπει να προχωρήσουμε σε ένα σαφέστερο ρητό), αλλά και στο: «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου, και επικαλέσου με σε ημέρα θλίψεως, και θα σε γλιτώσω, και θα με δοξάσεις». Διότι, εάν δεν κηρυσσόταν εδώ σαφώς η Τριάδα, θα έπρεπε να είχε λεχθεί: Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως και απόδωσε σε αυτόν τις ευχές σου, και επικαλέσου αυτόν σε ημέρα θλίψεώς σου, και θα σε γλιτώσει, και θα τον δοξάσεις. Αλλά δεν ειπώθηκε έτσι· αντιθέτως, έχει ειπωθεί όπως ακριβώς ειπώθηκε.

Ζ΄. Του ιδίου στο χωρίο, «Ομοία είναι η βασιλεία των ουρανών με κόκκο σινάπεως». Τι είναι μεγαλύτερο από τη βασιλεία των ουρανών και τι μικρότερο από τον κόκκο του σινάπεως; Πώς παρομοίασε την αμέτρητη βασιλεία των ουρανών με τον ευμέτρητο και ελάχιστο κόκκο του σινάπεως; Αλλά, εάν κατανοήσουμε τι είναι η βασιλεία των ουρανών και τι είναι ο κόκκος του σινάπεως, θα διαπιστώσουμε πόσο ορθά και σοφά το ένα έχει παρομοιαστεί με το άλλο. Τι είναι η βασιλεία των ουρανών, αν όχι βεβαίως ο Χριστός; Διότι λέει για τον εαυτό Του: «Ιδού, η βασιλεία των ουρανών είναι εντός σας». Και τι είναι μεγαλύτερο από τον Χριστό ως προς τη θεότητα; Όπως ακούμε τον προφήτη να λέει: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί Του. Εξεύρε κάθε οδό γνώσεως και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο Του και στον Ισραήλ τον αγαπημένο Του. Μετά από αυτά εμφανίστηκε πάνω στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Μιλάει γι' αυτόν και ο Ησαΐας, εκφράζοντας την ίδια αλήθεια. Διότι τι λέει; «Ο κόπος της Αιγύπτου και τα εμπορεύματα των Αιθιόπων, και οι Σαβαίοι, άνδρες υψηλόσωμοι, θα διαβούν σε εσένα και θα γίνουν δούλοι σου· και θα σε ακολουθήσουν δεμένοι με χειροπέδες και θα σε προσκυνήσουν, διότι μέσα σου είναι ο Κύριος ο Θεός, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα. Διότι εσύ είσαι ο Θεός, και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας».

Υιοί δε των θανατωμένων θα μπορούσαν να είναι οι προερχόμενοι από τα έθνη, καθόσον οι πατέρες τους πέθαναν μέσα στις δικές τους αμαρτίες, όντας ακόμη ειδωλολάτρες, περισφιγγόμενοι ο καθένας από τα δεσμά των δικών του αμαρτημάτων. Προαναγγέλλοντας την επιστροφή αυτών, ο Ησαΐας έλεγε προς τον Θεό: Και θα σε ακολουθήσουν δεμένοι με χειροπέδες, και σε εσένα θα προσευχηθούν και εσένα θα προσκυνήσουν. Διότι το Ευαγγέλιο, έχοντας αρχίσει από τη Σιών, διαδόθηκε σε όλη τη γη. Διότι από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ, και θα κρίνει ανάμεσα σε πολλά έθνη.

Μία είναι η δόξα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. «Διότι τη δόξα μου», λέει, «δεν θα τη δώσω σε άλλον». Επειδή ο Υιός δεν είναι δεύτερος Θεός, αλλά ο Λόγος του ενός και μόνου Θεού, ο οποίος θεολογείται εντός του Πατρός, όπως και ο Πατέρας θεολογείται εντός του Υιού. Όπως λέγει και ο Ησαΐας, θεολογώντας τον Υιό μαζί με τον Πατέρα: «Θα σε προσκυνήσουν και σε εσένα θα προσευχηθούν· διότι μέσα σε εσένα βρίσκεται ο Θεός του Ισραήλ, ο Σωτήρας». Θα καταισχυνθούν και θα ντροπιαστούν όλοι όσοι εναντιώνονται σε αυτόν, όσοι δεν ομολογούν αυτόν και το Πνεύμα του, ότι είναι της ίδιας ουσίας με τον Υιό, και ότι εκτός από αυτόν δεν υπάρχει Θεός.

Αυτά, λοιπόν, και τα παρόμοιά τους φανέρωναν σαφώς τη θεαρχία και την παντοκρατορία του παιδίου που γεννήθηκε. «Διότι παιδίον γεννήθηκε για εμάς» από την αγία Παρθένο χωρίς πατέρα, αυτό που γεννήθηκε «εκ γαστρός προ εωσφόρου» από τον Πατέρα χωρίς μητέρα. «Διότι παιδίον γεννήθηκε σήμερα για εμάς», ο «κριτής ζώντων και νεκρών». «Διότι παιδίον γεννήθηκε για εμάς» και φανέρωσε σήμερα το προαιώνιο μυστήριο, και αυτό που παλαιά «πολυμερώς και πολυτρόπως» διακηρυσσόταν στους προφήτες ολοκληρώθηκε με τον καλύτερο τρόπο· διότι προέλεγαν ότι «από τη Σιών θα εξέλθει νόμος και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ», και ότι «ο Θεός θα έλθει από τη Θαιμάν», και ότι «από τη Σιών θα προέλθει η ευπρέπεια της ωραιότητάς του», και ότι «θα εξέλθει ράβδος από τη ρίζα του Ιεσσαί» και τα εξής. «Διότι παιδίον γεννήθηκε για εμάς», στη γέννηση του οποίου μυήθηκαν μάγοι, βασιλείς των Περσών, και ήλθαν με οδηγό ένα αστέρι φέρνοντας δώρα για να το προσκυνήσουν, τους οποίους η Γραφή προανήγγειλε ως υψηλούς άνδρες Σαβαΐτες, λέγοντας: Ότι υψηλοί άνδρες Σαβαΐτες θα διαβούν προς εσένα και θα σε προσκυνήσουν λέγοντας, ότι μέσα σε εσένα είναι ο Θεός και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα.

Και αυτή η προφητεία έχει εκπληρωθεί· διότι, αφού ήλθε ο προαναφερθείς δίκαιος βασιλιάς, του οποίου «όλοι οι δρόμοι είναι ευθείς», όπως ακριβώς έχει προειπωθεί, αυτός οικοδόμησε και την πόλη των σωζομένων, τόσο την κάτω όσο και την άνω Ιερουσαλήμ, και επανέφερε τον λαό από την αιχμαλωσία «όχι με λύτρα» και «δώρα», αλλά, προσφέροντας το δικό του αίμα, μας εξαγόρασε από την αιχμαλωσία και την πλάνη του διαβόλου· όχι βέβαια ότι ο εχθρός έλαβε ως λύτρο εκείνο το υπέρτιμο αίμα, μη γένοιτο (διότι, αν το ελάμβανε αυτό, θα επρόκειτο να καταφλεγεί προ του καθορισμένου καιρού και να καταστραφεί οικτρά), αλλά, επειδή ο Χριστός πέθανε για εμάς τους αιχμαλώτους, λέγεται εύλογα ότι μας εξαγόρασε με το ίδιο του το αίμα. «Έτσι, λέει ο Κύριος Σαβαώθ, κοπίασε η Αίγυπτος και το εμπόριο των Αιθιόπων». Πού κοπίασαν; Κοπίασαν τιμώντας ως θεούς εκείνους που δεν είναι θεοί, προσφέροντας θυσίες στα είδωλα, μολύνοντας τον αέρα και λατρεύοντας τα ξόανα. Οι δε «άνδρες από τη Σεβά, ψηλοί στο ανάστημα, θα διαβούν προς εσένα και θα γίνουν δούλοι σου». Αυτούς τους ψηλούς άνδρες και Σαβαΐτες προείπε και ο Δαβίδ λέγοντας: «Οι βασιλιάδες των Αράβων και της Σαβά θα προσφέρουν δώρα», υποδηλώνοντας τους Πέρσες μάγους και τα δώρα, τα οποία, αφού προσκύνησαν τον Θεό που έγινε βρέφος, του προσέφεραν. «Και πίσω σου», λέει, «θα ακολουθήσουν δεμένοι με χειροπέδες, θα διαβούν προς εσένα και θα σε προσκυνήσουν».

Νόησε ως δεσμό χειροπέδης το αστέρι που προηγούνταν, και αυτούς να ακολουθούν σαν αιχμάλωτοι, έως ότου προσκύνησαν στο σπήλαιο τον τεχθέντα βασιλιά Χριστό. «Και σε σένα θα προσευχηθούν», λέει, «διότι μέσα σου είναι ο Θεός και δεν υπάρχει άλλος Θεός εκτός από εσένα». Δες πώς εξέφρασε με τον καλύτερο τρόπο και τη σάρκωση και τη θεότητα του Θεού Λόγου. Διότι λέγοντας ότι «μέσα σου είναι ο Θεός» φανέρωσε τη θεωθείσα σάρκα, ενώ λέγοντας «δεν υπάρχει Θεός εκτός από εσένα» κατέδειξε ξεκάθαρα τη θεία ουσία. Και για να επιβεβαιώσει ακόμη περισσότερο ότι ο Χριστός είναι και Θεός και άνθρωπος, λέει πιο καθαρά: «Διότι εσύ είσαι Θεός και δεν το γνωρίζαμε, ο Θεός του Ισραήλ και Σωτήρας».