Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 5:21

«Οδήγησέ με στην αλήθεια». Λέει αυτά τα λόγια, σαν να μην έχει φθάσει ακόμη στην αλήθεια. «Και δίδαξέ με, διότι εσύ είσαι ο Θεός, ο Σωτήρας μου». Όταν ο προφήτης, μη έχοντας ακόμη γνωρίσει τις οδούς του Κυρίου ούτε έχοντας διδαχθεί να πορεύεται στις τρίβους Του, και σαν να μην είχε ακόμη οδηγηθεί στην αλήθεια του Θεού ούτε να είχε διδαχθεί για τον Θεό ως Σωτήρα, προσεύχεται με αυτόν τον τρόπο, ποιος δεν θα αισθανθεί δέος μπροστά στο ρητό: «Αλίμονο σε εκείνους που θεωρούν σοφούς τους εαυτούς τους, και ενώπιον του ίδιου του εαυτού τους φαντάζουν συνετοί»;

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣΚΖʹ Εάν πρέπει ο καθένας να εκθέτει και σε άλλους όσα φρονεί ή, έχοντας τη βεβαιότητα ότι η πράξη του αρέσει στον Θεό, να τα κρατάει για τον εαυτό του. ΑΠΟΚΡΙΣΗ Ενθυμούμενοι την απόφαση του Θεού, ο Οποίος είπε μέσω του προφήτη: «Αλίμονο σε αυτούς που είναι συνετοί κατά τη δική τους αντίληψη και θεωρούν τους εαυτούς τους σοφούς»· και τον Απόστολο που λέει: «Διότι επιποθώ να σας δω, για να σας μεταδώσω κάποιο πνευματικό χάρισμα, ώστε να στηριχθείτε· και τούτο σημαίνει, να παρηγορηθούμε από κοινού ευρισκόμενοι ανάμεσά σας διά της αμοιβαίας πίστεως, της δικής σας και της δικής μου»· θεωρούμε αναγκαίο να εκθέτουμε τις σκέψεις μας στους ομόψυχους, οι οποίοι έχουν δώσει αποδείξεις πίστεως και συνέσεως, ώστε είτε το πεπλανημένο να διορθωθεί είτε το ακριβές να βεβαιωθεί, και να αποφύγουμε και εμείς το προαναφερθέν κρίμα, το οποίο στρέφεται εναντίον εκείνων που θεωρούν τους εαυτούς τους συνετούς.

ΕΡΩΤΗΣΗ ΣΟΔ΄. Πώς γίνεται κανείς μωρός σε τούτον τον αιώνα; ΑΠΟΚΡΙΣΗ. Εάν φοβηθεί την κρίση του Θεού, ο οποίος λέει: «Αλίμονο σε εκείνους που είναι συνετοί κατά την κρίση τους και σοφοί κατά τη γνώμη τους»· και εάν μιμηθεί εκείνον που είπε: «Έγινα σαν κτήνος ενώπιόν σου»· και, αφού αποβάλει κάθε έπαρση περί της δικής του συνέσεως, δεν εγκρίνει προηγουμένως κανέναν από τους δικούς του λογισμούς ως αγαθό, ούτε καν διανοηθεί κάτι εξαρχής, προτού διαπαιδαγωγηθεί από την ίδια την εντολή του Κυρίου προς εκείνο που αρέσει στον Θεό, είτε με έργο, είτε με λόγο, είτε με σκέψη, σύμφωνα με τον Απόστολο που λέει: «Τέτοια δε πεποίθηση έχουμε μέσω του Χριστού προς τον Θεό· όχι ότι είμαστε ικανοί από μόνοι μας να σκεφτούμε κάτι ως προερχόμενο από τον εαυτό μας, αλλά η ικανότητά μας προέρχεται από τον Θεό, ο οποίος διδάσκει στον άνθρωπο γνώση, καθώς είναι γεγραμμένο».

Αλίμονο, λοιπόν, σε αυτούς που θεωρούν τον εαυτό τους συνετό και είναι σοφοί στα δικά τους μάτια. Αυτά, βεβαίως, δεν αφορούν μόνο όσους σφάλλουν ως προς τις πράξεις τους, αλλά και εκείνους που κυριεύονται από την απιστία και την άγνοια απέναντι στον Κύριό μας Ιησού Χριστό. Διότι όποιος δεν πιστεύει στο αληθινό φως, αλλά καθιστά τον εαυτό του υιό του διαβόλου, αυτός ονομάζει το φως σκοτάδι και το σκοτάδι φως. Όπως, λοιπόν, ο Κύριος είναι φως, έτσι αποτελεί και γλυκύτητα για όσους τον γεύονται με επίγνωση, προσφέροντάς τους απόλαυση γλυκιά και γεμάτη από κάθε ευφροσύνη.

Αλίμονο, λοιπόν, σε εκείνους που είναι συνετοί κατά την κρίση τους και επιστήμονες ενώπιον του εαυτού τους. Αυτά μπορεί να λέγονται για εκείνους που θεωρούν τους εαυτούς τους συνετούς και επιστήμονες, ενώ δεν είναι τέτοιοι· μπορεί όμως να λέγονται και για εκείνους που έχουν μεν στην πραγματικότητα το χάρισμα της συνέσεως και της επιστήμης, αλλά δεν το μεταδίδουν και στους άλλους. Διότι, κρυμμένη σοφία και αφανής θησαυρός, ποια είναι η ωφέλεια και στα δύο; Αυτοί, λοιπόν, είναι επιστήμονες ενώπιον του εαυτού τους, όχι όμως και ενώπιον των άλλων, όπως εκείνος που έκρυψε το τάλαντο κρατώντας το για τον εαυτό του. Αλλά ούτε και ενώπιον του Θεού είναι επιστήμονας εκείνος που δεν χρησιμοποίησε την επιστήμη προς δόξαν Θεού.

Από πού οδηγήθηκαν στη ματαιότητα τα έθνη και σκοτίστηκε η ασύνετη καρδιά τους; Όχι επειδή, ακολουθώντας όσα προβάλλουν οι λογισμοί τους, απειθούν στο κήρυγμα του Πνεύματος; Και ποιους θρηνεί ο Ησαΐας ως απολωλότες; «Αλίμονο σε εκείνους που θεωρούν τους εαυτούς τους σοφούς, και είναι συνετοί στα δικά τους μάτια». Μήπως όχι τέτοιους ανθρώπους;

Σχετικά, λοιπόν, με τις ανθρώπινες παραδόσεις, η κρίση είναι φανερή από τα λόγια του Κυρίου. Όσον αφορά, όμως, τους προσωπικούς λογισμούς που βασίζονται στην ανθρώπινη σοφία, ο Απόστολος μας δίδαξε να επιδιώκουμε την καθαίρεσή τους με μεγαλύτερη αγωνιστικότητα, λέγοντας: «Διότι τα όπλα της στρατείας μας δεν είναι σαρκικά, αλλά ισχυρά με τη δύναμη του Θεού για την καθαίρεση οχυρωμάτων, καταρρίπτοντας λογισμούς και κάθε ύψωμα που υψώνεται εναντίον της γνώσεως του Θεού». Ή γενικότερα σχετικά με τη δικαιοσύνη, όπως την αντιλαμβάνεται ο καθένας, έστω και αν επιδιώκεται με ζήλο για χάρη του Θεού· για την οποία λέει πάλι ο ίδιος: «Διότι μαρτυρώ γι' αυτούς ότι έχουν ζήλο Θεού, αλλά όχι κατ' επίγνωση. Επειδή, αγνοώντας τη δικαιοσύνη του Θεού και ζητώντας να εγκαθιδρύσουν τη δική τους, δεν υποτάχθηκαν στη δικαιοσύνη του Θεού». Ώστε από αυτά και από άλλα παρόμοια, καθίσταται φανερή η καταδίκη εκείνων που θέλουν να προσεγγίζουν με την ανθρώπινη σοφία τα κρίματα του Θεού. Διότι είναι γραμμένο: «Αλίμονο σε αυτούς που θεωρούν τους εαυτούς τους συνετούς και στα δικά τους μάτια φαντάζουν σοφοί»· ενώ ο Κύριος αποφάνθηκε με ακόμη μεγαλύτερη σαφήνεια, ότι όποιος δεν δεχθεί τη βασιλεία του Θεού σαν το μικρό παιδί, δεν πρόκειται να εισέλθει σε αυτήν.

Διότι, λέγοντας ότι το πονηρό είναι καλό, θεωρώντας το σκοτάδι φως, και διαβεβαιώνοντας ότι το πικρό είναι γλυκό και το γλυκό πικρό, επέλεξαν να υποστούν τις συμφορές του πολέμου, παρόλο που τους ήταν εύκολο να αποφύγουν το κακό. Επειδή απώθησαν ακόμη και τον ίδιο τον φωτισμό του Χριστού, παρέμειναν στο σκοτάδι. Και τι λέει ο προφήτης; «Ενώ περίμεναν φως, τους έγινε σκοτάδι· ενώ περίμεναν αυγή, περπάτησαν μέσα στο σκοτάδι.» Κατρακύλησαν δε σε τέτοιο σημείο εσφαλμένης κρίσης και αγριότητας του νου, ώστε, ενώ βρισκόταν μπροστά τους προς απόλαυση η πραότητα του Θεού και η γλυκιά ελπίδα που απορρέει από αυτήν, προτίμησαν οι ίδιοι τις πίκρες της τιμωρίας και το να καταπονούνται από τόσο δεινά κακά. Και αναφέρει ότι έπαθαν αυτό το πράγμα, επειδή έγιναν συνετοί στους εαυτούς τους και σοφοί στα δικά τους μάτια. Είναι αλήθεια ότι, σύμφωνα με τα λόγια του Παροιμιαστή, «η ανεξέλεγκτη σοφία πλανάται». Είναι δε επαχθές και επιζήμιο να αγαπούν την αυταρέσκεια όσοι συνηθίζουν να ενεργούν κατ' αυτόν τον τρόπο, και να αποδίδουν αποκλειστικά στη δική τους γνώμη την ψευδαίσθηση ότι γνωρίζουν το τι είναι ωφέλιμο.

Έτσι λέει και η Ιερή Γραφή: Ο δε γεμάτος έπαρση και καταφρονητής άνθρωπος, ο αλαζόνας, δεν θα καταφέρει τίποτα. Έχοντας αυτήν την αρρώστια στον νου και στην καρδιά τους οι καθοδηγητές των Ιουδαίων, δεν δέχονταν τις συμβουλές του Σωτήρα. Διότι ήταν, πράγματι ήταν, όχι ενώπιον του Κυρίου αλλά ενώπιον του εαυτού τους σοφοί, όντας υπερόπτες και καυχωμένοι για τη γνώση των θείων νόμων, ενώ στην πραγματικότητα δεν γνώριζαν απολύτως τίποτα. Επειδή ήταν τυφλοί οδηγοί τυφλών, σύμφωνα με τα λόγια του ίδιου του Σωτήρα. <Αλίμονο στους ισχυρούς σας, αυτούς που πίνουν το κρασί, και στους δυνάστες που αναμιγνύουν τα μεθυστικά ποτά· αυτούς που αθωώνουν τον ασεβή για χάρη δώρων και αφαιρούν το δίκαιο από τον δίκαιο.> Οι πιο ισχυροί και επιφανείς της ιουδαϊκής συναγωγής, οι οποίοι υπερείχαν των άλλων στη γνώση των θείων νόμων και εξέδιδαν τις δικαστικές αποφάσεις, ήταν πάρα πολύ διεφθαρμένοι, καθώς άπλωναν άπληστα το χέρι τους στη δωροδοκία, και πουλούσαν εύκολα την απόφασή τους σε αυτούς που ήθελαν να αδικήσουν τους αδελφούς τους· αν και ο νόμος έλεγε ξεκάθαρα: «Να κρίνετε με δίκαιη κρίση.» Το ότι είναι αληθές αυτό που λέω, το επιβεβαιώνει ο προφήτης Αββακούμ λέγοντας: «Μέχρι πότε, Κύριε, θα κράζω, και δεν θα εισακούς; Θα φωνάζω προς εσένα αδικούμενος, και δεν θα με σώσεις; Γιατί μου έδειξες κόπους και πόνους, ώστε να βλέπω ταλαιπωρία και ασέβεια; Η κρίση στράφηκε εναντίον μου, και ο κριτής δωροδοκείται.»

αλλά, συναγελαζόμενοι με άθεα και ασεβή έθνη, από τη μία αποδέχονται τους ειδωλολάτρες, ενώ από την άλλη αποστρέφονται και διώκουν τον σώφρονα και σεμνό λαό του Χριστού. Στους ίδιους θα ταίριαζαν και αυτά τα λόγια, τα οποία περιέχουν μεν μια γενική απειλή προς όλους τους δοκητίσοφους, αλλά παράλληλα ελέγχουν και αυτούς που κατηγορήθηκαν καθ' όλη τη διάρκεια της προφητείας· διότι, μη δίνοντας προσοχή στους λόγους του Σωτήρα, χρησιμοποίησαν τους εαυτούς τους ως κακούς δασκάλους, καθώς ήταν «συνετοί κατά τον εαυτό τους και επιστήμονες στα δικά τους μάτια», και έπειτα, θεωρώντας ότι είναι «ισχυροί» και ότι έχουν μεγάλη δύναμη ανάμεσα στον λαό, περιέβαλαν τη δική τους ψυχή με μέθη, βυθισμένοι στο σκοτάδι της άγνοιας. Ήδη δε αναμείγνυαν και για άλλους ένα νοθευμένο ποτό, το λεγόμενο «σίκερα», το οποίο οι υπόλοιποι ερμηνευτές ονόμασαν «μέθυσμα». Και το έπρατταν αυτό «καπηλευόμενοι τον λόγο του Θεού». Γι' αυτό και πιο πάνω λεγόταν προς τους ίδιους: «οι κάπηλοί σου αναμειγνύουν τον οίνο με νερό». Και αυτοί οι ίδιοι, δωροδοκούμενοι, ανακήρυσσαν τον μεν «ασεβή» δίκαιο, ενώ «τον δίκαιο» άδικο. Γι' αυτό ο λόγος που ακολουθεί στη συνέχεια τους απειλεί λέγοντας.

ΨΑΛΜΟΣ ΡΛ΄. Ακολούθως, η παρούσα ωδή, όπως και η προηγούμενη από αυτήν, περιέχει λόγια ταπεινοφροσύνης εκείνου που έχει φθάσει στην τελειότητα εν Κυρίω, και μάλιστα αυτού που δύναται να λέει: «Ένεκεν του ονόματός σου σε υπέμεινα, Κύριε». Ο δε Δαβίδ, έχοντας όπως είναι φυσικό διδαχθεί από τις φωνές του Αγίου Πνεύματος ότι υπάρχει ιλασμός παρά τω Θεώ και άφθονη λύτρωση πλησίον Του, εάν κάποιος πιστέψει, αναγκαστικά προσφέρει τον εαυτό του στον Λυτρωτή. Γι' αυτό και φέρει την επιγραφή: «Του Δαβίδ, για την άφεση των παραπτωμάτων, απαριθμώντας τα δικά του ανδραγαθήματα». Διότι ποτέ, λέει, δεν υπερηφανεύτηκα όπως ένας άρχοντας πάνω στο έθνος του· ούτε χαυνώθηκα στρέφοντας το βλέμμα μου μακριά από τον Θεό και υποχωρώντας από τη σταθερότητα του φόβου Του· ούτε πάλι διήγαγα τον βίο μου με πλούσια τρυφή· ούτε είχα μεγαλύτερη ιδέα, λέει, για τον εαυτό μου από τα προσόντα που πραγματικά διαθέτω, όπως ακριβώς κάνουν εκείνοι που θεωρούν τους εαυτούς τους συνετούς και φαντάζουν σοφοί στα ίδια τους τα μάτια.

Πώς λοιπόν αυτός θα γνωρίσει ή θα αποδεχθεί τα λόγια των άλλων; Και πώς θα κατανοήσει την αλήθεια των δογμάτων περί Θεού, εκείνος για τον οποίο ισχύει ο νόμος να καταρρίπτει τους υπερόπτες και κενούς, και ο οποίος λέει: «αν δεν γίνετε σαν τα παιδιά δεν θα εισέλθετε στη βασιλεία», γινόμενοι νήπια όχι ως προς το μυαλό, αλλά ως προς την κακία; Διότι το αναιδές και υπερήφανο ήθος γεμίζει τον άνθρωπο με οίηση και απομωραίνει τους σοφούς, ώστε να μην χωρούν πλέον μέσα τους ούτε τη σοφία ούτε την αληθινή παιδεία. Γι' αυτό και ο προφήτης τους ταλανίζει και τους θρηνεί λέγοντας: «Αλίμονο σε εκείνους που θεωρούν τους εαυτούς τους σοφούς και είναι συνετοί στα δικά τους μάτια», οι οποίοι ως προς τη σοφία είναι αμαθείς και ως προς την παιδεία απαίδευτοι, χρησιμοποιώντας τες εναντίον του εαυτού τους, με το να τις εμπιστεύονται στα πάντα και να αναζητούν με τα λόγια εκείνα που ξεπερνούν τον λόγο, οι οποίοι φλυαρούν μάλλον παρά μιλούν σωστά και, αν και φαίνεται ότι αγρυπνούν και υγιαίνουν, δεν βρίσκονται σε καλύτερη κατάσταση από εκείνους που κατέχονται από βαθύ λήθαργο. Διότι, όπως ακριβώς εκείνους τους έχουν εγκαταλείψει οι αισθήσεις, έτσι και αυτούς φαίνεται ότι τους έχει εγκαταλείψει ο νους και η αληθινή γνώση σε όσα φαντάζονται, και επιδεικνύουν για αυτά έναν ζήλο που δεν είναι αξιοζήλευτος, τον οποίο κάποιος από τους πατέρες ονόμασε ανόητο, και ο Απόστολος ζήλο χωρίς επίγνωση. Από αυτόν έχοντας κυριευθεί πλήρως αυτός ο αυτοδίδακτος, ή μάλλον αμαθής, θεολόγος, δεν γνωρίζει ούτε τι λέει ούτε για ποια πράγματα διαβεβαιώνει.

Ο Φαρισαίος και ο Τελώνης ανέβηκαν στον ναό· διότι και για τους δύο ο σκοπός ήταν ένας, το να προσευχηθούν, έστω κι αν ο Φαρισαίος μετά την άνοδο κατέρριψε τον εαυτό του, έχοντας ανατραπεί από τον τρόπο του. Διότι ο σκοπός της ανόδου τους ήταν μεν ο ίδιος (αφού ανέβηκαν για να προσευχηθούν), ο τρόπος τους όμως αντίθετος. Ο μεν (Τελώνης) ανέβαινε συντετριμμένος και ταπεινωμένος, έχοντας μάθει από τον ψαλμωδό προφήτη ότι «καρδιά συντετριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει», επειδή και ο ίδιος ο προφήτης λέει για τον εαυτό του, γνωρίζοντας προφανώς από πείρα, «ταπεινώθηκα και με έσωσε ο Κύριος». Και τι λέω για τον προφήτη; Διότι ο Θεός των προφητών, ο οποίος έγινε σαν εμάς για εμάς, ταπείνωσε τον εαυτό του, όπως λέει ο απόστολος· γι' αυτό και ο Θεός τον υπερύψωσε. Ο δε Φαρισαίος ανεβαίνει γεμάτος έπαρση και αλαζονεία, νομίζοντας ότι θα δικαιώσει τον εαυτό του· και αυτά τα κάνει ενώπιον του Θεού, στα μάτια του οποίου κάθε δικαιοσύνη μας είναι ως ράκος αποκαθημένης. Διότι δεν άκουσε αυτόν που λέει, «ακάθαρτος παρά Κυρίω είναι κάθε υψηλοκάρδιος», και «ο Κύριος αντιτάσσεται στους υπερήφανους», και «αλίμονο σε αυτούς που δικαιώνουν τους εαυτούς τους και θεωρούν πως είναι συνετοί».

Ο Κύριος, λοιπόν, δίδασκε σε όλους δημόσια και απλόχερα τον λόγο της μετανοίας, το ευαγγέλιο της σωτηρίας, τα λόγια της αιώνιας ζωής. Και όλοι μεν άκουγαν, δεν υπάκουαν όμως όλοι· διότι όλοι είμαστε φιλήκοοι και φιλοθεάμονες, δεν είμαστε όμως όλοι φιλάρετοι. Διότι εκ φύσεως όλοι επιθυμούμε να γνωρίζουμε, μαζί με τα άλλα, και όσα αφορούν τη σωτηρία· γι' αυτό και οι περισσότεροι όχι μόνο ακούνε με ευχαρίστηση την ιερή διδασκαλία, αλλά και αρέσκονται να κρίνουν τους λόγους, εξετάζοντάς τους σύμφωνα με τη δική τους αντίληψη, ανάλογα με την άγνοια ή τη σύνεση που διαθέτει ο καθένας. Ως προς το να εφαρμόσουν όμως τους λόγους στην πράξη ή να αποκομίσουν από αυτούς ωφέλιμη πίστη, απαιτείται ευθύτητα και αγαθή προαίρεση, η οποία δεν βρίσκεται εύκολα, και μάλιστα σε όσους δικαιώνουν τον εαυτό τους και θεωρούνται σοφοί στα δικά τους μάτια, όπως ακριβώς ήταν οι Γραμματείς και οι Φαρισαίοι των Ιουδαίων.

Διότι, λέγει, είδα άνθρωπο που θεωρούσε τον εαυτό του φρόνιμο, όμως ο άφρονας έχει περισσότερη ελπίδα από αυτόν· και, Αλίμονο σε εκείνους που είναι συνετοί κατά τη δική τους κρίση, και στα δικά τους μάτια ειδήμονες· και ο ίδιος πάλι λέγει, Μη γίνεστε φρόνιμοι κατά τη δική σας αντίληψη.

Εδώ με τη λέξη ταπεινούς δεν εννοεί απλώς όσους έχουν ταπεινό φρόνημα, αλλά τους ταπεινωμένους και περιφρονημένους. Μην έχετε μεγάλη ιδέα για τη φρόνησή σας· δηλαδή, μην νομίζετε ότι ο εαυτός σας σας αρκεί. Διότι και αλλού λέει η Γραφή: Αλίμονο σε εκείνους που θεωρούν τους εαυτούς τους συνετούς, και νομίζουν ενώπιον του εαυτού τους ότι είναι επιστήμονες. Και μέσω αυτών πάλι υπονομεύει την υπεροψία και καταστέλλει την έπαρση και την αλαζονεία. Διότι τίποτε δεν απομακρύνει και δεν αποκόπτει τον άνθρωπο τόσο πολύ από τους υπολοίπους, όσο το να νομίζει κανείς ότι αρκεί στον εαυτό του· γι' αυτό και ο Θεός μας έκανε να έχουμε ανάγκη ο ένας τον άλλον. Διότι, ακόμη και αν είσαι συνετός, θα έχεις ανάγκη τον άλλον· αν όμως νομίσεις ότι δεν τον έχεις ανάγκη, έγινες πιο ανόητος και πιο αδύναμος από όλους. Επειδή ένας τέτοιος άνθρωπος και θα αφήσει τον εαυτό του έρημο από κάθε βοήθεια, και σε όσα τυχόν σφάλει δεν θα απολαύσει καμία απολύτως διόρθωση ούτε συγγνώμη, και θα παροργίσει τον Θεό εξαιτίας της υπεροψίας του, και θα διαπράξει πολλά αμαρτήματα. Διότι συμβαίνει, συμβαίνει πολλές φορές και ο συνετός να μην αντιληφθεί το πρέπον, και ο λιγότερο συνετός να βρει κάτι από τα σωστά· πράγμα που συνέβη στην περίπτωση του Μωυσή και του πεθερού του, στην περίπτωση του Σαούλ και του υπηρέτη του, καθώς και στην περίπτωση του Ισαάκ και της Ρεβέκκας. Μην νομίζεις λοιπόν ότι υποβιβάζεσαι επειδή έχεις ανάγκη τον άλλον. Διότι αυτό απεναντίας σε υψώνει, αυτό σε κάνει πιο ισχυρό, αυτό σε καθιστά πιο λαμπρό και πιο ασφαλή. Να μην ανταποδίδετε σε κανέναν κακό αντί για κακό.

Μεθ' ημών ο Θεός. Γνωρίστε το, έθνη, και ηττηθείτε. Διότι, εάν πάλι αποκτήσετε ισχύ, πάλι θα ηττηθείτε, και όποια βουλή και αν σκεφθείτε, θα την ματαιώσει ο Κύριος. Διότι το στόμα του Κυρίου τα ελάλησε αυτά: Πατέρα, εάν είναι δυνατόν, ας παρέλθει αυτό το ποτήριο. Ω, ποτήριο γεμάτο από ζωή και αθανασία! Το οποίο, αφού το έλαβαν ο Ευνόμιος και ο Άρειος και το θόλωσαν με τη δική τους κακοπιστία, ποτίζουν τον πλησίον με δόλια ανατροπή, αυτοί που νομίζουν ότι η γλυκιά ανάμειξη των νοημάτων του είναι πικρή, και που δεν φοβούνται ούτε τη φωνή που λέει «Ουαί», καθώς η Γραφή αναφέρει: «Αλίμονο σε εκείνον που ποτίζει τον πλησίον του με δόλια ανατροπή! Αλίμονο σε αυτούς που λένε το πικρό γλυκό, και το γλυκό πικρό· αυτούς που παρουσιάζουν το φως ως σκοτάδι, και το σκοτάδι ως φως! Αλίμονο στους συνετούς κατά τη δική τους κρίση, και στους επιστήμονες στα δικά τους μάτια!». Εμείς όμως, αγαπητοί, λαμβάνοντας το ποτήριο του Κυρίου μας, ας αντλήσουμε με πόθο ψυχής την πλούσια διδασκαλία που εμπεριέχεται σε αυτό.

Αλίμονο σε εκείνους που είναι συνετοί κατά τη δική τους κρίση και γνωστικοί στα δικά τους μάτια. Δεν είναι μικρό ελάττωμα και αυτό, το να νομίζει κάποιος τον εαυτό του σοφό και να εμπιστεύεται τα πάντα στους δικούς του λογισμούς. Διότι από αυτό ακριβώς προκύπτει και εκείνο: [εννοώ δηλαδή το να αποκαλεί κανείς το πονηρό καλό, και το καλό πονηρό, και τα εξής]. Αυτό καταλόγιζε και ο Παύλος στους θύραθεν φιλοσόφους, λέγοντας ότι: «Ενώ ισχυρίζονταν πως είναι σοφοί, έγιναν μωροί».

Εξαιτίας αυτού, λοιπόν, απομωράνθηκαν, και το βιβλίο των Παροιμιών πάλι αναφέρει: «Είδα άνθρωπο που νομίζει πως είναι σοφός κατά την κρίση του· όμως μεγαλύτερη ελπίδα έχει ο άφρονας παρά αυτός». Αυτό επικρίνει πάλι και ο Παύλος όταν λέει: «Μη γίνεστε φρόνιμοι κατά την ιδέα που έχετε για τον εαυτό σας»· και πάλι: «Αν κάποιος ανάμεσά σας νομίζει ότι είναι σοφός σε τούτον τον αιώνα, ας γίνει μωρός, για να γίνει σοφός». Ας μην τέρπεται, λέει, με τη δική του σοφία ούτε με τους δικούς του λογισμούς, αλλά, αφού τους κατευνάσει, ας παραδώσει την ψυχή του στη διδασκαλία του Πνεύματος. Επειδή, λοιπόν, και μεταξύ των Ιουδαίων υπήρχαν κάποιοι τέτοιοι, οι οποίοι από τη μία περιφρονούσαν τους προφήτες ως ποιμένες και γιδοβοσκούς, και από την άλλη επιθυμούσαν να αντλούν τη σοφία από τον δικό τους νου —γεγονός που γινόταν γι' αυτούς αφορμή αλαζονείας και περιφρόνησης των όσων λέγονταν—, δικαιολογημένα τους θρηνεί λέγοντας: «Αλίμονο σε εκείνους που είναι συνετοί κατά την κρίση τους και ενώπιον του εαυτού τους σοφοί».

ΤΙΤΛΟΣ ΙΓʹ. — Περί φιλαυτίας· και ότι δεν πρέπει κανείς να δικαιώνει ή να επαινεί τον εαυτό του. «Κάθε άνθρωπος φαίνεται δίκαιος στον εαυτό του.» «Ας σε εγκωμιάζει ο πλησίον, και όχι το δικό σου στόμα· ο ξένος, και όχι τα δικά σου χείλη.» «Μη θεωρείς τον εαυτό σου φρόνιμο.» «Οι οδοί των αφρόνων είναι ορθές στα μάτια τους.» «Αλίμονο σε εκείνους που είναι συνετοί κατά την κρίση τους, και σοφοί ενώπιον του εαυτού τους· εκείνους που λένε: Μακριά από εμένα, μην με πλησιάζεις, διότι είμαι καθαρός. Αυτοί είναι καπνός του θυμού μου, φωτιά που καίει μέσα τους όλες τις ημέρες.» «Ιδού, είναι γραμμένο ενώπιόν μου: δεν θα σιωπήσω έως ότου αποδώσω, και θα ανταποδώσω στον κόλπο τους τις αμαρτίες τους, καθώς και των πατέρων τους, λέει ο Κύριος.» «Διότι δεν είναι δόκιμος εκείνος που συνιστά τον εαυτό του, αλλά εκείνος τον οποίο συνιστά ο Κύριος.» «Μη γίνεστε φρόνιμοι κατά τη δική σας κρίση.» Όλοι είμαστε ευσεβείς, με μοναδικό κριτήριο το να κατακρίνει ο ένας την ασέβεια του άλλου.

Και ποιους θρηνεί ο Ησαΐας ως χαμένους, λέγοντας, αλίμονο σε εκείνους που είναι σοφοί κατά τη δική τους γνώμη, και συνετοί ενώπιον του εαυτού τους;».

Και ο Τρύφων μου είπε σχετικά με αυτά: «Θέλω να γνωρίζεις ότι παραφρονείς λέγοντας αυτά». Και εγώ του απάντησα: «Άκουσε, άνθρωπέ μου, δεν έχω τρελαθεί ούτε παραφρονώ· αλλά έχει προφητευτεί ότι μετά την ανάβαση του Χριστού στον ουρανό, Εκείνος θα μας αιχμαλώτιζε από την πλάνη και θα μας έδινε δώρα. Και τα λόγια αυτά είναι τα εξής: 'Ανέβηκε στα ύψη, αιχμαλώτισε αιχμαλωσία, έδωσε δώρα στους ανθρώπους'. Εμείς λοιπόν, που λάβαμε δώρα από τον Χριστό, ο οποίος ανέβηκε στα ύψη, αποδεικνύουμε μέσα από τα προφητικά λόγια ότι εσείς, που θεωρείτε τους εαυτούς σας σοφούς και συνετούς, είστε ανόητοι και τιμάτε τον Θεό και τον Χριστό Του μόνο με τα χείλη· ενώ εμείς, που έχουμε διδαχθεί όλη την αλήθεια, Τον τιμούμε και με τα έργα και με τη γνώση και με την καρδιά μας, μέχρι θανάτου. Εσείς, όμως, ίσως και γι' αυτόν τον λόγο διστάζετε να ομολογήσετε ότι αυτός είναι ο Χριστός, όπως αποδεικνύουν οι Γραφές και τα όσα φαίνονται και γίνονται στο όνομά Του, για να μην καταδιώκεστε από τους άρχοντες, οι οποίοι δεν θα σταματήσουν, κινούμενοι από την ενέργεια του πονηρού και πλάνου πνεύματος, του όφεως, να θανατώνουν και να διώκουν αυτούς που ομολογούν το όνομα του Χριστού, μέχρις ότου Εκείνος έρθει και πάλι και τους καταλύσει όλους, αποδίδοντας στον καθένα κατά την αξία του».

Αλίμονο σε εκείνους που θεωρούν τους εαυτούς τους συνετούς και νομίζουν πώς είναι σοφοί. Αλίμονο στους ισχυρούς σας, αυτούς που πίνουν το κρασί, και στους δυνάστες, εκείνους που αναμειγνύουν τα μεθυστικά ποτά, οι οποίοι δικαιώνουν τον ασεβή εξαιτίας δωροδοκιών και αφαιρούν το δίκαιο του δικαίου. Γι' αυτόν τον λόγο, όπως ακριβώς θα κατακαεί η καλαμιά από τα αναμμένα κάρβουνα της φωτιάς και θα καταναλωθεί από τη φλόγα που καίει, έτσι η ρίζα τους θα γίνει σαν χνούδι και το άνθος τους θα υψωθεί σαν σκόνη. Διότι δεν θέλησαν τον νόμο του Κυρίου Σαβαώθ, αλλά περιφρόνησαν τον λόγο του Αγίου του Ισραήλ. Και οργίστηκε με θυμό ο Κύριος Σαβαώθ και άπλωσε τα χέρια του εναντίον τους και τους χτύπησε και οργίστηκε ενάντια στα βουνά, και τα πτώματά τους έγιναν σαν κοπριά στη μέση του δρόμου. Και παρ' όλα αυτά δεν αποστράφηκαν, αλλά το χέρι τους είναι ακόμη υψωμένο. Διότι πράγματι το χέρι σας παραμένει υψωμένο για να πράττει το κακό, επειδή, παρότι σκοτώσατε τον Χριστό, ούτε έτσι μετανοείτε, αλλά και εμάς, που πιστέψαμε μέσω αυτού στον Θεό και Πατέρα των όλων, μας μισείτε και μας φονεύετε, όποτε λάβετε εξουσία. Επίσης, καταριέστε αδιάλειπτα και εκείνον και τους δικούς του, μολονότι όλοι εμείς προσευχόμαστε για εσάς και γενικά για όλους τους ανθρώπους, όπως ακριβώς διδαχθήκαμε να πράττουμε από τον Χριστό και Κύριό μας, ο οποίος μας παρήγγειλε να προσευχόμαστε ακόμη και για τους εχθρούς μας, να αγαπάμε αυτούς που μας μισούν και να ευλογούμε αυτούς που μας καταριούνται.

Εάν λοιπόν αυτά έχουν έτσι, όπως ειπώθηκε παραπάνω, αν τον Πατέρα δεν τον γνωρίζει κανείς παρά μόνο ο Υιός, επειδή προέρχεται από την ουσία Του —διότι αν δεν προερχόταν από Αυτόν, δεν θα τον γνώριζε, όπως λέει ο Χρυσόστομος—, και ομοίως, αν την εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος από τον Πατέρα κανείς άλλος δεν την εξήγησε παρά μόνο ο Υιός και Λόγος Του που βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα, ο ομοούσιος με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, ο οποίος μάλιστα είπε προς τους μαθητές του τα εξής: «Όταν έλθει ο Παράκλητος, τον οποίο εγώ θα σας στείλω από τον Πατέρα, το Πνεύμα της αληθείας το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα», είναι καλύτερο για εμάς να σιωπούμε εντελώς, όπως ακριβώς εξέθεσε η Δεύτερη Σύνοδος και επικύρωσαν οι μετά από αυτήν, και πρέπει να αποδεχόμαστε τα γεγραμμένα και να μη φρονούμε τα αντίθετα από τους εκφραστές του Πνεύματος, ώστε να μην εξαγγελθεί και εναντίον μας ο προφητικός λόγος που λέει: «Αλίμονο στους σοφούς κατά τη δική τους κρίση και συνετούς ενώπιον του εαυτού τους.»

Γι' αυτό λέει ότι, εάν κατασκευάζει εικόνα μόνο της σάρκας. Και εδώ αρμόζει να υπενθυμίσουμε εκείνο το σοφό λόγιο, ότι η ανεξέλεγκτη σοφία πλανάται, και η σοφία του μωρού είναι λόγια αδιέξοδα· και, «Αλίμονο σε εκείνους που θεωρούν τους εαυτούς τους σοφούς και ενώπιον του εαυτού τους είναι συνετοί!», διότι απομωράνθηκε η ασύνετη ψυχή τους και πωρώθηκαν τα διανοήματά τους. Διότι, ως προς την αλήθεια των ορθών δογμάτων της Εκκλησίας, σφάλλουν ολοκληρωτικά· μην μπορώντας να προβλέψουν ούτε τα άτοπα που προκύπτουν από τις υποθέσεις τους, σε τι γκρεμό τους οδηγούν. Και τίποτε δεν αποτελεί γι' αυτούς τόσο μεγάλο πλούτο καυχήσεως όσο η γνώση της αμάθειας· διότι καμαρώνουν για την ίδια τους την ντροπή. Η δόξα αυτών βρίσκεται πραγματικά στην ντροπή τους. Αλλά εγώ θα έλεγα προς αυτόν που έχει αυτές τις αντιλήψεις και έχει προτιμήσει να φρονεί αυτά: Εσύ λοιπόν, που στους λόγους σου προϋποθέτεις δύο φύσεις, ποια από αυτές ομολογείς στη μορφή του Χριστού, και στο πρόσωπο που θεάθηκε και φανερώθηκε; Εάν μεν πεις τη θεία, τότε εδώ απέδειξες ορατή την ακατάληπτη και αόρατη θεότητα του Λόγου· και δεν θα διαφέρει καθόλου το να την πεις και περιγραπτή. Διότι καθετί που οράται, είναι περιγραπτό και οριστό, καθώς υποπίπτει στην αίσθηση· και αυτό που δεν ανέχτηκες να αποδώσεις στη σάρκα, το έριξες στη θεία φύση.

Ωστόσο, ούτε και εδώ συνέβη κάτι ξένο προς την αγνωμοσύνη και την κακοβουλία τους· διότι, εάν ζήλεψαν τον μαθητή που πρόδωσε τον Διδάσκαλο στους Κυριοκτόνους και φονικούς απέναντι στον Χριστό Ιουδαίους, και μιμήθηκαν τον ίδιο ακριβώς τρόπο, προδίδοντας τον ίδιο τον πρώτο και μέγα Αρχιερέα και κεφαλή της Εκκλησίας και κοινό Δεσπότη και διδάσκαλο όλων, τον Χριστό, μη δείχνοντας την παραμικρή φειδώ προς αυτόν, τότε είναι αδύνατον να φανούν ευνοϊκοί προς τους καθηγουμένους και τους αρχιερείς. Διότι αυτός που αθετεί τον Κτίστη, πώς θα αγαπήσει αυτόν που τον έχρισε; Και εάν διατέθηκαν έτσι απέναντι στην άρρητη συγκατάβαση του Θεού Λόγου, θεωρώντας ένα τίποτα εκείνες τις μέγιστες ευεργεσίες και την τόσο μεγάλη χάρη, ποια πονηρή και απεχθέστατη πράξη δεν επρόκειτο να διαπράξουν εναντίον των διδασκάλων και να ασεβήσουν απέναντι στην όσια μνήμη των Πατέρων; Εκείνους που όφειλαν να περιβάλλουν με κάθε τιμή και να προκινδυνεύουν για τον ορθό λόγο που διδάχθηκαν από αυτούς, αυτοί αντίθετα στράφηκαν στο εντελώς αντίθετο άκρο, αντιτασσόμενοι παράφρονα και ανόσια και στους διδασκάλους και στα αληθινά δόγματα. «Αλίμονο σε εκείνους που θεωρούν τους εαυτούς τους σοφούς και φαίνονται συνετοί στα ίδια τους τα μάτια», ακούμε να λέει η Θεία Γραφή.

ι΄. Παίζουν με την ευσέβεια και εμπαίζονται από τα πράγματα, όσοι δεν έκαναν την αποταγή τους σύμφωνα με τον ορθό λόγο, και δεν θέλησαν εξ αρχής να χρησιμοποιήσουν δάσκαλο και οδηγό, αλλά ακολούθησαν τη δική τους σύνεση, και φάνηκαν στα ίδια τους τα μάτια σοφοί.

Διότι έτσι κι εγώ θα απαλλασσόμουν από τις μέριμνες, διάγοντας βίο ήσυχο, και θα απωθούσα την ενόχληση που προκαλείται από την αντιλογία, η οποία είναι τόσο σφοδρή, και μάλιστα σε τέτοιου είδους ζητήματα. Επειδή όμως και τώρα ο παντοτινός εχθρός του γένους μας, ο εφευρέτης και σοφιστής της κακίας, αφού όξυνε την έριδα που χαίρεται με το κακό, μέσω αυτής ξεσήκωσε τον έναν εναντίον του άλλου εκείνους που θεωρούν τους εαυτούς τους σοφούς και φαντάζουν συνετοί στα ίδια τους τα μάτια, στους οποίους ο Προφήτης απονέμει το «ουαί», με αποτέλεσμα όχι μόνο να λογομαχούν χωρίς κανένα όφελος, αλλά —το οποίο είναι χειρότερο και κάκιστο— η λογομαχία τους να αποβλέπει σε καινοτομία του δόγματος, και αυτό να τολμούν να το πράξουν όχι σε κάποια γωνιά ούτε σε κάποιο κρυφό μέρος, αλλά δημόσια, πράγμα που απαγορεύεται και από τους πολιτικούς νόμους και από τους ιερούς κανόνες, και μάλιστα ορισμένοι από αυτούς να καταγράψουν σε κείμενα τη δυσσέβειά τους και άλλοι να εκφραστούν με παρρησία ενώπιον της Ιεράς Συνόδου, θεωρώ ότι δεν είναι ακίνδυνο για μένα σε τέτοιες στιγμές να σιωπώ.

Διότι, ακόμη κι αν κρυφά και κακότροπα παρέσυρες κάποιους· ας μη λεχθεί βέβαια ότι τους κέρδισες· προς το παρόν λοιπόν φάνηκε ότι τους έφερες με το μέρος σου μέσω της κακοδοξίας, φουσκώνοντάς τους με κενή έπαρση, η οποία αποτελεί παλαιά σου ασθένεια, και πείθοντάς τους να φρονούν ανώτερα από όσα πρέπει να φρονούν, ή ίσως και να εναποθέτουν το θάρρος τους στην ψευδώνυμη σοφία, και, σύμφωνα με το Γραφικό ρητό που επιδικάζει σε τέτοιους ανθρώπους το «ουαί», να θεωρούν τους εαυτούς τους σοφούς και συνετούς ενώπιον των ιδίων· υπάρχουν όμως και αυτοί που δεν βρήκες να κοιμούνται, ούτε να είναι βυθισμένοι σε βαθύ ύπνο, ώστε να επισπείρεις και σε αυτούς τα ζιζάνια, όντας δούλοι του Κυρίου, που στέκονται στον οίκο του Κυρίου και ευλογούν τον Κύριο, ιεροί ποιμένες, που αγρυπνούν με επίγνωση για το μυστήριο της πίστης, κρατώντας τις σκοπιές της νύχτας και διώχνοντας μακριά εσένα, τον λύκο, τον κλέφτη, τον επιδρομέα, οι οποίοι στηρίζουν γερά τα πόδια τους στην ασφαλή πίστη και δεν ενδίδουν εύκολα στο να κλονιστούν· έχουν επιπλέον τον φύλακα που τους δόθηκε από τον Θεό, ο οποίος διόλου δεν νυστάζει, τον θεόστεπτο και κράτιστο Αυτοκράτορα, ο οποίος, κυριαρχώντας πρώτιστα στον εαυτό του και ισχυροποιώντας τα μέγιστα την ορθή πίστη, κατευθύνει έτσι και την κοσμική αυτοκρατορία με ευσεβές φρόνημα, και ο οποίος προΐσταται και προασπίζεται την ευσέβεια όχι λιγότερο από όσο τη βασιλεία· αυτός, με τη διαρκή ένταση της εγρήγορσής του, δεν υπολείπεται καθόλου από τα ακοίμητα άστρα, ενώ επιδιώκει να αμιλλάται και τους ασώματους νόες, περνώντας ολόκληρες νύχτες εξίσου με τις ημέρες άγρυπνος, ώστε να φροντίζει για το κοινό συμφέρον.

Εσύ, λοιπόν, πνευματικό μας τέκνο εν Κυρίω, ακούγοντας τη θεία Γραφή που λέει, «Αλίμονο σε αυτούς που θεωρούν τους εαυτούς τους συνετούς και στα δικά τους μάτια φαίνονται γνωστικοί», «με φόβο και τρόμο» να προσέχεις τα όσα λέγονται· διότι ο λόγος αφορά τη σωτηρία της ψυχής, και αν θέλεις να βρεις έναν πνευματικό και άγιο άνδρα και αληθινό δάσκαλο, μην νομίσεις ότι θα τον αναγνωρίσεις μόνο από τον εαυτό σου και τη δική σου κρίση, διότι είναι αδύνατον· αλλά προπάντων, όπως έχει προειπωθεί, μέσω αγαθοεργίας και ελεημοσύνης, μέσω νηστείας και προσευχής και εκτενούς δέησης, αγωνίσου να γίνει ο Θεός συμπαραστάτης και βοηθός σου σε αυτό. Όταν δε, με την ευδοκία και τη χάρη του Θεού, αξιωθείς να βρεις έναν τέτοιον, τότε να επιδείξεις μεγαλύτερη σπουδή, μεγαλύτερη προθυμία, πολλή ταπείνωση, πολλή ευλάβεια, εξαιρετική τιμή προς αυτόν, πίστη ειλικρινή και αταλάντευτη· γιατί; Για να μην προξενήσεις στον εαυτό σου κόλαση και τιμωρία αντί για ανταμοιβή, διότι για τέτοιους ανθρώπους είπε ο Σωτήρας μας και Θεός: «Εκείνος που δέχεται εσάς, δέχεται εμένα, και εκείνος που απορρίπτει εσάς, απορρίπτει εμένα.»

Αλλά να μην αρκεστείτε μόνο στο εξωτερικό σχήμα και την περιβολή και έπειτα ανέλθετε στα αποστολικά αξιώματα, για να μην ακούσετε, εσείς που πριν από τη γνώση των μυστηρίων του Θεού σπεύδετε με ατέλεια να αναλάβετε την καθοδήγηση των άλλων: «Αλίμονο σε αυτούς που είναι σοφοί κατά τη δική τους κρίση και συνετοί στα ίδια τους τα μάτια! Αλίμονο σε αυτούς που θέτουν το φως ως σκοτάδι και το σκοτάδι ως φως!»

Αν λοιπόν κάποιος χριστιανός δεν πολιτεύεται ως χριστιανός, μάταια είναι χριστιανός· διότι ή δεν πίστεψε στον Χριστό, ή προφανώς δεν έχει λάβει την ευεργεσία του «ευ είναι»· είτε επειδή την περιφρόνησε, είτε επειδή δεν κατηχήθηκε σε αυτό το μέγα και μυστικό χάρισμα. Διότι, όπως όλοι γνωρίζουμε ότι το «είναι» μάς δόθηκε από τον Θεό σύμφωνα με τον λόγο της δημιουργίας, πλην όμως το «είναι» δεν μας παρέχεται με δική μας θέληση, αλλά με τη συνεύρεση άνδρα και γυναίκας, όπως πρόσταξε η δημιουργική εξουσία, γεννιέται ο άνθρωπος —«Διότι θα γίνουν», λέει, «οι δύο μία σάρκα», η οποία είναι η σάρκα του παιδιού που γεννιέται—, είναι ολοφάνερο ότι και το «ευ είναι» εξαρτάται και από τον Θεό και από εμάς· διότι αν εξαρτιόταν μόνο από τον Θεό, όλοι οι άνθρωποι θα είχαν το «ευ είναι». Δικό μας έργο λοιπόν είναι να γνωρίσουμε ότι δεν βρισκόμαστε στο «ευ είναι», και ότι δεν μπορούμε από μόνοι μας να φτάσουμε στο «ευ είναι», και ότι πρέπει να ζητούμε από τον Θεό το «ευ είναι». Διότι δεν βρίσκεται ούτε ένας άνθρωπος, από τον καιρό του ίδιου του πρωτοπλάστου, που να απέκτησε το «ευ είναι» από τον εαυτό του· ούτε σοφός ούτε συνετός, όπως λέει και ο Ησαΐας: «Αλίμονο σε εκείνους που είναι συνετοί κατά τη δική τους κρίση και γνώστες ενώπιον των εαυτών τους». Τώρα όμως διαπιστώνεται ότι, όπως ακριβώς το «είναι», έτσι και το «ευ είναι» προέρχεται από τον Θεό με δημιουργική δύναμη, μάλλον δε, για εμάς το «ευ είναι» από τον Θεό έχει κάτι περισσότερο από το απλώς «είναι»· διότι χάνεται και αυτό ακόμη το «είναι», εάν δεν γίνει «ευ είναι».

Μάθετε, λοιπόν, όλα αυτά, σας παρακαλώ, εσείς που επονομάζεστε τέκνα του Θεού, και εσείς που νομίζετε ότι είστε χριστιανοί, εσείς που διδάσκετε σε άλλους μάταια λόγια και εσείς που θεωρείτε ότι άρχετε —αν και ψευδώς—, ιερείς και μοναχοί· ρωτήστε τους πρεσβυτέρους και τους αρχιερείς σας, συναθροιστείτε όλοι μαζί με την αγάπη του Θεού. Και πρώτα ζητήστε να τα μάθετε και να τα βιώσετε αυτά έμπρακτα, και επιπλέον θελήστε κάποτε να τα δείτε και μέσω της εμπειρίας να γίνετε θεοειδείς. Αλλά μην επιδεικνύετε προθυμία μόνο για το θεαθήναι και την εξωτερική περιβολή, και κατόπιν να ανέρχεστε στα αποστολικά αξιώματα, για να μην ακούσετε εσείς που, πριν από τη γνώση των μυστηρίων του Θεού, σπεύδετε ατελώς να αναλάβετε την εξουσία επί των άλλων: «Αλίμονο σε όσους είναι συνετοί κατά τη δική τους κρίση και σοφοί στα δικά τους μάτια. Αλίμονο σε όσους μετατρέπουν το φως σε σκοτάδι και το σκοτάδι σε φως».

Τι να μας πουν άραγε οι ταπεινωμένοι και ελεεινοί που προκάλεσαν την ίδια τους την πτώση; Ποια εύλογη και δίκαιη αιτία θα προβάλουν; Αλλά δεν έχουν τίποτα να πουν, οτιδήποτε και αν επινοήσουν, εφόσον έχει γραφτεί. Στον δε αμαρτωλό είπε ο Θεός: «Γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου και παίρνεις τη διαθήκη μου στο στόμα σου;» Και εφόσον έχει γραφτεί: «Αλίμονο σε εκείνους που θεωρούν τους εαυτούς τους συνετούς και ενώπιον των εαυτών τους είναι σοφοί». Διότι δεν υπάρχει ανάγκη να αποκαλύψουμε περισσότερο τον τρόπο με τον οποίο θεώρησαν σωστή την κρυφή αναχώρησή τους. Όμως, πάνω απ' όλα, θα πω τούτο: ότι η έξοδός τους είναι επισφαλής και ολέθρια· δεν γνωρίζω δε πού θα καταλήξει, εξαιτίας της αληθοφανούς δικαιολογίας. Ας προσευχηθούμε λοιπόν όλοι ομόφωνα, παρακαλώ, υπέρ των πλανηθέντων, ώστε να επιστρέψουν, ώστε να φανερωθούν· και τρίτον, να μη γίνει σε αυτούς ό,τι εμείς θέλουμε, αλλά ό,τι θέλει ο Θεός· και είτε τώρα είτε αργότερα, μακάρι να τους δεχτούμε πίσω σώους. Διότι τότε θα φανερωθεί το τι είναι και τι είδους είναι το έργο τους, είτε θεϊκό είναι αυτό είτε σατανικό.

Και γνωρίζετε και διδαχθήκατε και ακούσατε, και όλα είναι καθαρά στους καθαρούς. Ή προς τη δική μου απώλεια τρέχετε και θεωρείτε ότι θα μείνετε ατιμώρητοι την ημέρα της κρίσεως, σχιζόμενοι και αποχωριζόμενοι από τον Θεό διά της αρνητικής σας ομολογίας; Δεν έχουν έτσι τα πράγματα; Ο Θεός είναι δίκαιος κριτής, ο οποίος εμένα μεν θα τιμωρήσει, οπωσδήποτε βέβαια κατά την αξία μου, αλλά ούτε και οι τέτοιοι θα αποφύγουν το κρίμα της κολαστικής τιμωρίας, αλλά θα υποστούν την ποινή για την παράβασή τους· διότι έγιναν παραβάτες του νόμου του Θεού και δεν παρέμειναν στα όσα ομολόγησαν ενώπιον του βήματός Του, μαζί με την οποία έγινε και η μοναχική κουρά και η άφεση των αμαρτιών τους διά του αγίου και καθαρτικού βαπτίσματος της μετανοίας. Τι να μας πουν δε, ο ταπεινός Ευστάθιος και ο ελεεινός Επιφάνιος εννοώ, και εξαιτίας τίνος και γιατί προκάλεσαν κατ' αυτόν τον τρόπο την πτώση τους; Αλλά βέβαια δεν έχουν να πουν τίποτα δίκαιο, οτιδήποτε και αν επινοήσουν, εφόσον έχει γραφτεί «αλίμονο σε όσους θεωρούν τους εαυτούς τους συνετούς και είναι επιστήμονες κατά τη δική τους κρίση», και εφόσον έχει γραφτεί «στον δε αμαρτωλό είπε ο Θεός, γιατί εσύ διηγείσαι τα δικαιώματά μου και λαμβάνεις τη διαθήκη μου στο στόμα σου;». Διότι δεν υπάρχει ανάγκη να φανερώσω περισσότερο τον τρόπο με τον οποίο θεώρησαν ότι πράττουν καλώς, και ότι η κρυφή αναχώρησή τους θα μου ήταν αναντίρρητη και ευπρόσδεκτη. Όμως, πάνω από όλα θα πω εκείνο, ότι η έξοδός τους είναι επισφαλής και ολέθρια.

Εάν, λοιπόν, είμαστε έτσι και συνδεόμαστε και δενόμαστε μεταξύ μας με την ένωση της αγάπης, θα προκόβουμε όλο και περισσότερο και ο Θεός θα δοξαστεί με το έργο μας, και η πολιτεία μας θα γίνει ακουστή σε μεγάλο μέρος της οικουμένης. Αλλά κανείς, παρακαλώ, ας μην κάνει το δικό του θέλημα και ας μην είναι ιδιόρρυθμος· διότι, όπως λέει, «αλίμονο σε εκείνους που είναι συνετοί κατά την ιδέα τους και σοφοί στα δικά τους μάτια». Κανείς να μην είναι νωθρός και χαλαρός, για να μην ακούσει: «Πήγαινε στο μυρμήγκι, ώ οκνηρέ»· μήτε πάλι να είναι αναποφάσιστος και να ταλαντεύεται στις κρίσεις του, για να μην ακούσει και αυτός τον λόγο που λέει: «Ο δίγνωμος άνθρωπος είναι ασταθής σε όλους τους δρόμους του». Αντίθετα, όλοι να είστε ευκίνητοι και αεικίνητοι προς την εκπλήρωση της εντολής, ειλικρινείς και απρόσκοπτοι μέσω της εξαγόρευσης των κρυφών σας λογισμών, να μην κυριεύεστε από την κενοδοξία, μήτε να καταβαραθρώνεστε από τις μιαρές ηδονές, μήτε να παρασύρεστε από τις δικές σας επιθυμίες· διότι ένας τέτοιος άνθρωπος μοιάζει με κύμα της θάλασσας που το σπρώχνει και το χτυπά ο άνεμος και δεν έχει καμία σταθερότητα, μήτε στερεό θεμέλιο στην καρδιά του. Αλλά μακριά από όλους σας τέτοια πράγματα. Όσα όμως είναι αξιέπαινα και ανώτερα, αυτά να αποκτήσετε, με αυτά να πλουτίσετε και αυτά να αποθησαυρίσετε στις τίμιες ψυχές σας, ώστε να επιτύχετε τη βασιλεία των ουρανών.

Ο Κύριος και Θεός του πατέρα μου θα δώσει δύναμη στον λαό του· ο Κύριος θα ευλογήσει εσάς, τον λαό του, με ειρήνη, και θα σας συνδέσει και θα σας περιφράξει με την ανυπόκριτη αγάπη του ενός προς τον άλλον, και θα σας συνενώσει με την ομόψυχη θέληση και προαίρεση, "ώστε να μην υπάρχουν ανάμεσά σας σχίσματα", σύμφωνα με τον Απόστολο, ούτε ατομικά θελήματα, ούτε ιδιοτελείς επιθυμίες, τα οποία αποτελούν πονηρά επιτηδεύματα, αλλά να υπάρχει το ίδιο πνεύμα κοινά και καθολικά, ένα θέλημα και μία επιθυμία, όπως ενεργείται από ένα και σε ένα σώμα. Διότι αυτό είναι το κοινόβιο και αυτό είναι η Εκκλησία, και με αυτό αποδεικνύουμε ότι έχουμε τον Χριστό ως κεφαλή. Έως πότε λοιπόν θα επιμένει στις προτιμήσεις του αυτός που ακολουθεί τις δικές του επιλογές και θα εμμένει στις απόψεις του αυτός που ιδιογνωμεί; "Αλίμονο", λέει, "σε αυτούς που θεωρούν τους εαυτούς τους συνετούς και νομίζουν ότι είναι σοφοί ενώπιον του εαυτού τους". Του αρκεί μια τέτοια κατάρα του προφήτη. "Όλα θα τα εγκατέλειπαν", όπως λέει κάπου ο Γρηγόριος ο Θεολόγος, "παρά τους δικούς τους λογισμούς, με τους οποίους έρχονται, και τη συνήθεια με την οποία αναστράφηκαν". Αλλά δεν πρέπει αυτά να υπάρχουν σε ορισμένους. Ή δεν γνωρίζετε τι λέει πάλι ο θείος και μέγας Βασίλειος; Ότι "εκείνος που επιζητά κάτι περισσότερο από τους άλλους, είναι άξιος εκείνης της φωνής που λέει: προς εσένα είναι η αποστροφή του και εσύ θα τον εξουσιάζεις". Γι' αυτό συντριβόμαστε από τους λογισμούς, γι' αυτό ταλαιπωρούμαστε χωρίς να προκόβουμε, γι' αυτό ανεβαίνουν πονηροί διαλογισμοί στις καρδιές μας.

Γιατί, τι κι αν δεν έπεισα τον δείνα, όπως ο Λεωνίδας εκείνον που δείλιασε; Αλλά σήκωσε τα μάτια σου τριγύρω, εσύ που δεν τα έχεις αλλοιώσει από τον φθόνο, και δες τα νεόφυτα ελαιόδεντρά μου φυτεμένα γύρω από την τράπεζα, ριζωμένα δίπλα στις πηγές των υδάτων, τα οποία και θα αποδώσουν τον καρπό τους στην ώρα τους. Διότι δεν θα σταματήσω να τα σκάβω, να τα ποτίζω και να τα καθαρίζω, όσο είναι δυνατόν, και αν ποτέ χρειαστεί, να προσθέτω την κοπριά της ατιμίας και της επίπληξης, και πάνω από όλα να θέτω ενώπιόν τους τον δικό μου τρόπο ζωής, πράγμα που είναι πιο δραστικό για να πεισθούν. Διότι, εκτός κι αν κάποιος με χαρακτηρίσει υπερόπτη και γι' αυτόν τον λόγο άφρονα, επειδή θεωρώ τον εαυτό μου συνετό και επιστήμονα στα δικά μου μάτια και έχω κυριευθεί από αλαζονεία πέρα από τα ανθρώπινα μέτρα, δεν επαινώ τις περιέργειες και τις αταξίες των πολλών, ούτε ασχολούμαι με ξένους βίους, αλλά διοχέτευσα τη φυσική μου τάση για έρευνα και φιλομάθεια προς τους αρχαίους σοφούς. Και, αν και είναι φορτικό, θα το πω επειδή αναγκάζομαι, λίγα από τα αρχαία συγγράμματα μου διέφυγαν· είτε πρόκειται για τεχνικό, είτε για επιστημονικό, είτε για ιστορικό, γνωρίζω την πρόθεση του καθενός. Αν όμως δεν έχω αφοσιωθεί σε όλα αυτά μαζί, αλλά προΐσταμαι ενός μόνο έργου. Ποιο είναι αυτό; Πείτε το εσείς που με φθονείτε.