Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 5:4

Διότι, επειδή η παλαιά άμπελος των Ιουδαίων ξεράθηκε, στέναζαν οι εργάτες εκείνου του αμπελώνα, οι προφήτες, και θλιβόμενοι για την ακαρπία μετέβαλαν τα επιλήνια άσματα σε θρήνους. Και ο μεν έλεγε: «Τι άλλο να κάνω στον αμπελώνα μου και δεν του το έκανα;» Ο δε αναφωνούσε: [δεν υπάρχουν φύλλα στις συκιές και δεν υπάρχει σταφύλι] Η «άμπελος ξεράθηκε, και οι συκιές λιγόστεψαν», αντί του: [Άλλος] Δεν υπάρχουν φύλλα στις συκιές, λόγος Θεού στις συναγωγές, και δεν υπάρχει σταφύλι στα αμπέλια, καρπός δικαιοσύνης στους ανθρώπους. Άλλος θρηνούσε την ακαρπία της αμπέλου λέγοντας: «Αλίμονό μου, διότι έγινα σαν αυτόν που μαζεύει καλαμιές κατά τον θερισμό και σαν αυτόν που μαζεύει απομεινάρια σταφυλιών κατά τον τρύγο, ενώ δεν υπάρχει σταφύλι.» Και ερμηνεύοντας τα δικά του λόγια ο προφήτης και δηλώνοντας ποια είναι τα χαμένα σταφύλια έλεγε: «Αλίμονο, ψυχή μου, διότι χάθηκε ο ευλαβής από τη γη», μέχρι και, «ο κριτής» [λαμβάνει] «ειρηνικούς λόγους μίλησε.» Είδες πώς χέρσωσε ο αμπελώνας; Επειδή ειρηνικούς λόγους <...> τους πολέμους χειρότερους. Είδες την απώλεια των σταφυλιών.

Και αυτή είναι η συνήθεια της Θείας Γραφής. Διότι, όταν ο Θεός θέλει να φανερώσει τη μακροθυμία του, την εξαγγέλλει με τη λέξη «ακόμη»· όπως, για παράδειγμα, λέει μέσω του Ησαΐα: «Τι να κάνω ακόμη στον αμπελώνα μου, και δεν το έκανα;» και μέσω του Ιερεμία: «Γι' αυτό θα έλθω ακόμη σε κρίση μαζί σας, λέει ο Κύριος». Με το να λέει, όμως, το «ακόμη», δείχνει τη δική του αγαθότητα και ανοχή. Διότι λέει: «Διατρέξτε τα νησιά Χετιείμ, και στείλτε στην Κηδάρ, και δείτε». Εάν, λοιπόν, δεν ήθελε να δείξει μακροθυμία, δεν θα τους απηύθυνε ούτε προτροπές, ώστε να τα διατρέξουν, και αφού τα διατρέξουν, να μάθουν από τα αντίθετα τη σύγκριση προς το καλό.

Εάν τον εγκαταλείψεις, θα χερσωθεί και θα κατακλυστεί ολόκληρος από αγριόχορτα, και θα καταστεί εγκαταλελειμμένος. Στην ψυχή δε που από τέτοια αμέλεια έχει χερσωθεί και εγκαταλειφθεί, αναπόφευκτα ακολουθεί το να βλαστήσουν αγκάθια και τριβόλια, και να πάθει εκείνο που έχει γραφτεί: «Περίμενα να παραγάγει σταφύλια, παρήγαγε όμως αγκάθια». Για αυτήν την ψυχή έχει ειπωθεί προηγουμένως: «Και φύτεψα άμπελο Σωρήχ, το οποίο ερμηνεύεται εκλεκτή». Κάτι παρόμοιο με αυτό θα μπορούσε να βρει κανείς και στον Ιερεμία, από το πρόσωπο του Θεού που λέει: «Εγώ φύτεψα άμπελο καρποφόρα, απολύτως αληθινή· πώς μετατράπηκες σε πικρία, εσύ η αλλότρια άμπελος;»

Περίμενα να παραγάγει σταφύλια, αυτό όμως παρήγαγε αγκάθια. Ήταν φυσικό επακόλουθο, με μια τόσο εκλεκτή φυτεία και με τόση περιποίηση, να αποδώσει γλυκούς καρπούς. Διότι από τα τέκνα του Αβραάμ απαιτούνται τα έργα του Αβραάμ. Αλλά αντί για τα προσδοκώμενα σταφύλια, παρήγαγε αγκάθια, δηλαδή αντί να ευφραίνει και να αναπαύει, ήταν έτοιμος να κατακεντά, να καταξεσχίζει και να ματώνει όσους τον πλησιάζουν.

Την δε υπερβολή της φιλανθρωπίας αποδεικνύει το γεγονός ότι ο Θεός συγκαταβαίνει σε ισότιμη κρίση με τους ίδιους τους δούλους του. Συγχρόνως δε, τούτο αποτελεί και απόδειξη της δικαιοσύνης, εφόσον κανένας από όσους καταδικάζονται δεν έχει να αντιτάξει τίποτα στην ενάργεια του δικαίου. Κρίνετε, λέγει, μεταξύ εμού και του αμπελώνος μου. Και πείτε, τι από όσα συντελούν στην καρποφορία του δεν έχει γίνει; Διότι τι, λέγει, να κάνω στον αμπελώνα μου, και δεν το έκανα σε αυτόν; Τι από όσα έπρεπε να κάνω για τη φροντίδα του δεν έχω πράξει; Δεν ήταν ο τόπος εύφορος και οχυρός; Δεν υπήρχε φραγμός; Δεν υπήρχαν πάσσαλοι; Δεν ήταν η φύτευση η ευγενέστερη; Δεν υπήρχε πύργος; Δεν υπήρχε προλήνιο; Δεν υπήρχε ό,τι κι αν αναφέρει κανείς;

Αυτά, βεβαίως, πρέπει να θεωρήσουμε ότι λέγονται από τον λόγο και προς εμάς, οι οποίοι, ενώ κληθήκαμε για να φέρουμε τους καρπούς της δικαιοσύνης, εξαιτίας της φιλοπλουτίας πέφτουμε σε πειρασμό και παγίδα και σε επιθυμίες ανόητες και βλαβερές, οι οποίες βυθίζουν τους ανθρώπους σε όλεθρο και απώλεια. — Περίμενα να βγάλει σταφύλια, έβγαλε όμως αγκάθια. Έχει κάποια αναγκαιότητα αυτή η ταυτολογία· διότι στα προηγούμενα εκείνος που εξάγγελλε την ωδή έλεγε: Περίμενα να βγάλει σταφύλια· εδώ όμως απευθύνει τα λόγια του προς εκείνους ενώπιον των οποίων κρίνεται: Κρίνετε ανάμεσα σε εμένα και στον αμπελώνα μου· επαναλαμβάνοντας το: Περίμενα να βγάλει σταφύλια, έβγαλε όμως αγκάθια.

Παρατήρησε δε ότι ανωτέρω μεν είπε: «Περίμενα να παραγάγει σταφύλια, παρήγαγε όμως αγκάθια»· εδώ δε πρόσθεσε το «Και θα υψωθούν». Διότι ο λόγος υποδηλώνει το μέγεθος της κακίας και την ευρεία εξάπλωσή της δια της υψώσεως των ακανθών.

Και λέμε ότι ο άνθρωπος υπέστη τύφλωση ως προς αυτά, όχι φτάνοντας σε ολοκληρωτική στέρηση του φωτός· διότι, εν πάση περιπτώσει, διασώζεται στη φύση του η θεόσδοτη σύνεση· αλλά ότι έσβησε σταδιακά υποπίπτοντας σε μια πιο αμαθή κατάσταση, και με τις παρεκτροπές προς το χειρότερο κατάντησε να μαραίνει και να φθείρει το μέτρο της χάριτος. Για τον λόγο αυτό και ο σοφότατος μελωδός, όταν προσωποποιεί ενώπιόν μας έναν τέτοιον άνθρωπο, τότε βεβαίως και δικαίως παρακαλεί να φωτιστεί, λέγοντας προς τον Θεό: «Αποκάλυψε τους οφθαλμούς μου, και θα κατανοήσω τα θαυμάσιά σου μέσα από τον νόμο σου»· διότι «έδωσε νόμο για βοήθεια», ο οποίος αναζωπύρωσε μέσα μας το θείο φως, και, σαν μια τσίμπλα, καθάρισε από τα μάτια της καρδιάς το σκοτάδι που είχε επέλθει εξαιτίας της αρχαίας αμάθειας. Επομένως, ο κόσμος ως προς αυτά υφίσταται την κατηγορία της αχαριστίας και συγχρόνως της αναισθησίας, επειδή αγνόησε τον ίδιο τον δημιουργό του, και δεν παρουσίασε αγαθό τον καρπό του φωτισμού του, έτσι ώστε να αποδειχθεί τελικά και για αυτόν πάλι αληθινό εκείνο που ειπώθηκε για τους γιους του Ισραήλ μέσω της προφητικής φωνής: «Περίμενα να βγάλει σταφύλια, αλλά έβγαλε αγκάθια».

«Εκείνη όμως που βγάζει αγκάθια και τριβόλους είναι αδόκιμη και κοντά στην κατάρα, και το τέλος της είναι η καύση.» «Και τώρα, άνθρωπε του Ιούδα, και εσείς που κατοικείτε στην Ιερουσαλήμ, κρίνετε ανάμεσα σε εμένα και στον αμπελώνα μου. Τι άλλο να κάνω στον αμπελώνα μου, και δεν του το έκανα; Διότι περίμενα να βγάλει σταφύλια, αλλά αυτός έβγαλε αγκάθια.» Προσπαθεί να αποδείξει ως εντελώς αδικαιολόγητη τη ραθυμία των Ιουδαίων και, επιπλέον, την αναισχυντία τους απέναντι στον νόμο. Διότι, ενώ τους ήταν δυνατό και μάλιστα πολύ εύκολο να ακολουθήσουν την ένδοξη και ευδόκιμη οδό της ζωής σύμφωνα με τον νόμο, δηλαδή της εν Χριστώ πολιτείας, αυτοί προτίμησαν τη διεστραμμένη. Και αφού εγκατέλειψαν τη δυνατότητα να καρποφορούν ως κάτι το παρωχημένο, έγιναν σαν μια γη που δεν τρέφει ήμερους καρπούς, αλλά μάλλον είναι άγρια, γεμάτη αγκάθια και ξυλώδη βλάστηση. Ας έρθουν λοιπόν, λέει, οι σοφοί ανάμεσά σας, ας δικάσουν μεταξύ εμού, του δεσπότη του αμπελώνα, και των ίδιων των αμπελιών.

Ποιο άραγε από τα αγαθά τους έλειψε και έγιναν άχρηστα; Διότι, αν τυχόν παραβλέφθηκε από εμένα, που τα φύτεψα, κάτι από όσα είναι αναγκαία για την ωφέλειά τους, ας με ελέγξει κάποιος και θα σταματήσω. Θα αποσύρω τις κατηγορίες και δεν θα ζητήσω καταδίκη. «Διότι τι άλλο να κάνω», λέει, «που δεν το έκανα σε αυτόν;» Επειδή όμως τον κατέστησα πλήρη από όλα τα χρήσιμα και χωρίς να στερείται τίποτα, έπειτα έγινε παραγωγός αγκαθιών, παρόλο που εγώ περίμενα να τον δω να κοσμείται με ωραίους καρπούς. Ποια λοιπόν θα είναι η απόφαση αυτού που δικάζει; Άραγε θα ονομάσει τον γεωργό αμελή και ράθυμο, ή μάλλον θα κατηγορήσει εκείνους που, αν και έγιναν μέτοχοι της δικής μου φροντίδας, αμέλησαν τόσο πολύ τη δική τους καρποφορία, ώστε να παραγάγουν άχρηστη ύλη και πλήθος αγκαθιών αντί για σταφύλια; Ότι βέβαια ο λόγος του δεν αφορά τα υλικά αγκάθια, ούτε φυσικά τα σταφύλια, είναι σε όλους σαφές. Εφόσον ο αμπελώνας είναι νοητός, τέτοιοι είναι οπωσδήποτε και οι καρποί. «Τώρα λοιπόν θα σας αναγγείλω τι θα κάνω στον αμπελώνα μου: θα αφαιρέσω τον φράχτη του και θα παραδοθεί σε λεηλασία· θα γκρεμίσω τον τοίχο του και θα καταπατηθεί. Και θα εγκαταλείψω τον αμπελώνα μου, και δεν θα κλαδευτεί ούτε θα σκαφτεί· και θα φυτρώσουν σε αυτόν αγκάθια σαν σε χέρσα γη».

Διότι κατά τον καιρό εκείνο, λέγει, κατά τον οποίο θα απορρίψουν την πίστη στον Χριστό: Εγώ είμαι ο καλός αμπελώνας, του οποίου την κυριότητα θα έλεγε κανείς ότι είναι επιθυμητό να έχει· εγώ είμαι η οχυρωμένη πόλη· διότι ο λόγος έχει διατυπωθεί έτσι σαν να προέρχεται από την Ιερουσαλήμ: Θα είμαι πόλη πολιορκημένη. Έπειτα ο προφήτης εισάγει σε εμάς το πρόσωπο του Θεού, λέγοντας ότι: Μάταια θα την ποτίσω. Διότι, λέγει, αν και ο Ισραήλ έγινε άμπελος με καλά κλήματα, σύμφωνα με τα λόγια του Ιερεμία, εντούτοις παρήγαγε αγκάθια, και κατέστησε ανώφελη για τον εαυτό του την παρηγοριά μέσω του νόμου.

«Περίμενα να κάνει σταφύλια, αλλά έκανε αγκάθια.» Έπειτα προσθέτει: «Τώρα λοιπόν θα σας αναγγείλω τι θα κάνω στον αμπελώνα μου: θα αφαιρέσω τον φράχτη του, και θα γίνει αντικείμενο διαρπαγής· θα γκρεμίσω τον τοίχο του, και θα καταπατηθεί, και θα εγκαταλείψω τον αμπελώνα μου και δεν θα κλαδευτεί, ούτε θα σκαφτεί, και θα φυτρώσουν σε αυτόν αγκάθια όπως σε χέρσα γη, και θα δώσω εντολή στα σύννεφα να μη ρίξουν βροχή πάνω του.» Βλέπεις πόσο αληθινό είναι αυτό που είπα, δηλαδή το «Μάταια θα τον ποτίσω». Διότι δεν έδωσε πλέον τη νοητή βροχή στους προερχόμενους από τον Ισραήλ· γκρέμισε δε τον φράχτη του, και επιπλέον τον τοίχο του. Και φράχτη ίσως ονομάζει τη βοήθεια από τους αγγέλους· τοίχο δε την απόρθητη και σταθερή προστασία της δικής του δυνάμεως. Διότι, όπως λέει, τα βουνά είναι ολόγυρά του, και ο Κύριος είναι γύρω από τον λαό του. Και όταν λέει «έπεσε», δεν δηλώνει οπωσδήποτε ότι γκρεμίστηκε, αλλά μάλλον ότι έχει αφαιρεθεί. Διότι ο Ισραήλ παρέμεινε αβοήθητος, και εντελώς αμέτοχος της άνωθεν ευσπλαχνίας και αγάπης. <Δεν υπάρχει καμία που να μην την κατέλαβε. Ποιος θα με ορίσει να φυλάω καλαμιές στον αγρό; Εξαιτίας αυτής της έχθρας την απέρριψα.> Η χώρα των Ιουδαίων πράγματι πολιορκήθηκε μετά τον σταυρό του Σωτήρος. Και εκείνοι που συγκεντρώθηκαν από κάθε έθνος, δηλαδή η πανίσχυρη στρατιά των Ρωμαίων, ξεσηκώθηκαν με ανδρεία εναντίον του ιουδαϊκού έθνους.

«Πόλη πλούσια, σπίτια εγκαταλελειμμένα, θα εγκαταλείψουν τον πλούτο της πόλης και τα επιθυμητά σπίτια. Και τα χωριά θα είναι σπήλαια στον αιώνα, χαρά για τα άγρια γαϊδούρια και βοσκοτόπια ποιμένων.» Με αυτά τα λόγια αποδεικνύει ότι δεν θα είναι χωρίς συνέπειες για όσους προέρχονται από τον Ισραήλ, αλλά μάλλον θα γίνει πρόξενος κάθε βασανιστηρίου και συμφοράς η απροθυμία τους να δεχθούν τον λόγο του Χριστού. Διότι επρόκειτο να ερημωθούν οι πόλεις σε όλη την Ιουδαία, με το ρωμαϊκό χέρι να τις πυρπολεί όλες, ώστε να τις βλέπει κανείς άδειες από ανθρώπους, να χερσωθούν ακόμη και οι εκλεκτότερες από τις περιοχές, να τραπούν σε φυγή εκείνοι που με το ζόρι κατάφεραν να διασωθούν, να στερηθούν τα σπίτια και τα πλούτη τους, και η άλλοτε πολυάνθρωπη πόλη ή χωριό να γίνει κατοικία άγριων θηρίων. Εάν πάλι κάποιος θα ήθελε να δεχθεί και μια πνευματική θεώρηση στα προαναφερθέντα, θα κατανοήσει το εξής: Τρύγο, όπως νομίζω, και σπόρο ονομάζει τη δύναμη της νοητής καρποφορίας, μέσω της οποίας γινόμαστε ευάρεστοι στον Θεό, χωρίς να παράγουμε αγκάθια, δηλαδή την πολυποίκιλη αμαρτία, αλλά τιμώμενοι από τον Θεό ως εύφορη και καρποφόρα γη. Εξέπεσαν λοιπόν από αυτή τη νοητή καρποφορία οι ταλαίπωροι Ιουδαίοι· και ο νοητός αμπελώνας έγινε γη που παράγει αγκάθια. «Διότι περίμενε», λέει, «να βγάλει σταφύλια, αλλά έβγαλε αγκάθια». Έχει ειπωθεί επίσης, δια φωνής του προφήτη για τον Ισραήλ, ότι έσπειραν σπόρους που φθείρονται από τον άνεμο, και η καταστροφή τους θα τα υποδεχθεί. «

Διότι ερημώθηκε όπως ο Ισραήλ· και αυτή που παλαιότερα ήταν τροφός ήμερων καρπών, και σαν κάποια αγαθή και εύφορη γη, δηλαδή η συναγωγή των Ιουδαίων, έχει γίνει αγκαθοφόρα. «Διότι περίμενα, λέει, να κάνει σταφύλια, αλλά έκανε αγκάθια.» Αλλά αυτά μεν θα συμβούν στους Ιουδαίους, διότι ασέβησαν απέναντι στον Χριστό. Η δε Γαλιλαία και ο Κάρμηλος θα γίνουν φανερά, δηλαδή εμφανή και περίβλεπτα σε όλους παντού. Και ονομάζει Γαλιλαία τη χώρα των εθνών, ή τα έθνη. Και ίσως κάπου την Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη, την οποία θεωρεί σωστό να την παρομοιάσει με τον Κάρμηλο. Ο Κάρμηλος είναι όρος δασώδες και ψηλό. Και τέτοια περίπου είναι η Εκκλησία του Χριστού. Διότι πάρα πολλοί είναι αυτοί που έχουν γαλουχηθεί σε αυτήν έχοντας διάνοια θεοφιλή και γεμάτη από κάθε αγαθό, που είναι υψωμένη ψηλά και έχει απομακρυνθεί από τα επίγεια πράγματα. Διότι έχει γραφτεί ότι οι κραταιοί της γης του Θεού υψώθηκαν σφόδρα. Και είναι συνήθεια της θεόπνευστης Γραφής να παρομοιάζει την Εκκλησία με όρη. Τώρα θα αναστηθώ, λέγει ο Κύριος, τώρα θα δοξαστώ, τώρα θα υψωθώ.

Διότι έχει γραφτεί για τον Θεό: "Αυτός που κρατάει τον γύρο της γης, και όσοι κατοικούν σε αυτήν είναι σαν ακρίδες." Και είπε πάλι ο προφήτης Ησαΐας: "Εάν όλα τα έθνη θεωρηθούν σαν μια σταγόνα από τον κάδο, και υπολογιστούν σαν σταγόνα σιέλου, και λογαριάστηκαν σαν την ελάχιστη κλίση της ζυγαριάς, με ποιον παρομοιάσατε τον Κύριο, και με ποιο ομοίωμα τον ταυτίσατε;" Εντελώς ανόητοι, λοιπόν, είναι εκείνοι που θεώρησαν ότι ο πλασμένος από χώμα άνθρωπος είναι ανώτερος από τον Θεό, και αφού παραποίησαν την ευσέβειά τους προς Αυτόν, νόμισαν ότι θα σωθούν μέσω ανύπαρκτων θεών. Διότι ποια ωφέλεια θα μπορούσε να προέλθει από πέτρα και ξύλο; Έχει λεχθεί λοιπόν γι' αυτούς: "Και στον καιρό των συμφορών τους θα πουν: Σήκω και σώσε μας. Και πού είναι οι θεοί σου, τους οποίους έφτιαξες για τον εαυτό σου; Ας σηκωθούν, για να σε σώσουν στον καιρό της θλίψης σου." Αθέτησαν δε τον Θεό, πράττοντας τούτο όχι μόνο με τα λόγια, αλλά και με τα ίδια τα έργα τους, όπως είναι αυτό που έχει ειπωθεί γι' αυτούς με τη μορφή παραδείγματος: "Και περίμενα να παραγάγουν σταφύλια, αλλά παρήγαγαν αγκάθια, και όχι δικαιοσύνη, αλλά αδικία." Είπε δε κάπου και ο θεσπέσιος Μελωδός ως εκ προσώπου του Χριστού γι' αυτούς: "Υιοί αλλότριοι με εξαπάτησαν, υιοί αλλότριοι φθάρηκαν, και χώλαναν από τα μονοπάτια τους." Και δεν με θυμήθηκες, ούτε με έβαλες στη διάνοιά σου, ούτε στην καρδιά σου. Και εγώ βλέποντάς σε, σε παραβλέπω, και εμένα δεν με φοβήθηκες.

Σε αυτόν τον αμπελώνα ήρθε ο Κύριος ζητώντας τον καρπό. Αλλά προς αυτόν λέει ο ίδιος ο Ησαΐας: Γιατί αναζητάς καρπό στη χερσωμένη άμπελο; Γιατί κάθεσαι δίπλα στην ερημωμένη άμπελο περιμένοντας σταφύλια; Γιατί επιμένεις και παραμένεις κοντά τους; Από τυφλούς απαιτείς γεωργική φροντίδα; Αγκάθια θα σου αποδώσουν αντί για σταφύλια· αγκάθια και τριβόλια αντί για καρπό· διότι και εγώ περίμενα να βγάλει σταφύλια, αλλά έβγαλε αγκάθια.

Και ο Ησαΐας λέγει: Περίμενα να παραγάγει σταφύλια, αλλά παρήγαγε αγκάθια. 〈νγ〉 Ότι θα τον ποτίσουν όξος και χολή— Ο Δαβίδ στον 〈ξη〉 ψαλμό λέγει: Έδωσαν χολή για τροφή μου και στη δίψα μου με πότισαν όξος.

Τώρα δε, ο λόγος διδάσκει ότι και αυτή η πόλη που βρίσκεται στον αμπελώνα παίρνει τον λόγο, λέγοντας για τον εαυτό της: «Εγώ είμαι πόλη οχυρή, πόλη πολιορκούμενη»· διότι πράγματι ήταν κάποτε οχυρωμένη πόλη, όταν είχε περιβληθεί με «φραγμό» και είχε οχυρωθεί με χαράκωμα, έτσι ώστε να είναι ασφαλισμένη από παντού. Και ήταν τόσο οχυρωμένη, ώστε, παρότι πολιορκούμενη, να μην υφίσταται καμία απολύτως βλάβη, αλλά, ενώ κάποτε ήταν τέτοια, τώρα, επειδή έγινε άκαρπη, έχει εγκαταλειφθεί. Γι' αυτό ειπώθηκε γι' αυτήν: «θα καθαιρέσω τον φραγμό του και θα παραδοθεί σε διαρπαγή, και θα κατεδαφίσω τον τοίχο του και θα παραδοθεί σε καταπάτηση, και θα εγκαταλείψω τον αμπελώνα μου και δεν πρόκειται να σκαφτεί ούτε να κλαδευτεί». Την αιτία θα την διδάξει λέγοντας: «διότι περίμενα να κάνει σταφύλια, έκανε όμως αγκάθια». Και στο προκείμενο χωρίο για την ίδια αιτία λέγεται: «μάταια θα την ποτίσω»· διότι μάταιη υπήρξε η τόση χορηγία προς την προειρημένη πόλη, γι' αυτό και «θα αλωθεί μέσα στη νύχτα» από αυτούς που την πολιορκούν. Διότι, εφόσον καταλήφθηκε στο σκοτάδι εξαιτίας του ότι απομάκρυνε τον εαυτό της από το φως, έγινε ευάλωτη στους εχθρούς, σε τέτοιο βαθμό ώστε να οδηγηθεί σε έσχατη πτώση με το να μην έχει πλέον ούτε το τείχος που την περιέφρασσε και την φύλαττε. Διότι αυτό είχε καθαιρεθεί από εκείνον που είπε: «θα καθαιρέσω τον φραγμό του και θα παραδοθεί σε διαρπαγή, και θα κατεδαφίσω τον τοίχο του και θα παραδοθεί σε καταπάτηση».

Τι πρέπει λοιπόν να κάνετε για αυτό εσείς, για τις οποίες έγινε λόγος προηγουμένως; Το προσθέτει λέγοντας: «ταραχθείτε, λυπηθείτε, εσείς που επαναπαύεστε». Ας σας αγγίξει, λέει, «η κατά Θεόν λύπη» και εξέλθετε από την προηγούμενη απιστία, παραδίδοντας τους εαυτούς σας «στη μετάνοια»· διότι «η κατά Θεόν λύπη κατεργάζεται μετάνοια προς σωτηρία, για την οποία κανείς δεν μεταμελείται». Γι' αυτό, αποδείξτε «καρπούς μετανοίας» με τα έργα σας, αποβάλλοντας το ένδυμα του πλούτου, απογυμνώνοντας τους εαυτούς σας από την τρυφή και την αφθονία, και με ανδρικό σχήμα «αφού περιζώσετε τις οσφύες σας, θρηνήστε» για την ερήμωση που κατέλαβε τον άλλοτε «επιθυμητό σας αμπελώνα». Το τι έπαθε ο «αγρός» και τι η πολύφορη «άμπελος», το αναφέρει στη συνέχεια: «η γη του λαού θα βλαστήσει αγκάθια και χόρτα». Αυτό εξάλλου το φανέρωσε και με όσα είπε προηγουμένως: «και περίμενα να κάνει σταφύλια, αλλά έκανε αγκάθια». Και ερμηνεύοντας αυτά, πρόσθεσε λέγοντας: «περίμενα να κάνει δίκαιη κρίση, αλλά έκανε ανομία και όχι δικαιοσύνη, αλλά κραυγή». Για αυτά λοιπόν προέτρεπε να «θρηνείτε», και μάλιστα εξαιτίας της απειλής που ακολουθεί, μέσω της οποίας έχει ειπωθεί: «από κάθε σπίτι θα αφαιρεθεί η χαρά». Και αυτή η άλλοτε «πλούσια πόλη», τα «σπίτια», «θα εγκαταλειφθούν» έρημα, όταν ο «πλούτος» της «πόλεως» και τα σεμνά και τα «επιθυμητά» του ιερού «οίκου εγκαταλειφθούν» από τον Θεό.

Αλλά για εκείνους μεν λέει ότι «δεν θα υπάρχει διαβάτης», ενώ τον τόπο «θα κατοικήσουν» άλλοι. Και ποιοι θα είναι αυτοί; «Όρνεα και εχίνοι και ίβεις και κόρακες», με τα οποία υπονοεί τις ακάθαρτες ψυχές, όπως ήταν εκείνες των ειδωλολατρών από αλλόφυλα και αλλογενή έθνη, οι οποίοι «κατοίκησαν» τον τόπο έπειτα από αυτά. Και λέει ότι όχι μόνο αυτοί «θα κατοικήσουν» τον τόπο αντί για τους παλαιούς κατοίκους, αλλά και «ονοκένταυροι» και «σειρήνες» και «στρουθοκάμηλοι», υπονοώντας κάποιους δαίμονες που φώλιασαν στα αγάλματα της ειδωλολατρίας τους. Γι' αυτό προσθέτει στη συνέχεια: «και θα συναντηθούν δαιμόνια με ονοκενταύρους, και θα φωνάζει το ένα στο άλλο», αλλά και «θα απλωθεί» στον τόπο, λέει, «σκοινί γεωμετρίας ερήμου», αντί του οποίου ο Σύμμαχος μετέφρασε: «και θα εκταθεί πάνω της μέτρο αφανισμού». Όμως, όλα αυτά θα συμβούν αφού οι προηγούμενοι κάτοικοι εκδιωχθούν και παραδοθούν στην απώλεια. Γι' αυτό επιλέγει: «οι άρχοντές της δεν θα υπάρχουν· διότι οι βασιλείς και οι μεγιστάνες της θα οδηγηθούν σε απώλεια». Όταν δε αντικρίζεις τις συναγωγές τους έξω από την Ιερουσαλήμ, άκου τι είδους πράγματα αναφωνεί και για αυτές λέγοντας: «και θα φυτρώσουν στις πόλεις τους ακάνθινα ξύλα», δηλώνοντας τις άκαρπες διδασκαλίες τους. Γι' αυτό και προηγουμένως δήλωνε ότι ο «αμπελώνας» τους έβγαλε «αγκάθια», λέγοντας: «περίμενα να βγάλει σταφύλια, αλλά έβγαλε αγκάθια».

Κι εγώ μεν, πονώντας για αυτούς, λυπόμουν· εκείνοι όμως ούτε συμμερίζονταν τον πόνο μου, ούτε συνέπασχαν μαζί μου· αλλά ούτε βρέθηκε κανένας τους ως παρηγορητής για τη δική μου παρηγοριά. Και ενώ επιχειρούσαν τα πάντα εναντίον μου, στη μεν τροφή μου έβαζαν χολή, αν και εγώ τους παρείχα πλούσιες τροφές· όταν δε διψούσα, μου προσέφεραν ξύδι αντί για ποτό. Και τέτοια χολή μου κερνούσαν, σαν αυτήν που φανέρωνε ο προφητικός λόγος λέγοντας: «Πώς μετατράπηκες σε πικρία, εσύ η ξένη άμπελος;» Θα κατανοήσεις δε πώς τρέφεται ο Σωτήρας μας, ακούγοντάς τον να λέει: «Πείνασα, και μου δώσατε να φάω· δίψασα, και μου δώσατε να πιω.» Εάν λοιπόν, αντί για τους θρεπτικούς καρπούς που προέρχονται από έναν ευσεβή βίο, κάποιος του προσφέρει πικρές βλασφημίες εναντίον του και αναμειγνύει στη διδασκαλία του άθεα και ψευδή δόγματα, αυτός βάζει χολή στην τροφή του και, όταν διψάει, του δίνει κρασί της εκτροπής, αυτό δηλαδή που έχει παρεκκλίνει από την ευθεία οδό. Τέτοια δε διακήρυττε για τον λαό των Ιουδαίων ο Μωυσής, αναφωνώντας προφητικά στη μεγάλη ωδή και λέγοντας: «Διότι η άμπελός τους προέρχεται από την άμπελο των Σοδόμων, και η κληματίδα τους από τα Γόμορρα· το σταφύλι τους είναι σταφύλι χολής, και ο βότρυς τους γεμάτος πικρία.» Γι' αυτό δικαιολογημένα το Πνεύμα τους κατακρίνει και μέσω του Ησαΐα, λέγοντας: «Περίμενα να κάνει σταφύλια, αλλά έκανε αγκάθια·» Και πάλι: «Περίμενα να αποδώσει κρίση, αλλά έπραξε ανομία, και όχι δικαιοσύνη, αλλά κραυγή.»

Όμως, σε αυτή την απορία απαντά διά του προφήτη Ησαΐα, σαν να απολογείται ο γεωργός, και παρουσιάζει την αιτία λέγοντας: «Διότι περίμενα να κάνει σταφύλια, αλλά έκανε αγκάθια· και όχι δικαιοσύνη, αλλά κραυγή». Το ότι αυτά βέβαια έχουν λεχθεί για τον λαό των Ιουδαίων, κανείς δεν θα μπορούσε να το αμφισβητήσει. Θα κατανοήσεις δε πώς η σκιά της αμπέλου κάλυψε τα όρη, εάν παρατηρήσεις ότι ο νόμος, έχοντας τη σκιά των μελλοντικών αγαθών και όχι την ίδια την εικόνα των πραγμάτων, άλλοτε μεν τελούνταν στο όρος της Σηλώμ, όπου προηγουμένως είχε στηθεί η σκηνή του μαρτυρίου, άλλοτε δε στο όρος Σιών και στην Ιερουσαλήμ, και οι κληματαριές της κάλυψαν τους κέδρους του Θεού.

Ο προκείμενος λόγος περιγράφει τέσσερα τάγματα της προαναφερθείσας αμπέλου: αφενός τη σκιά της που καλύπτει τα όρη· αφετέρου τις αναδενδράδες της που υψώνονται, ώστε να καλύπτουν όχι απλώς κέδρους, αλλά τους κέδρους του Θεού· και επιπλέον τα κλήματα που εκτείνονται έως τη θάλασσα· και ύστερα από όλα αυτά, τις παραφυάδες που φθάνουν μέχρι τον ποταμό. Το νόημα αυτών το ερμηνεύσαμε σύμφωνα με τη χάρη που μας δόθηκε, αποδίδοντας τη μεν σκιά στην τυπική και σκιώδη λατρεία, η οποία τελούνταν στα αισθητά και σωματικά όρη· τις δε αναδενδράδες στις προφητικές ψυχές, οι οποίες στηρίζονταν πάνω στους κέδρους του Θεού, δηλαδή στις αγγελικές και θείες δυνάμεις· τα δε κλήματα ή το φύλλωμα ή τις κόμες, σε ολόκληρο το πλήθος των Ιουδαίων που εκτείνεται έως τη θάλασσα εξαιτίας του ασταθούς και κυμαινόμενου βίου των ανθρώπων· και τέλος τις παραφυάδες, στους αποστόλους του Σωτήρος ημών, οι οποίοι συνδέονται με τον ποταμό, για τον οποίο έχει λεχθεί: «Τα ορμητικά νερά του ποταμού ευφραίνουν την πόλη του Θεού». Αλλά επειδή τέτοιων δωρεών αξιώθηκε η εν λόγω άμπελος από τον Θεό Λόγο που την επέβλεπε προηγουμένως, ακολούθως ο λόγος στη συνέχεια, απευθυνόμενος προς Αυτόν που της δώρισε τόσα πολλά, εκφράζει την απορία του λέγοντας: «Γιατί κατέρριψες τον φραγμό της;». Και Εκείνος αποκρίνεται λέγοντας: «Διότι περίμενα να κάνει σταφύλια, αλλά έκανε αγκάθια»· και πάλι: «Περίμενα να επιδείξει δίκαιη κρίση, αλλά επέδειξε ανομία, και όχι δικαιοσύνη, αλλά κραυγή».

Οι προφήτες, λοιπόν, του ιουδαϊκού έθνους δεν έψαλλαν τέτοια άσματα, ούτε κήρυτταν χαρμόσυνα ευαγγέλια αγαθών στους συγχρόνους τους· αλλά [έλεγαν] τέτοια λόγια σαν αυτά που διακηρύττει ο Μωυσής στη μεγάλη του ωδή προς τον λαό: «Τέκνα με ψεγάδια, γενεά σκολιά και διεστραμμένη, αυτά ανταποδίδετε στον Κύριο; Τόσο μωρός και καθόλου σοφός λαός;» και τα όσα ακολουθούν αυτά· ανάμεσα στα οποία είναι και το: «Με παρόξυναν με ξένους [θεούς], με τα βδελύγματά τους με πίκραναν. Θυσίασαν σε δαιμόνια, και όχι στον Θεό»· και το: «Αυτοί με έκαναν να παραζηλέψω για κάποιον που δεν είναι Θεός, με εξόργισαν με τα είδωλά τους». Και ο Ησαΐας, επίσης, ψάλλοντας ανάλογο με αυτά άσμα, έλεγε: «Θα ψάλω στον αγαπημένο το άσμα του αγαπητού μου, για τον αμπελώνα του»· στα οποία προσθέτει: «Τι [άλλο] να κάνω στον αμπελώνα μου; Διότι περίμενα να βγάλει σταφύλια, αλλά αυτός έκανε αγκάθια. Θα γκρεμίσω τον φραγμό του, και θα παραδοθεί σε λεηλασία· και θα κατεδαφίσω τον πύργο του, και θα παραδοθεί σε καταπάτηση· και θα εγκαταλείψω τον αμπελώνα μου», και τα όσα ακολουθούν αυτά.

Και την φύτεψε ο ίδιος ο Κύριος για τον εαυτό του, λέγοντας σχεδόν μέσω της προφητείας: «ελιά ωραία και σκιερή κάλεσε το όνομά σου ο Κύριος». Επειδή, λοιπόν, ο πρώτος αμπελώνας, ενώ έπρεπε «να παραγάγει σταφύλια, παρήγαγε αγκάθια», και «όχι δικαιοσύνη αλλά κραυγή», εύλογα, λόγω της ακαρπίας του, ο Θεός «αφού κατέρριψε τον φράκτη του» και «το τείχος του», και τον παρέδωσε στους εχθρούς «προς διαρπαγή και καταπάτηση», σύμφωνα με την προφητεία του Ησαΐα, συγκρότησε για τον εαυτό του έναν άλλο αγρό, που επί του παρόντος ονομάζεται «ελαιώνας», διότι έτυχε του ελέους του Θεού και καταφυτεύτηκε από τον Χριστό με αειθαλή φυτά, δηλαδή με ψυχές άγιες και ικανές να συντηρούν το φως, οι οποίες μπορούν να λένε: «εγώ δε σαν κατάκαρπη ελιά μέσα στον οίκο του Θεού». Αναφέρεται δε ότι αυτό το όρος των Ελαιών βρίσκεται απέναντι από την Ιερουσαλήμ, ακριβώς επειδή συγκροτήθηκε για τον Θεό σε αντικατάσταση της παλαιάς, επίγειας Ιερουσαλήμ και της λατρείας που υπήρχε σε αυτήν, μετά την καθαίρεση της Ιερουσαλήμ. Αφού, λοιπόν, ο λόγος ανέφερε πιο πάνω για την Ιερουσαλήμ ότι «θα αλωθεί η πόλη» και τα εχθρικά και πολέμια έθνη θα συγκεντρωθούν εναντίον της, «και θα διαμοιραστούν τα λάφυρά» της, εύλογα αναφέρει ότι «τα πόδια» του Κυρίου δεν «θα σταθούν» πάνω στην Ιερουσαλήμ. Διότι πώς θα ήταν δυνατόν κάτι τέτοιο, από τη στιγμή που αυτή είχε πια καθαιρεθεί; Αντιθέτως, μεταβαίνοντας από αυτήν προς το όρος που βρίσκεται απέναντι από την Ιερουσαλήμ, το ονομαζόμενο των Ελαιών, μας διδάσκει ότι εκεί θα σταθούν.

Κατά την ίδια αυτή ημέρα και κατά τον ίδιο χρόνο, απειλεί ότι θα περιέλθουν σε έσχατη πενία ως προς τον κατά Θεόν πλούτο, ώστε να μην έχουν αφθονία λογικού άρτου ούτε στερεάς και πνευματικής τροφής, αλλά να αρκούνται να τρέφονται με γάλα, δηλαδή με τον νηπιώδη και εισαγωγικό λόγο· επιπλέον δε, ότι και τα αμπέλια τους θα γίνουν χέρσα γη. Διότι, όπως λέει ο ίδιος ο προφήτης, ο γεωργός και συνάμα δεσπότης τους «περίμενε» να «κάνει σταφύλια» ο αμπελώνας, «εκείνος όμως έκανε αγκάθια», «και όχι δικαιοσύνη, αλλά κραυγή»· γι' αυτό, αφαιρώντας «τον φραγμό του» και γκρεμίζοντας «τον τοίχο του», μαρτυρεί ότι θα μετατρέψει τον αμπελώνα «σε χέρσα γη» και θα τον παραδώσει στους εχθρούς, οι οποίοι, λέει, θα εισέλθουν «εκεί» «με βέλος και τόξο», αυτοί που έχουν λάβει την εξουσία από τον Θεό, ο οποίος τους τον παρέδωσε όχι άκριτα, αλλά με απόλυτη δικαιοσύνη, επειδή ακριβώς «όλη η γη» τους έγινε «χέρσα και αγκάθια». Γι' αυτό λοιπόν, εφόσον οι ίδιοι μετέτρεψαν τους εαυτούς τους σε χέρσα γη και αγκάθια, «θα εισέλθουν», λέει, «εκεί» «με βέλος και τόξο» εκείνοι που έλαβαν την εξουσία εναντίον τους. Και μην απορείς αν και αυτά αποδίδονται με τρόπο συγκεκαλυμμένο και μέσα από αινίγματα.

ΙΒ΄. Είθε να μη μου συμβεί, μαζί με τις άλλες πληγές, να ονειδιστώ και για αυτά από τον Αγαθό, ο οποίος πορεύεται εναντίον μου με πλάγιο θυμό εξαιτίας της δικής μου πλαγιότητας: «Σας επάταξα με ίκτερο, με πύρωση και με σφακελισμό· και ουδέν πλέον. Από έξω σας άφησε άτεκνους η μάχαιρα, και ούτε έτσι επιστρέψατε σε εμένα, λέγει ο Κύριος». Μακάρι να μη γίνω σαν τον αμπελώνα του αγαπημένου, ο οποίος, αφού φυτεύτηκε και περιχαρακώθηκε, και ασφαλίστηκε με φράχτη, με πύργο και με κάθε δυνατό τρόπο, αφέθηκε στη χέρσα αγριότητα και γέμισε αγκάθια, και εξαιτίας αυτού περιφρονήθηκε, με αποτέλεσμα να κατεδαφιστεί ο πύργος του, να αφαιρεθεί ο φράχτης του, να μην κλαδευτεί ούτε να σκαφτεί, αλλά να παραδοθεί σε όλους για διαρπαγή, για κοινή ύβρη και καταπάτηση.

βʹ. Και ότι δεν υφίσταται διθεΐα αγαθού και κακού, όπως φρονεί ο Μαρκίων ο ομοϊδεάτης του, το αποδεικνύει πάνσοφα από την ευαγγελική ρήση που λέει «Διδάσκαλε αγαθέ» και από την παραβολή του αμπελώνα του Ησαΐα και του Παύλου, καθώς και ότι ο Υιός δεν αρνείται την προσωνυμία του Όντος ή του Αγαθού [ή την αποξένωση από τον Πατέρα]· αλλά δηλώνει ότι σε Αυτόν ανήκει και η εξουσία επί των δημιουργημάτων.

Κεφάλαιο ΣΤ'. Αποβολή του ιουδαϊκού αμπελώνα, διότι κατά την παρουσία του Χριστού καρποφόρησαν ανταρσία. Ας ψάλω λοιπόν στον αγαπημένο το άσμα του αγαπητού για τον αμπελώνα του. Ο αγαπημένος είχε έναν αμπελώνα σε λόφο, σε τόπο εύφορο. Και έβαλα ολόγυρα φράχτη και τον περιχαράκωσα και φύτεψα εκλεκτό κλήμα Σωρήκ και έχτισα πύργο στη μέση του και έσκαψα σε αυτόν πατητήρι και περίμενα να βγάλει σταφύλια, αλλά έβγαλε αγκάθια. Και τώρα, άνθρωποι του Ιούδα και κάτοικοι της Ιερουσαλήμ, κρίνετε μεταξύ εμού και του αμπελώνα μου. Τι άλλο να κάνω στον αμπελώνα μου, που δεν του το έκανα; .... ... Θα αφαιρέσω τον φραγμό του και θα παραδοθεί σε διαρπαγή, και θα γκρεμίσω τον τοίχο του και θα γίνει καταπάτημα. Και θα εγκαταλείψω τον αμπελώνα μου και δεν θα κλαδευτεί ούτε θα σκαφτεί, και θα φυτρώσουν σε αυτόν αγκάθια σαν σε χέρσο τόπο, και θα διατάξω τα σύννεφα να μη ρίξουν βροχή σε αυτόν. Διότι ο αμπελώνας του Κυρίου Σαβαώθ είναι ο οίκος του Ισραήλ, και ο άνθρωπος του Ιούδα το αγαπημένο του νεόφυτο. Περίμενα να πράξει κρίση, αλλά έπραξε ανομία, και όχι δικαιοσύνη, αλλά κραυγή.

Ο δε Πιλάτος είπε: «Εγώ δεν βρίσκω καμία ενοχή σε αυτόν». Όχι μόνο εσύ, ω Πιλάτε, αλλά ούτε οι Ιουδαίοι, ούτε οι τυφλοί, ούτε οι νεκροί, ούτε ο ήλιος, ούτε η σελήνη, ούτε ο κόσμος, ούτε όλοι οι δίκαιοι προφήτες και οι μάρτυρες, ούτε ο προφήτης που λέει: «Αυτός που δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του». Όλοι συμφωνούν με τον Πιλάτο εκφέροντας δίκαιη κρίση. Μόνοι οι Ιουδαίοι πολεμούν, δικάζοντας με κραυγές και φιλονικώντας να επισκιάσουν την αλήθεια με τον θόρυβο, επιβεβαιώνοντας έτσι τον λόγο του Ησαΐα: «Περίμενα να παραγάγει σταφύλια, έβγαλε όμως αγκάθια, και όχι δικαιοσύνη, αλλά κραυγή». Ενόσω συνέβαιναν αυτά, και ο Πιλάτος δεν μπορούσε ούτε να μιλήσει ούτε να ακούσει εξαιτίας της γενικής ταραχής, και ενώ ετοιμαζόταν εξέγερση, έστειλε μήνυμα προς αυτόν η γυναίκα του, ως καλή βοηθός, συγκρατώντας τον άνδρα της που έσπευδε, λέγοντας: «Ας μην υπάρχει τίποτα μεταξύ εσένα και εκείνου του δικαίου. Αν μεν μπορείς, σώσε τον· αν πάλι δεν μπορείς, διάσωσε τον εαυτό σου». Ήταν σαν να έλεγε σχεδόν το λόγιο του Δαβίδ: «Μην καταστρέψεις την ψυχή σου μαζί με τους ασεβείς, και τη ζωή σου μαζί με άνδρες αιμάτων». «Ας μην υπάρχει τίποτα μεταξύ εσένα και εκείνου του δικαίου· διότι πολλά υπέφερα στο όνειρό μου εξαιτίας του». Αποδείχθηκε άλλος Ιωσήφ, βλέποντας την αλήθεια μέσα από τα όνειρα, δίνοντας μαρτυρία ενάντια στις κραυγές των Ιουδαίων· διότι έπρεπε αυτοί να νικηθούν από γυναίκες.

Επομένως, επειδή αρνηθήκατε τον δικό σας βασιλιά, μείνετε λοιπόν χωρίς βασιλιά, σέρνοντας αιώνιο ζυγό δουλείας. Αυτά έγιναν μέχρι εκείνη την ώρα. Ας δούμε όμως και το υπόλοιπο μέρος της ημέρας· διότι ολόκληρη είναι αγία. Τον παρέλαβαν στεφανωμένο· με τι; Με αγκάθια, τα δώρα των Ιουδαίων. «Περίμενα να βγάλει σταφύλια, και έβγαλε αγκάθια»· ραπίστηκε, χτυπήθηκε, μαστιγώθηκε, χωρίς όμως να ντραπεί καθόλου.

Εάν, λοιπόν, βλέποντας μπροστά στα μάτια τους ανάσταση νεκρών, ήταν τόσο πονηροί, γιατί απορείς αν δεν αποδέχθηκαν τη φωνή που ήλθε από ψηλά; Διότι, όταν μια ψυχή είναι αγνώμων και διεστραμμένη, και κυριευμένη από το νόσημα της βασκανίας, δεν υποχωρεί σε τίποτα από αυτά· όπως ακριβώς, όταν είναι ευγνώμων, τα αποδέχεται όλα με πίστη, και δεν έχει απόλυτη ανάγκη από αυτά. Μην πεις, λοιπόν, αυτό, ότι δηλαδή δεν πίστεψαν· αλλά εκείνο να εξετάζεις: αν δεν έγιναν τα πάντα, εξαιτίας των οποίων θα έπρεπε αυτοί να πιστέψουν. Διότι και μέσω του προφήτη, για όλα όσα αφορούν το πρόσωπό Του, αυτόν τον τρόπο απολογίας συνθέτει ο Θεός. Επειδή, δηλαδή, οι Ιουδαίοι επρόκειτο να καταστραφούν και να παραδοθούν σε έσχατη τιμωρία, για να μην διαβάλει κανείς την πρόνοιά Του εξαιτίας της δικής τους πονηρίας, λέει: «Τι έπρεπε να κάνω σε αυτό το αμπέλι και δεν το έκανα;». Αυτό ακριβώς να εξετάσεις και εδώ: τι έπρεπε να γίνει και δεν έγινε; Και αν ποτέ γίνει λόγος περί της πρόνοιας του Θεού, αυτόν τον τρόπο απολογίας να χρησιμοποιείς προς εκείνους που επιχειρούν να τη διαβάλουν εξαιτίας της κακίας των πολλών. Δες, λοιπόν, τι παράδοξα συμβαίνουν, τα οποία αποτελούν προοίμια των μελλοντικών· διότι δεν ανοίγει πλέον ο παράδεισος, αλλά ο ουρανός. Αλλά ο λόγος για τους Ιουδαίους ας αναβληθεί από εμάς για άλλον καιρό· τώρα όμως, με τη συνέργεια του Θεού, ας κατευθύνουμε τον λόγο στα προκείμενα. «Και αφού βαπτίστηκε ο Ιησούς, ανέβηκε αμέσως από το νερό· και ιδού, άνοιξαν σε αυτόν οι ουρανοί».

«Με τι να παρομοιάσω αυτή τη γενεά;» λέγει. «Είναι όμοια με παιδιά που κάθονται στην αγορά και λένε: Σας παίξαμε αυλό, και δεν χορέψατε· σας τραγουδήσαμε θρήνους, και δεν χτυπήσατε τα στήθη σας». Πάλι, αυτά τα λόγια φαίνονται μεν να έχουν αποκοπεί από τα προηγούμενα, όμως συνδέονται απόλυτα με αυτά. Διότι εξακολουθεί να μένει στο ίδιο κεντρικό θέμα, και στο να δείξει ότι ο Ιωάννης ενεργούσε σε πλήρη αρμονία μαζί Του, έστω κι αν οι πράξεις τους φάνταζαν αντίθετες· όπως ακριβώς δηλαδή συνέβη και με την ερώτηση που Του έστειλε. Και αποδεικνύει ότι δεν υπήρχε τίποτα που έπρεπε να γίνει για τη σωτηρία τους και το οποίο παραλείφθηκε· πράγμα το οποίο αναφέρει και ο προφήτης μιλώντας για τον αμπελώνα: «Τι έπρεπε να κάνω σε τούτον τον αμπελώνα, και δεν το έκανα;». Διότι, «με τι», λέγει, «να παρομοιάσω αυτήν τη γενεά;».

Μέσω αυτών υπαινίχθηκε και τη δική του ανάσταση. Ο μεν προφήτης Ησαΐας αναφέρει ότι κατηγορεί τον αμπελώνα· εδώ όμως καταγγέλλει και τους άρχοντες του λαού. Και εκεί μεν λέει: «Τι έπρεπε να κάνω στον αμπελώνα μου, και δεν το έκανα;»· και αλλού πάλι: «Τι σφάλμα βρήκαν οι πατέρες σας σε εμένα;»· και πάλι: «Λαέ μου, τι σου έκανα; Ή σε τι σε πίκρανα;», καταδεικνύοντας την αχάριστη διάθεσή τους και ότι, ενώ απολάμβαναν τα πάντα, ανταπέδιδαν τα αντίθετα. Εδώ όμως το παρουσιάζει με μεγαλύτερη έμφαση. Διότι δεν αποφαίνεται ο ίδιος λέγοντας: «Τι έπρεπε να κάνω, και δεν το έκανα;», αλλά εισάγει τους ίδιους να βγάζουν την απόφαση, αναγνωρίζοντας ότι τίποτα δεν παρέλειψε, και να καταδικάζουν τους εαυτούς τους. Διότι, όταν πουν ότι «Κακούς κακώς θα τους εξολοθρεύσει, και θα παραδώσει τον αμπελώνα σε άλλους γεωργούς», δεν λένε τίποτε άλλο παρά αυτό, εκφέροντας την καταδικαστική απόφαση με απόλυτη βεβαιότητα. Αυτό ακριβώς τους ονειδίζει και ο Στέφανος, πράγμα που τους ενοχλούσε βαθύτατα, το ότι δηλαδή, ενώ απολάμβαναν πάντοτε πολλή πρόνοια, ανταπέδιδαν στον ευεργέτη τα αντίθετα. Αυτό άλλωστε αποτελούσε και τη μεγαλύτερη απόδειξη πως για την τιμωρία που τους επιβάλλεται δεν ευθύνεται αυτός που τους τιμωρεί, αλλά υπαίτιοι είναι εκείνοι που τιμωρούνται. Αυτό ακριβώς καταδεικνύεται και εδώ μέσα από την παραβολή, μέσα από την προφητεία.

Έτσι ποτέ δεν παύω να εκπληρώνω τα δικά μου, όπως ακριβώς ούτε κι εσείς εκπληρώνετε τα δικά σας. Τι άλλο να κάνω πλέον για το αμπέλι μου, το οποίο δεν του το έκανα; Όσα βέβαια έκανα, αυτά είναι, λέγει, όμως δεν αρκούμαι στα πεπραγμένα, ούτε λέγω ότι σας ευεργέτησα με πολλά, αλλά αν δεν προσέφερα κάθε δυνατή ευεργεσία, αν δεν τα έπραξα όλα, μετά τα οποία δεν απέμενε τίποτα πλέον να κάνω, αυτό απαιτώ να το πείτε εσείς, εσείς που τα έχετε απολαύσει και είστε μάρτυρες των όσων έχουν γίνει και τα έχετε μάθει αυτά εκ πείρας, και όχι κάποιους αλλότριους και ξένους· διότι περίμενα να παραγάγει σταφύλια, αλλά παρήγαγε αγκάθια. Η σύνταξη του λόγου φαίνεται να είναι μάλλον ασαφής, γι' αυτό είναι αναγκαίο να την καταστήσουμε σαφέστερη.

Πρόσφεραν πάνω στον σταυρό και αγκάθια, πρόσφεραν και χολή. Και επειδή τα είχε προβλέψει αυτά ο Μωυσής, αναφωνούσε: «Γενεά σκολιά και διεστραμμένη, αυτά ανταποδίδετε στον Κύριο; Σε Αυτόν που έδωσε το μάννα στην έρημο, σε Αυτόν προσφέρεις χολή;». Πολύ σωστά, λοιπόν, λέει και ο Ησαΐας: «Περίμενα να παραγάγει σταφύλια, αλλά παρήγαγε αγκάθια». Σε Αυτόν που έκανε να ανθίσουν για χάρη σου τα αγαθά, σε Αυτόν προσφέρεις στεφάνι από αγκάθια. Ο Πιλάτος δείχνει επιείκεια, και οι Ιουδαίοι [λένε]: «Το αίμα του ας πέσει πάνω μας και πάνω στα παιδιά μας».

«Εκείνος που απορρίπτει τον πατέρα ή τη μητέρα του, και νομίζει ότι δεν αμαρτάνει, αυτός είναι συμμέτοχος του ασεβούς ανθρώπου.» Σαν βλάσφημος είναι αυτός που εγκαταλείπει τον πατέρα του, και καταραμένος από τον Κύριο εκείνος που εξοργίζει τη μητέρα του. «Μην καυχάσαι με την ατιμία του πατέρα σου. Διότι η δόξα των ανθρώπων προέρχεται από την τιμή προς τον πατέρα τους.» Είναι αξιοθρήνητο, αντί για καλούς καρπούς, να παράγει κανείς αγκάθια, και αντί για αγαθές ελπίδες να γεννά λύπες· δηλαδή, αντί για δόξα και τιμή να ανταποδίδει στους γονείς του ύβρη και ατιμία, και να οικειοποιείται τη φωνή του προφήτη που λέει: «Περίμενα το αμπέλι μου να κάνει σταφύλια, αυτό όμως έκανε αγκάθια.»

Και λέει: «Βγείτε και δείτε, θυγατέρες της Σιών, τον βασιλιά Σολομώντα με το στεφάνι με το οποίο τον στεφάνωσε η μητέρα του, κατά την ημέρα του γάμου του και κατά την ημέρα της χαράς της καρδιάς του». Διότι, έχοντας συλλάβει στον νου του το νόημα αυτού του ρητού, κάποιος υμνωδός είπε εν συντομία για τον Χριστό: «Εσένα, η ακανθοφόρος συναγωγή των Εβραίων, επειδή δεν φύλαξε προς εσένα, Ευεργέτη Χριστέ, μητρική στοργή, στεφάνωσε εσένα, τον Γενάρχη, που λύνεις το επιτίμιο της άκανθας». Το μεν «ακανθοφόρος» προέρχεται από τον Ησαΐα: «Περίμενα, λέει, να κάνει σταφύλια, αλλά έκανε αγκάθια». Γι' αυτό και «θα αφαιρέσω τον φράχτη και τον τοίχο του αμπελώνα μου, και θα παραδοθεί σε λεηλασία και θα γίνει καταπάτημα, και δεν θα δοθεί βροχή σε αυτόν· ούτε θα σκαφτεί και θα φυτρώσουν σε αυτόν αγκάθια όπως σε χέρσα γη». Το δε «στεφάνωσε» προέρχεται από το Άσμα των Ασμάτων, σύμφωνα με το παραπάνω ρητό· ενώ το ότι «δεν [έδειξε] μητρική στοργή» λέγεται επειδή ο Χριστός δεν έχει πατρική γενεά επί της γης, αλλά έχει μητρική γενεά την ακανθοφόρο συναγωγή των Εβραίων, από την οποία και γεννήθηκε κατά σάρκα, η οποία, μη φυλάσσοντας μητρική στοργή προς αυτόν, τον στεφάνωσε με αγκάθι. Αυτό δε το θλιβερό, που επινοήθηκε από την ακανθοφόρο συναγωγή, νοήθηκε ως νυμφικό και χαρμόσυνο. «

Αυτά έπαθε ο ελεεινός Ευλάλιος και ο Πετρώνιος που είναι επιρρεπής στην πτώση, δίψυχος και ακατάστατος σε όλους τους δρόμους του. Πώς, λοιπόν, να μην πενθήσω και να μη σκυθρωπάσω για τη συντριβή τους, τέκνα και αδελφοί; Πώς να μη χύσω θλιβερά δάκρυα, αφού, όταν έφτασε ο χρόνος της δόξας τους, τότε έπεσαν σε αδοξία και μαράθηκαν, και όταν ήρθε ο καιρός της καρποφορίας τους, τότε πάγωσαν και έπεσαν σαν τα φύλλα από το δέντρο; Είναι λοιπόν όντως θλιβερό θέαμα να χάνουν ξαφνικά τόσους κόπους, μόχθους και αγώνες, αν βέβαια αληθινά αγωνίστηκαν, και να γίνονται θήραμα του διαβόλου. Ω, τι πώρωση που έχουν! Ποιος δεν θα στενάξει για αυτούς τους άθλιους; Ποιος δεν θα πενθήσει τους αξιοπένθητους; Εγώ, λοιπόν, κατανοώ ότι θα μου ζητηθεί λόγος για αυτούς, μήπως παρέλειψα κάτι από τα δέοντα που έπρεπε να πράξω και να τους πω. Αλλά τι έπρεπε να κάνω στον αμπελώνα, για να μιλήσω πάλι έτσι, και δεν το έκανα;