Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 52:5

Διότι ποτέ κανένας κληρονόμος δεν λαμβάνει διαθήκη όσο ζει ο διαθέτης. Διότι, εάν τη λάβει, καθιστά τη διαθήκη ύποπτη και αμφισβητείται από όσους έχουν αποκληρωθεί. Επειδή λοιπόν εσύ, ως χαρτοφύλακας, έλαβες τη διαθήκη, παρουσίασέ την. Ας δούμε τι λέει για εσάς ενώπιον των μαρτύρων ο διαθέτης: «Άκουσε, ουρανέ, και δώσε προσοχή, γη, διότι ο Κύριος μίλησε· γιους γέννησα και μεγάλωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν». Και για να μη νομίσεις ότι αυτά λέγονται για κάποιον άλλον, προσθέτει: «Το βόδι γνώρισε τον ιδιοκτήτη του και το γαϊδούρι τη φάτνη του κυρίου του· ο Ισραήλ όμως δεν με γνώρισε και ο λαός μου δεν με κατάλαβε». Εσύ είσαι τάχα ο κληρονόμος; Αλλά για τα έθνη, τι είδους ευχαριστίες γράφει; «Λαός τον οποίο δεν γνώριζα με υπηρέτησε, με το που άκουσε, με υπάκουσε». Για εσάς λέει: «Εξαιτίας σας το όνομά μου βλασφημείται στα έθνη». Για τα έθνη όμως: «Διότι από την ανατολή του ήλιου έως τη δύση το όνομά μου έχει δοξαστεί στα έθνη». Και για τον λαό και τη συναγωγή λέει: «Διώξε τη δούλη και τον γιο της· διότι δεν πρόκειται να κληρονομήσει ο γιος της δούλης μαζί με τον γιο της ελεύθερης. Εγκατέλειψα τον οίκο μου, άφησα την κληρονομιά μου». Και γιατί άφησες την κληρονομιά σου;

Ο ψαλμός είναι δηλωτικός πράξης και έργου. Επειδή, λοιπόν, ο Δαβίδ είχε τόση πεποίθηση στην προφητεία του, έβλεπε τα μελλοντικά ως ήδη πεπραγμένα. Για αυτά που επρόκειτο να συμβούν, επομένως, πρόσφερε ευχαριστία ως για ήδη γενόμενα, λέγοντας στον Θεό: «Κύριε, ο Κύριός μας, πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη». Πώς, άλλωστε, δεν θα ευχαριστούσε ο Δαβίδ για τις ανά τον κόσμο εκκλησίες του Χριστού; Διότι αυτός που επιθυμούσε να στήσει ένα σκήνωμα και μία καλύβα για τον Θεό, όχι για να περιορίσει τον Θεό σε κάποιον τόπο, αλλά για να φτιάξει για τον εαυτό του έναν ευκτήριο οίκο, όπου ως σε φιλικό κοιτώνα θα συνομιλεί με τον Δεσπότη, αυτός που για μία σκηνή αγρυπνούσε τόσες φορές και έλεγε: «Αν θα δώσω ύπνο στα μάτια μου έως ότου βρω τόπο για τον Κύριο», αυτός που με τον πόθο του νικούσε τον ύπνο και, ως εραστής την αγαπημένη του, αναζητούσε τη σκηνή, όταν είδε όχι μία, αλλά μύριες σκηνές, τις εκκλησίες του Χριστού, και ότι παντού στη γη θαυμάζεται Εκείνος που παντού εξαιτίας των Ιουδαίων βλασφημείται, και ότι Εκείνος που έλεγε στους Ιουδαίους: «Εξαιτίας σας το όνομά μου βλασφημείται ανάμεσα στα έθνη», ο Ίδιος είπε στους αποστόλους: «Από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση, το όνομά μου έχει δοξαστεί ανάμεσα στα έθνη», αυτό ακριβώς που άκουσε να λέει ο Θεός, αυτό αναφώνησε ευχαριστώντας, λέγοντας: «Κύριε, ο Κύριός μας, πόσο θαυμαστό είναι το όνομά σου σε όλη τη γη».

Μεγάλο κέρδος αποκόμισαν βεβαίως οι συκοφαντίες τους, ώστε να τους επιτρέπεται να παρανομούν και να πράττουν τέτοια έργα στην εποχή σου, με αποτέλεσμα να βρίσκει εφαρμογή εναντίον τους το γεγραμμένο: «Αλίμονο σε εκείνους εξαιτίας των οποίων το όνομά μου βλασφημείται μεταξύ των εθνών».

Δεν αποδίδει όμως δόξα και τιμή στον Κύριο εκείνος που έχει κυριευθεί από την ανθρώπινη δόξα· ούτε εκείνος που τιμά το χρήμα· ούτε εκείνος που τιμά τις σωματικές ηδονές· ούτε εκείνος που θαυμάζει δόγματα ξένα προς τη θεοσέβεια. Διότι, όπως ακριβώς δια των αγαθών έργων αποδίδουμε δόξα στον Κύριο, έτσι και δια των πονηρών έργων προκαλούμε το αντίθετο. Επειδή, τι λέει προς όσους αμαρτάνουν; Το όνομά μου εξαιτίας σας βλασφημείται ανάμεσα στα έθνη.

Αδελφοί λοιπόν, ας μετανοήσουμε επιτέλους, ας επαγρυπνούμε για το αγαθό· διότι είμαστε γεμάτοι από πολλή ανοησία και πονηρία. Ας εξαλείψουμε από πάνω μας τα προηγούμενα αμαρτήματα και, αφού μετανοήσουμε από τα βάθη της ψυχής μας, ας σωθούμε, και ας μη γινόμαστε ανθρωπάρεσκοι, ούτε να επιδιώκουμε να αρέσουμε μόνο στους εαυτούς μας, αλλά και στους έξω ανθρώπους μέσω της δικαιοσύνης, ώστε να μη βλασφημείται εξαιτίας μας το όνομα. Διότι λέγει ο Κύριος: «Διαρκώς το όνομά μου βλασφημείται ανάμεσα σε όλα τα έθνη», και πάλι: «Αλίμονο σε εκείνον εξαιτίας του οποίου βλασφημείται το όνομά μου». Σε τι βλασφημείται; Στο ότι δεν κάνετε αυτά που εγώ θέλω. Διότι τα έθνη, όταν ακούν από το στόμα μας τα λόγια του Θεού, τα θαυμάζουν ως καλά και σπουδαία· έπειτα όμως, όταν διαπιστώσουν ότι τα έργα μας δεν είναι αντάξια των λόγων που λέμε, τότε στρέφονται προς τη βλασφημία, λέγοντας ότι πρόκειται για κάποιον μύθο και πλάνη. Διότι όταν ακούσουν από εμάς ότι λέγει ο Θεός: «Δεν αποτελεί χάρη για εσάς, εάν αγαπάτε όσους σας αγαπούν, αλλά αποτελεί χάρη για εσάς, εάν αγαπάτε τους εχθρούς και όσους σας μισούν»· όταν τα ακούσουν αυτά, θαυμάζουν την υπερβολή της αγαθότητας. Όταν όμως δουν ότι όχι μόνο δεν αγαπάμε όσους μας μισούν, αλλά ούτε καν όσους μας αγαπούν, μας περιγελούν, και έτσι βλασφημείται το όνομα.

Διότι, όπως ακριβώς όταν επιδιδόμαστε σε ζωή που δεν συνάδει προς τον Θεό και είναι αποτρόπαιη, μειώνοντας έτσι την άρρητη δόξα Του, κρινόμαστε δικαίως και καθιστούμε τη δική μας ψυχή ένοχη τιμωριών, ακούγοντας μέσα από τη φωνή του προφήτη: «Εξαιτίας σας διαρκώς το όνομά μου βλασφημείται μεταξύ των εθνών»· κατά τον ίδιο, νομίζω, λόγο, όταν κατορθώνουμε λαμπρότατη αρετή, τότε οπωσδήποτε δίνουμε την αφορμή να δοξολογείται. Αφού, λοιπόν, εκπληρώσουμε το έργο που μας δόθηκε από τον Θεό, τότε, πάρα πολύ δικαίως, ανεβαίνοντας στην παρρησία που ταιριάζει απόλυτα στους γνήσιους, θα ζητήσουμε ως ανταπόδοση ίση, τρόπον τινά, δόξα από τον Θεό που δοξάστηκε από εμάς: «Ζω εγώ, λέγει ο Κύριος, και όσους με δοξάζουν θα τους δοξάσω, και εκείνος που με εξουθενώνει θα εξουθενωθεί». Για να αποδείξει λοιπόν ο Χριστός ότι πρεπόντως τότε θα ζητήσουμε τη δόξα από τον μόνο Θεό, εννοώ τη δόξα στον μέλλοντα αιώνα, όταν επιδείξουμε σε Αυτόν απόλυτη και άμεμπτη υποταγή και βρεθούμε αμετακίνητοι φύλακες των προσταγμάτων Του, λέει ότι ο ίδιος δόξασε τον Πατέρα, ολοκληρώνοντας πάνω στη γη το έργο που Του έδωσε. Ζητά όμως να λάβει ως ανταπόδοση και ο ίδιος όχι κάποια ξένη ούτε επίκτητη δόξα, όπως εμείς, αλλά μάλλον τη δική Του αίγλη και δόξα. Διότι αυτό έπρεπε να το ζητούμε εμείς, αλλά όχι πλέον Αυτός. Παρατήρησε δε πώς την αμφίδρομη παρρησία την εγκαινιάζει και πάλι στον εαυτό Του και μέσω του εαυτού Του για τη δική μας φύση.

Επομένως, ούτε πουληθήκαμε με χρήματα, ούτε λυτρωθήκαμε με τον ίδιο τρόπο, αλλά μάλλον με τη δύναμη του Σωτήρα όλων μας, του Χριστού. Διότι, όντας καλός ποιμένας, έδωσε τη ζωή του για τα πρόβατά του και μας έσωσε με το δικό του αίμα. Διότι με την πληγή του εμείς θεραπευτήκαμε· και αυτός μεν βασανίστηκε για τις αμαρτίες μας, εμείς δε ελευθερωθήκαμε, αποτινάσσοντας τόσο τον ζυγό της αμαρτίας όσο και την πλεονεξία του διαβόλου. <Έτσι λέει ο Κύριος: Στην Αίγυπτο κατέβηκε παλαιότερα ο λαός μου για να παροικήσει εκεί, και στους Ασσυρίους οδηγήθηκαν με τη βία. Και τώρα, τι κάνετε εδώ;

«Αυτά λέει ο Κύριος: Επειδή ο λαός μου πάρθηκε δωρεάν, να απορείτε και να θρηνείτε. Αυτά λέει ο Κύριος: Εξαιτίας σας το όνομά μου βλασφημείται διαρκώς ανάμεσα στα έθνη.» Αφού ονόμασε τη Σιών αιχμάλωτη, θέλει να γνωρίζει την αιτία για την οποία της συνέβη να πέσει σε τέτοια αδοξία και αθλιότητα. Διότι το να μην αγνοούν τα αμαρτήματά τους, μερικές φορές επαναφέρει προς το καλύτερο όσους έχουν υποστεί κάτι απροσδόκητο. Γι' αυτόν τον λόγο, ωφέλιμα τους υπενθυμίζει όσα συνέβησαν κατά καιρούς στους προγόνους τους. Διότι, όταν επικρατούσε βαρύς λιμός, ο Ιακώβ κατέβηκε κάποτε στην Αίγυπτο, και το γεγονός ότι δεν μπορούσε από πουθενά να εξασφαλίσει τα αναγκαία, κατέστησε γι' αυτόν την αποδημία ακούσια.

Αλλά τώρα γιατί βρίσκεστε εδώ; Το «εδώ», λέει, σημαίνει το να είστε διασκορπισμένοι στις χώρες των εθνών, και σκορπισμένοι σε κάθε άνεμο, σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη. Διότι η μάχαιρα των Ρωμαίων εξεδίωξε από ολόκληρη την Ιουδαία εκείνους που κατόρθωσαν τελικά να διαφύγουν.

Δηλαδή το «εδώ» σημαίνει: «Σε αυτήν την κατάσταση των πραγμάτων στην οποία βρίσκεστε τώρα». Και βρέθηκαν, όπως είπα, σε έσχατη ταλαιπωρία, αφενός μεν επειδή σύμφωνα με τον νόμο του πολέμου ο στρατός των Ρωμαίων λεηλάτησε τη χώρα τους, αφετέρου δε επειδή ολόκληρη η πόλη κυριεύτηκε και ο ίδιος ο ναός καταστράφηκε από τη φωτιά. Γιατί λοιπόν βρέθηκαν σε αυτήν την κατάσταση; λέει· προφανώς επειδή δεν αποδέχθηκαν την πίστη που δικαιώνει, αλλά ύβρισαν με πολλούς τρόπους Εκείνον που τους καλούσε σε αυτήν, και επιπλέον άπλωσαν ανίερα τα χέρια τους εναντίον του, μετά τους δίκαιους και τους προφήτες που είχαν σταλεί, από τους οποίους άλλους σκότωσαν και άλλους λιθοβόλησαν. Και αυτά μεν μας τα φανέρωσε σχετικά με το αγελαίο πλήθος ο προφητικός λόγος. Επειδή όμως ήταν συνήθεια κυρίως στους διδασκάλους των Ιουδαίων να σηκώνουν υπεροπτικά το φρύδι απέναντι σε κάθε έθνος, θεωρώντας ότι ο Ισραήλ παραμένει κάποτε άλωτος και ακατανίκητος από τους εχθρούς, εφόσον ονομαζόταν κλήρος Θεού και άγιος λαός· όταν έπειτα συνέβη να καταστραφεί η Ιουδαία με τον τρόπο που ανέφερα προηγουμένως, έμεναν έκπληκτοι και θρηνούσαν, καθώς το κακό που τους βρήκε ξεπερνούσε κάθε προσδοκία. Γι' αυτό ο Θεός των όλων λέει προς αυτούς: Επειδή καταλήφθηκε, λέει, ο λαός μου δωρεάν, απορείτε και θρηνείτε. Έτσι λέει ο Κύριος: Εξαιτίας σας το όνομά μου βλασφημείται πάντοτε ανάμεσα στα έθνη.

Επομένως, εξαιτίας σας το όνομά μου βλασφημείται μεταξύ των εθνών. Διότι, λέει, αφού ο Ισραήλ διασκορπίστηκε σε κάθε χώρα και πόλη, κανείς σε ολόκληρη τη γη δεν αγνόησε ότι η αγία πόλη λεηλατήθηκε και ο ίδιος ο ναός έγινε παρανάλωμα του πυρός· έπειτα δυσφημούν το δικό μου όνομα και διασύρουν τη δική μου δόξα. Διότι νομίζουν ίσως ότι έχει ατονήσει το δικό μου χέρι, το οποίο πάντοτε υπήρξε βοηθός στον Ισραήλ, ενώ αγνοούν ακόμη την αληθινή αιτία, και κανείς ανάμεσά τους δεν γνωρίζει ότι τους ζητήθηκαν ευθύνες για την Κυριοκτονία και για πολλά άλλα αμαρτήματα. <Για τον λόγο αυτόν ο λαός μου θα γνωρίσει το όνομά μου εκείνη την ημέρα, ότι εγώ είμαι αυτός που ομιλεί: Είμαι παρών· σαν την ωραιότητα πάνω στα όρη, σαν τα πόδια εκείνου που ευαγγελίζεται άγγελμα ειρήνης, σαν εκείνον που ευαγγελίζεται αγαθά.> Διότι, λέει, επειδή εξαιτίας της δικής σας ραθυμίας δυσφημίστηκα μεταξύ των εθνών, δεν θα ανεχθώ τη συκοφαντία, ούτε θα επιτρέψω να βληθεί η δόξα μου από κακόφημες φωνές. Κατά τον καιρό δε εκείνο, όταν θα επιλάμψω σε αυτούς που βρίσκονται στη γη με σάρκα, όσοι γίνουν δικός μου λαός αποδεχόμενοι την πίστη, είτε προέρχονται από τους Ιουδαίους είτε από τα έθνη, αυτοί θα γνωρίσουν το όνομά μου. Λέει δε το όνομα αντί της δόξας. Διότι η θεόπνευστη Γραφή συνηθίζει να μιλάει με αυτόν τον τρόπο.

Έπειτα πώς δεν είναι σοφό, έστω και ανάμεσα στα αισχρά, να επιλέγει κανείς το καλύτερο, και να κατανοεί ότι είναι από τα πιο εξωφρενικά πράγματα, από τη μια ο γιος να ορμά στο κρεβάτι του πατέρα του, και από την άλλη ο πατέρας να μανιάζει ανόσια από πόθο για το κρεβάτι του γιου, και να επιλέγουν να διαπράξουν ένα φοβερό έργο, το οποίο, ακόμη και χωρίς τον νόμο του Μωυσή, η ίδια η φύση γνωρίζει ότι είναι αισχρό και αξιώνει να το καταδικάσει με κινήματα οργής; Και εξάλλου ο Ρουβήμ, επειδή ατίμασε το κρεβάτι του πατέρα του, προσέκρουσε σε μεγάλη τιμωρία. Σφόδρα αγανακτούσε και ο θεσπέσιος Παύλος για κάτι παρόμοιο που διέπραξαν κάποιοι (και αυτοί ήταν οι Κορίνθιοι), προς τους οποίους έστειλε επιστολή λέγοντας: «Γενικά ακούγεται ότι υπάρχει ανάμεσά σας πορνεία, και τέτοια πορνεία που ούτε καν στα έθνη δεν υπάρχει, ώστε κάποιος να έχει τη γυναίκα του πατέρα του». Αλλά δεν περιόρισε την αγανάκτησή του μέχρις αυτού, αλλά παρέδωσε αυτόν που το διέπραξε «στον σατανά, για τον όλεθρο της σάρκας». Βεβηλώνουν, λοιπόν, το όνομα του Θεού τους όσοι είναι ένοχοι για τέτοια πταίσματα. Και βέβαια δεν λέμε ότι προσέδωσαν βεβήλωση και ακαθαρσία στη θεία φύση (διότι πώς θα μπορούσε να γίνει αυτό ή με ποιον τρόπο;). Μάλλον, όμως, γίνονται αιτία να δυσφημείται ο Θεός των όλων, θεωρούμενος ως άρχοντας βέβηλων λαών. Γι' αυτό, άλλωστε, είπε κάπου προς τους Ιουδαίους: «Εξαιτίας σας το όνομά μου βλασφημείται πάντοτε ανάμεσα στα έθνη».

Έπειτα, μετά από αυτά, λες εκείνη την προσευχή, την οποία ο Σωτήρας παρέδωσε στους δικούς του μαθητές, ονομάζοντας τον Θεό Πατέρα με καθαρή συνείδηση και λέγοντας: «Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς». Ώ, της μέγιστης φιλανθρωπίας του Θεού! Σε αυτούς που απομακρύνθηκαν από αυτόν και έφτασαν στα έσχατα κακά, δώρισε τόση αμνηστία των κακών και μετοχή της χάριτος, ώστε να τον επικαλούνται ως Πατέρα. Πάτερ ημών, ο εν τοις ουρανοίς. Ουρανοί δε θα μπορούσαν να είναι και εκείνοι που φορούν την εικόνα του επουράνιου, στους οποίους ο Θεός κατοικεί και εμπεριπατεί. «Αγιασθήτω το όνομά σου». Άγιο είναι από τη φύση του το όνομα του Θεού, είτε το λέμε είτε δεν το λέμε. Επειδή όμως σε αυτούς που αμαρτάνουν μερικές φορές βεβηλώνεται, σύμφωνα με το «Εξαιτίας σας το όνομά μου βλασφημείται πάντοτε ανάμεσα στα έθνη», προσευχόμαστε να αγιαστεί μέσα μας το όνομα του Θεού· όχι επειδή από μη άγιο γίνεται άγιο, αλλά επειδή γίνεται άγιο μέσα μας, καθώς αγιαζόμαστε και πράττουμε έργα άξια του αγιασμού. «Ελθέτω η βασιλεία σου». Γνώρισμα καθαρής ψυχής είναι το να λέει με παρρησία: «Ελθέτω η βασιλεία σου». Διότι αυτός που άκουσε τον Παύλο να λέει: «Ας μη βασιλεύει, λοιπόν, η αμαρτία στο θνητό σας σώμα», αλλά έχει καθαρίσει τον εαυτό του με πράξη και με σκέψη και με λόγο, θα πει στον Θεό: «Ελθέτω η βασιλεία σου». «Γενηθήτω το θέλημά σου, ως εν ουρανώ, και επί της γης.»

Κατά ερώτηση και απόκριση. Ερώτηση. Πώς βλασφημείται ο Θεός; Και από ποιον απαιτεί, Εκείνος στον οποίο ανήκει κάθε τιμή και εξουσία, Εκείνος που είναι ο χορηγός κάθε αγιότητας; Απόκριση. Λέει ο Θεός μέσω του Προφήτη: αλίμονο σε εκείνους εξαιτίας των οποίων το όνομά μου βλασφημείται ανάμεσα στα έθνη. Αυτή, λοιπόν, η απειλή αρμόζει σε όσους ατιμάζουν την εικόνα του Θεού. Κατ' εικόνα Του και καθ' ομοίωση μας δημιούργησε, και οφείλει κάθε Χριστιανός να προσέχει και να προφυλάσσει τον εαυτό του, και να τιμά μέσα του την εικόνα του Θεού και να την αγιάζει μέσω των καλών έργων, ώστε να μπορεί να λέει: ας αγιαστεί μέσα μου το όνομά Σου, Κύριε.

Έτσι νομίζουν ότι είναι η διδασκαλία του Χριστού και το μυστήριο· και έτσι βλασφημείται το όνομα του Θεού εξαιτίας μας. Και τελικά εκπληρώνεται σε εμάς το γεγραμμένο: αλίμονο σε αυτούς εξαιτίας των οποίων βλασφημείται το όνομά μου ανάμεσα στα έθνη.

Ποιος είναι πιο άθλιος και πιο βδελυρός από αυτόν, που ατιμάζει τον Θεό, ο οποίος έδωσε εντολές και μίλησε μέσω του νόμου και των Προφητών και των Αποστόλων, και ο οποίος εισπράττει το αλίμονο που ειπώθηκε από τον Κύριο μέσω του Προφήτη: «Αλίμονο σε αυτούς εξαιτίας των οποίων βλασφημείται το όνομά μου ανάμεσα στα έθνη». Μην, αδελφοί μου, παρακαλώ, μην καταναλώσουμε έτσι τις ημέρες της μετάνοιάς μας, αλλά ας ακούσουμε τον προφήτη Δαβίδ που φωνάζει, μας προτρέπει και λέει: «Ελάτε να αγαλλιάσουμε στον Κύριο». Και επισπεύδοντας έλεγε: «Ας προφτάσουμε το πρόσωπό Του με εξομολόγηση». Ας προφτάσουμε πριν διαλυθεί η πανήγυρη· ας προφτάσουμε πριν Εκείνος έρθει φανερά και μας βρει να αδρανούμε μέσα στην αμέλεια, πριν ακουστεί εκείνη η κραυγή: «Ιδού, ο Νυμφίος έρχεται». Τότε οι έτοιμοι χαίρονται, τότε αγαλλιούνται οι εύσπλαχνοι, και οι ταπεινοί σκυθρωπάζουν, και οι άξιοι χαίρονται με χαρά ανείπωτη.

Πλην όμως, ακόμη και μετά από τόσα, ο Λόγος, ανακαλώντας τους προς σωτηρία, υπόσχεται να τους «λυτρώσει», εάν θελήσουν να προστρέξουν σε αυτόν και να αποδεχθούν τη χάρη του Χριστού, και ότι θα «λυτρωθούν» «όχι με ασήμι»· διότι η αιχμαλωσία τους δεν ήταν σωματική, ώστε να τύχουν της ελευθερίας μέσω σωματικών λύτρων, επειδή είχαν «πουληθεί» ως προς τις ψυχές. Γι' αυτόν τον λόγο έμελλε να «μην λυτρωθούν με ασήμι», αλλά προφανώς «με το τίμιο αίμα του Χριστού». Στη συνέχεια αυτών, κατηγορεί τον «λαό» των Ιουδαίων, ο οποίος παλαιότερα «είχε κατεβεί στην Αίγυπτο» με δική του προαίρεση και έπειτα «απήχθη στους Ασσυρίους με τη βία» και κατ' ανάγκην. Αντί δε του: «οδηγήθηκαν με τη βία», ο Σύμμαχος λέει: «και ο Ασσούρ τον καταδυνάστευσε χωρίς λόγο». Αλλά παλαιότερα, λέει, έγινε υποχείριος στους «Αιγυπτίους» και έπειτα στους «Ασσυρίους», τώρα όμως, κατά την παρουσία μου, με άλλο τρόπο «πουλήθηκαν δωρεάν». Γι' αυτό και προστίθεται: «και τώρα τι θα γίνει εδώ;» ή κατά τους υπόλοιπους ερμηνευτές: «και τώρα τι υπάρχει εδώ για μένα;». Διότι, λέει, δεν βρίσκω τίποτα «εδώ» ανάμεσά τους, πράγμα που δηλωνόταν και πιο πάνω όταν έλεγε: «διότι ήλθα και δεν υπήρχε άνθρωπος, κάλεσα και δεν υπήρχε κάποιος να υπακούσει».

Αλλά παλαιότερα, έχοντας υποδουλωθεί με «βία» και ανάγκη, παραδόθηκαν πρώτα στους «Αιγυπτίους» και έπειτα στους «Ασσυρίους» εξαιτίας των αμαρτιών τους, ενώ τώρα «αιχμαλωτίστηκαν δωρεάν», «σαν τον όρυγα μέσα στο δίχτυ», έχοντας περιτυλιχθεί με τα δίχτυα της κακίας από τον θηρευτή των ψυχών. Γι' αυτό προσθέτει: «επειδή ο λαός μου αιχμαλωτίστηκε δωρεάν, να εκπλήσσεστε και να ολολύζετε». Ο μεν Σύμμαχος λέει: «εκείνοι που τον εξουσιάζουν ολολύζουν», ο δε Ακύλας: «εκείνοι που τον εξουσιάζουν δακρύζουν», ενώ ο Θεοδοτίων: «οι άρχοντές του ολολύζουν». Επομένως «οι άρχοντες» και οι προεστώτες του λαού, ως αίτιοι της απώλειάς του, έχοντας παραδοθεί στην τιμωρία, «ολολύζουν»· διότι αυτοί ήταν που «ξεσήκωσαν τα πλήθη» στο να εκστομίσουν άθεες κραυγές εναντίον του Σωτήρα μας. Αυτό ακριβώς δηλωνόταν και στα προηγούμενα, στο χωρίο: «ο ίδιος ο Κύριος θα προσέλθει σε κρίση με τους πρεσβυτέρους του λαού και με τους άρχοντές του. Και εσείς γιατί πυρπολήσατε τον αμπελώνα μου, και η αρπαγή του φτωχού βρίσκεται στους οίκους σας;». Έπειτα από αυτά, επαναλαμβάνοντας, ο λόγος λέει: «Τάδε λέγει ο Κύριος: Εξαιτίας σας διαρκώς το όνομά μου βλασφημείται ανάμεσα στα έθνη», ή σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «διαρκώς όλη την ημέρα το όνομά μου βλασφημείται».

Το δε: «ανάμεσα στα έθνη» δεν απαντάται ούτε στο εβραϊκό κείμενο ούτε στους άλλους μεταφραστές. Με αυτά τα λόγια η προφητεία υποδηλώνει τις εναντίον του Χριστού βλασφημίες τους, τις οποίες «κάθε μέρα», πάντοτε και «διαρκώς» διαπράττουν «οι άρχοντες» του ιουδαϊκού έθνους. Αλλά εσείς μεν, λέγει, είστε τέτοιοι, όμως ένας άλλος «λαός» δικός μου που θα συγκροτηθεί από τα έθνη, για τον οποίο έχουν λεχθεί τα προηγούμενα: «θα γνωρίσει το όνομά μου», το οποίο εσείς «βλασφημείτε» επειδή «δεν γνωρίζετε τη δύναμή του». Ο δικός μου όμως «λαός θα γνωρίσει το όνομά μου», μαθαίνοντας από ίδια εμπειρία σε πόση σωτήρια και θεία δύναμη μετέχει. Και αυτά θα γίνουν «εκείνη την ημέρα»· ποια είναι δε αυτή, παρά, λέγει, όταν «εγώ ο ίδιος» που τώρα εκφέρω αυτά τα λόγια μέσω των προφητών πραγματοποιήσω την παρουσία μου ανάμεσα στους ανθρώπους; Και σύμφωνα με τον Σύμμαχο έχει ειπωθεί: «θα γνωρίσει ο λαός μου το όνομά μου γι' αυτό εκείνη την ημέρα, διότι εγώ ο ίδιος είμαι που μιλώ· ιδού, είμαι παρών», σαν να έλεγε σαφέστερα: όταν «εγώ ο ίδιος» που τώρα «μιλώ» αυτά μέσω του προφήτη, αφού φανερώσω τον εαυτό μου στους ανθρώπους, πω: «ότι εγώ είμαι αυτός που μιλώ· είμαι παρών».

Όπως λοιπόν εκείνος που αναφέρει για τα έθνη: «Διότι από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση έχει δοξαστεί το όνομά του ανάμεσα στα έθνη, και σε κάθε τόπο προσφέρεται θυμίαμα στο όνομά μου, και θυσία καθαρή»· και πάλι: «Διότι μέγα είναι το όνομά μου ανάμεσα στα έθνη», καθιστά σαφές ότι είναι δυνατόν τα έθνη να είναι ο Ισραήλ, εφόσον στον Ισραήλ είναι μεγάλο το όνομά του. Και προς μεν τους Ιουδαίους λεγόταν: «Εσείς όμως το βεβηλώνετε», είναι προφανές βέβαια ότι εννοεί το όνομα του Θεού. Και πάλι έχει ειπωθεί προς αυτούς: «Εξαιτίας σας διαρκώς το όνομά μου βλασφημείται ανάμεσα στα έθνη». Εάν λοιπόν η προκειμένη Γραφή διδάσκει ότι ο Ισραήλ είναι εκείνος στον οποίο δοξάζεται το όνομα του Θεού, από τα όσα ειπώθηκαν γίνεται ολοφάνερο ποιος οφείλει να ονομάζεται κυρίως Ισραήλ. Αναλόγως προς αυτό θα κατανοήσεις και την Ιουδαία· διότι όπου υπάρχει η γνώση του Θεού, αυτή είναι η Ιουδαία. Αυτό άλλωστε παρουσιάζει η Γραφή λέγοντας: «Γνωστός είναι στην Ιουδαία ο Θεός». Αν όμως το γεγονός αυτό δεν διαπιστώνεται στην Ιουδαία, εννοώ στη χώρα των Παλαιστινίων, δεδομένου ότι υπήρξε πάρα πολλή ειδωλολατρία σε αυτήν, αφού και οι ίδιοι οι Ιουδαίοι κατά το παρελθόν ειδωλολατρούσαν εκεί, με αποτέλεσμα οι προφήτες να τους ελέγχουν και να λένε: «Διότι ανάλογα με τον αριθμό των πόλεών σου ήταν οι θεοί σου, Ιούδα, και ανάλογα με τον αριθμό των οδών της Ιερουσαλήμ θυσίαζαν στον Βάαλ»· πώς είναι δυνατόν αυτή να αποκαλείται ως η Ιουδαία που κατέχει τη γνώση του Θεού;

Ψ. ΚΣΤ΄. Τάδε λέγει Κύριος: «Εξαιτίας σας ακατάπαυστα το όνομά μου βλασφημείται μεταξύ των εθνών· γι' αυτό ο λαός μου θα γνωρίσει το όνομά μου· γι' αυτό την ημέρα εκείνη [θα γνωρίσει] ότι εγώ είμαι αυτός που ομιλεί, παρίσταμαι ως ωραιότητα πάνω στα όρη, ως πόδες εκείνου που ευαγγελίζεται μήνυμα ειρήνης, ως εκείνος που ευαγγελίζεται αγαθά, διότι θα κάνω ακουστή τη σωτηρία σου, λέγοντας: Σιών, θα βασιλεύσει ο Θεός σου». Και αυτή η προφητεία θα εφάρμοζε με τον πλέον εύλογο τρόπο στον Σωτήρα, εφόσον κατά την επίγεια παρουσία Του εκπληρώθηκε το: «ότι εγώ είμαι, αυτός που ομιλεί, παρίσταμαι». Στον πρώτο λοιπόν λαό λέχθηκαν κατά πρόσωπο τα λόγια από το: «εξαιτίας σας διαρκώς το όνομά μου βλασφημείται μεταξύ των εθνών»· ενώ τα λόγια από το: «γι' αυτό θα γνωρίσει ο λαός μου το όνομά μου την ημέρα εκείνη», θα μπορούσαν να νοηθούν για τα έθνη που πίστεψαν σε Αυτόν. Αυτός λοιπόν είναι εκείνος που και προηγουμένως, άλλοτε δι' αγγέλων και άλλοτε διά προφητών, ομίλησε στους ανθρώπους· και έπειτα, αφού παρουσιάστηκε και πάλι σε αυτούς και κήρυξε Αυτοπροσώπως τη σωτηρία σε όλους, το ποιο ακριβώς νόημα έχει [η διδασκαλία Του], ο φιλομαθής ερευνώντας θα το κατανοήσει.

Ο ίδιος ο Κύριος, ομολογώντας ξεκάθαρα μέσα από αυτά την παρουσία Του ανάμεσα στους ανθρώπους, ελέγχει τον λαό των Ιουδαίων, επειδή δεν πρόκειται να Τον δεχτούν όταν έλθει ούτε να Τον υπακούσουν όταν τους καλέσει. Και αυτό, σαν να απολογείται, διδάσκει ότι υπήρξε η αιτία της δικής τους αποβολής· διότι, λέγει, εφόσον «ήλθα και δεν υπήρχε» ανάμεσά σας «άνθρωπος, και κάλεσα και δεν υπήρχε κανείς που να υπακούει», γι' αυτό, λέγει, «πουληθήκατε εξαιτίας των αμαρτιών σας», καθόσον εσείς οι ίδιοι, από μόνοι σας, γίνατε αποστάτες της δικής μου κλήσης, και όχι επειδή εγώ σας έδωσα «διαζύγιο» (βιβλίον αποστασίου). Είναι δε σαφές ότι αυτά απευθύνονται προς τον λαό της περιτομής. Συγχρόνως δε τους φανερώνει όσα τόλμησαν κατά το πάθος, λέγοντας: «Έδωσα την πλάτη μου σε μαστιγώσεις, και τα μάγουλά μου σε ραπίσματα», και τα όσα ακολουθούν. Αλλά αυτά θα τύχουν της προσήκουσας ερμηνείας με την κατάλληλη ευκαιρία. 〈Από τον ίδιο〉. «Αυτά λέγει ο Κύριος: εξαιτίας σας το όνομά μου βλασφημείται ανάμεσα στα έθνη. Γι' αυτό ο λαός μου θα γνωρίσει 〈το όνομά μου〉 κατά την ημέρα εκείνη, ότι εγώ είμαι αυτός που ομιλεί. Παρουσιάζομαι σαν την ωραιότητα πάνω στα βουνά, σαν τα πόδια εκείνου που φέρνει το χαρμόσυνο άγγελμα της ειρήνης, σαν εκείνον που ευαγγελίζεται αγαθά, διότι θα κάνω ξακουστή τη σωτηρία σου, λέγοντας: Σιών, ο Θεός σου θα βασιλεύσει. Υψώθηκε η φωνή των φρουρών σου, και με τη φωνή αυτή όλοι μαζί θα ευφρανθούν· διότι θα δουν κατά πρόσωπο (οφθαλμόν προς οφθαλμόν), όταν ο Κύριος ελεήσει τη Σιών».

«Ας ξεσπάσουν σε ευφροσύνη ταυτόχρονα τα έρημα μέρη της Ιερουσαλήμ, διότι ο Κύριος την ελέησε και λύτρωσε την Ιερουσαλήμ. Και θα αποκαλύψει τον άγιο βραχίονά του ενώπιον όλων των εθνών, και θα δουν όλα τα πέρατα της γης τη σωτηρία που προέρχεται από τον Θεό μας.» Μετά από αυτά επισυνάπτεται, κάτω από έναν και τον αυτόν ειρμό, η προφητεία για το πάθος του Χριστού, την οποία και θα εκθέσω εν ευθέτω χρόνω. Ενώ λοιπόν είναι ένας και ο αυτός Κύριος, εκείνος που είπε στην προηγούμενη περικοπή προς τον λαό των Ιουδαίων: «για τις αμαρτίες σας πουληθήκατε, και για τις ανομίες σας απομάκρυνα τη μητέρα σας, διότι ήλθα, και δεν υπήρχε άνθρωπος· κάλεσα, και δεν υπήρχε κανείς να υπακούσει», μέσα από το προκείμενο χωρίο λέγει προς τους ίδιους: «εξαιτίας σας το όνομά μου βλασφημείται ανάμεσα στα έθνη». Έπειτα, δείχνοντας ότι έχει άλλον λαό εκτός από αυτούς, προσθέτει: «γι' αυτό ο λαός μου θα γνωρίσει το όνομά μου», και διδάσκει ότι όχι κάποιος άλλος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος που μίλησε μέσω των προφητών θα έλθει κάποτε στον κόσμο, λέγοντας: «εγώ είμαι αυτός που ομιλεί· είμαι παρών».

ΠΣΤ΄. Και οι μεν δαίμονες φρίττουν ακόμη και τώρα όταν καλείται ο Χριστός, και ούτε από τη δική μας κακία έχει εξασθενήσει η δύναμη αυτού του ονόματος. Εμείς όμως δεν ντρεπόμαστε να καθυβρίζουμε ένα τόσο σεπτό πράγμα και όνομα, αν και σχεδόν Τον ακούμε να φωνάζει φανερά καθημερινά: «Διότι το όνομά μου βλασφημείται εξαιτίας σας ανάμεσα στα έθνη».

Επομένως, σύμφωνα με τον συγγραφέα, εάν ο ίδιος είναι άνθρωπος και Θεός, έχοντας με οποιονδήποτε τρόπο αυτή τη συνάφεια, είτε επειδή συνέδραμε ολόκληρη η φύση είτε επειδή υπήρξε ελλιπής, δεν πρόκειται να αποφύγει εκείνη την άτοπη σύνθεση του ονόματος. Και εάν οι Έλληνες, μαθαίνοντας αυτά από αυτόν, διακωμωδήσουν το μυστήριό μας, οπωσδήποτε εκείνος που έδωσε την αφορμή για τη βλασφημία θα υποπέσει στην προφητική κατάρα, η οποία λέει: Αλίμονο σε εκείνον εξαιτίας του οποίου το όνομά μου βλασφημείται ανάμεσα στα έθνη!

Αγιασθήτω το όνομά σου. Διότι, αν δεν λεγόταν αυτό από εμένα, άραγε είναι δυνατόν να μην είναι άγιο το όνομα του Θεού; Ελθέτω η βασιλεία σου. Τι, αλήθεια, έχει αποξενωθεί από την εξουσία του Θεού, εκείνου που έχει περιλάβει με τη σπιθαμή του ολόκληρο τον ουρανό, όπως λέει ο Ησαΐας, εκείνου που κρατά στη χούφτα του ολόκληρη τη γη, εκείνου που συγκρατεί στο χέρι του την υγρή φύση, ο οποίος έχει αγκαλιάσει ολόκληρη την εγκόσμια και την υπερκόσμια κτίση; Εάν, λοιπόν, το όνομα του Θεού είναι πάντοτε άγιο, και τίποτα δεν έχει διαφύγει από την ισχύ της κυριαρχίας του Θεού, αλλά αυτός εξουσιάζει τα πάντα, και ως προς τον αγιασμό δεν έχει ανάγκη από καμία προσθήκη εκείνος που είναι σε όλα ανελλιπής και τέλειος, τι θέλει να πει η προσευχή, «Αγιασθήτω το όνομά σου, ελθέτω η βασιλεία σου»; Ή μήπως ο λόγος με αυτό το είδος της προσευχής διδάσκει κάτι τέτοιο, ότι δηλαδή η ανθρώπινη φύση είναι αδύναμη για την απόκτηση κάποιου αγαθού, και για τον λόγο αυτό δεν θα μπορούσε να πραγματοποιηθεί τίποτα από όσα επιδιώκουμε, εάν η θεία συνδρομή δεν κατορθώσει το αγαθό μέσα μας; Και το κεφάλαιο όλων των αγαθών είναι το να δοξάζεται το όνομα του Θεού μέσα από τον δικό μου βίο. Η έννοια αυτή θα μας γινόταν πιο κατανοητή μέσα από το αντίθετό της. Άκουσα κάπου την Αγία Γραφή να κατακρίνει εκείνους οι οποίοι γίνονται αίτιοι της βλασφημίας κατά του Θεού. Διότι αλίμονο, λέει, σε εκείνους εξαιτίας των οποίων το όνομά μου βλασφημείται ανάμεσα στα έθνη. Και αυτό έχει ως εξής.

«Λαός, τον οποίο δεν γνώριζα, με υπηρέτησε· με το πρώτο άκουσμα με υπάκουσε· ξένοι υιοί μου φέρθηκαν με ψεύδος· ξένοι υιοί φθάρηκαν και απομακρύνθηκαν χωλαίνοντας από τα μονοπάτια τους.» Ο Μωυσής, μιλώντας εκ προσώπου του Θεού προς τον Αβραάμ, αναφέρει: «Και στο πρόσωπό σου θα ευλογηθούν όλα τα πέρατα της γης.» Και πάλι: «Θα αποστρέψω το πρόσωπό μου από αυτούς, και θα τους δείξω τι πρόκειται να τους συμβεί στα έσχατα, διότι είναι γενεά διεστραμμένη. Υιοί στους οποίους δεν υπάρχει καμία πίστη· αυτοί με προκάλεσαν σε ζηλοτυπία για κάτι που δεν είναι Θεός, με εξόργισαν με τα είδωλά τους, και εγώ θα τους προκαλέσω σε ζηλοτυπία για ένα έθνος που δεν είναι καν έθνος· θα τους εξοργίσω με ένα έθνος ασύνετο.» Και αλλού λέει: «Θα παραδώσει τους πονηρούς αντί της ταφής του.» Ο Ησαΐας: «Έγινα φανερός σε εκείνους που δεν με αναζητούσαν, βρέθηκα από εκείνους που δεν ρωτούσαν για εμένα. (Είπα: Ιδού, είμαι παρών σε ένα έθνος, οι οποίοι δεν επικαλέστηκαν το όνομά μου.») Ο Δαβίδ: «Έγινα αποξενωμένος για τους αδελφούς μου, και ξένος για τους υιούς της μητέρας μου.» Σχετικά δε με τα έθνη λέει: «Θα εξαγγείλω το όνομά σου στους αδελφούς μου, εν μέσω της Εκκλησίας θα σε υμνήσω.» Σχετικά με τους Ιουδαίους: «Εξαιτίας σας βλασφημείται το όνομά μου διαπαντός ανάμεσα στα έθνη.» Ο Μαλαχίας: «Δεν υπάρχει το θέλημά μου ανάμεσά σας, λέει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ.» (

Εξέγερσου, εξέγερσου, Σιών, ντύσου τη δύναμή σου, Σιών, και ντύσου τη δόξα σου, Ιερουσαλήμ, αγία πόλη· διότι δεν πρόκειται πλέον να περάσει μέσα από εσένα απερίτμητος και ακάθαρτος. Τίναξε από πάνω σου το χώμα και σήκω, κάθισε, Ιερουσαλήμ, βγάλε τα δεσμά από τον τράχηλό σου, αιχμάλωτη θυγατέρα της Σιών. Διότι αυτά λέει ο Κύριος: Πουληθήκατε δωρεάν και δεν θα λυτρωθείτε με αργύρια. Έτσι λέει ο Κύριος: Στην Αίγυπτο κατέβηκε ο λαός μου αρχικά για να κατοικήσει εκεί ως ξένος, και στους Ασσυρίους οδηγήθηκαν με τη βία· και τώρα τι κάνετε εδώ; αυτά λέει ο Κύριος: Επειδή ο λαός μου συνελήφθη δωρεάν, απορείτε και θρηνείτε ... γι' αυτό ο λαός μου θα γνωρίσει το όνομά μου εκείνη την ημέρα, διότι εγώ είμαι αυτός που ομιλεί, παρίσταμαι ως ωραιότητα πάνω στα όρη, ... ως αυτός που φέρνει χαρμόσυνες ειδήσεις για αγαθά, διότι θα κάνω ακουστή τη σωτηρία σου ... διότι η φωνή των φρουρών σου υψώθηκε, και με τη φωνή αυτή όλοι μαζί θα ευφρανθούν· διότι θα δουν κατάματα, όταν ο Κύριος ελεήσει τη Σιών. Ας ξεσπάσουν σε ευφροσύνη όλα μαζί τα ερημωμένα μέρη της Ιερουσαλήμ, διότι ο Κύριος την ελέησε και λύτρωσε την Ιερουσαλήμ. Και ο Κύριος θα αποκαλύψει τον άγιο βραχίονά του ενώπιον όλων των εθνών ...

Σας τα γράφω δε αυτά, όχι επειδή έμαθα ότι υπάρχουν τέτοιοι ανάμεσά σας (αλλά ούτε και να επιτρέψει ποτέ ο Θεός να φτάσει κάτι τέτοιο στα αυτιά μου, Εκείνος που δεν λυπήθηκε τον ίδιο Του τον Υιό για χάρη της αγίας Εκκλησίας), αλλά, επειδή προβλέπω τις ενέδρες του πονηρού, σας προφυλάσσω εκ των προτέρων με αυτές τις παραγγελίες, ως παιδιά μου αγαπητά και πιστά εν Χριστώ, ποτίζοντάς σας από πριν με το προφυλακτικό φάρμακο ενάντια στη λοιμώδη νόσο των ανυπότακτων, την αρρώστια των οποίων αποφεύγετε με την ευδοκία του Χριστού, του Κυρίου μας. Εσείς, λοιπόν, αναλαμβάνοντας την πραότητα, να γίνεστε μιμητές των παθημάτων του Χριστού και της αγάπης Του, με την οποία μας αγάπησε, δίνοντας τον εαυτό Του λύτρο για εμάς, ώστε με το αίμα Του να μας καθαρίσει από την παλαιά ασέβεια και να μας χαρίσει ζωή, εμάς που ήμασταν έτοιμοι πια να χαθούμε εξαιτίας της κακίας που υπήρχε μέσα μας. Κανένας από εσάς, λοιπόν, ας μην έχει κάτι εναντίον του πλησίον του· διότι «συγχωρείτε», λέει ο Κύριός μας, «και θα συγχωρεθείτε». Μη δίνετε αφορμές στους εθνικούς, για να μη βλασφημείται ο λόγος και η διδασκαλία εξαιτίας μερικών άφρονων ανθρώπων. Διότι, «αλίμονο», λέει ο προφήτης εκ μέρους του Θεού, «σε εκείνον εξαιτίας του οποίου βλασφημείται το όνομά μου ανάμεσα στα έθνη».

Κανείς σας να μην έχει τίποτε εναντίον του πλησίον του. Μη δίνετε αφορμές στους εθνικούς, ώστε να μη βλασφημείται εξαιτίας μερικών άφρονων το πλήθος του Θεού. Διότι, αλίμονο σε εκείνον εξαιτίας του οποίου μάταια «το όνομά μου βλασφημείται» ανάμεσα σε κάποιους. Κάντε, λοιπόν, τον κουφό όταν κάποιος σας μιλάει χωρίς τον Ιησού Χριστό, ο οποίος προέρχεται από το γένος του Δαβίδ και από τη Μαρία, ο οποίος αληθινά γεννήθηκε, έφαγε και ήπιε, αληθινά διώχθηκε επί Ποντίου Πιλάτου, αληθινά σταυρώθηκε και πέθανε, μπροστά στα μάτια των επουρανίων και των επιγείων και των υποχθονίων. Ο οποίος επίσης αληθινά αναστήθηκε από τους νεκρούς, αφού τον ανέστησε ο Πατέρας του, ο οποίος, κατά τον ίδιο τρόπο, θα αναστήσει έτσι και εμάς που πιστεύουμε σε αυτόν, δηλαδή θα μας αναστήσει ο Πατέρας του εν Χριστώ Ιησού, χωρίς τον οποίο δεν έχουμε την αληθινή ζωή.

ΥΕ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΔΙΑΚΟΝΟ ΠΑΛΛΑΔΙΟ. Σχετικά με το: «Εξαιτίας σας βλασφημείται το όνομά μου ανάμεσα στα έθνη». Επειδή μου έγραψες ρωτώντας τι σημαίνει το: «Το όνομά μου εξαιτίας σας βλασφημείται», σου απαντώ ότι, επειδή οι Ιουδαίοι όταν αμάρταναν παραδίνονταν σε αιχμαλωσίες, και εκείνοι που τους αιχμαλώτιζαν απέδιδαν τη νίκη όχι στην οργή του Θεού, αλλά στη δύναμη των δικών τους ειδώλων, κατηγορώντας έτσι την παντοδύναμη δεξιά του Θεού για αδυναμία· γι' αυτόν τον λόγο ειπώθηκε αυτό. Διότι οι ίδιοι γίνονταν η αιτία, με το να αμαρτάνουν και να παραδίδονται στους εχθρούς, για μια τέτοια εσφαλμένη αντίληψη και βλασφημία.

Διότι, όταν λέγει: «όλες οι δυνάμεις αυτού», συμπεριλαμβάνει όλο το ουράνιο πλήθος. Μήπως κάπου είδες τον αμαρτωλό; Διότι πώς ήταν δυνατόν, λέγει, να φανεί στον ουρανό; Λοιπόν, έλα να σε κατεβάσουμε και στη γη, μεταφέροντάς σε στο άλλο μέρος του χορού· και ούτε εδώ θα τον δεις πάλι. «Αινείτε τον Κύριο από τη γη, οι δράκοντες και όλες οι άβυσσοι, τα θηρία και όλα τα κτήνη, τα ερπετά και τα φτερωτά πτηνά». Όχι μάταια, ούτε τυχαία σιώπησα λέγοντας αυτά στο μεταξύ, αλλά συγχύστηκε ο λογισμός του νου μου και μου προέκυψε να δακρύσω πικρά και να θρηνήσω δυνατά. Διότι τι θα μπορούσε να είναι πιο αξιοθρήνητο, πες μου, από το ότι σκορπιοί, οχιές και δράκοντες καλούνται προς δοξολογία Εκείνου που τους εποίησε, ενώ μόνος ο αμαρτωλός απουσιάζει από αυτή την ιερή χοροστασία; Και δικαίως. Διότι είναι θηρίο πονηρό και ανήμερο, το οποίο δεν επιδεικνύει την κακία του εναντίον των συνδούλων σωμάτων, αλλά εκχέει τον ιό της πονηρίας του ενάντια στη δεσποτική δόξα. «Διότι εξαιτίας σας», λέγει, «το όνομά μου βλασφημείται μεταξύ των εθνών». Γι' αυτόν τον λόγο ο προφήτης τον απώθησε από την οικουμένη, ωσάν από ιερή πατρίδα, και τον μετοίκησε στην υπερορία.

β΄. Ότι δε αυτό επιφέρει μέγιστο κίνδυνο σε όσους τους δίνουν αφορμή για βλασφημία, ας ακούσουμε τον προφήτη που ανακράζει και λέει εκ προσώπου του Θεού: «Αλίμονό σας, διότι εξαιτίας σας το όνομά μου βλασφημείται στα έθνη». Φοβερός είναι ο λόγος αυτός και γεμάτος φρίκη. Διότι αυτό το «Ουαί» είναι σαν να θρηνεί κανείς για εκείνους που πρόκειται να παραδοθούν σε εκείνη την αδυσώπητη κόλαση. Όπως, λοιπόν, για εκείνους που εξαιτίας της δικής τους αμέλειας παρέχουν στους άλλους την αιτία της βλασφημίας επιφυλάσσεται τόσο μεγάλη τιμωρία, έτσι πάλι, για εκείνους που επιμελούνται την αρετή, γίνεται αφορμή για αμέτρητα στεφάνια.

Έπειτα, στη συνέχεια προσθέτει το πολύ βαρύτερο, λέγοντας: «Εσύ που καυχιέσαι για τον νόμο, με την παράβαση του νόμου ατιμάζεις τον Θεό;». Διατύπωσε δύο εγκλήματα, ή μάλλον τρία: και ότι ατιμάζουν τον Θεό, και ότι τον ατιμάζουν με τα ίδια εκείνα μέσα για τα οποία οι ίδιοι τιμήθηκαν, και ότι ατιμάζουν εκείνον που τους τίμησε, πράγμα που αποτελούσε το αποκορύφωμα της έσχατης αγνωμοσύνης. Έπειτα, για να μη φανεί ότι τους κατηγορεί αυθαίρετα, παρουσίασε τον προφήτη ως κατήγορό τους, τώρα μεν εν συντομία, επιγραμματικά και περιληπτικά, αργότερα δε και αναλυτικά· και τώρα μεν επικαλείται τον Ησαΐα, μετά δε από αυτά τον Δαβίδ, οπότε και παρέθεσε περισσότερους ελέγχους. Διότι, λέει, δεν σας τα λέω αυτά επειδή εγώ σας λοιδορώ· άκουσε τι λέει ο Ησαΐας: «Το όνομα του Θεού εξαιτίας σας βλασφημείται μεταξύ των εθνών». Ιδού πάλι και άλλη διπλή κατηγορία. Διότι, λέει, όχι μόνο οι ίδιοι τον υβρίζουν, αλλά παρακινούν και άλλους σε αυτό.

Διότι οι Σκύθες και οι Θράκες και οι Μαυριτανοί και οι Ινδοί και οι Πέρσες και οι Σαυρομάτες, καθώς και όσοι κατοικούσαν την Ελλάδα και την Ήπειρο, και σχεδόν ολόκληρη η υφήλιος ήταν αφιερωμένη στους δαίμονες, και από εκείνους τους αλάστορες κυριευόταν με μανία κάθε χώρα και πόλη και έρημος, και η γη και η θάλασσα, και η βαρβαρική γη και η Ελλάδα, και τα βουνά και οι κοιλάδες και οι λόφοι. Μόνο δε το έθνος των Ιουδαίων, το οποίο φαινόταν να έχει ευσέβεια, διέθετε προφήτες και μικρά σπέρματα θεογνωσίας. Αλλά και αυτά με την πάροδο του χρόνου καταχώνονταν, και οι διδάσκαλοι του γένους εκείνου γίνονταν πικροί κατήγοροι των αμαρτημάτων τους· και τόσο απείχαν από το να διαπαιδαγωγούν τους άλλους και να τους καθοδηγούν προς την ευσέβεια, ώστε μάλιστα γίνονταν τότε στους άλλους αίτιοι σκανδάλων. Και φανερώνοντας αυτό το γεγονός, ο προφήτης έλεγε: «Εξαιτίας σας το όνομά μου βλασφημείται ανάμεσα στα έθνη».

Για ποιον λόγο, λοιπόν, δεν το είπαν μία φορά και σιώπησαν, ούτε δεύτερη και σταμάτησαν, αλλά πρόσθεσαν και τρίτη; Δεν είναι ολοφάνερο ότι το έκαναν αυτό, επειδή ανέπεμπαν τον ύμνο στην Τριάδα; Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ο μεν Ιωάννης λέει ότι έχει ειπωθεί για τον Υιό, ο δε Λουκάς για το Πνεύμα, και οι προφήτες για τον Πατέρα. Και τα όσα ακολουθούν μας φανερώνουν αυτό ακριβώς το νόημα. Διότι, μετά τον ύμνο, πρόσθεσαν: «Πλήρης πᾶσα ἡ γῆ τῆς δόξης αὐτοῦ», πράγμα που αποτελούσε ακριβή προφητεία· προαναγγέλλουν δηλαδή τη μελλοντική γνώση, διά της οποίας η οικουμένη γέμισε από τη δόξα του Θεού· καθώς στο παρελθόν, την εποχή που λέγονταν αυτά, όχι μόνο το υπόλοιπο μέρος της οικουμένης, αλλά και η ίδια η χώρα της Ιουδαίας ήταν γεμάτη από μεγάλη ασέβεια και κανένας πουθενά δεν δόξαζε τον Θεό. Και μάρτυρας είναι ο ίδιος ο προφήτης, ο οποίος λέει: «Εξαιτίας σας το όνομά μου βλασφημείται ανάμεσα στα έθνη».

Διότι ευχαρίστως θα τους ρωτούσα για ποιον λέγονται αυτά. Για τον Παντοκράτορα, θα πουν. Όμως, το όνομά του δεν ήταν θαυμαστό σε όλη τη γη. Και το μαρτυρεί ο Ησαΐας λέγοντας: «Εξαιτίας σας το όνομά μου βλασφημείται ανάμεσα στα έθνη». Εάν λοιπόν αυτοί που τον λάτρευαν γίνονταν η αιτία να βλασφημείται, πού ήταν το θαυμαστό; Διότι, βέβαια, το ότι από τη φύση του είναι θαυμαστό, είναι ολοφάνερο· στους ανθρώπους όμως της εποχής εκείνης, για τους περισσότερους, δεν ήταν θαυμαστό, αλλά αντίθετα ήταν ευκαταφρόνητο.

Πότε όμως έγινε αυτό, αν όχι όταν άνθισαν τα δικά μας; Διότι τον παλαιό καιρό, όχι μόνο δεν ευλογούνταν στην Παλαιστίνη, αλλά και βλασφημούνταν εξαιτίας των Ιουδαίων που κατοικούσαν σε αυτήν. «Διότι εξαιτίας σας», λέει, «το όνομά μου βλασφημείται ανάμεσα στα έθνη». Τώρα όμως υμνείται παντού στην οικουμένη. Αυτό ακριβώς φανερώνοντας και ένας άλλος προφήτης έλεγε: «Θα εμφανιστεί ο Κύριος, και θα εξολοθρεύσει όλους τους θεούς των εθνών, και θα τον προσκυνήσει ο καθένας από τον τόπο του». Και ένας άλλος πάλι: «Διότι και ανάμεσά μας θα κλειστούν οι θύρες, και δεν θα ανάψει άσκοπα το θυσιαστήριό μου· διότι από την ανατολή του ηλίου μέχρι τη δύση το όνομά μου έχει δοξαστεί ανάμεσα στα έθνη, και σε κάθε τόπο προσφέρεται θυμίαμα στο όνομά μου και θυσία καθαρή».

Είτε, λοιπόν, επιδιώκουμε την αρετή, ας έχουμε ως σκοπό προπαντός αυτό, το να αποκομίζουμε τον έπαινο από τον μόνο Θεό, και ας μη δίνουμε καμία απολύτως σημασία στον έπαινο των ανθρώπων· είτε πάλι δείχνουμε ραθυμία, ας μας φοβίζει και ας συστέλλει τους λογισμούς μας εκείνο το γεγονός, εννοώ το αδέκαστο κριτήριο, και η έλευση εκείνης της φοβερής ημέρας, καθώς και το ότι οι πράξεις μας τείνουν προς τη βλασφημία του Θεού. Όπως ακριβώς, λοιπόν, για εκείνους που επιδιώκουν την αρετή λέει: «Όσους με δοξάζουν, θα τους δοξάσω», έτσι άκουσε πάλι τον προφήτη να λέει: «Αλίμονό σας, διότι εξαιτίας σας το όνομά μου βλασφημείται μεταξύ των εθνών». Βλέπεις πόση αγανάκτηση κρύβει αυτός ο λόγος; Πώς όμως μπορούμε να δοξάσουμε τον Θεό; Με το να ζούμε προς δόξαν του Θεού και να λάμπει έτσι ο βίος μας, όπως ακριβώς έλεγε και αλλού: «Ας λάμψει το φως σας μπροστά στους ανθρώπους, ώστε να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς». Διότι τίποτα δεν κάνει να δοξάζεται τόσο ο Δεσπότης μας, όσο η άριστη πολιτεία. Επειδή, όπως ακριβώς το ηλιακό φως με τις δικές του ακτίνες καταυγάζει τα μάτια εκείνων που το βλέπουν, έτσι και η αρετή, προσελκύοντας όλους όσοι τη βλέπουν προς τη θέασή της, παρακινεί σε δοξολογία του Δεσπότη όσους σκέφτονται ορθά.

Επειδή, λοιπόν, όλα τα πράγματα της οικουμένης βρίσκονταν σε κακή κατάσταση, και παντού επικρατούσε η ασέβεια, και η κνίσα και ο καπνός, και ούτε ο νόμος είχε ισχύ, ούτε οι προφήτες έφεραν διόρθωση, ούτε οι προτροπές ωφέλησαν, ούτε τα θαύματα, ούτε η παιδαγωγική δοκιμασία, ούτε οι τιμωρίες, αλλά και η γη μολυνόταν από ανθρώπινα αίματα, και η ίδια η φύση αγνοούνταν· διότι θυσίασαν τους υιούς και τις θυγατέρες τους στα δαιμόνια. Τα θυσιαστήρια κατασκάπτονταν, οι προφήτες θανατώνονταν, και ο ναός της ευσέβειας μετατρεπόταν σε ερείπιο και καταγώγιο ειδώλων, και ο λαός, ο οποίος είχε παρουσιαστεί προκειμένου να διαπαιδαγωγήσει τους άλλους, γινόταν στους υπολοίπους αφορμή βλασφημίας· διότι «το όνομά μου εξαιτίας σας βλασφημείται», λέγει, «μεταξύ των εθνών»· και οι θυσίες αποδοκιμάζονταν, όπως και οι γιορτές και οι νουμηνίες και τα σάββατα, και κάθε άλλο είδος λατρείας είχε αποβληθεί, καθώς η αρετή είχε παραμεληθεί. Ακουγόταν φωνή από ψηλά, από τον Θεό που κατηγορούσε, και φωνές από κάτω, από τους προφήτες που οδύρονταν, και φωνές από παντού, επειδή τα πράγματα πήγαιναν άσχημα, και ήταν μεγάλη η δύναμη της κακίας, και υπήρχε κάποιο πυκνό σύννεφο και βαθιά νύχτα. Τα έργα της πονηρίας γίνονταν φανερά με θράσος, ενώ της αρετής είχαν παραμεριστεί, και η τρικυμία υψωνόταν έντονα, και τα κύματα έρχονταν αλλεπάλληλα, και τα ναυάγια ήταν πυκνά και συνεχή, και όλοι καταποντίζονταν. Δεν ακουγόταν η φωνή του κυβερνήτη, ούτε η τέχνη των ναυτών είχε ισχύ, αλλά επικρατούσαν τα πονηρά πνεύματα, και δεν υπήρχε καμία ελπίδα σωτηρίας, ούτε τολμούσε κανείς να παρακαλέσει τον Θεό· διότι πώς θα μπορούσε να το κάνει, όταν από τη μια μεριά οι προφήτες κατηγορούσαν, και από την άλλη οι άγγελοι, οι οποίοι επέβλεπαν το κάθε έθνος, έκρυβαν τα πρόσωπά τους από ντροπή;