Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 53:3

Η δική μας απόκριση προς αυτούς Διότι είναι και αυτό ένα από τα ομολογημένα: εάν ο Χριστός είναι μία φύση, και αυτή αναγνωρίζεται ως ολόκληρη θεότητα, τότε δεν είναι δυνατόν να υποστεί καθόλου κάποια μείωση ή έλλειψη ή αφαίρεση ή διάζευξη ή ελάττωση ή αναπλήρωση· επειδή η θεία φύση είναι πάντοτε και στους αιώνες η ίδια, εξίσου και αδιαλείπτως, και αμειώτως υπάρχουσα, χωρίς να μπορεί να υποστεί ούτε έλλειψη ούτε προσθήκη, αλλά σε κάθε χρόνο και τόπο και πράγμα είναι όμοια, σώα και αδιάλειπτη. Εάν λοιπόν μία είναι η φύση του Χριστού και μία η ενέργειά του, και αυτή θεία, τότε ο Χριστός οφείλει οπωσδήποτε να βρίσκεται σε κάθε τόπο όμοιος και αδιάλειπτος ως Θεός. Έλα λοιπόν εδώ, ω αιρετικέ, και ακολούθησέ με με τα δυο σου πόδια σε τέσσερις τόπους του πάθους του Χριστού· εννοώ όταν αυτός ήταν νεκρός στο μνήμα του Ιωσήφ. Έπειτα, από το μνήμα έλα μαζί μου στον άδη· και από τον άδη ας πάμε στον παράδεισο· και από τον παράδεισο πάλι έλα έξω από τον τάφο, στον κήπο, όπου τον είδε η Μαγδαληνή Μαρία με μορφή κηπουρού. Διότι, εάν ο Χριστός είναι μόνο θεότητα, όπως λέγετε, τότε βρίσκεται σε κάθε τόπο όμοιος και αδιάλειπτος ως Θεός· γιατί το θείο είναι αδιάλειπτο. Και πώς λοιπόν στον τάφο είναι ο Χριστός ελλιπής, αφού χωρίσθηκε από αυτόν η νοερά ψυχή, όταν είπε: «Πάτερ, στα χέρια σου παραδίδω το πνεύμα μου»; Ας κατεβούμε και στον άδη και ας δούμε εκεί τον Χριστό, πώς σκυλεύει το δεσμωτήριο. Ας ρωτήσουμε τον Αδάμ, ας ρωτήσουμε τα σώματα και τα στόματα των αγίων που αναστήθηκαν, για να μας πουν πώς είδαν στον άδη τον Χριστό: με ποιο σώμα, με ποια φύση, με ποια μορφή ήλθε και κατέβηκε στα καταχθόνια· πώς περπάτησε στα ίχνη της αβύσσου· με ποια φύση άνοιξαν από φόβο οι πύλες του θανάτου· ποια μορφή είδαν και έφριξαν οι πυλωροί του άδη; Άραγε είδαν γυμνή τη θεία φύση; Μη γένοιτο. Διότι Θεό κανείς δεν είδε ποτέ. Αλλά τι λοιπόν; Άραγε αντίκρισαν τη σάρκα του Δεσπότη; Καθόλου. Διότι αυτή, αν και θεοφόρος, κειτόταν στον τάφο νεκρή και ακίνητη. Λοιπόν, επάνω στον σταυρό, καθώς λέει ο προφήτης, είδαμε τον Χριστό, και δεν είχε σωματικό είδος ούτε κάλλος· αλλά το είδος του σώματός του ήταν άτιμο, εκλείπον σε σχέση με τους υιούς των ανθρώπων. Μέσα δε στον τάφο τον είδαμε, και δεν είχε ψυχή ούτε πνεύμα ανθρώπου. Μέσα δε στον άδη τον είδαμε, και δεν είχε σώμα ούτε αίμα ούτε οστά ούτε πάχος ούτε υλικό είδος, αλλά μόνη νοερά, θεοφόρο ψυχή, χωρισμένη από το σώμα. Μέσα δε στον παράδεισο, μαζί με τον ληστή, τον είδαμε, και δεν είχε ούτε ψυχή ούτε σώμα, αλλά μόνο με τη θεότητά του, που είναι παντού παρούσα, ήταν μαζί με τον ληστή, όπως και πρωτύτερα ο Θεός ήταν μαζί με τον Αδάμ γυμνός και ασώματος, όπως μόνο ο ίδιος γνωρίζει, ορώμενος από εκείνον και μένοντας αόρατος. Και πάλι, μετά την τριήμερη ταφή, είδαμε τον Χριστό να έχει αναστηθεί και να έχει επιστρέψει στον εαυτό του, όπως λέει ο Γρηγόριος, και πάλι να είναι μαζί σώμα και ψυχή και νους και Θεός, και να έχει φανεί πρώτα στη Μαρία μέσα στον κήπο.

Ωστόσο, για εκείνον που έχει σκύψει με προσοχή στα άγια Ευαγγέλια, όσα ο Χριστός υπέστη και έπραξε εκουσίως μετά το βάπτισμά Του είναι πτωχότερα, ευτελέστερα και ατιμότερα από όλα όσα έκανε κατά το ανθρώπινο, όπως εμείς, πριν από το βάπτισμά Του, παρότι ήταν αληθινός Θεός και πριν από την ενανθρώπηση και μετά την ενανθρώπηση. Πες μου λοιπόν: τι υπάρχει φτωχότερο για τον Θεό από αυτό, ή ευτελέστερο, ή ατιμότερο, από το ότι ο δημιουργός του ουρανού και της γης, το απαύγασμα της δόξας του Πατρός, ο χαρακτήρας της υποστάσεώς Του, Εκείνος που βαστάζει τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς Του, ο Θεός που είναι επάνω από όλα, ο ομοούσιος και ομόδοξος Λόγος του Πατρός, ο συναΐδιος του παναγίου Πνεύματος, ο άκτιστος, ο άτρεπτος, ο αυτοφώτιστος, ο μονογενής Υιός, θεληματικά από ανόμους, ως άνομος μαζί με ανόμους, οδηγείται σαρκικά σε θάνατο άτιμο, συλλαμβανόμενος νύχτα σαν κακοποιός, δεσμευόμενος, ραπιζόμενος, γυμνούμενος, εμπτυόμενος, κολαφιζόμενος, μαστιγούμενος, καρφωνόμενος γυμνός επάνω στο ξύλο, τρυπώμενος σαν κατάδικος στα χέρια, στα πόδια και στην πλευρά, και χωρίς να κάνει εκδίκηση για τον εαυτό Του, παρότι είναι παντοδύναμος Θεός, αλλά δεχόμενος ήσυχα για χάρη μας τον θάνατο, σαν πρόβατο; Τότε αληθινά δοκιμάστηκε κατά την ομοιότητά μας, γενόμενος πράγματι νεκρός· τότε, κατά την ομοιότητά μας, είδαμε το πρόσωπό Του, και δεν είχε μορφή ούτε κάλλος· αλλά η μορφή Του ήταν άτιμη, ξεπεσμένη σε σύγκριση με τους υιούς των ανθρώπων.

Σχόλιο. «Η όψη του», λέει, «ήταν ατιμασμένη, υποβαθμισμένη περισσότερο από τους υιούς των ανθρώπων», δηλαδή περισσότερο από όλους τους άλλους καταδίκους ανθρώπους.

Και πάλι: πώς έγινε πρωί; το οποίο σημαίνει φως. Ο Ζακχαίος είπε: Πείσε με από την Παλαιά Διαθήκη, ότι πρέπει αυτός να σταυρωθεί. Ο Αθανάσιος: Το «θα δείτε τη ζωή σας κρεμασμένη απέναντι από τα μάτια σας, και δεν θα πιστέψετε στη ζωή σας», ανήκει στην Παλαιά Διαθήκη. Και το «το πρωί θα πεις, πώς έγινε εσπέρα; και το εσπέρας, πώς έγινε πρωί;», ομοίως είναι από την Παλαιά [Διαθήκη]. Ο Ζακχαίος είπε: Αλλά αυτό δεν είναι σταυρός ούτε θάνατος. Ο Αθανάσιος: Εάν λέει ο Ησαΐας: «Κύριε, ποιος πίστεψε στο κήρυγμά μας; Και ο βραχίονας του Κυρίου σε ποιον αποκαλύφθηκε; Αναγγείλαμε ενώπιόν του πως είναι σαν παιδί, σαν ρίζα σε διψασμένη γη· δεν έχει μορφή ούτε δόξα. Και τον είδαμε, και δεν είχε μορφή ούτε κάλλος· αλλά η μορφή του ήταν άτιμη και κατώτερη από όλων των ανθρώπων»· εάν δε λέει και ο Δαβίδ: «Τρύπησαν τα χέρια μου και τα πόδια μου. Μοιράστηκαν τα ιμάτιά μου μεταξύ τους, και για τον ιματισμό μου έριξαν κλήρο», πώς δεν αντιλαμβάνεσαι τον σταυρό; Ο Ζακχαίος είπε: Ούτε έτσι μνημόνευσες θάνατο. Ο Αθανάσιος: «Άνθρωπος που βρίσκεται σε πληγές και γνωρίζει να υπομένει την ασθένεια, διότι απέστρεψε το πρόσωπό του· ατιμάστηκε και δεν υπολογίστηκε. Αυτός σηκώνει τις αμαρτίες μας, και εξαιτίας των αμαρτιών μας οδυνάται· και εμείς θεωρήσαμε ότι αυτός βρίσκεται σε πόνο, σε πληγή και σε κάκωση· αυτός όμως τραυματίστηκε για τις αμαρτίες μας· η τιμωρία για την ειρήνη μας έπεσε πάνω του, και με τον μώλωπά του εμείς θεραπευθήκαμε».

Ο Ζακχαίος είπε: Όλα όσα ανέφερες, είπες ότι ο προφήτης τα είπε για άνθρωπο. Ο Αθανάσιος: Αναφορικά με τον βραχίονα του Κυρίου που φανερώθηκε, ακούγοντας για βραχίονα του Θεού, εννοεί τη δύναμη του Θεού· διότι το Θείο δεν συντίθεται από μέλη. Ο Ζακχαίος είπε: Τον άκουσα να λέει: άνθρωπος που είναι σε τιμή, και γνωρίζει να υπομένει την ασθένεια. Ο Αθανάσιος: Μου φαίνεται ότι δεν προσέχεις τα λεγόμενα. Τον άκουσες να λέει: «Κύριε, ποιος πίστεψε στο κήρυγμά μας; Και ο βραχίονας του Κυρίου σε ποιον αποκαλύφθηκε; Αναγγείλαμε ενώπιόν του σαν παιδί». Ο Ζακχαίος είπε: Ο βραχίονας του Κυρίου, τον οποίο ονομάζεις δύναμη, μεταβλήθηκε και έγινε παιδί; Ο Αθανάσιος: Δεν μεταβλήθηκε, μη γένοιτο· αλλά, λαμβάνοντας σάρκα, και ευρισκόμενη η δύναμη μέσα στη σάρκα σαν σε ναό, έγινε άνθρωπος· κατά τη σάρκα μεν όντας άνθρωπος, κατά το πνεύμα δε όντας Θεός. Και ως άνθρωπος μεν οδηγούνταν σε σφαγή· ως Θεός δε αναλάμβανε την αμαρτία του κόσμου. Διότι γι' αυτό και ο ίδιος θα κληρονομήσει πολλούς· και αφού έλαβε τα λάφυρα των ισχυρών δαιμόνων, τα διαμοίρασε· τους ανθρώπους, δηλαδή, τους οποίους εκείνοι είχαν από πολύ καιρό λαφυραγωγήσει.

Από αυτήν τη ρήση είναι δυνατόν να κατανοήσει κανείς τη νοοτροπία σας, ότι δηλαδή δεν φοβάστε τον Θεό, ούτε πείθεστε από τις θείες Γραφές. Διότι ο μεν Μωυσής γράφει για τον Θεό ότι «ο Θεός μας είναι πυρ καταναλίσκον»· σχετικά δε με την εν σαρκί παρουσία Του, λέγει ότι ο Κύριος θα αναστήσει προφήτη από τους αδελφούς σας, και ότι η ζωή θα κρέμεται πάνω σε ξύλο, ωσάν το σώμα του Κυρίου να γίνεται ζωή για εμάς. Και ο Ησαΐας επίσης αναφωνεί για τον Θεό λέγοντας: «Ο μεγάλος, ο αιώνιος Θεός, που δημιούργησε τα άκρα της γης, δεν θα πεινάσει ούτε θα κοπιάσει», και τα εξής· ενώ για το πάθος: «Άνθρωπος που φέρει πληγές και γνωρίζει να υποφέρει την ασθένεια». Και τι σημαίνει το «γνωρίζει να υποφέρει την ασθένεια»; Ότι μέσω εκείνου που έπασχε, φανερωνόταν το παθητό. Γι' αυτόν τον λόγο, λέγει, «Γράψε με γραφίδα ανθρώπου στον καινούργιο τόμο», και όχι άμορφης σάρκας. Και ο Απόστολος επίσης λέει: «Άνθρωπος, ο Χριστός Ιησούς, ο οποίος έδωσε τον εαυτό Του για εμάς»· γι' αυτό και αποδίδει την ανάσταση στον προερχόμενο από το σπέρμα του Δαβίδ, μιλώντας για το κατά σάρκα. Σχετικά όμως με τη θεότητά Του: «Διότι ο Λόγος του Θεού είναι ζωντανός και ενεργός, και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπη μάχαιρα». Και ο Κύριος επίσης αποδίδει το πάθος στον Υιό του ανθρώπου, υποδεικνύοντας το κατά σάρκα· ενώ σχετικά με τη θεότητά Του: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα»· και, «Κανείς δεν γνωρίζει ποιος είναι ο Υιός, παρά μόνο ο Πατέρας».

Εκείνος λοιπόν που ενατένισε τη θεότητά του προσφωνεί τον Κύριο ωραίο στο κάλλος. Διότι δεν ανυμνεί το κάλλος της σάρκας. Επειδή τον είδαμε και δεν είχε όψη ούτε κάλλος, αλλά η όψη του ήταν άδοξη, υπολειπόμενη σε σύγκριση με τους υιούς των ανθρώπων. Είναι φανερό λοιπόν ότι ο Προφήτης, αφού αντίκρισε τη λαμπρότητά του και πλημμύρισε από τις αναλαμπές που πήγαζαν από εκεί, πληγωμένος στην ψυχή από αυτό το κάλλος, κινήθηκε προς τον ένθεο έρωτα της νοητής ωραιότητας. Όταν αυτή φανερωθεί στην ανθρώπινη ψυχή, όλα όσα μέχρι πρότινος αγαπούνταν φαίνονται αισχρά και απορριπτέα. Γι' αυτό και ο Παύλος, όταν είδε τον ωραίο στο κάλλος, θεώρησε τα πάντα σκύβαλα, για να κερδίσει τον Χριστό. Εκείνοι μεν που βρίσκονται έξω από τον λόγο της αλήθειας ονομάζουν μωρία το κήρυγμα του Ευαγγελίου, περιφρονώντας την ταπεινότητα των εκφράσεων των Γραφών· εμείς όμως, που καυχόμαστε για τον σταυρό του Χριστού, στους οποίους φανερώθηκαν μέσω του Πνεύματος όσα μας χαρίστηκαν από τον Θεό, όχι με διδάγματα ανθρώπινης σοφίας, γνωρίζουμε ότι πλούσια χάρη έχει εκχυθεί από τον Θεό στους λόγους περί του Χριστού. Γι' αυτό σε σύντομο χρονικό διάστημα το κήρυγμα διέτρεξε σχεδόν όλη την οικουμένη, επειδή πλούσια και άφθονη η χάρη έχει εκχυθεί στους κήρυκες του Ευαγγελίου, τους οποίους η Γραφή ονόμασε και χείλη του Χριστού. Γι' αυτό, μέσα από ταπεινές και αξιοκαταφρόνητες λέξεις, το κήρυγμα του Ευαγγελίου διαθέτει μεγάλη καθοδηγητική και ελκτική δύναμη προς τη σωτηρία.

Και αυτό είναι ίσως εκείνο που υποδηλώνεται από το ρητό. Και πάλι: «Ο Πατήρ μου είναι μεγαλύτερός μου». Διότι έχουν χρησιμοποιήσει και αυτό το ρητό τα αχάριστα κτίσματα, τα γεννήματα του πονηρού. Εγώ όμως έχω πιστέψει ότι και από αυτήν τη φράση δηλώνεται το ότι ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα. Διότι γνωρίζω ότι οι συγκρίσεις γίνονται κυρίως μεταξύ όντων της ίδιας φύσεως. Έτσι, λέμε ότι ένας άγγελος είναι μεγαλύτερος από άλλον άγγελο, ένας άνθρωπος δικαιότερος από άλλον άνθρωπο, και ένα πτηνό ταχύτερο από άλλο πτηνό. Εάν λοιπόν οι συγκρίσεις γίνονται μεταξύ ομοειδών, και ο Πατήρ έχει ονομαστεί μεγαλύτερος από τον Υιό κατά σύγκριση, τότε ο Υιός είναι ομοούσιος με τον Πατέρα. Υπάρχει όμως και κάποια άλλη έννοια που ενυπάρχει στο ρητό. Διότι τι το θαυμαστό υπάρχει εάν ομολόγησε τον Πατέρα μεγαλύτερο από τον εαυτό Του, όντας Λόγος που έγινε σάρκα, από τη στιγμή που φάνηκε και κατώτερος από τους αγγέλους ως προς τη δόξα και από τους ανθρώπους ως προς την όψη; «Διότι τον ελάττωσας», λέει, «λίγο σε σχέση με τους αγγέλους». Και πάλι: «Αυτόν που έχει ελαττωθεί λίγο σε σχέση με τους αγγέλους». Και το: «Τον είδαμε και δεν είχε ούτε όψη ούτε κάλλος, αλλά η μορφή του υπολειπόταν σε σύγκριση με όλους τους ανθρώπους». Όλα αυτά όμως τα ανέχθηκε εξαιτίας της πολλής Του φιλανθρωπίας για το πλάσμα, προκειμένου να διασώσει το χαμένο πρόβατο και το σωσμένο να το συναναμείξει με το ποίμνιο, και αυτόν που κατέβηκε από την Ιερουσαλήμ στην Ιεριχώ και για τον λόγο αυτόν έπεσε σε ληστές, να τον επαναφέρει πάλι υγιή στη δική του πατρίδα.

Το σκήπτρο της μεγαλωσύνης του Θεού, ο Κύριος Ιησούς Χριστός, δεν ήρθε με έπαρση αλαζονείας ούτε υπερηφάνειας, αν και είχε τη δύναμη, αλλά με ταπεινοφροσύνη, όπως ακριβώς το Άγιο Πνεύμα μίλησε για αυτόν· διότι λέει: «Κύριε, ποιος πίστεψε στο κήρυγμά μας; Και ο βραχίονας του Κυρίου σε ποιον αποκαλύφθηκε; Αναγγείλαμε ενώπιόν του, ως παιδί, ως ρίζα σε διψασμένη γη· δεν έχει ομορφιά ούτε δόξα, και τον είδαμε, και δεν είχε ούτε ομορφιά ούτε κάλλος, αλλά η όψη του ήταν άτιμη, υποδεέστερη από την όψη των ανθρώπων· άνθρωπος που βρίσκεται σε πληγή και πόνο και γνωρίζει να υπομένει την ασθένεια, διότι το πρόσωπό του έχει αποστραφεί, ατιμάστηκε και δεν υπολογίστηκε».

Γι' αυτόν τον λόγο δείχνει και το αίμα και τα σημάδια της τρυπημένης πλευράς, για να τους ντροπιάσει κατά τον καιρό της βασιλείας του. «Είναι κόκκινα τα ενδύματά του από τη Βοσόρ, είναι ωραίος με στολή βίαιη». Η λέξη «βίαια» ερμηνεύεται ως δύναμη, ενώ από άλλους ερμηνεύεται ως «πάρα πολύ» και «εξαιρετικά» και «μάλιστα». Λέει, λοιπόν, ότι είναι πάρα πολύ ωραίος στη στολή του, επειδή, αφού ανέλαβε τη δική μας αδοξία, μέσω της δόξας των παθών ελευθέρωσε αυτούς που ήταν υποδουλωμένοι στην ντροπή και τους επανέφερε στην ελευθερία. Ότι βρισκόταν σε ατιμία το λέει ο προφήτης: «Τον είδαμε και δεν είχε μορφή ούτε κάλλος, αλλά η μορφή του ήταν άτιμη και κατώτερη από τους γιους των ανθρώπων». Διότι βρέθηκε μέσα σε φτυσίματα, σε ντροπή, σε χλευασμό, σε πείνα, σε δίψα, σε δικαστήρια, σε απολογίες, σε όχλους Ιουδαίων, σε απειλές, σε περίγελο, σε ύβρεις, σε διωγμούς, σε συκοφαντίες και σε ταλαιπωρίες, πότε μετακινούμενος από τη Γαλιλαία στην Ιουδαία, και πότε διωκόμενος από την Ιουδαία στην Καισάρεια. Ευρισκόμενος μέσα σε αυτές τις καταστάσεις, αληθινά «δεν είχε μορφή ούτε κάλλος».

Επομένως, αναγγείλαμε ότι, πιστεύοντας στον ίδιο τον Χριστό, θα είμαστε ενώπιόν του, δηλαδή θα βρισκόμαστε υπό την επίβλεψή του, ως πεδιάδα, ως ρίζα, δηλαδή ως βλαστάρι σε γη που άλλοτε διψούσε, αλλά κατέστη από αυτόν πλούσια σε νερό. «Δεν υπάρχει σε αυτόν ούτε μορφή ούτε δόξα· και τον είδαμε και δεν είχε ούτε μορφή ούτε κάλλος. Αλλά η μορφή του ήταν άδοξη, κατώτερη από όλους τους ανθρώπους.» Τι άραγε λέει ο προφήτης με αυτά, ή ποιο νόημα θα μπορούσε κανείς να αποδώσει στα λεγόμενα; Ας τα εξετάσουμε, λοιπόν, πάλι προσεκτικά, όσο είναι δυνατόν. Διότι έχει ομολογήσει ότι «Αναγγείλαμε», δηλαδή κάναμε την προφητεία πλήρη, ότι θα έρθει στην κατάλληλη εποχή. Αλλά ίσως κάποιος να έλεγε ως προς αυτό: Τι θα γινόταν, λοιπόν, αν ο Λόγος, όντας Θεός, κατήλθε από τους ουρανούς, στεφανωμένος με θεοπρεπή δόξα, και, λάμποντας με απρόσιτο φως, εμφανίστηκε στους κατοίκους της γης, και ήταν απρόσιτος εξαιτίας της υπερβολικής του δόξας; Άλλωστε, όταν κατέβηκε με μορφή φωτιάς στο όρος Σινά, υπήρχε σκοτάδι, και γνόφος, και θύελλα, και φωτιά που εκτινασσόταν ψηλά, και καπνός, και πολλά άλλα εκτός από αυτά, ικανά να προκαλέσουν τον έσχατο τρόμο και φόβο, ώστε το θέαμα να γίνει αφόρητο σε εκείνους που το αντίκριζαν. Γι' αυτό εξάλλου οι Ισραηλίτες παρακαλούσαν τον πανάριστο Μωυσή να μεσιτεύσει, λέγοντας: «Μίλησε εσύ σε εμάς, και ας μη μας μιλήσει ο Θεός, για να μην πεθάνουμε.»

Διότι εκένωσε τον εαυτό του, παίρνοντας τη μορφή ανθρώπων· και αφού βρέθηκε κατά το σχήμα ως άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του. Και αυτά τα λέμε, όχι επειδή παραλάβαμε την παράδοση μόνο εξ ακοής, αλλά επειδή έχουμε δει με τα ίδια μας τα μάτια αυτόν που κηρύττεται. Τον είδαμε, και δεν είχε ούτε μορφή ούτε κάλλος, δηλαδή κάλλος θεοπρεπές, αλλά η μορφή του ήταν περιφρονημένη. Διότι τα ανθρώπινα είναι μικρά, ευτελή και εντελώς χωρίς δόξα, μπροστά στη θεία και υπέρτατη υπεροχή, και το υπέρλαμπρο κάλλος της φύσης που ξεπερνά τα πάντα. Έχει λεχθεί βέβαια: «Είναι ωραίος στο κάλλος περισσότερο από τους υιούς των ανθρώπων». Και αναφέρει κάτι ακόμη μεγαλύτερο: «Υστερούσε σε σύγκριση με όλους τους ανθρώπους», εννοώντας προφανώς τη μορφή του, σαν να έλεγαν: Μπορεί κανείς βέβαια να δει μεταξύ των ανθρώπων κάποιους να διαπρέπουν με τη λαμπρότητα των αξιωμάτων, να εξυψώνονται από τις συνοδείες του πλούτου και να καμαρώνουν, ή με κάποιον άλλο τρόπο να κατέχουν επίγειες υπεροχές.

Αλλά ούτε σε αυτά βρισκόταν ο Εμμανουήλ, παρά σε μικρή και περιφρονημένη τάξη, ώστε να φαίνεται ότι υστερεί από τους άλλους ανθρώπους. Και είναι αληθινός ο λόγος. Διότι δεν γεννήθηκε από πλούσια μητέρα, την Αγία Παρθένο, αλλά διήλθε μέσα από όλα τα ασήμαντα, για να υψώσει το ταπεινό και να αναδείξει αξιοζήλευτο το περιφρονημένο. Και για έναν άλλο λόγο, όντας Θεός, Κύριος και βασιλιάς των όλων, τι είδους ανθρώπινη λαμπρότητα θα είχε ανάγκη; <Άνθρωπος που βρίσκεται σε πληγές και γνωρίζει να υπομένει την ασθένεια· διότι το πρόσωπό του έχει αποστραφεί, ατιμάστηκε και δεν υπολογίστηκε.> Λέγοντας ότι «Τον είδαμε, και δεν είχε μορφή, ούτε ομορφιά», διακηρύσσουν σαφώς σε ποια κατάσταση προσώπου αντίκρισαν αυτόν που κηρύττεται.

Διότι μοιάζει, λένε, με άνθρωπο που βρίσκεται μεν σε κατάσταση πληγής, υπομένει όμως γενναία την ασθένεια, δηλαδή την κάκωση, ήτοι την κακοπάθεια. Διότι ίσως αντίκρισαν σκυθρωπό το πρόσωπο του Σωτήρος, και σαν να βρισκόταν σε ταραχές και φόβους, επειδή ακριβώς επρόκειτο ήδη να υποστεί τον επί σταυρού θάνατο· όταν και έλεγε, πότε μεν, ότι «Τώρα η ψυχή μου έχει ταραχθεί»· πότε δε πάλι· «Περίλυπη είναι η ψυχή μου έως θανάτου. Και τι να πω; Πατέρα, σώσε με από την ώρα αυτή· αλλά γι' αυτό ήλθα σε αυτή την ώρα». Ανέφερε δε και κάποιος από τους αγίους ευαγγελιστές ότι, όταν πλησίασε ο καιρός κατά τον οποίο επρόκειτο να πάθει, άρχισε να λυπάται και να αδημονεί. Διότι, αν και ο μονογενής Λόγος του Πατρός είναι εκ φύσεως Θεός και είναι ανεπίδεκτος παθών και λύπης και γενικώς όλων αυτών των καταστάσεων, εντούτοις παραχωρούσε στην ανθρώπινη φύση του να μην παραμένει αναίσθητη όταν επερχόταν η δοκιμασία, αποδεικνύοντας με κάθε τρόπο ότι έγινε όμοιος με εμάς, και δεν ήταν, όπως φάνηκε σωστό σε κάποιους να πιστεύουν, σκιά και φάντασμα αυτός που φαινόταν πάνω στη γη, αλλά έγινε πραγματικά άνθρωπος. Λέει δε: «Έχει αποστραφεί το πρόσωπό του». Το δε «Έχει αποστραφεί», έχει την έννοια του «Καταντροπιάστηκε, ατιμάστηκε και δεν υπολογίστηκε». Διότι ο μεν Πιλάτος έστειλε τον Ιησού στον Ηρώδη· αυτός δε, λέει, αφού τον εξουθένωσε τον έστειλε πίσω.

«Ολοκαυτώματα και θυσίες περί αμαρτίας δεν ευαρεστήθηκες, τότε είπα: Ιδού έρχομαι. Στην αρχή του βιβλίου είναι γραμμένο για εμένα, ότι θέλησα, Θεέ, να πράξω το θέλημά σου.» Επειδή, λοιπόν, η κατά τον Νόμο λατρεία ήταν ανώφελη για τους επιγείους ως προς την αφαίρεση της αμαρτίας, εφόσον οι θυσίες βοδιών και οι σφαγές προβάτων ήταν ανεπιθύμητες στον Θεό, προσέφερε τον εαυτό του ως οσμή ευωδίας υπέρ ημών ο αληθινός αμνός, ο αίρων την αμαρτία του κόσμου. Έπειτα, αφού υπέμεινε τον σαρκικό θάνατο, ελευθέρωσε ολόκληρη την οικουμένη και από τον θάνατο και από την αμαρτία. Διότι Ένας, ο οποίος είναι πολυτιμότερος από όλους, έπαθε υπέρ όλων, για να κυριαρχεί και να βασιλεύει επί όλων. Και αυτό το επιβεβαιώνει πάλι ο Παύλος γράφοντας: «Γι' αυτό ο Χριστός και πέθανε και ανέζησε, για να κυριεύσει και νεκρούς και ζωντανούς.» Και πάλι: «Ένας πέθανε υπέρ πάντων, ώστε εκείνοι που ζουν να μη ζουν πλέον για τον εαυτό τους, αλλά για εκείνον που πέθανε και αναστήθηκε γι' αυτούς.» Ορθά λοιπόν λέει ο προφήτης, ότι «Αυτός που φέρει πληγές, που γνωρίζει να υπομένει ασθένειες, που έχει αποστραμμένο το πρόσωπο, που ατιμάστηκε και περιφρονήθηκε, φέρει τις αμαρτίες μας, και πονάει για εμάς, ενώ εμείς νομίσαμε ότι βρίσκεται σε πόνο, σε πληγή και σε κακουχία.» Παρατήρησε, λοιπόν, πάλι με πόση δεξιοτεχνία προχωρά εν προκειμένω ο προφητικός λόγος.

Έχει αποσιωπηθεί στις Ιερές Γραφές κατά θεία οικονομία ο πατέρας του Μωυσή. Διότι, ενώ ήταν δυνατόν να ειπωθεί: «Ο τάδε, ας πούμε, πήρε γυναίκα από τις θυγατέρες του Λευί», αντ' αυτού λέει «Υπήρχε κάποιος», υποδηλώνοντας έτσι εμμέσως ότι και ο Χριστός ήταν χωρίς πατέρα κατά σάρκα, αν και υπήρξε πατέρας κατά την υπόληψη των ανθρώπων· διότι νομιζόταν ότι ήταν γιος του Ιωσήφ. «Αλλά ήταν χαριτωμένο», λέει, «το παιδί». Διότι ο Χριστός ονομάστηκε και είναι «ωραιότερος στο κάλλος από τους γιους των ανθρώπων». Και ο θεσπέσιος Δαβίδ κάπου αλλού πάλι απευθύνεται σε Αυτόν λέγοντας: «Ζώσου τη ρομφαία σου στον μηρό σου, δυνατέ, με την ωραιότητά σου και το κάλλος σου». Πρέπει δε να νοηθεί, και κανείς δεν θα αμφέβαλλε, ότι το κάλλος αυτό αναφέρεται στη δόξα και στη φύση της υπεράνω πάντων θεότητας· διότι βεβαίως κανείς δεν θα απέδιδε στον ίδιο τον Χριστό τα καυχήματα της σάρκας, ούτε και θα τα λογάριαζε προς δόξαν Του, κάθε άλλο. Διότι ολόκληρο το μυστήριο της ένσαρκης οικονομίας είναι γι' Αυτόν κένωση και ταπείνωση. Γράφει κάπου και ο προφήτης Ησαΐας για Αυτόν: «Και Τον είδαμε, και δεν είχε είδος ούτε κάλλος», αλλά η όψη Του ήταν άδοξη, υστερώντας από όλους τους γιους των ανθρώπων. Και βεβαίως δεν λέμε ότι ο λόγος του προφήτη κατακρίνει τα μεγαλεία της θεότητας, αλλά μάλλον μας πείθει να κατανοήσουμε ότι τα χαρακτηριστικά της σάρκας, όταν συγκρίνονται με τη δόξα της θεότητας, θα φανούν εντελώς ανάξια λόγου. Διότι ο Υιός εμφανίστηκε με μορφή που στερούνταν εντελώς κάθε κάλλος.

Αποκαλύπτει δε διά του Αγίου Πνεύματος στους δούλους του τη δική του θεότητα και δόξα καθώς και εκείνη του Πατέρα του, τη μέλλουσα αιώνια ζωή του, τα μυστήρια και τη διδασκαλία του, και την πραγματική ένσαρκη παρουσία του για εμάς, ότι δηλαδή είναι Θεός άνωθεν και άνθρωπος από τη Μαρία. 5. Έπειτα ο ίδιος ο Θεόδοτος λέει πάλι ότι «και ο Ησαΐας μίλησε για αυτόν ότι είναι άνθρωπος, λέγοντας τα εξής: ότι είναι άνθρωπος που γνωρίζει να υπομένει ασθένεια· και τον είδαμε σε πληγή και σε κάκωση, και ατιμάστηκε και δεν υπολογίστηκε». Αλλά δεν γνωρίζει πώς ελέγχεται και πάλι ο κτηνώδης. Διότι στα ίδια του τα λόγια ο Ησαΐας είπε: «Οδηγήθηκε σαν πρόβατο στη σφαγή, και σαν αμνός άφωνος μπροστά σε αυτόν που τον κουρεύει· έτσι δεν ανοίγει το στόμα του· μέσα στην ταπείνωσή του η κρίση του άρθηκε». Έπειτα λέει: «Ποιος θα διηγηθεί τη γενεά του, διότι η ζωή του αίρεται από τους ανθρώπους», και δεν είπε «αίρεται η ζωή από αυτόν», αλλά «από τους ανθρώπους». Διότι ο Λόγος είναι πάντοτε ζωντανός, υπάρχοντας και αντλώντας τη ζωή από τον εαυτό του και δίνοντας ζωή σε αυτούς που τον έχουν αγαπήσει· από τους ανθρώπους μεν άρθηκε η ζωή του, * όντας ο ίδιος ζωή από τον εαυτό του. «Διότι ζωντανός είναι ο Λόγος» και παρέχει ζωή σε όλους όσους έχουν ελπίσει σε αυτόν με αλήθεια. Και ως προς το «Ποιος θα διηγηθεί τη γενεά του;» *· εάν ήταν ψιλός άνθρωπος γεννημένος από τη Μαρία, τότε η γέννησή του θα ήταν ευδιήγητη.

«Ιδού, ο δούλος μου θα επιδείξει σύνεση και θα υψωθεί και θα δοξαστεί και θα ανυψωθεί σφόδρα»· διότι «εταπείνωσε τον εαυτό του, γινόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού. Γι' αυτό ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα». Αυτό ακριβώς, λοιπόν, φανερώνει και η παρούσα προφητεία, αφενός λέγοντας: «Ιδού, ο δούλος μου θα επιδείξει σύνεση και θα υψωθεί και θα δοξαστεί και θα ανυψωθεί», με τα οποία λόγια υποδηλώνει τη μετά τον θάνατο ανάστασή του, καθώς και την ανάληψη και ύψωσή του στους ουρανούς. Στη συνέχεια, αφετέρου, παρουσιάζει την ταπείνωσή του την «μέχρι θανάτου», με τα εξής λόγια: «Τον είδαμε, και δεν είχε ούτε ωραία όψη ούτε κάλλος· αλλά η όψη του ήταν άτιμη και κατώτερη σε σύγκριση με τους υιούς των ανθρώπων», και πάλι: «Ατιμάστηκε και δεν υπολογίστηκε. Αυτός φέρει τις αμαρτίες μας και οδυνάται για εμάς», και ξανά: «Σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή και, όπως ο αμνός είναι άφωνος μπροστά σε εκείνον που τον κουρεύει, έτσι δεν ανοίγει το στόμα του. Μέσα στην ταπείνωση άρθηκε η κρίση του· τη γενεά του ποιος θα τη διηγηθεί; Διότι η ζωή του αφαιρείται από τη γη, εξαιτίας των ανομιών του λαού μου οδηγήθηκε στον θάνατο».

Αυτό δε το «παιδίον» που αναφέρεται εδώ, σύμφωνα με τους Εβδομήκοντα που αναφέρουν: «αναγγείλαμε ως παιδίον ενώπιόν του», ήταν το ίδιο εκείνο για το οποίο είχε γίνει λόγος και πρωτύτερα: «διότι, προτού το παιδίον γνωρίσει το αγαθό ή το κακό, αποστρέφεται την πονηρία», και πάλι: «διότι, προτού το παιδίον μάθει να καλεί πατέρα ή μητέρα, θα λάβει τη δύναμη της Δαμασκού», και ξανά: «διότι παιδίον γεννήθηκε σε εμάς, υιός και δόθηκε σε εμάς, του οποίου η εξουσία βρίσκεται στον ώμο του». Αυτά τα χωρία αποδείξαμε στις οικείες θέσεις ότι αναφέρονται στον Χριστό του Θεού. Αλλά, αφού πρώτα θεσπίζει τη γέννηση αυτού που προφητεύτηκε ανάμεσα στους ανθρώπους, η οποία προήλθε «από άβατη ή από διψασμένη γη», και τη συναναστροφή του με τους ανθρώπους, στη συνέχεια προχωρά λέγοντας: «δεν έχει είδος ούτε δόξα», αντί του: «δεν είχε ένδοξη μορφή». «Και τον είδαμε», λέει, «και δεν είχε μορφή ούτε κάλλος· αντίθετα, η μορφή του ήταν άδοξη και υποδεέστερη σε σύγκριση με τους υιούς των ανθρώπων». Όμως εμείς —ο προφήτης εδώ εκφράζεται συλλογικά, συγκαταλέγοντας από φιλανθρωπία και τον εαυτό του ανάμεσα σε εκείνους που δεν υπολόγισαν τον Σωτήρα— «δεν τον υπολογίσαμε» ούτε του δώσαμε σημασία ούτε κατανοήσαμε ποιος πραγματικά ήταν.

Αλλά βέβαια, αφού διακήρυξε αυτά, με τα όσα ακολουθούν φανερώνει τη δική του φιλανθρωπία και ανεξικακία λέγοντας: «Εγώ δε, όταν αυτοί με ενοχλούσαν, ντυνόμουν με σάκκο». Αντί δε του «Όταν αυτοί με ενοχλούσαν», με πολύ θαυμαστό τρόπο ο μεν Ακύλας λέει: «Και εγώ κατά την αρρώστια τους είχα ένδυμά μου τον σάκκο»· ο δε Σύμμαχος: «Σε εμένα, κατά τις αρρώστιες τους, το ένδυμα ήταν σάκκος»· ο δε Θεοδοτίων, όπως και η πέμπτη έκδοση, έχουν αναφέρει: «Εγώ δε όταν αυτοί αντιμετώπιζαν ενοχλήσεις». Διότι, καθώς ο Σωτήρας συμπάσχει με τα δικά τους δεινά και με τις αρρώστιες της ψυχής τους, χρησιμοποιεί σύμβολα πένθους και οδυρμών, φορώντας σάκκο για χάρη τους, αλλά και ταπείνωνε την ψυχή του με νηστεία. Γι' αυτό και δίδασκε λέγοντας: «Περίλυπη είναι η ψυχή μου έως θανάτου»· και «Τώρα η ψυχή μου έχει ταραχθεί». Διότι αυτά τα υπέμεινε από υπερβολική φιλανθρωπία, συμπάσχοντας και πονώντας βαθύτατα, όπως ακριβώς ένας πατέρας για τους γιους του που χάνονται. Γι' αυτό αναφερόταν στους προφήτες σχετικά με αυτόν: «Άνθρωπος που βρίσκεται σε πληγή και γνωρίζει να υπομένει την ασθένεια»· και πάλι: «Αυτός φέρει τις αμαρτίες μας και οδυνάται για εμάς»· και ξανά: «Αυτός δε τραυματίστηκε για τις αμαρτίες μας, και με τον μώλωπά του εμείς ιαθήκαμε». Γι' αυτό λοιπόν και στις αρρώστιες τους, όπως και όταν εκείνοι ενοχλούνταν, βλέποντας ο Σωτήρας τον όλεθρο που επρόκειτο να τους βρει και την έσχατη απώλεια, για χάρη τους ντυνόταν με σάκκο και ταπείνωνε την ψυχή του με νηστεία.

Ο μεν Ακύλας λοιπόν το ερμήνευσε με αυτόν τον τρόπο: «Στην ομορφιά έγινες ομορφότερος από τους υιούς των ανθρώπων». Και ο Σύμμαχος: «Στην ομορφιά είσαι ωραίος πέρα από τους υιούς των ανθρώπων». Ώστε τα πρώτα λόγια της ωδής έχουν λεχθεί ως προοίμιο. Διότι, επειδή ο προφητικός χορός επρόκειτο να εξαγγείλει τον λόγο για τον Αγαπητό και να προφέρει την ωδή γι' αυτόν, χρησιμοποίησε προοίμιο, ολοκληρώνοντας το προοίμιο έως το: «Η γλώσσα μου είναι κάλαμος γραμματέως οξυγράφου». Και από εκεί και πέρα πλέον ξεκινά την ωδή που απευθύνεται προς το πρόσωπο του Αγαπητού· και του αναφωνεί: «Είσαι ωραίος στην ομορφιά, είσαι καλός, ή στην ομορφιά έγινες ομορφότερος, ή στην ομορφιά έγινες ωραιότερος, ω Αγαπητέ, πέρα από τους υιούς των ανθρώπων». Διότι, αν και έγινες και εσύ απόλυτα ένας από τους υιούς των ανθρώπων και συγκαταλέχθηκες ανάμεσα σε αυτούς που έζησαν πάνω στη γη, εντούτοις δεν είναι δυνατόν να συγκριθεί άλλος με τη δική σου ομορφιά. Και είναι φανερό ότι εννοεί ως προς την αρετή. Διότι με αυτόν τον τρόπο δεν θα φανεί ότι ο Ησαΐας λέει τα αντίθετα προς αυτά, όταν αναφέρει: «Και τον είδαμε, και δεν είχε ούτε όψη ούτε ομορφιά· αλλά η όψη του ήταν άτιμη, και υπολειπόταν σε σύγκριση με τους υιούς των ανθρώπων». Επειδή εκείνα προανήγγελλαν τον σταυρό και το πάθος, τα οποία ήταν γεμάτα από χλευασμούς και ύβρεις· γι' αυτό άλλωστε πρόσθεσε ο προφήτης: «Άνθρωπος που βρίσκεται σε πληγή, και ξέρει να υπομένει ασθένεια, ατιμάστηκε και δεν υπολογίστηκε». Ο ψαλμός όμως ονομάζει ομορφιά του, σύμφωνα με όσα έχουν λεχθεί, όχι εκείνη του σώματος, αλλά εκείνη της αρετής, η οποία δεν δέχθηκε κανέναν σπίλο αμαρτίας.

Αλλά και «έγινε άνθρωπος που βρίσκεται σε πληγή και γνωρίζει να υπομένει ασθένεια· και με τον μώλωπά του εμείς θεραπευθήκαμε». Επομένως, και πληγές και μώλωπες έλαβε, και όλα αυτά τα έπαθε, καθώς ο Πατέρας το βουλήθηκε και παραχώρησε να γίνουν έτσι.

Γι' αυτό, στον προφήτη Ζαχαρία έχει λεχθεί: «Ρομφαία, εξεγέρσου εναντίον του ποιμένα μου, και εναντίον του άνδρα του συμπολίτη του. Κτύπησε τον ποιμένα, και ας διασκορπιστούν τα πρόβατα του ποιμνίου»· στο δε Ευαγγέλιο ο ίδιος ο Σωτήρας μας, όταν πλησίαζε στο πάθος, προειδοποιούσε τους μαθητές του λέγοντας: «Όλοι εσείς θα σκανδαλιστείτε εξαιτίας μου. Διότι είναι γραμμένο: Θα κτυπήσω τον ποιμένα, και θα διασκορπιστούν τα πρόβατα του ποιμνίου». Και στο προκείμενο χωρίο, λοιπόν, σύμφωνα με αυτά, έχει λεχθεί το: «Διότι αυτόν που εσύ κτύπησες, (εκείνοι) τον κατεδίωξαν». Ο μεν Πατέρας, λοιπόν, δεν λυπήθηκε τον δικό του Υιό, αλλά τον παρέδωσε για χάρη όλων μας. Και δυνάμει αυτός ήταν που τον κτύπησε, επειδή του επέτρεψε να υποστεί τέτοια πάθη. Εκείνοι όμως, όχι μόνο τον κτύπησαν, αλλά και τον έδιωξαν από κοντά τους και τον απομάκρυναν μακριά· ενώ έπρεπε να τον αποδεχθούν, έστω και κτυπημένο, γνωρίζοντας ότι ο Χριστός πέθανε για εμάς, γινόμενος για εμάς κατάρα, και ότι αυτόν που δεν γνώρισε αμαρτία, ο Θεός τον έκανε αμαρτία για χάρη μας, ώστε εμείς να γίνουμε δικαιοσύνη του Θεού εν αυτώ. Πρέπει δε να θυμηθούμε και τα λόγια του Ησαΐα, μέσω των οποίων λεγόταν: «Άνθρωπος που βρίσκεται σε πληγή, και γνωρίζει να υπομένει την ασθένεια· και ο Κύριος τον παρέδωσε για τις αμαρτίες μας»· και το, «Διότι αυτός φέρει τις αμαρτίες μας και οδυνάται για εμάς»· και ότι τραυματίστηκε όχι για τίποτε άλλο, αλλά εξαιτίας των αμαρτιών μας, και καταπονήθηκε εξαιτίας των ανομιών μας.

Επειδή, λοιπόν, επρόκειτο να βασιλεύσει όχι μόνο στους ζωντανούς αλλά και στους νεκρούς, ο Λόγος του Θεού, όντας ο ίδιος ο Κύριος, και όχι μόνο σε όσους βρίσκονται στους ουρανούς αλλά και σε όσους βρίσκονται στη γη, όπως ο ίδιος διδάσκει λέγοντας: «Μου δόθηκε κάθε εξουσία στον ουρανό και στη γη»· εκένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου, δηλαδή το θνητό σώμα και το ανθρώπινο όργανο· διότι αυτή ήταν η μορφή του δούλου. Τότε μεν, όταν έπραττε αυτά, περιβλήθηκε την αδοξία, ώστε να λέγεται γι' αυτόν: «Τον είδαμε, και δεν είχε ούτε ωραία όψη ούτε κάλλος· αλλά η όψη του ήταν περιφρονημένη και υπολειπόταν σε σύγκριση με τους γιους των ανθρώπων». Όταν όμως έλαβε πάλι τη δόξα, την οποία είχε και προηγουμένως παρά τω Πατρί, μετασχημάτισε τη μορφή του δούλου προς το ανώτερο, σύμφωνα με την αποστολική μαρτυρία, η οποία λέει: «Ο οποίος θα μετασχηματίσει το σώμα της ταπεινώσεώς μας, ώστε να γίνει σύμμορφο με το σώμα της δόξας του Χριστού», τότε ακριβώς ενδύθηκε τη μεγαλοπρέπεια· όταν δηλαδή στερέωσε τη βασιλεία του Πατέρα, και την κυριαρχία επί των πάντων, όχι μόνο αυτών που βρίσκονται στους ουρανούς, αλλά και των εθνών σε ολόκληρη την οικουμένη, καταρρίπτοντας κάθε πολυθεϊστική πλάνη.

Επειδή, λοιπόν, εκείνοι πάντοτε πλανώνται στην καρδιά τους, εύλογα ο ψαλμός που ακολουθεί αμέσως μετά καλεί όλα τα έθνη στο νέο άσμα και στην εν Θεώ αγαλλίαση. «Ας προφθάσουμε το πρόσωπό του με εξομολόγηση, και με ψαλμούς ας αλαλάξουμε σε αυτόν». Κατά μεν την πρώτη του παρουσία, ο Λόγος του Θεού, αποκρύπτοντας το ένθεο πρόσωπό του, περιβλήθηκε τη μορφή του δούλου· γι' αυτό έχει ειπωθεί: «Άνθρωπος που βρίσκεται σε πληγή και γνωρίζει να υπομένει την ασθένεια· διότι απέστρεψε το πρόσωπό του, ατιμάστηκε και δεν υπολογίστηκε». Κατά δε τη δεύτερη παρουσία του, θα εμφανιστεί με ακάλυπτο πρόσωπο και με πολλή δύναμη και δόξα· για τον λόγο αυτόν, το κείμενο, αφού προέταξε αυτά που ειπώθηκαν πρώτα, τα οποία έπρεπε να πράττουμε κατά την πρώτη του παρουσία, στη συνέχεια υπενθυμίζει τη δεύτερη και ένδοξη επιφάνειά του, προτρέποντας να προνοήσουμε για το μέλλον και να προφθάσουμε το πρόσωπό του με εξομολόγηση. Διότι είναι καλό να προφθάσουμε και να προλάβουμε, και, προτού φανεί το ένδοξο πρόσωπό του, να εξασφαλίσουμε για τον εαυτό μας την κάθαρση από όσα αμαρτήσαμε μέσω της εξομολόγησης.

Θα μπορούσε να πει κανείς ότι ελαττώθηκε λίγο σε σύγκριση με τους αγγέλους όχι μόνο εξαιτίας του πάθους του θανάτου, αλλά και εξαιτίας της ίδιας της ενανθρώπησής του· όταν, υπάρχοντας σε μορφή Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό, αλλά κένωσε τον εαυτό του λαμβάνοντας μορφή δούλου, και ελαττώθηκε σε τέτοιο βαθμό, ώστε αντί για τη δόξα της μορφής του Θεού να ειπωθεί για αυτόν το εξής: τον είδαμε, και δεν είχε ούτε μορφή ούτε κάλλος, αλλά η όψη του ήταν άτιμη και υπολειπόταν σε σύγκριση με τους γιους των ανθρώπων. Ως ανταμοιβή για αυτά, ο Πατέρας τον στεφάνωσε με δόξα και τιμή· υπερυψώνοντάς τον και χαρίζοντάς του το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα· ώστε στο όνομα του Ιησού να καμφθεί κάθε γόνατο των επουρανίων, των επιγείων και των καταχθονίων, και κάθε γλώσσα να ομολογήσει ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός, εις δόξαν του Θεού Πατρός. Και τον κατέστησε κυρίαρχο στα έργα των χειρών του· πράγμα που και αυτό αρμόζει στο πρόσωπο του Σωτήρα μας εξαιτίας του Θεού Λόγου που βρίσκεται σε αυτόν, και όχι στον οποιονδήποτε τυχαίο, εφόσον στα έργα του Θεού οι ιεροί λόγοι συνηθίζουν να συγκαταλέγουν και τους ουρανούς, σύμφωνα με το χωρίο: και έργα των χειρών σου είναι οι ουρανοί.

Αυτός ο λόγος στην αρχή της προφητείας διδάσκει λέγοντας: «Και θα αποκαλύψει ο Κύριος τον άγιο βραχίονά του ενώπιον όλων των εθνών». Στη συνέχεια αυτών λέγεται: «Αναγγείλαμε ενώπιόν του σαν παιδί, σαν ρίζα σε διψασμένη γη· δεν έχει μορφή ούτε δόξα, και τον είδαμε, και δεν είχε μορφή ούτε ομορφιά», και τα εξής, τα οποία και αυτά εκπληρώθηκαν, όταν, αφού κένωσε τον εαυτό του από τη μορφή του Θεού, δεν επέλεξε ούτε την ευειδή και εύσχημη εμφάνιση μεταξύ των ανθρώπων, ούτε βέβαια διήλθε τον ανθρώπινο βίο με ανθρώπινη δόξα ή περιβεβλημένος με κάποια κοσμική υπεροχή, αλλά παίρνοντας μορφή δούλου και διακόνου ταπείνωσε τον εαυτό του και έγινε αληθινά άνθρωπος, ευρισκόμενος σε πληγή και γνωρίζοντας να υπομένει την ασθένεια, ενώ είχε αποστραφεί και αποκρυβεί το ένδοξο και θεϊκό πρόσωπο της θεότητάς του· γι' αυτό και ατιμάστηκε από εκείνους που είχαν κατανοήσει μόνο την ανθρώπινη πλευρά του, από τους οποίους δεν θεωρήθηκε όχι απλώς ως Υιός του Θεού, αλλά ούτε καν ως ένας τυχαίος δίκαιος.

Θα αρκούσε, λοιπόν, σε αυτά να ολοκληρωθεί η προφητεία, αν δεν έβλεπε ότι κάτι περισσότερο επρόκειτο να συμβεί μετά τον θάνατο του Χριστού· επειδή, όμως, πολύ σύντομα επρόκειτο, μετά τον θάνατο ή μετά την ταφή, να επανέλθει και να αναστηθεί, προσθέτει ακόμη για αυτόν και τα εξής, λέγοντας στη συνέχεια: «και ο Κύριος θέλει να τον καθαρίσει από την πληγή· εάν δώσετε προσφορά περί αμαρτίας, η ψυχή σας θα δει σπέρμα μακρόβιο. Και ο Κύριος θέλει να αφαιρέσει τον πόνο της ψυχής του, να του δείξει φως». Ενώ πιο πάνω είχε πει «άνθρωπος που βρίσκεται σε πληγή και γνωρίζει να υπομένει την ασθένεια», τώρα μετά τον θάνατό του και την ταφή, «ο Κύριος», λέει, «θέλει να τον καθαρίσει από την πληγή»· και πώς θα γίνει αυτό; «Εάν δώσετε», λέει, «προσφορά περί αμαρτίας, η ψυχή σας θα δει σπέρμα μακρόβιο». Διότι δεν επιτρέπεται σε όλους να δουν το μακρόβιο σπέρμα του Χριστού, παρά μόνο σε όσους έχουν εξομολογηθεί και προσφέρουν στον Θεό τα δώρα υπέρ των αμαρτιών τους. Διότι μόνο αυτών «η ψυχή θα δει το μακρόβιο σπέρμα» του Χριστού, δηλαδή την αιώνια ζωή του μετά τον θάνατο, ή τον λόγο του που σπάρθηκε σε ολόκληρη την οικουμένη και ο οποίος θα είναι μακρόβιος και θα διαρκέσει για πάντα. Πάλι, ενώ πιο πάνω είχε πει «και εμείς θεωρήσαμε ότι αυτός βρίσκεται σε πόνο», τώρα, μετά τη σφαγή και τον θάνατό του, λέει: «και ο Κύριος θέλει να αφαιρέσει τον πόνο της ψυχής του, να του δείξει φως».

Ψαλμού πγ΄. «Θεέ, υπερασπιστά μας, δες και επίβλεψε στο πρόσωπο του χριστού σου. Διότι είναι προτιμότερη μία ημέρα στις αυλές σου παρά χιλιάδες. Προτίμησα να παραρρίπτομαι στον οίκο του Θεού μου μάλλον, παρά να κατοικώ στα σκηνώματα των αμαρτωλών.» Εκείνοι που γνωρίζουν ότι ο Χριστός είναι ο Λόγος του Θεού και η σοφία και το αληθινό φως και η ζωή, αφού κατανόησαν την ενανθρώπησή του, εκπλάγηκαν από το παράδοξο του θείου θελήματος, ώστε να αναφωνήσουν: «Και τον είδαμε, και δεν είχε ούτε μορφή ούτε κάλλος, αλλά η μορφή του ήταν ατιμασμένη και υποδεέστερη σε σύγκριση με τους υιούς των ανθρώπων· άνθρωπος γεμάτος πληγές, που γνωρίζει να υπομένει την ασθένεια, διότι απέστρεψε το πρόσωπό του και ατιμάστηκε». Εύλογα λοιπόν παρακαλούν τον Θεό να επιβλέψει στο πρόσωπο του Χριστού, το οποίο για χάρη μας ατιμάστηκε και καθυβρίστηκε, και να γίνει ίλεως σε εμάς δι' αυτού, επειδή «ανέλαβε τις αμαρτίες μας και οδυνάται για εμάς».

Οι θεσπέσιοι προφήτες του Θεού, προενορώντας το μέλλον με το θείο πνεύμα, προφήτευαν ότι οι ίδιοι θα ζήσουν, και ότι οι λόγοι τους θα ενεργήσουν σαν από ζωντανούς ανθρώπους «ανάμεσα στα έθνη», αλλά όχι στον Ισραήλ· και έλεγαν πάλι ονομαστικά για τον Χριστό, επειδή αυτός ήταν ο Χριστός, από τον οποίο τους είχε χορηγηθεί και το προφητικό πνεύμα, ότι θα συλληφθεί «στις διαφθορές τους». Ποιων άλλων άραγε, παρά αυτών από την περιτομή που τον επιβουλεύονταν; Πρόσεξε δε και εδώ πώς ο λόγος προαναγγέλλει ότι ο Χριστός θα συλληφθεί, πράγμα που δεν θα μπορούσε να εφαρμοστεί στη δεύτερη παρουσία του Χριστού, την οποία οι προφητικοί λόγοι προκηρύσσουν ότι θα είναι ένδοξη και θα συνοδεύεται από ένθεη βασιλεία. Γι' αυτό, είναι αναμενόμενο να πλανώνται όσοι προέρχονται από την περιτομή, εκλαμβάνοντας τα σχετικά με τη δεύτερη εμφάνισή του ως αναφερόμενα στην πρώτη του έλευση, πράγμα που ο λόγος δεν το επιτρέπει καθόλου· επειδή δεν είναι δυνατόν ταυτόχρονα και κατά την ίδια στιγμή να υποθέσουμε ότι αυτός είναι και ένδοξος και άδοξος, και έντιμος και βασιλιάς, ενώ ταυτόχρονα δεν έχει «είδος ούτε κάλλος» αλλά είναι «περιφρονημένος από τους γιους των ανθρώπων», και πάλι σωτήρας και λυτρωτής του Ισραήλ, ενώ συγχρόνως επιβουλεύεται από αυτούς, «άγεται ως πρόβατο επί σφαγήν» και εξαιτίας των ανομιών τους παραδίδεται στον θάνατο.

Την παλαιά πτώση, τη νέα ανάσταση, την αρχαία παράβαση και την ύστερη διόρθωση, τον θάνατο της Εύας, τη γέννηση εκ της Παρθένου, την ανόρθωση των εθνών, την άφεση των αμαρτωλών, την πρόρρηση των προφητών, το κήρυγμα των αποστόλων, την αναγέννηση της κολυμβήθρας, την εγκατοίκηση στον παράδεισο, την επάνοδο στους ουρανούς, τον Δημιουργό που αναστήθηκε, εκείνον που απεκδύθηκε την απρέπεια, αυτόν που με τη θεϊκή μεγαλουργία μετέβαλε το φθαρτό σε αφθαρσία. Και ποια απρέπεια απέβαλε; Εκείνην που ανέφερε ο Ησαΐας: «Και τον είδαμε», λέει, «και δεν είχε όψη ούτε κάλλος, αλλά η όψη του ήταν ατιμασμένη, υπολειπόμενη σε σύγκριση με τους γιους των ανθρώπων».

«Όλοι πλανηθήκαμε σαν πρόβατα· ο καθένας πλανήθηκε στον δικό του δρόμο. Και ο Κύριος τον παρέδωσε για τις αμαρτίες μας· και αυτός, εξαιτίας της κακουχίας, δεν ανοίγει το στόμα του. Σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή, και όπως ο αμνός είναι άφωνος μπροστά σε εκείνον που τον κουρεύει, έτσι δεν ανοίγει το στόμα του μέσα στην ταπείνωσή του, διότι αφαιρείται από τη γη η ζωή του· εξαιτίας των αμαρτιών του λαού μου οδηγήθηκε στον θάνατο. Και θα δώσω τους πονηρούς αντί για την ταφή του, και τους πλουσίους αντί για τον θάνατό του, επειδή δεν έπραξε ανομία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του». Και λίγο παρακάτω: «Γι' αυτόν τον λόγο, αυτός θα κληρονομήσει πολλούς και θα μοιράσει τα λάφυρα των ισχυρών, επειδή η ψυχή του παραδόθηκε στον θάνατο, διότι δεν έπραξε ανομία, και συγκαταλέχθηκε μεταξύ των ανόμων· και ο ίδιος σήκωσε τις αμαρτίες πολλών, και εξαιτίας των αμαρτιών τους παραδόθηκε». Από αυτά είναι φανερό ότι ο Προφήτης δεν ομιλεί περί του λαού που οδηγήθηκε αιχμάλωτος στη Βαβυλώνα, όπως κάποιοι υπέθεσαν. Διότι πώς θα μπορούσε ο λαός να οδηγηθεί στον θάνατο εξαιτίας των αμαρτιών του λαού; Ή ποιος λαός, και ποιου λαού; Και πάλι: «Την πλάτη μου την έδωσα σε μαστιγώσεις, και τα μάγουλά μου σε ραπίσματα, και το πρόσωπό μου δεν το απέστρεψα από την ντροπή των εμπτυσμών». Και πάλι: «Δεν είχε όψη, ούτε ομορφιά, αλλά η όψη του ήταν στερημένη τιμής, υστερώντας σε σύγκριση με τους υιούς των ανθρώπων».

«Και στο μέσο της εβδομάδας, θα καταργηθεί η θυσία μου και η σπονδή». Λέγοντας λοιπόν μία εβδομάδα, υπέδειξε την τελευταία, αυτήν που θα λάβει χώρα στο τέλος του σύμπαντος κόσμου, κατά τους έσχατους καιρούς, από την οποία εβδομάδα το ένα μισό θα το λάβουν οι δύο προφήτες, ο Ενώχ και ο Ηλίας. Διότι αυτοί θα κηρύξουν «χίλιες διακόσιες εξήντα ημέρες, περιβεβλημένοι με σάκους», αναγγέλλοντας μετάνοια στον λαό και σε όλα τα έθνη. Διότι, όπως ακριβώς φανερώθηκαν μέσα από τις Γραφές δύο παρουσίες του Κυρίου και Σωτήρα μας, η μία, η πρώτη, που έγινε κατά σάρκα, ήταν άδοξη εξαιτίας της εξουθένωσής του, όπως προφητεύει ο Ησαΐας λέγοντας: «Τον είδαμε και δεν είχε ούτε είδος ούτε κάλλος, αλλά το είδος του ήταν άτιμο και ελλιπές σε σύγκριση με όλους τους ανθρώπους· άνθρωπος που βρισκόταν σε πληγή και γνώριζε να υποφέρει ασθένεια, ατιμάστηκε και δεν υπολογίστηκε»· η δε δεύτερη παρουσία του έχει κηρυχθεί εν δόξη, καθώς θα έρθει από τους ουρανούς με δύναμη αγγέλων και πατρική δόξα, όπως λέει ο προφήτης: «Βασιλιά με δόξα θα δείτε» και «Έβλεπα πάνω στα σύννεφα του ουρανού κάποιον να έρχεται ως Υιός Ανθρώπου, και έφτασε μέχρι τον Παλαιό των Ημερών, και προσήχθη ενώπιόν του».

Στάσου μαζί με τον Ησαΐα, και δες τον Θεό με τα δικά του μάτια. Τι λέει λοιπόν εκείνος; «Κύριε, ποιος πίστεψε στο κήρυγμά μας; Τον είδαμε, και δεν είχε ούτε όψη ούτε ομορφιά· αλλά η όψη του ήταν περιφρονημένη, κατώτερη από τους υιούς των ανθρώπων». Δεν είχε ομορφιά, ούτε όψη, ο δημιουργός κάθε ομορφιάς· διότι θρηνούσε για τα κακά των Ιουδαίων, ως άνθρωπος, ευρισκόμενος μέσα σε πληγές και γνωρίζοντας να υπομένει την ασθένεια. Άνθρωπος, όχι Θεός· διότι άνθρωπος ήταν εκείνος που δεχόταν τα χτυπήματα, και όχι ο Θεός. Ποιος είναι λοιπόν αυτός ο πολύπαθος και γεμάτος οδύνες, ο οποίος χτυπιέται από όλους; Μήπως άραγε πάσχει δίκαια αυτά που πάσχει;

Και για τον λόγο αυτόν 〈«εκείνος δεν έπραξε αμαρτία ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του»〉. Αυτός, λοιπόν, πρώτα ενδύθηκε εκείνο το πτωχό και νεκρό σώμα, γι' αυτό και βροντοφωνάζει για αυτόν το Πνεύμα: 〈«Δεν έχει μορφή ούτε δόξα· τον είδαμε και δεν είχε μορφή ούτε κάλλος, αλλά η μορφή του ήταν άτιμη, υποδεέστερη σε σύγκριση με τους υιούς των ανθρώπων», «διότι, λαμβάνοντας το ομοίωμα της σαρκός της αμαρτίας, όντας χωρίς αμαρτία, κατέκρινε την αμαρτία»〉, δείχνοντας ότι 〈«δεν έχουν ανάγκη ιατρού οι υγιείς, αλλά οι πάσχοντες»〉. Θεράπευσε, επομένως, όλα τα σώματά μας από τις αρρώστιες, και τα επιμέρους νοσήματα τα ιάθηκε με την εξουσία της δυνάμεώς του, για να εκπληρωθεί το γραφόμενο: 〈«Εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός· σε κάλεσα με δικαιοσύνη, θα κρατήσω το δεξί σου χέρι και θα σε ενισχύσω· σε έδωσα ως διαθήκη στο γένος μου, ως φως στα έθνη, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, να βγάλεις τους δεσμώτες από τα δεσμά και από τη φυλακή όσους κάθονται στο σκότος· εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός, αυτό είναι το όνομά μου», «Ακούστε οι κωφοί τα λόγια του βιβλίου, και σε όσους κάθονταν στο σκότος ανέτειλε φως», «Τότε ο χωλός θα αναπηδήσει σαν το ελάφι, και θα γίνει τρανή (καθαρή) η γλώσσα των μογιλάλων»〉. Και όταν πλέον τα στοιχεία της κακίας εξαλειφθούν σταδιακά, 〈«ως τελευταίος εχθρός καταργείται ο θάνατος, καταλήγοντας σε νίκη».

Έτσι, έγινε και κατώτερος από τους ανθρώπους. Διότι, τι λέει ο Ησαΐας; «Τον είδαμε, και δεν είχε ούτε όψη ούτε κάλλος, αλλά η όψη του ήταν περιφρονημένη και υποδεέστερη από όλους τους υιούς των ανθρώπων»· γι' αυτόν τον λόγο ονόμασε τον εαυτό του σκώληκα. Διότι τι λέει; «Εγώ όμως είμαι σκώληξ και όχι άνθρωπος». Και στο βιβλίο του Ησαΐα ο Πατήρ λέει προς αυτόν: «Μη φοβάσαι, σκώληξ Ιακώβ». Έπειτα, κάνοντας μνεία και της ένδοξης τελευτής του, έλεγε: «Και το υπόλειμμά σου είναι σκώληξ». Διότι έπρεπε αυτός, σαν σοφός αλιέας, στο αστράπτον αγκίστρι της θεότητος να περιθέσει τον σκώληκα της σαρκός και να τον καταβιβάσει στον βυθό αυτού του βίου, και με αυτόν τον τρόπο να αγκιστρώσει τον δράκοντα, ώστε να εκπληρωθεί πραγματικά το γεγραμμένο στον Ιώβ: «Θα σύρεις άραγε τον δράκοντα με αγκίστρι;». Όμοια, λοιπόν, είναι η βασιλεία των ουρανών με κόκκο σινάπεως.

Ένας άλλος ερμηνευτής, λέγοντας «Αναχύθηκε χάρη στα χείλη σου», το κατέστησε αυτό σαφέστερο. Τι σημαίνει όμως το «Αναχύθηκε», αν όχι, όπως θα έλεγε κανείς, ότι η χάρη που υπήρχε εσωτερικά ανέβλυσε, πήγασε; Πώς λοιπόν ένας άλλος προφήτης λέει: «Τον είδαμε, και δεν είχε ωραία μορφή ούτε κάλλος, αλλά η όψη του ήταν ατιμασμένη, υπολειπόμενη σε σύγκριση με τους υιούς των ανθρώπων»; Δεν μιλάει για αμορφία, μη γένοιτο, αλλά για το ευκαταφρόνητο.

Ερωτώμενοι δε οι προφήτες, ομιλούν μέσω ενός, του Ησαΐα, και λέγουν: Τον είδαμε· αλλά αν εκείνον περιμένεις, τον είδαμε, και δεν είχε ούτε ωραία μορφή ούτε κάλλος, αλλά η μορφή του ήταν στερημένη τιμής και υστερούσε σε σύγκριση με τους υιούς των ανθρώπων. Αποκρίνεται η πάνσεμνη νύμφη Εκκλησία: Εκείνος είναι, αυτόν ποθώ, αυτόν ζητώ, ικετεύω, Ας με φιλήσει με τα φιλήματα του στόματός του. Αποκρίνεται προς αυτήν ο Ησαΐας: Αν είναι αυτός, έρχεται, και με πολλή ισχύ έρχεται. Ο Κύριος, ο Κύριος έρχεται, και ο βραχίονάς του με κυριαρχική εξουσία. Ιδού ο μισθός του, και το Έργο του ενώπιόν του· και με το χέρι του θα συνάξει τους αμνούς, και θα παρηγορήσει τις κυοφορούσες.

24. Ας κατανοήσουμε εμείς που δεν έχουμε δει, και ας πιστέψουμε στο κήρυγμα εκείνων που ευαγγελίζονται την ειρήνη. Διότι σε εμάς αποκαλύπτεται ο βραχίονας του Θεού, η παντουργός του δύναμη. Διότι θα δοξαστούμε εάν το κατανοήσουμε, και θα δοξαστούμε πάρα πολύ, αντικρίζοντας τη δόξα του Κυρίου μέσα στην ευτέλεια, και κατανοώντας την υπερβατική ωραιότητα μέσα στην άδοξη μορφή. Διότι, αν και έπαθε εξαιτίας της ανθρώπινης αδυναμίας, εντούτοις ζει από τη δύναμη του Θεού. Αν και φαίνεται κρεμασμένος πάνω στο ξύλο, άσχημος και άδοξος, υστερώντας από όλους τους υιούς των ανθρώπων, όμως αυτός είναι το απαύγασμα της δόξας, το οποίο βλέποντας η γη ντράπηκε και πένθησε. Αυτός βάσταξε τις αμαρτίες μας πάνω στο ξύλο, και πόνεσε για τον δικό μας μώλωπα, και για εμάς οδυνάται, και υπέμεινε πληγή, και πόνο, και κάκωση, ως αντίτιμο για τη δική μας ειρήνη. Διότι, επειδή πλανηθήκαμε σαν πρόβατα, έχοντας εκκλίνει από την οδό του Κυρίου, και διανύοντας το δικό μας μονοπάτι, από ευσπλαχνία παραδόθηκε για τις αμαρτίες μας· χωρίς να φιλονικεί, ούτε να κραυγάζει, αφήνοντας σε εμάς υπόδειγμα, και άγεται στον θάνατο υπέρ ημών σαν άφωνο πρόβατο. Θα δείτε, λέει ο Μωυσής, τη ζωή σας να κρέμεται απέναντι από τα μάτια σας, και δεν θα πιστέψετε στη ζωή σας.

Αναγγείλαμε ενώπιόν του σαν να ήταν παιδί, σαν ρίζα σε διψασμένη γη. Δεν έχει μορφή ούτε δόξα· και τον είδαμε, και δεν είχε μορφή ούτε κάλλος, αλλά η μορφή του ήταν ατιμασμένη, υπολειπόμενη σε σύγκριση με τους υιούς των ανθρώπων. Άνθρωπος παραδομένος στις πληγές και μαθημένος να υπομένει την ασθένεια, επειδή το πρόσωπό του έχει αποστραφεί, ατιμάστηκε και δεν υπολογίστηκε. Αυτός φέρει τις αμαρτίες μας και οδυνάται για εμάς, και εμείς θεωρήσαμε ότι βρίσκεται σε πόνο, σε πληγή και σε κακουχία. Αλλά αυτός τραυματίστηκε για τις αμαρτίες μας και ταλαιπωρήθηκε για τις ανομίες μας· η τιμωρία για την ειρήνη μας έπεσε πάνω του, και με την πληγή του εμείς θεραπευτήκαμε. Όλοι πλανηθήκαμε σαν πρόβατα, ο κάθε άνθρωπος πλανήθηκε στον δρόμο του. Και ο Κύριος τον παρέδωσε για τις αμαρτίες μας. Και αυτός, εξαιτίας της κακουχίας, δεν ανοίγει το στόμα του· σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή· και όπως ο αμνός είναι άφωνος μπροστά σε εκείνον που τον κουρεύει, έτσι δεν ανοίγει το στόμα του. Μέσα στην ταπείνωσή του, η κρίση του ακυρώθηκε. Τη γενεά του όμως ποιος θα τη διηγηθεί; Διότι η ζωή του αφαιρείται από τη γη, εξαιτίας των ανομιών του λαού μου οδηγήθηκε στον θάνατο. Και θα παραδώσω τους πονηρούς αντί για την ταφή του και τους πλουσίους αντί για τον θάνατό του, διότι δεν έπραξε ανομία και δεν βρέθηκε δόλος στο στόμα του. Και ο Κύριος θέλει να τον καθαρίσει από την πληγή. Εάν προσφέρετε για την αμαρτία, η ψυχή σας θα δει μακρόβιο σπέρμα.