Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 53:8

Πείτε μου, λοιπόν, ποιος είναι πάνω στη γη αναμάρτητος; Και, όπως λέει η Γραφή, κανείς δεν είναι καθαρός από ρύπο, ούτε κι αν η ζωή του είναι μόνο μίας ημέρας· και είναι φανερό ότι κανείς δεν είναι αναμάρτητος παρά μόνο ο Θεός. Και ας ακούσουμε τι λέει ο Ησαΐας για τον Χριστό μας που έπαθε: «Σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή, και σαν αρνί μπροστά σ’ εκείνον που το κουρεύει έμεινε άφωνο· εξαιτίας των ανομιών του λαού μου οδηγήθηκε στον θάνατο· και θα δώσω τους πονηρούς αντί για την ταφή του και τους πλουσίους αντί για τον θάνατό του· γιατί αμαρτία δεν έκανε, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του». Δεν ντρέπεστε, λοιπόν; Να, φανερά ντροπιαστήκατε· γιατί είπατε ότι τον σταυρώσατε επειδή παρανομούσε, ενώ ο προφήτης λέει ότι αμαρτία δεν έκανε. Και αφού κανείς δεν είναι αναμάρτητος παρά μόνο ο Θεός, είναι φανερό ότι αληθινός Θεός είναι κι εκείνος που σταυρώθηκε από εσάς· γιατί αμαρτία δεν έκανε, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του. Ας δούμε όμως τι λένε και οι υπόλοιποι προφήτες για τον Χριστό μας που έπαθε· αν τον ομολογούν ως κακούργο ή ως Κύριο· ίσως, λοιπόν, μπροστά στο πλήθος των προφητών, ντραπείτε και στο εξής σωπάσετε, ώστε να μη μιλάτε εναντίον του Χριστού και των Χριστιανών. Να, λοιπόν, και για την πώληση του Χριστού και για τα τριάντα αργύρια της τιμής του οι προφήτες Ζαχαρίας και Ιερεμίας λένε: «Και έλαβαν τα τριάντα αργύρια, την τιμή εκείνου που τιμήθηκε, τον οποίο αποτίμησαν από τους υιούς του Ισραήλ, και τα έδωσαν για τον αγρό του κεραμέως, για ταφή των ξένων». Και ότι οι Ιουδαίοι έδωσαν και ψευδομαρτυρία εναντίον του στον καιρό του πάθους, το λέει ο ψαλμός: «Σηκώθηκαν εναντίον μου άδικοι μάρτυρες, και με ρωτούσαν για πράγματα που δεν γνώριζα· μου ανταπέδωσαν κακά αντί για αγαθά».

Όλοι εμείς πλανηθήκαμε σαν πρόβατα· ο κάθε άνθρωπος πλανήθηκε στον δρόμο του· και ο Κύριος τον παρέδωσε για τις αμαρτίες μας. Και αυτός, εξαιτίας της κακουχίας του, δεν ανοίγει το στόμα του· σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή. Και όπως ένας αμνός είναι άφωνος μπροστά σε εκείνον που τον κουρεύει, έτσι και αυτός δεν ανοίγει το στόμα του. Μέσα στην ταπείνωσή του άρθηκε η κρίση του, αλλά ποιος θα μπορέσει να διηγηθεί τη γενεά του; Διότι η ζωή του αφαιρείται από τη γη, εξαιτίας των ανομιών του λαού οδηγήθηκε στον θάνατο. Και θα παραδώσω τους πονηρούς αντί για την ταφή του, και τους πλουσίους αντί για τον θάνατό του. Επειδή δεν έπραξε ανομία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του. Και ο Κύριος θέλει να τον καθαρίσει από την πληγή· εάν προσφέρετε θυσία για την αμαρτία, η ψυχή σας θα δει μακρόβιους απογόνους. Και ο Κύριος θέλει να αφαιρέσει τον πόνο της ψυχής του, να του δείξει φως. Και να τον διαπλάσει με σύνεση, να δικαιώσει τον δίκαιο που υπηρετεί καλά πολλούς· και αυτός θα σηκώσει τις αμαρτίες τους. Για τον λόγο αυτόν θα λάβει ως κληρονομιά πολλούς και θα μοιράσει τα λάφυρα των ισχυρών· επειδή η ψυχή του παραδόθηκε στον θάνατο, και συγκαταλέχθηκε ανάμεσα στους ανόμους. Και αυτός σήκωσε τις αμαρτίες πολλών· και παραδόθηκε εξαιτίας των αμαρτιών τους.

Επειδή παραδόθηκε στον θάνατο η ψυχή του, και συγκαταλέχθηκε μεταξύ των ανόμων 〈διότι, κρεμάμενος ανάμεσα σε δύο ληστές, θεωρήθηκε ως ασεβής〉, εφόσον ο νόμος λέει: επικατάρατος είναι καθένας που κρεμιέται πάνω σε ξύλο. Ζακχαίος είπε: Δες, λοιπόν, είναι επικατάρατος. Αθανάσιος: Για τον λόγο αυτόν θα παραδοθούν οι πονηροί αντί του θανάτου του, και οι πλούσιοι αντί της ταφής του· διότι τον συγκατέλεξαν μεταξύ των ανόμων. Ζακχαίος είπε: Όπως λέει ο προφήτης: τη γενεά του ποιος θα την διηγηθεί; Εγώ, όμως, λέω τη γενεά του Ιησού· διότι ήταν υιός του Ιωσήφ, και οι αδελφοί του [ήταν] ο Ιακώβ, ο Ιωσής, ο Ιούδας και ο Σίμων. Και η μητέρα του η Μαρία. Αθανάσιος: Γι' αυτόν τον λόγο είπε ο προφήτης: τη γενεά του ποιος θα την διηγηθεί; Εάν κάποιος δεν είναι σοφός, δεν μπορεί να γνωρίζει ότι έχει γεννηθεί από το Άγιο Πνεύμα και την Παρθένο Μαρία. Ζακχαίος είπε: Το Άγιο Πνεύμα συνευρέθηκε με τη Μαρία αντί για άνδρα; Αθανάσιος: Βλέπεις ότι αναζητείται άνθρωπος σοφός, ο οποίος να δύναται να κατανοήσει ότι το Άγιο Πνεύμα δεν έχει σωματική συνεύρεση. Ζακχαίος είπε: Εσύ είπες ότι γεννήθηκε από το Άγιο Πνεύμα και την Παρθένο Μαρία. Αθανάσιος: Αλλά όχι με συνεύρεση, παρά με δημιουργία. Διότι, όπως ο πρώτος άνθρωπος προήλθε από τον Θεό και τη γη, όχι με συνεύρεση, αλλά με δημιουργία, έτσι να κατανοείς και τον Χριστό από το Άγιο Πνεύμα και την Παρθένο Μαρία. Ζακχαίος είπε: Γιατί, λοιπόν, τον αποκαλείτε και Χριστό;

Γιατί εξετάζεις ενδελεχώς την ευδοκία Του; Γιατί εξιχνιάζεις τη βούλησή Του; Άκου τον Παύλο, ή μάλλον δέξου τον έλεγχό του: «Διότι ποιος έχει αντισταθεί στο θέλημά Του;» Αλήθεια, ω άνθρωπε, ποιος είσαι εσύ που ερευνάς και εξιχνιάζεις τη γέννησή Του, όταν ο προφήτης λέει: «Τη γενεά Του ποιος θα τη διηγηθεί;» Ο προφήτης αποφεύγει να διηγηθεί τη γενεά Του, και εσύ περιεργάζεσαι και ερευνάς αδιάκριτα τη φύση Του; Ο δε ευαγγελιστής Λουκάς, διηγούμενος την επίγεια γέννησή Του, λέει τα εξής: «Υπήρχαν ποιμένες στην ίδια εκείνη περιοχή που διανυκτέρευαν στο ύπαιθρο και φύλαγαν σκοπιές στο ποίμνιό τους· και ιδού, άγγελος Κυρίου στάθηκε μπροστά τους, και δόξα Κυρίου τους περιέλαμψε, και κυριεύτηκαν από φόβο μεγάλο. Και ο άγγελος τους είπε: Μη φοβάστε· διότι ιδού, σας φέρνω χαρμόσυνο άγγελμα μεγάλης χαράς, η οποία θα είναι για όλο τον λαό· επειδή γεννήθηκε σήμερα για εσάς Σωτήρας, ο οποίος είναι Χριστός Κύριος στην πόλη του Δαβίδ». Ο άγγελος, ευαγγελιζόμενος τους ποιμένες, ονομάζει Χριστό και Κύριο Αυτόν που γεννήθηκε από την Παρθένο. Εάν λοιπόν Αυτός που γεννήθηκε είναι Κύριος, πώς η Παρθένος δεν είναι Κυριοτόκος; Εγώ δε αποκαλώ την αγία Παρθένο και Χριστοτόκο, και Κυριοτόκο, και Σωτηριοτόκο, και Θεοτόκο, σύμφωνα με τη φωνή του αγγέλου που έφερε το χαρμόσυνο μήνυμα στους ποιμένες και στην Παρθένο. Εάν οι άγγελοι κηρύττουν Σωτήρα, και Χριστό, και Κύριο, και Θεό, εμείς γιατί αποκρούουμε τη μαρτυρία τους;

Έγινα σαν άνθρωπος αβοήθητος, ελεύθερος ανάμεσα στους νεκρούς. Μόνος ο Ιησούς πέθανε υπέρ των ανομιών του λαού οδηγούμενος στον θάνατο, σύμφωνα με τη φωνή του Ησαΐα· και, αν και νεκρός, ήταν ο μόνος ελεύθερος· διότι δεν είχε αμαρτία που να τον καθιστά δέσμιο του θανάτου. Γι' αυτό και έλεγε: Έχω εξουσία να παραδώσω την ψυχή μου, και πάλι έχω εξουσία να τη λάβω.

Είναι ολοφάνερο ότι κανείς δεν είναι καθαρός από ρύπο, έστω κι αν η ζωή του πάνω στη γη διαρκέσει μόνο μία ημέρα. Και πάλι λέει ο προφήτης προς τον Θεό: «Μην έλθεις σε κρίση με τον δούλο σου, διότι κανένας ζωντανός δεν θα δικαιωθεί ενώπιόν σου». Ώστε, φανερά διδασκόμαστε ότι κανείς δεν είναι αναμάρτητος, παρά μόνο ο Θεός. Ας δούμε, λοιπόν, τι μας λέει ο προφήτης Ησαΐας για το πάθος του αναμάρτητου Χριστού του Θεού μας, του Υιού του Θεού: «Σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή, και όπως ο αμνός μένει άφωνος μπροστά σε αυτόν που τον κουρεύει, έτσι δεν ανοίγει το στόμα του». Είναι δε φανερό ότι ο Χριστός σιωπούσε όταν παρουσιάστηκε στον Πιλάτο κατά το πάθος του. «Στην ταπείνωσή του η κρίση του αναιρέθηκε· τη γενεά του όμως ποιος θα μπορέσει να τη διηγηθεί;» Δηλαδή, κανείς δεν θα διηγηθεί τη γενεά της θεότητάς του, διότι ο Χριστός ο Θεός μας γενεαλογείται κατά σάρκα. Διότι «εξαιτίας των ανομιών του λαού οδηγήθηκε στον θάνατο». Είναι δε ολοφάνερο ότι ο Χριστός πέθανε για τις αμαρτίες του κόσμου. «Και θα παραδώσω τους πονηρούς αντί για την ταφή του». Είναι φανερό ότι παρέδωσε τους Ιουδαίους στους Ρωμαίους. «Και τους πλουσίους αντί για τον θάνατό του». Γιατί, ω προφήτη; Πες μας καθαρά, για ποιον λόγο; «Επειδή δεν έπραξε αμαρτία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του». Τι θα πουν οι Ιουδαίοι σε αυτά; Ποιος άνθρωπος οδηγήθηκε σαν πρόβατο στη σφαγή, χωρίς να έχει πράξει αμαρτία;

Μακ. Δεν είναι, λοιπόν, από την ουσία του Θεού το Πνεύμα; Ορθ. Βεβαιότατα. Μακ. Επομένως και αυτό είναι Υιός. Ορθ. Αλλά ο μεν Υιός έχει γεννηθεί από την ουσία, και γι' αυτό είναι μονογενής Υιός· το δε Πνεύμα εκπορεύεται από την ουσία. Διότι έχει γραφτεί: «Πνεύμα το οποίο από εμένα εκπορεύεται»· όχι, «Έχει γεννηθεί»· και ο Υιός λέει: «Το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα»· όχι, «Έχει γεννηθεί». Μακ. Και ποια είναι η διαφορά μεταξύ της γεννήσεως και της εκπορεύσεως; Ορθ. Εκείνος που γνωρίζει τη διαφορά, γνωρίζει και τον τρόπο της γεννήσεως και της εκπορεύσεως. Ότι, όμως, κανείς δεν γνωρίζει τον τρόπο της γεννήσεως, το αναφωνεί ο προφήτης: «Τη γέννησή του ποιος θα μπορέσει να τη διηγηθεί;» Μακ. Και πώς, λοιπόν, λες ότι ο μεν Υιός έχει γεννηθεί από την ουσία, ενώ το Πνεύμα εκπορεύεται; Ορθ. Λέω αυτά που είναι γραμμένα.

Έπειτα αυτοί, και όταν έπασχαν, ήταν άνθρωποι, όπως και όλοι οι άλλοι σύμφωνα με την ομοιότητα της φύσης. Εκείνος όμως, για τον οποίο αναφέρουν οι Γραφές ότι πάσχει υπέρ πάντων, δεν ονομάζεται απλώς άνθρωπος, αλλά ζωή των πάντων, έστω και αν είναι όμοιος κατά τη φύση με τους ανθρώπους. Διότι αναφέρει: «Θα δείτε τη ζωή σας κρεμασμένη απέναντι από τα μάτια σας», και: «Τη γενεά του ποιος θα τη διηγηθεί;». Διότι, για όλους μεν τους αγίους, μπορεί κανείς, αφού πληροφορηθεί από την αρχή, να διηγηθεί τη γενεά τους, το ποιος ήταν και από πού προερχόταν ο καθένας· για εκείνον όμως που είναι η ζωή, οι θείοι λόγοι φανερώνουν ότι η γενεά του είναι αδιήγητη.

Επειδή δε το ζήτημα απασχολεί πολλούς σχετικά με την αποκαλούμενη στα λατινικά «σουβσταντία», και στα ελληνικά λεγόμενη «ουσία», δηλαδή προκειμένου να γίνει ακριβέστερα κατανοητό το «ομοούσιον» ή το αποκαλούμενο «ομοιούσιον», δεν πρέπει να γίνεται απολύτως καμία μνεία σε αυτά ούτε να αναπτύσσονται εξηγήσεις περί αυτών μέσα στην εκκλησία, για την εξής αιτία και για τον εξής συλλογισμό: ότι στις θείες Γραφές δεν έχει γραφτεί τίποτε περί αυτών, και ότι αυτά υπερβαίνουν την ανθρώπινη γνώση και τον ανθρώπινο νου, και ότι κανείς δεν δύναται να διηγηθεί τη γενεά του Υιού, όπως ακριβώς είναι γεγραμμένο: «τη γενεά του ποιος θα τη διηγηθεί;». Διότι είναι φανερό ότι μόνον ο Πατέρας γνωρίζει πώς γέννησε τον Υιό, και πάλι ο Υιός πώς ο ίδιος έχει γεννηθεί από τον Πατέρα. Σε κανέναν δε δεν υπάρχει αμφιβολία ότι ο Πατέρας είναι μεγαλύτερος. Διότι κανείς δεν θα αμφέβαλλε ότι ο Πατέρας είναι μεγαλύτερος κατά την τιμή, την αξία, τη θειότητα και κατά το ίδιο το πατρικό όνομα, εφόσον το διαβεβαιώνει ο ίδιος ο Υιός: «ο Πατέρας που με έστειλε είναι μεγαλύτερός μου».

Διότι, ας τον εξετάσουμε, από πού ισχυρίζεται ότι έχει αποκτήσει την πλήρη κατανόησή της; Άραγε από την κοινή έννοια; Όμως αυτή μας υποδεικνύει το ότι υπάρχει ο Θεός, όχι το τι ακριβώς είναι. Μήπως, τότε, από τη διδασκαλία του Πνεύματος; Από ποια διδασκαλία; Ή πού βρίσκεται αυτή καταγεγραμμένη; Δεν είναι ο μέγας Δαβίδ, στον οποίο ο Θεός φανέρωσε τα άδηλα και τα κρύφια της σοφίας Του, εκείνος που ομολογεί φανερά το απρόσιτο της γνώσεως, λέγοντας: «Στάθηκε θαυμαστή η γνώση σου σε εμένα, ξεπέρασε τις δυνάμεις μου· μου είναι αδύνατον να την φθάσω»; Ο δε Ησαΐας, ο οποίος αξιώθηκε τη θεωρία της δόξας του Θεού, τι μας φανέρωσε για τη θεία ουσία; Αυτός, βεβαίως, στην προφητεία του για τον Χριστό αναφωνεί λέγοντας: «Τη γενεά Του ποιος θα μπορέσει να τη διηγηθεί;». Και το σκεύος της εκλογής, ο Παύλος, που είχε μέσα του τον Χριστό να ομιλεί, που αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό, που άκουσε άρρητα ρήματα τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει, ποια διδασκαλία μας άφησε για την ουσία του Θεού; Αυτός, ο οποίος, όταν ενέκυψε στους επιμέρους λόγους της θείας Οικονομίας, σαν να τον έπιασε ίλιγγος μπροστά στο απροσπέλαστο της θεωρίας, αναφώνησε εκείνα τα λόγια: «Ω, βάθος πλούτου και σοφίας και γνώσεως Θεού! Πόσο ανεξερεύνητα είναι τα κρίματά Του και ανεξιχνίαστοι οι δρόμοι Του!»

Διότι το να θεωρεί κανείς ότι έχει ανακαλύψει την ίδια την ουσία του επί πάντων Θεού, αποτελεί γνώρισμα μεγάλης υπερηφάνειας και έπαρσης· διότι, με την αλαζονεία τους, σχεδόν επισκιάζουν ακόμη και εκείνον που είπε: «Πάνω από τα άστρα θα θέσω τον θρόνο μου». Μήπως ο μέγας Δαβίδ, στον οποίο ο Θεός φανέρωσε τα άδηλα και τα κρύφια της σοφίας Του, δεν ομολογεί φανερά το απρόσιτο της γνώσης, λέγοντας: «Υπήρξε πολύ θαυμαστή η γνώση Σου για εμένα»; Και ο Ησαΐας, ο οποίος έφθασε στη θεωρία της δόξας του Θεού, τι μας φανέρωσε περί της θείας ουσίας; Ο οποίος, βεβαίως, στην προφητεία του για τον Χριστό διακηρύσσει λέγοντας: «Τη γενεά Του ποιος θα μπορέσει να τη διηγηθεί;»

Τη γενεά του ποιος θα τη διηγηθεί; Διότι αφαιρείται από τη γη η ζωή του. Εξαιτίας των ανομιών του λαού μου οδηγήθηκε στον θάνατο. Και θα δώσω τους πονηρούς αντί για την ταφή του και τους πλουσίους αντί για τον θάνατό του· διότι δεν έπραξε ανομία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του. Και ο Κύριος θέλει να τον καθαρίσει από την πληγή.

Διότι το αρχαίο και το παλαιότατο αυτής θα μπορούσε κανείς να το κατανοήσει μέσω της φράσης «πριν από τον εωσφόρο». Α. Έπειτα, πώς δεν θα ήταν καλύτερο να ειπωθεί πριν από τον ήλιο και τη σελήνη, ή μάλλον πριν από τον ουρανό και τη γη; Διότι αυτά είναι παλαιότερα από τα άστρα και τον εωσφόρο. Μάλλον δε, το να λέγεται ότι ο Υιός υπάρχει πριν από τη γη και τον ουρανό και γενικά πριν από ολόκληρη την κτίση, εγώ τουλάχιστον θα το θεωρούσα κάτι μικρό και ευτελές· διότι προήλθε από τον άναρχο Πατέρα, και ο τρόπος της γεννήσεώς Του είναι εντελώς ανέκφραστος και ακατάληπτος. Γι' αυτόν τον λόγο και ο περίφημος Ησαΐας μας λέει: «Τη γενεά Του ποιος θα τη διηγηθεί; διότι η ζωή Του υψώνεται από τη γη»· ονομάζοντας νομίζω πολύ εύστοχα «γενεά» τη γέννηση, και «ζωή» την ύπαρξη, η οποία υψώνεται από όλη τη γη, δηλαδή εξυψώνεται και ξεπερνά κάθε νου όσων βρίσκονται πάνω στη γη, και βρίσκεται πολύ ψηλότερα από τις δικές μας έννοιες, ούσα απλησίαστη και απρόσιτη για τα μέτρα της ανθρωπότητας, όπως μου φαίνεται ότι λέει με τον πιο αληθινό τρόπο. Ότι δε ο Υιός αποδείχθηκε ότι βρίσκεται πέρα από κάθε χρόνο και είναι ανώτερος από κάθε τέτοια αρχή, όχι λιγότερο από όσο ο Πατέρας, θα μας πείσει ένας άλλος από τους αγίους προφήτες αναφωνώντας: «Και εσύ, Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα».

Γι' αυτό λέει: «Τη γενεά του ποιος θα τη διηγηθεί; Διότι αίρεται από τη γη η ζωή του»· αντί να πει, ανυψώνεται και είναι ανώτερη από τα επίγεια η ζωή του, δηλαδή η πολιτεία του. Αλλά αίρεται και με άλλον τρόπο, και η ζωή του είναι υπεράνω όλων· δηλαδή η ύπαρξη του Μονογενούς, όταν ήταν έξω από τη σάρκα και δεν είχε γίνει ακόμη όμοιος με εμάς.

Αυτό λοιπόν και πάλι θα τεθεί από εμάς σε λεπτομερέστερη εξέταση, αυτό δηλαδή που είπε ο μακάριος Ευαγγελιστής: «Εν αρχή ην ο Λόγος». Τίποτα δεν είναι παλαιότερο από την αρχή, εφόσον βέβαια διατηρεί ακέραιο για τον εαυτό της τον ορισμό της αρχής· διότι αρχή της αρχής δεν θα μπορούσε ποτέ να υπάρξει· αλλιώς οπωσδήποτε θα εκπέσει από το να είναι αληθινά αρχή, αν επινοηθεί κάτι άλλο πριν από αυτήν και προηγείται αυτής· εξάλλου, αν είναι δυνατόν να προϋπάρχει κάτι της πραγματικής αρχής, η συζήτησή μας γι' αυτήν θα χαθεί στο άπειρο, καθώς πάντα θα ανατέλλει κάποια άλλη πριν από αυτήν, και θα αποδεικνύει δεύτερη εκείνη για την οποία θα γινόταν η έρευνά μας. Επομένως, αρχή της αρχής δεν θα υπάρξει, σύμφωνα με τον ακριβή και αληθινό συλλογισμό, αλλά ο λόγος γι' αυτήν θα καταλήξει σε κάτι το ανεξιχνίαστο και ακατάληπτο. Και επειδή η συνεχής φυγή προς τα πίσω δεν έχει τέλος, και καθώς ανέρχεται πέρα από το μέτρο των αιώνων, ο Υιός θα βρεθεί ότι δεν έγινε μέσα στον χρόνο, αλλά μάλλον ότι υπάρχει αϊδίως μαζί με τον Πατέρα· διότι «ήταν εν αρχή»· και αν ήταν εν αρχή, ποιος νους, πες μου, θα μπορέσει να υπερβεί τη δύναμη αυτού του «ήταν»; Και πότε άραγε το «ήταν» θα σταθεί σαν σε ένα τέλος, αφού προτρέχει πάντοτε του συλλογισμού που το καταδιώκει, και αναπηδά πριν από την έννοια που το ακολουθεί; Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο καταπλαγείς ο προφήτης Ησαΐας λέει: «Την γενεάν αυτού τις διηγήσεται;»

«διότι αίρεται από τη γη η ζωή του·» διότι πράγματι αίρεται από τη γη ο λόγος περί της γεννήσεως του Μονογενούς, δηλαδή βρίσκεται υπεράνω κάθε διάνοιας των όντων που βρίσκονται στη γη, και υπεράνω κάθε λόγου, ώστε να είναι πλέον ανεξήγητος. Εάν όμως υπερβαίνει το νου και τους συλλογισμούς που έχουμε εμείς, πώς θα μπορούσε να είναι γενητός, εφόσον η δική μας διάνοια δεν αδυνατεί να περιορίζει τα γενητά και με το χρόνο και με το λόγο; <Με διαφορετικό τρόπο πρέπει να εξεταστεί για το ίδιο ζήτημα το «Εν αρχή ην ο Λόγος».> Είναι εντελώς αδύνατο να αποδεχτούμε για τον Μονογενή μια αρχή που νοείται μέσα στο χρόνο, εφόσον υπάρχει πριν από κάθε χρόνο και έχει προαιώνια την ύπαρξη, και επιπλέον αυτών η θεία φύση αποκλείει την κατάληξη σε τέλος· διότι θα παραμένει πάντοτε με τον ίδιο τρόπο, σύμφωνα με αυτό που ψάλλεται στους ψαλμούς: «Εσύ όμως είσαι ο ίδιος, και τα έτη σου δεν θα εκλείψουν». Από ποια λοιπόν αρχή, μετρούμενη για εμάς με χρόνο και ποσότητα, θα ξεκινήσει ο Υιός, αφού δεν επιδέχεται να βαδίζει προς κάποιο τέλος, επειδή ακριβώς υπάρχει κατά φύση Θεός, και γι' αυτό αναφωνεί: «Εγώ είμαι η ζωή»; Διότι η αρχή αυτή καθαυτή δεν θα μπορούσε ποτέ να νοηθεί ότι υπάρχει απολύτως, αν δεν απέβλεπε στο δικό της τέλος, εφόσον η αρχή ονομάζεται έτσι σε σχέση με το τέλος, και το τέλος πάλι σε σχέση με την αρχή· και ως αρχή πάλι εδώ εννοούμε εκείνη που αφορά το χρόνο ή την ποσότητα.

Και είναι βέβαια σε όλους φανερό, ότι εξαιτίας της αμάθειάς τους συνέβη να πλανηθούν και σε αυτό. Υποθέτω όμως ότι πρέπει να εξετάσουμε από πού προέρχονται σε αυτούς αυτές οι αντιλήψεις· τι άραγε είναι αυτό που τους έπεισε, αυτούς που εξέταζαν καλά τα σχετικά με αυτόν, να νομίζουν ότι γι' αυτήν την αιτία δεν είναι ο Χριστός, επειδή ακριβώς δεν αγνοούσαν από πού κατάγεται; Και γιατί προσθέτουν σε αυτά το «Όταν έλθει ο Χριστός, κανείς δεν ξέρει από πού είναι»; Διότι εξαιτίας αυτού στερούνται τελικά την κατανόηση της αλήθειας. Υπάρχει λοιπόν κάποιος λόγος στον Ησαΐα για τον Χριστό: «Τη γενεά του ποιος θα τη διηγηθεί; διότι εξαφανίζεται από τη γη η ζωή του». Και ο μακάριος προφήτης, εφαρμόζοντας τον λόγο στον Θεό Λόγο, αναφέρει τη λέξη γενεά αντί για την ύπαρξη. Διότι ποιος θα μπορούσε ποτέ να εκφράσει τον τρόπο υπάρξεως του Μονογενούς; Και ποια γλώσσα θα διηγηθεί την άρρητη γέννηση του Υιού από τον Πατέρα; Ή ποιος νους άραγε δεν θα ατονήσει μπροστά σε αυτό; Διότι το ότι γεννήθηκε από τον Θεό και Πατέρα το γνωρίζουμε και το έχουμε πιστέψει· το πώς όμως, λέμε ότι είναι άβατο για κάθε νου, και η εξέτασή του είναι εξαιρετικά επισφαλής.

Διότι δεν πρέπει να αναζητούμε τα βαθύτερα, ούτε να εξετάζουμε τα δυσκολότερα, αλλά μάλλον να συλλογιζόμαστε όσα μας έχουν προσταχθεί, και να πιστεύουμε ακλόνητα για τον Θεό «ότι αληθινά υπάρχει και γίνεται μισθαποδότης σε όσους τον αναζητούν»· να μην αναζητούμε πλέον, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, εκείνα που υπερβαίνουν τον νου και τη φρόνηση, όχι μόνο τη δική μας, αλλά και εκείνη που υπάρχει σε ολόκληρη την κτίση ή και σε κάθε δημιουργημένο λογικό ον. Ποιος, λοιπόν, άραγε «θα διηγηθεί τη γενεά» του Μονογενούς; «Διότι αίρεται από τη γη η ζωή Του», δηλαδή, ο λόγος για την ύπαρξή Του φανερώνεται υψηλότερος από όλα τα όντα πάνω στη γη. Διότι και πάλι εδώ με τη λέξη «ζωή» εννοεί την ύπαρξη.

Αυτό παραπλάνησε τον ασύνετο νου των Ιουδαίων και τους απομάκρυνε κατά κάποιον τρόπο από την αληθινή επίγνωση του Χριστού. Διότι δεν κατανόησαν, όπως είναι φυσικό, ότι ο λόγος περί αυτού στους αγίους προφήτες παρουσιάζεται διπλός. Όταν μεν δηλαδή σημαίνουν ότι θα παρουσιαστεί με σάρκα σε αυτόν τον βίο, καθιστούν φανερή την κατά σάρκα γέννησή του από την παρθένο: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό». Αλλά και το πού θα γεννηθεί το κηρύττουν με σαφήνεια: «Και εσύ Βηθλεέμ, οίκος του Εφραθά, είσαι πολύ μικρή για να συγκαταλέγεσαι ανάμεσα στις χιλιάδες του Ιούδα· από εσένα θα εξέλθει για μένα εκείνος που θα γίνει άρχοντας στον Ισραήλ, και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνος». Όταν δε ερμηνεύουν, όσο είναι δυνατόν, την άρρητη γέννησή του από τον Πατέρα και Θεό, είτε λένε εκείνο που αναφέραμε προηγουμένως: «Ποιος θα διηγηθεί τη γενεά του; Διότι η ζωή του αίρεται από τη γη», είτε το ρητό που συνδέεται με αυτό που παρατέθηκε: «Και οι έξοδοί του είναι από την αρχή, από τις ημέρες του αιώνος». Διότι εδώ ως «εξόδους» του Μονογενούς εννοεί την ανάλαμψη ως από φως, και την προ παντός αιώνος, ημέρας και χρονικής ροπής προέλευσή του σε ιδία ύπαρξη από την ουσία Εκείνου που τον γέννησε.

Γνώριζαν, λοιπόν, οι Ιουδαίοι, και μάλιστα πολύ σαφώς, ότι θα έρθει ο Χριστός· διότι αυτό δηλώνει η λέξη Μεσσίας· και ότι θα τους ερμηνεύσει την υπέρτερη βούληση του Θεού. Επιπλέον, είχε διαβεβαιωθεί ότι θα ανοίξει και τα μάτια των τυφλών από τον Ησαΐα, ο οποίος έλεγε ξεκάθαρα: «Τότε θα ανοιχθούν τα μάτια των τυφλών». Αλλά κυκλοφορούσε στην Ιερουσαλήμ και κάποια άλλη φήμη, επειδή ακριβώς τον άρρητο τόκο του Θεού και Πατρός ο προφήτης Ησαΐας αναφέρει ότι είναι παντελώς άγνωστος, λέγοντας: «Τη γενεά του ποιος θα τη διηγηθεί;». Πάλι, όμως, οι Ιουδαίοι, διαστρέφοντας προς τις δικές τους αντιλήψεις τη σημασία των όσων είχαν ειπωθεί, υπέθεσαν ότι ο Χριστός θα είναι παντελώς αγνοημένος και κανείς δεν θα γνώριζε καθόλου από πού κατάγεται, μολονότι η Θεία Γραφή καθιστά σε εμάς ολοφάνερη την κατά σάρκα γέννησή Του και γι' αυτό διακηρύσσει: «Ιδού η παρθένος θα συλλάβει και θα γεννήσει υιό». Το ότι πάλι, επειδή ο νους των Ιουδαίων ήταν ακαθοδήγητος στην κατανόηση των αναγκαίων, υπέθεταν πως ο Χριστός θα αγνοούνταν, δεν είναι καθόλου δύσκολο να το διαπιστώσουμε από εκείνα που ο μακάριος Ευαγγελιστής Ιωάννης βεβαιώνει ότι έλεγαν ορισμένοι Ιεροσολυμίτες για Αυτόν. «Έλεγαν, λοιπόν, μερικοί από τους Ιεροσολυμίτες: Δεν είναι αυτός τον οποίο ζητούν να θανατώσουν; Και να, μιλάει με παρρησία, και δεν του λένε τίποτα. Μήπως πράγματι αναγνώρισαν οι άρχοντες ότι αυτός είναι ο Χριστός; Αλλά αυτόν γνωρίζουμε από πού είναι· ενώ ο Χριστός, όταν έρθει, κανείς δεν γνωρίζει από πού είναι».

Διότι δεν κατανοούσε καθόλου το μυστήριο της σιωπής. Θα παρατηρήσεις όμως ότι και σε αυτό εκπληρώνεται τέλεια εκείνο που προαναγγέλθηκε μέσω της φωνής του προφήτη: «Διότι σαν πρόβατο», λέει, «οδηγήθηκε στη σφαγή, και όπως ο αμνός είναι άφωνος μπροστά σε εκείνον που τον κουρεύει, έτσι δεν ανοίγει το στόμα του, μέσα στην ταπείνωσή του η κρίση του άρθηκε». Και αυτά μεν μας τα είπε ο μακάριος Ησαΐας. Λαμβάνοντας δε το πρόσωπο του Χριστού, λέει κάπου πάλι ο μελωδός εν Πνεύματι: «Έθεσα φυλακή στο στόμα μου, όταν στάθηκε ο αμαρτωλός απέναντί μου. Κώφευσα και ταπεινώθηκα και σιώπησα από αγαθά». Θα κατανοήσεις δε το «από αγαθά» αντί του «από κακά». Διότι η θεία Γραφή συνηθίζει να λέει τέτοια πράγματα με εύφημο τρόπο, όταν αναφέρεται στο ίδιο το θείο πρόσωπο. <Αποκρίθηκε σε αυτόν ο Ιησούς: Δεν θα είχες καμία εξουσία εναντίον μου, αν δεν σου είχε δοθεί άνωθεν. Γι' αυτό, εκείνος που με παραδίδει σε σένα έχει μεγαλύτερη αμαρτία.> Το ποιος είναι ή από πού προέρχεται ή από ποιον πατέρα γεννήθηκε, δεν το λέει πιο καθαρά.

Διότι αυτός, ενώ ως Θεός βρισκόταν πέρα από κάθε πάθος, εντούτοις, ας το πω έτσι, την παρέδωσε (τη ζωή του), και αυτό υπέρ των αμαρτωλών. Πράγμα το οποίο άλλωστε θαύμασε και ο πάνσοφος Παύλος. Διότι είπε ότι: «Ο Θεός αποδεικνύει την αγάπη του για εμάς, διότι, ενώ εμείς ήμασταν ακόμη αμαρτωλοί, στον κατάλληλο καιρό πέθανε υπέρ των ασεβών.» Και ο ίδιος ο Χριστός λέει κάπου: «Ο καλός ποιμένας θυσιάζει τη ζωή του υπέρ των προβάτων.» Τη θυσίασε, λοιπόν, υπέρ ημών, διότι με τις πληγές του εμείς θεραπευτήκαμε, και αυτός ταλαιπωρήθηκε για τις ανομίες μας, και παραδόθηκε για τις αμαρτίες μας. «Ας αγιάζεται» λοιπόν, λέει, δηλαδή, ας θεωρείται άγιος, ή μάλλον ας ομολογείται. Και αυτό θα ταίριαζε στον Θεό, και μόνο σε Αυτόν, κυρίως και ειδικώς.

Και γνωρίζοντας αυτό, ο ίδιος ο Χριστός είπε: «Διότι τόσο πολύ αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε έδωσε τον Υιό του τον μονογενή, για να μην χαθεί καθένας που πιστεύει σε αυτόν, αλλά να έχει ζωή αιώνια.» <Και ο ίδιος, παρόλο που κακοποιείται, δεν ανοίγει το στόμα του. Σαν πρόβατο οδηγήθηκε σε σφαγή, και σαν αρνί άφωνο μπροστά σε αυτόν που το κουρεύει, έτσι δεν ανοίγει το στόμα του. Μέσα στην ταπείνωση αναιρέθηκε η καταδίκη του· τη γενεά του όμως ποιος θα τη διηγηθεί; Διότι αφαιρείται από τη γη η ζωή του· εξαιτίας των ανομιών του λαού μου οδηγήθηκε στον θάνατο.> Είναι βέβαια πολύ φανερό το νόημα αυτών των λόγων, θα εξεταστεί όμως από εμάς το κάθε μέρος τους χωριστά, μήπως τυχόν φανεί σε κάποιους μερικές φορές ότι κάτι είναι ασαφές. Διότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός δικαζόταν από τους καθοδηγητές των Ιουδαίων. Έπειτα παρουσιάστηκαν κάποιοι συκοφαντώντας τον, και διαβεβαιώνοντας ότι είχαν ειπωθεί από αυτόν κάποια πράγματα εναντίον της δόξας του Θεού.

Είναι λοιπόν αληθές ότι «στην ταπείνωσή του αφαιρέθηκε η κρίση του». Διότι, επειδή τους φάνηκε ότι είναι κάποιος ευτελής και συγκαταλέγεται στους λίαν υποδεέστερους, εξέδωσαν εναντίον του την καταδικαστική ψήφο, δηλαδή την κρίση, με μεγάλη προχειρότητα. Αυτό το πράττουν μερικοί από τους δικαστές, οι οποίοι ελάχιστα υπολογίζουν την ακρίβεια, δηλαδή την αλήθεια· και δικάζουν με γνώμονα περισσότερο τα πρόσωπα, παρά τα γεγονότα.

Διότι, αν βέβαια αυτός που δικάζεται είναι κάποιος από τους επιφανείς του κόσμου, αποδεικνύονται σχολαστικοί εξεταστές των πραγμάτων, ίσως μάλιστα κάπου εκεί και να αντιμάχονται την αλήθεια, προσπαθώντας να βρουν τρόπους για να τον βοηθήσουν. Όταν όμως προσαχθεί κάποιος άσημος, τότε ακριβώς, τότε γίνονται ορμητικοί και θρασείς και πάρα πολύ σπουδαστικοί, και εκδίδουν εναντίον του την εσχάτη των ποινών. «Στην ταπείνωσή του αναιρέθηκε η δίκαιη κρίση του», λέει λοιπόν. Επειδή, λοιπόν, φάνηκε σε κάποιους από τους Ιουδαίους, δηλαδή σε όσους τον δίκαζαν, ως εντελώς ταπεινός, ο προφήτης, αναλογιζόμενος το μεγαλείο της δόξας που ενυπήρχε σε αυτόν, και ότι ήταν Θεός, μολονότι γινόταν ορατός στους κατοίκους της γης με τη δική μας μορφή, σχεδόν κουνάει το κεφάλι του, θρηνεί αυτούς που εξέδωσαν την καταδικαστική απόφαση εναντίον του και λέει: «Ποιος θα μπορέσει να διηγηθεί τη γενεά του;». Διότι, λέει, δεν γίνατε σκληροί και άδικοι δικαστές εναντίον κάποιου τυχαίου, όπως τουλάχιστον νομίσατε, αλλά μάλλον εναντίον αυτού του οποίου τη γενεά, δηλαδή τη γέννηση, κανένας λόγος δεν θα μπορούσε να μας την ερμηνεύσει. Αυτό θα το κατανοήσεις με δύο τρόπους. Διότι γεννήθηκε μεν από τον Θεό Πατέρα, όντας ο Θεός Λόγος, αλλά ο τρόπος της γεννήσεως είναι παντελώς άρρητος και ακατάληπτος.

Διότι δεν συνέβη σωματικά, αλλά όπως θα άρμοζε στη νοερή και ασώματη φύση. Διότι ως φως ανέτειλε από φως, και ξεπήδησε ζωή από ζωή· και ότι μεν γεννήθηκε αληθινά από την ουσία του Θεού και Πατρός, το πιστεύουμε αδίστακτα· το πώς όμως, δεν είναι δυνατόν ούτε να το πούμε ούτε να το νοήσουμε. Και αν και ήταν Θεός κατά φύση, συγκατέβηκε ώστε να επιλέξει να υποστεί για χάρη μας την κένωση. Και έλαβε μορφή δούλου και υπέμεινε την κατά σάρκα γέννηση από γυναίκα, χωρίς να ακολουθήσει τους νόμους της ανθρώπινης φύσης. Διότι η προέλευσή του δεν προήλθε από άνδρα και γυναίκα, αλλά ήταν μάλλον μυστική, παράδοξη, ανώτερη από εμάς και σχεδόν ανείπωτη. Διότι ειπώθηκε προς την αγία Παρθένο: «Πνεύμα άγιο θα επέλθει σε εσένα και δύναμη Υψίστου θα σε επισκιάσει. Γι' αυτό και το άγιο που θα γεννηθεί θα ονομαστεί Υιός Θεού.» Επειδή λοιπόν πιστεύεται ότι το μυστήριο της κατά σάρκα γέννησής του συντελέστηκε υπεράνω της δικής μας φύσης, γι' αυτό λέει ο προφήτης: «Τη γενεά του ποιος θα τη διηγηθεί; Διότι αίρεται από τη γη η ζωή του». Η λέξη «αίρεται», λέει, τίθεται αντί της λέξης «επαίρεται» (εξυψώνεται), και η ζωή του είναι υψηλότερη από τα επίγεια, δηλαδή η πολιτεία του και ο κατά σάρκα βίος του. Διότι αυτός, μόνος από όλους, αν και φαινόταν άνθρωπος όμοιος με εμάς, δεν έπραξε αμαρτία ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του, καίτοι κανένας επί της γης δεν το κατόρθωσε αυτό· διότι απολύτως κανένας ανάμεσά μας δεν είναι άμεμπτος.

Αίρεται όμως και με άλλον τρόπο, και βρίσκεται πάνω από όλους τους ανθρώπους της γης η ζωή, δηλαδή η ύπαρξη του Μονογενούς, όταν νοείται έξω από τη σάρκα και προτού γίνει άνθρωπος σαν κι εμάς. Αυτού, λοιπόν, του οποίου η κατά σάρκα γέννηση είναι παράδοξη και υπερφυσική, αυτού και η ζωή και ο βίος υπερβαίνει το μέτρο των ανθρώπων της γης. Αλλά σαν να έλεγε κάποιος προς αυτά: Πώς αυτός που δεν γνώρισε αμαρτία υποβλήθηκε σε καταδίκη θανάτου και συγκαταλέχθηκε με τους ανόμους; Διότι καταδικάστηκε ως αμαρτωλός. Ο Θεός και Πατέρας σχεδόν ορθώνεται απαντώντας και λέει: Εξαιτίας των ανομιών του λαού μου οδηγήθηκε στον θάνατο. Διότι ή αυτό λέει, ότι δηλαδή: Υπέμεινε εκούσια την καταδίκη του θανάτου υπέρ της αμαρτίας του λαού μου, ή ίσως και εκείνο.

Επειδή, λέει, αυτοί που συγκαταλέγονται στον λαό μου έγιναν εντελώς άνομοι, γι' αυτό, εξαιτίας της ωμότητας και της μιαιφονίας τους, οι βρόχοι ήλθαν και πάνω σε αυτόν, και αυτός οδηγήθηκε στον θάνατο. Και τα δύο είναι απολύτως αληθινά. Διότι πέθανε για να καταργήσει την αμαρτία των ανθρώπων πάνω στη γη, και μαζί με αυτήν να καταλύσει τον θάνατο που βλάστησε από αυτήν. Πέθανε όμως και επειδή οι Ιουδαίοι παρανόμησαν απέναντί του. Διότι, παρόλο που είχαν καταλάβει ότι αυτός είναι ο κληρονόμος, είπαν μέσα τους: «Εμπρός, ας τον σκοτώσουμε, και ας κρατήσουμε για τον εαυτό μας την κληρονομιά του.» <Και θα παραδώσω τους πονηρούς αντί της ταφής του, και τους πλουσίους αντί του θανάτου του.>

Επομένως, η θεόπνευστη Γραφή αδιαφορεί για τους χρόνους, ή, για να πούμε το αληθέστερο, εκείνοι που μας την ερμήνευσαν. Όπως ακριβώς και το ίδιο το πρόσωπο του Χριστού εισάγεται να λέει μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Έδωσα την πλάτη μου σε μαστίγωση, και τα μάγουλά μου σε ραπίσματα». Και ο ίδιος ο προφήτης λέει γι' αυτόν: «Σαν πρόβατο οδηγήθηκε σε σφαγή, και όπως ο αμνός είναι άφωνος μπροστά σε αυτόν που τον κουρεύει, έτσι δεν ανοίγει το στόμα του. Στην ταπείνωσή του αναιρέθηκε η κρίση του». Βλέπεις πώς ο προφητικός λόγος μάς παρουσίασε το μελλοντικό γεγονός ως ήδη γενόμενο; Επομένως, το «Εκπορνευόμενη θα εκπορνευθεί η γη» πρέπει να νοηθεί αντί του «έχει εκπορνευθεί η γη». Και με ποιον τρόπο εκπόρνευσε; Απομακρυνόμενη από το να ακολουθεί τον Κύριο, δηλαδή αθετώντας την πορεία που οφείλει να ακολουθεί κάποιος προς τον Θεό. Διότι έχει γραφτεί: «Οπίσω του Κυρίου θα πορευθείς», δηλαδή θα ακολουθήσεις αμετάκλητα τους άνωθεν νόμους του Θεού. Εκπόρνευσε, λοιπόν, απομακρυνόμενη από τον Κύριο, μη ανεχόμενη να τον ακολουθεί. Διότι έγινε αποστάτιδα και βέβηλη, και, προσκολλώμενη στις λατρείες των ειδώλων, εναντιώθηκε στον Δεσπότη. Για αυτήν ακριβώς την αιτία ενώνεται με τη Γόμερ ο προφήτης Ωσηέ, διότι η γη έχει εκπορνευθεί, εγκαταλείποντας τον Κύριο. Διότι, όπως είπα, η πράξη αυτή πρέπει να νοηθεί ως τύπος ενός μυστικού πράγματος.

Επειδή υπάρχει μεγάλη απόσταση ανάμεσα στην ανθρώπινη φύση και στον Θεό Λόγο. Διότι για εμάς, σχετικά με τους αγίους, λέει: «Εγώ είμαι χώμα και στάχτη»· ενώ για την ύπαρξη του Μονογενούς ο προφήτης Ησαΐας λέει: «Τη γενεά Του ποιος θα μπορέσει να την περιγράψει;» Επίκαιρα λοιπόν σε εμάς, που υπομέναμε πολλή θλίψη, ανέτειλε ο Σωτήρας γεννώμενος από γυναίκα κατά σάρκα, ώστε να διασώσει τον γεννημένο από γυναίκα άνθρωπο, και, αφού τον απελευθερώσει από τα δεσμά του θανάτου, να τον διδάξει να λέει με χαρά: «Πού είναι, θάνατε, η νίκη σου; Πού είναι, άδη, το κεντρί σου;» Διότι όχι μόνο μας χαρίζει το δώρο της ανάστασης, αλλά και, αφού άμβλυνε το κεντρί του άδη, δηλαδή την αμαρτία που μας πληγώνει, λέει: «Ιδού, σας έδωσα εξουσία να πατάτε πάνω σε φίδια και σκορπιούς, και πάνω σε όλη τη δύναμη του εχθρού, και τίποτα απολύτως δεν θα σας βλάψει.» Αυτό είναι, μαζί με τα άλλα, το κατόρθωμα της ελεύσεως του Σωτήρα μας. Γι' αυτό, λοιπόν, κάθε σεμνότητα πολιτεύεται στη γη, ενώ το σκοτάδι της αμάθειας έχει εκδιωχθεί. Και αυτό το προείδε με τη δύναμη του θείου Πνεύματος ο Ψαλμωδός και έλεγε: «Στις ημέρες του θα ανατείλει δικαιοσύνη και πλήθος ειρήνης, μέχρις ότου εκλείψει η σελήνη. —Διότι αν, ενώ ήμασταν εχθροί, όπως λέει ο Παύλος, συμφιλιωθήκαμε με τον Θεό μέσω του θανάτου του Υιού Του», ανατέλλει για εμάς πλήθος ειρήνης.

Αποδεικνύοντας δε ότι τα ζητήματα αυτά είναι εντελώς ανέκφραστα, και ο σοφότατος Σολομών είπε: «Η δόξα του Κυρίου κρύπτει τον λόγο». Το ότι δε ο τρόπος της γεννήσεως του Υιού διαφεύγει ακόμη και από τους ίδιους τους αγίους αγγέλους, καίτοι βρίσκονται τόσο πολύ πιο πάνω από εμάς, μας το βεβαιώνει ο μακάριος Ησαΐας λέγοντας: «Τη γενεά του ποιος θα μπορέσει να την περιγράψει;» Ακόμη σαφέστερα, πάλι, το εξηγεί ο προφήτης Αββακούμ λέγοντας: «Κάλυψε τους ουρανούς η αρετή του». Διότι τι άλλο θα μπορούσε να σημαίνει το ότι η αρετή του Υιού κάλυψε και αυτούς τους ουρανούς, παρά το ότι ο λόγος περί αυτού είναι ανώτερος και από το ίδιο το ουράνιο πλήθος και τα άγια τάγματα; Επομένως, η γέννηση του Χριστού είναι άρρητη σε ολόκληρη την κτίση και εντελώς ακατάληπτη. Ακολουθώντας όμως τις θείες Γραφές, και βλέποντας σαν μέσα σε καθρέφτη και αινιγματωδώς, λέμε ότι και γεννήθηκε και συνυπάρχει αϊδίως, κατά κάποιους τέτοιους τρόπους· αν και γνωρίζω ότι τα παραδείγματα είναι μικρά και δεν μπορούν να μας φανερώσουν επαρκώς πώς ακριβώς έχει η φύση του Θεού και ο τρόπος της γεννήσεως. Είναι όμως λογικό να κατανοήσουμε ότι δεν υπάρχει τίποτα ανάμεσα στα δημιουργήματα, που να μην υπολείπεται της δόξας του Θεού.

Διότι, αφενός, ότι ο Υιός είναι κατά φύσιν και ότι έχει γεννηθεί από τον Θεό και Πατέρα, πολύ ορθά σκεπτόμενοι το πιστεύουμε, αλλά δεν ερευνούμε περαιτέρω, σύμφωνα με τα λόγια του αγίου. Διότι ποιος γνωρίζει να εξηγήσει τον τρόπο της γέννησης; Και πώς δεν είναι αληθινός ο προφήτης όταν αναφωνεί: «Τη γενεά του ποιος θα τη διηγηθεί; Διότι αφαιρείται από τη γη η ζωή του». Επομένως, σε αυτά με τη λέξη «οστά» εννοεί τη στερεότητα των υπέρ νουν δογμάτων. Αυτά ο νομοθέτης δεν μας επιτρέπει να τα συντρίβουμε· τα συντρίβουν όμως εξ ολοκλήρου για τον εαυτό τους οι αιρετικοί που διαστρεβλώνουν τα ορθά.

Λύση σε αυτό. Κακώς και απαίδευτα ορισμένοι αποδίδουν τα ιδιώματα των σωμάτων στην ασώματη ουσία. Διότι στα σώματα αρμόζει να λέγεται ότι υφίστανται πάθος και τομή και διαίρεση, ενώ στην ασώματη φύση δεν υπάρχει τίποτα από αυτά. Εάν λοιπόν ο Θεός είναι ασώματος, τίκτει χωρίς να μερίζεται, γεννά χωρίς να τέμνεται. Επειδή και η φωτιά γεννά από τον εαυτό της το φως χωρίς να υφίσταται καμία διαίρεση, έστω και αν κατά την επίνοια φαίνεται κάπως να χωρίζεται από αυτήν εκείνο που προήλθε από αυτήν. Εάν όμως κάποιος υποβάλλει το ασώματο στις σωματικές ανάγκες, ας κατηγορήσει την αδυναμία του δικού του νου, ο οποίος δεν μπορεί να νοήσει όσα αρμόζουν στην ασώματη φύση. Και πάλι: εάν ορισμένοι αδυνατούν να κατανοήσουν την αΐδια γέννηση του Υιού από τον αΐδιο Πατέρα, και εξαιτίας αυτού υποβάλλουν το ασώματο στις σωματικές νομοτέλειες, επειδή δεν βρίσκουν τι είναι ή ποιος είναι ο Πατέρας κατά τη φύση, ας αρνηθούν και τον ίδιο. Εάν όμως όσα υπερβαίνουν εμάς γίνονται αποδεκτά με την πίστη, και την κατανόησή μας υπερβαίνει και η γέννηση του Υιού, διότι κανείς δεν θα διηγηθεί τη γενεά του καθώς λέει ο προφήτης, ας γίνει δεκτό και αυτό με την πίστη, και ας σταματήσει το επιχείρημα «Δεν υπήρχε», το οποίο εισάγεται ανίσχυρα από ανθρώπινους λογισμούς.

Άλλο. «Διότι θέλω να γνωρίζετε πόσον μεγάλο αγώνα έχω για εσάς και για εκείνους στη Λαοδίκεια, και για όλους όσοι δεν έχουν δει το πρόσωπό μου σαρκικά, ώστε να παρηγορηθούν οι καρδιές τους, αφού συνδεθούν μεταξύ τους με αγάπη, για να φθάσουν σε όλο τον πλούτο της απόλυτης βεβαιότητας της σύνεσης, εις επίγνωσιν του μυστηρίου του Θεού και του Χριστού, στον οποίο είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης.» Εάν λοιπόν το μυστήριο του Θεού υπερβαίνει το μέτρο κάθε γνώσης, και το ύψιστο σημείο κάθε σοφίας και σύνεσης διακρίνεται στους λόγους περί Αυτού, και αν στο μυστήριο του Χριστού είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσης, πώς δεν θα είναι Θεός Εκείνος που ξεπερνά το μέτρο κάθε γλώσσας και υπερβαίνει κάθε νου και σοφία, για την κατανόηση του Οποίου κανένα από τα δημιουργήματα δεν φαίνεται να επαρκεί; «Διότι τη γενεά Του ποιος θα μπορέσει να την διηγηθεί;» όπως λέει ο προφήτης.

Εάν λοιπόν ακούσεις το Ευαγγέλιο να λέει: Βίβλος γενέσεως Ιησού Χριστού, υιού του Δαβίδ, υιού του Αβραάμ, να το εννοήσεις κατά σάρκα. Διότι Υιός μεν του Δαβίδ είναι στο τέλος των αιώνων, Υιός δε του Θεού προ πάντων των αιώνων [άναρχα]. Και το πρώτο μεν το προσέλαβε, ενώ δεν το είχε, το δεύτερο όμως, το οποίο έχει, το έχει αιώνια, έχοντας γεννηθεί από τον Πατέρα. Έχει δύο πατέρες: τον έναν, τον Δαβίδ, κατά σάρκα, και τον άλλον, τον Θεό Πατέρα, θεϊκώς. Αλλά το μεν κατά τον Δαβίδ και σε χρόνο υπόκειται και ψηλαφάται και γενεαλογείται, ενώ το κατά τη θεότητα, ούτε σε χρόνο υπόκειται ούτε σε τόπο, ούτε γενεαλογείται· διότι, ποιος θα μπορέσει να διηγηθεί τη γενεά Του; Πνεύμα είναι ο Θεός. Εκείνος, όντας Πνεύμα, γέννησε πνευματικά ως ασώματος, με γέννηση ανεξιχνίαστη και ακατάληπτη. Ο ίδιος ο Υιός λέει για τον Πατέρα: Ο Κύριος είπε προς εμένα: Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα. Το δε «σήμερα» δεν είναι πρόσφατο, αλλά αΐδιο· το «σήμερα» είναι άχρονο, προ πάντων των αιώνων. Εκ γαστρός προ εωσφόρου σε γέννησα.

Έχασε το φως του ο ήλιος, για τον Ήλιο της δικαιοσύνης. Πέτρες σχίστηκαν, για τη νοητή πέτρα. Μνήματα ανοίχτηκαν και νεκροί αναστήθηκαν, για Εκείνον που ήταν ελεύθερος ανάμεσα στους νεκρούς. Ελευθέρωσε τους δέσμιούς του από τον λάκκο που δεν είχε νερό. Μην ντρέπεσαι λοιπόν τον Εσταυρωμένο, αλλά να ομολογείς με παρρησία λέγοντας και εσύ: «Αυτός σηκώνει τις αμαρτίες μας και οδυνάται για εμάς, και με την πληγή του εμείς θεραπευτήκαμε». Ας μην φανούμε αχάριστοι προς τον ευεργέτη. Και πάλι: «Εξαιτίας των ανομιών του λαού μου οδηγήθηκε στον θάνατο, και θα παραδώσω τους πονηρούς αντί για την ταφή του και τους πλουσίους αντί για τον θάνατό του». Γι' αυτό με σαφήνεια λέει ο Παύλος, ότι ο Χριστός πέθανε για τις αμαρτίες μας σύμφωνα με τις Γραφές, και ότι ενταφιάστηκε και ότι αναστήθηκε την τρίτη ημέρα σύμφωνα με τις Γραφές.

Αποκαλύπτει δε διά του Αγίου Πνεύματος στους δούλους του τη δική του θεότητα και δόξα καθώς και εκείνη του Πατέρα του, τη μέλλουσα αιώνια ζωή του, τα μυστήρια και τη διδασκαλία του, και την πραγματική ένσαρκη παρουσία του για εμάς, ότι δηλαδή είναι Θεός άνωθεν και άνθρωπος από τη Μαρία. 5. Έπειτα ο ίδιος ο Θεόδοτος λέει πάλι ότι «και ο Ησαΐας μίλησε για αυτόν ότι είναι άνθρωπος, λέγοντας τα εξής: ότι είναι άνθρωπος που γνωρίζει να υπομένει ασθένεια· και τον είδαμε σε πληγή και σε κάκωση, και ατιμάστηκε και δεν υπολογίστηκε». Αλλά δεν γνωρίζει πώς ελέγχεται και πάλι ο κτηνώδης. Διότι στα ίδια του τα λόγια ο Ησαΐας είπε: «Οδηγήθηκε σαν πρόβατο στη σφαγή, και σαν αμνός άφωνος μπροστά σε αυτόν που τον κουρεύει· έτσι δεν ανοίγει το στόμα του· μέσα στην ταπείνωσή του η κρίση του άρθηκε». Έπειτα λέει: «Ποιος θα διηγηθεί τη γενεά του, διότι η ζωή του αίρεται από τους ανθρώπους», και δεν είπε «αίρεται η ζωή από αυτόν», αλλά «από τους ανθρώπους». Διότι ο Λόγος είναι πάντοτε ζωντανός, υπάρχοντας και αντλώντας τη ζωή από τον εαυτό του και δίνοντας ζωή σε αυτούς που τον έχουν αγαπήσει· από τους ανθρώπους μεν άρθηκε η ζωή του, * όντας ο ίδιος ζωή από τον εαυτό του. «Διότι ζωντανός είναι ο Λόγος» και παρέχει ζωή σε όλους όσους έχουν ελπίσει σε αυτόν με αλήθεια. Και ως προς το «Ποιος θα διηγηθεί τη γενεά του;» *· εάν ήταν ψιλός άνθρωπος γεννημένος από τη Μαρία, τότε η γέννησή του θα ήταν ευδιήγητη.

Επειδή, όμως, υπάρχει πριν από τον Δαβίδ και πριν από τον Αβραάμ, —«διότι ο Αβραάμ ο πατέρας σας», λέει, «επιθύμησε να δει την ημέρα μου, και την είδε και χάρηκε»· έπειτα, όταν εκείνοι απορούσαν και έλεγαν: «Δεν είσαι ακόμη πενήντα ετών, και έχεις δει τον Αβραάμ;», ελέγχοντας τον Θεόδοτο και τους άπιστους και αρνητές του Θεού Ιουδαίους, είπε: «Αλήθεια, αλήθεια σας λέω, πριν υπάρξει ο Αβραάμ, εγώ είμαι»· διότι υπήρχε αληθινά πριν από τον Αβραάμ, και πριν από τον Νώε και πριν από τον Αδάμ και πριν από τον κόσμο και πριν από τον ουρανό και πριν από τον χρόνο του κόσμου και πριν από όλα τα κτίσματα, όντας άχρονος, —γι' αυτό και διακηρύσσεται ως ανέκφραστος από το Άγιο Πνεύμα μέσω του Ησαΐα, ότι «τη γενεά του ποιος θα τη διηγηθεί; Διότι αίρεται από τη γη η ζωή του».

Και πάλι λέει: Εξαιτίας των αμαρτιών του λαού μου οδηγήθηκε στον θάνατο· και θα δώσω τους πονηρούς αντί για την ταφή του και τους πλουσίους αντί για τον θάνατό του. Και ο Ιακώβ λέει: Αφού έγειρε, κοιμήθηκε σαν λιοντάρι και σαν νεαρό λιοντάρι· ποιος θα τον εγείρει;

Και πάλι: Εξαιτίας των αμαρτιών του λαού μου οδηγήθηκε στον θάνατο. 〈οδ〉 Ότι θα αναστηθεί — ο Δαβίδ στον 〈ια〉 ψαλμό λέγει: Ένεκα της ταλαιπωρίας των φτωχών και του στεναγμού των πενήτων τώρα θα αναστηθώ, λέγει ο Κύριος.