Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 53:8

«Ιδού, ο δούλος μου θα επιδείξει σύνεση και θα υψωθεί και θα δοξαστεί και θα ανυψωθεί σφόδρα»· διότι «εταπείνωσε τον εαυτό του, γινόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού. Γι' αυτό ο Θεός τον υπερύψωσε και του χάρισε το όνομα που είναι πάνω από κάθε όνομα». Αυτό ακριβώς, λοιπόν, φανερώνει και η παρούσα προφητεία, αφενός λέγοντας: «Ιδού, ο δούλος μου θα επιδείξει σύνεση και θα υψωθεί και θα δοξαστεί και θα ανυψωθεί», με τα οποία λόγια υποδηλώνει τη μετά τον θάνατο ανάστασή του, καθώς και την ανάληψη και ύψωσή του στους ουρανούς. Στη συνέχεια, αφετέρου, παρουσιάζει την ταπείνωσή του την «μέχρι θανάτου», με τα εξής λόγια: «Τον είδαμε, και δεν είχε ούτε ωραία όψη ούτε κάλλος· αλλά η όψη του ήταν άτιμη και κατώτερη σε σύγκριση με τους υιούς των ανθρώπων», και πάλι: «Ατιμάστηκε και δεν υπολογίστηκε. Αυτός φέρει τις αμαρτίες μας και οδυνάται για εμάς», και ξανά: «Σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή και, όπως ο αμνός είναι άφωνος μπροστά σε εκείνον που τον κουρεύει, έτσι δεν ανοίγει το στόμα του. Μέσα στην ταπείνωση άρθηκε η κρίση του· τη γενεά του ποιος θα τη διηγηθεί; Διότι η ζωή του αφαιρείται από τη γη, εξαιτίας των ανομιών του λαού μου οδηγήθηκε στον θάνατο».

Έπειτα, αντί του: «και αυτός εξαιτίας της κακώσεως δεν ανοίγει το στόμα του», ο Σύμμαχος λέει: «προσήχθη και αυτός υπάκουσε». Σε ποιον όμως «προσήχθη» παρά στον Πιλάτο; Και επειδή, όταν κατηγορούνταν, «σιωπούσε» και, όταν έφερναν ψευδομάρτυρες εναντίον του, «δεν αποκρίθηκε τίποτα», για τον λόγο αυτόν ειπώθηκε, σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «και δεν άνοιξε το στόμα του». Έπειτα, αφού εξιστόρησε τα πάθη του, ανάγει τη διάνοια των ακροατών στην ενατένιση της γενέσεώς του, προσθέτοντας: «τη γενεά του ποιος θα τη διηγηθεί;» Διότι τότε ακριβώς θα αισθανθεί κανείς ακόμη μεγαλύτερο θαυμασμό για την υπομονή του σε τόσα πολλά, όταν αναλογιστεί ποιος ήταν και τι λογής, και ότι, αν και «γεννημένος από τον Θεό», «μονογενής Υιός», υπέστη όλα αυτά. Γι' αυτόν τον λόγο, σύμφωνα με τον Ακύλα, έχει ειπωθεί: «τη γενεά του ποιος θα την εξιστορήσει; διότι αίρεται από τη γη η ζωή του», ενώ ο Σύμμαχος λέει: «διότι αποκόπηκε από τη γη των ζώντων και εξαιτίας της αδικίας του λαού μου ήλθε πληγή σε αυτούς», και ο Θεοδοτίων: «διότι αποκόπηκε από τη γη των ζώντων, εξαιτίας της αθεσίας του λαού μου τους άγγιξε»· διότι, μάλλον, ο θάνατός του τους «άγγιξε» καταλυτικά και έγινε γι' αυτούς τεράστια «πληγή»· αμέσως λοιπόν μετά από αυτά, η οργή που επήλθε εναντίον τους και η «πληγή» που τους «άγγιξε» κατέστησαν αγιάτρευτες. Σαφώς δε ο προφήτης μέσα από αυτά φανέρωσε ότι δεν προφήτευε ούτε για τον εαυτό του ούτε για τον λαό, όπως θα νόμιζε κανείς, λέγοντας: «εξαιτίας των ανομιών του λαού μου οδηγήθηκε στον θάνατο».

Για το γένος, λοιπόν, και την αξία, καθώς και για την ίδια την ουσία και τη φύση του Χριστού, κανένας λόγος δεν θα μπορούσε να είναι επαρκής ώστε να τα εκφράσει, γι' αυτό και το θείο Πνεύμα στις προφητείες λέει: «Τη γενεά του ποιος θα τη διηγηθεί;». Διότι κανείς δεν γνώρισε τον Πατέρα, παρά μόνο ο Υιός, ούτε πάλι γνώρισε ποτέ κανείς τον Υιό επαξίως, παρά μόνο ο Πατέρας που τον γέννησε. Και το προκοσμικό φως και την προαιώνια νοερή και ουσιώδη σοφία, καθώς και τον ζωντανό Θεό Λόγο που βρισκόταν από την αρχή κοντά στον Πατέρα, ποιος άλλος, εκτός από τον Πατέρα, θα μπορούσε να κατανοήσει καθαρά; Αυτόν, που προ πάσης κτίσεως και δημιουργίας, ορατής και αόρατης, είναι το πρώτο και μοναδικό γέννημα του Θεού, τον αρχιστράτηγο της επουράνιας λογικής και αθάνατης στρατιάς, τον άγγελο της μεγάλης βουλής, τον εκτελεστή της άρρητης βούλησης του Πατέρα, τον δημιουργό των πάντων μαζί με τον Πατέρα, το δεύτερο μετά τον Πατέρα αίτιο των όλων, τον γνήσιο και μονογενή Υιό του Θεού, τον Κύριο, Θεό και Βασιλέα όλων των δημιουργημάτων, ο οποίος έχει λάβει από τον Πατέρα την κυριαρχία και συνάμα την εξουσία μαζί με την ίδια τη θεότητα, τη δύναμη και την τιμή. Διότι, σύμφωνα με τις μυστικές περί αυτού θεολογίες των Γραφών: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος· πάντα δι᾽ αυτού εγένετο, και χωρίς αυτού εγένετο ουδέ εν».

αποκαλώντας τον, μετά τον Πατέρα, και Κύριο, όπως ακριβώς περιέχει και το εκκλησιαστικό κήρυγμα, σύμφωνα με την ευαγγελική μαρτυρία που λέει: «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος· τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα»· αλλού δε προαναγγέλλουν τις δύο παρουσίες του· την πρώτη, κατά την οποία ρητώς προφήτευαν ότι δεν θα έχει ούτε μορφή ούτε κάλλος, ότι θα οδηγηθεί σαν πρόβατο στη σφαγή, και λέγοντας σαφώς ότι έτσι θα καταδικαστεί σε θάνατο εξαιτίας των ανομιών του παλαιότερου λαού· όπως ακριβώς αποδεικνύουν την πρώτη του παρουσία τα έργα της θείας οικονομίας κατά τους χρόνους του Τιβερίου· και τη δεύτερη, η οποία δεν θα είναι πλέον όμοια με την πρώτη, αλλά θειότερη και πολύ διαφορετική ως προς τη δόξα, η οποία θα πραγματοποιηθεί με αγγελική συνοδεία και με την ουράνια στρατιά. Επομένως, εκείνος που τα μελετά με ευγνωμοσύνη, οφείλει να κατέχει το αποστολικό κήρυγμα ως κανόνα και σκοπό, διαφυλάσσοντας τέλεια και απαραβίαστα τα δόγματα της αλήθειας, δηλαδή εκείνα που αφορούν την πρώτη και αγένητη φύση του Θεού των όλων, και εκείνα που αφορούν την προΰπαρξη και το έργο του θείου Λόγου, το οποίο επέδειξε για τη δημιουργία όλων των κτιστών, ως Λόγος βέβαια. . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . . .

Αυτός όμως τραυματίστηκε για τις αμαρτίες μας και ταλαιπωρήθηκε για τις ανομίες μας· η τιμωρία που έφερε σε μας την ειρήνη έπεσε πάνω του, και με τις πληγές του εμείς θεραπευτήκαμε. Όλοι εμείς πλανηθήκαμε σαν πρόβατα· ο καθένας πλανήθηκε στον δικό του δρόμο, και ο Κύριος τον παρέδωσε για τις αμαρτίες μας· και αυτός, εξαιτίας της κακοπάθειάς του, δεν ανοίγει το στόμα του· σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή, και όπως ο αμνός στέκει άφωνος μπροστά σε αυτόν που τον κουρεύει, έτσι και αυτός δεν ανοίγει το στόμα του. Μέσα στην ταπείνωσή του αναιρέθηκε η δίκαιη κρίση του· τη γενεά του ποιος θα τη διηγηθεί; Διότι η ζωή του αφαιρείται από τη γη, εξαιτίας των ανομιών του λαού μου οδηγήθηκε στον θάνατο· και θα παραδώσω τους πονηρούς αντί για την ταφή του, και τους πλουσίους αντί για τον θάνατό του, διότι δεν έπραξε καμία ανομία, ούτε βρέθηκε δόλος στο στόμα του. Και ο Κύριος θέλει να τον καθαρίσει από την πληγή· εάν προσφέρετε θυσία για την αμαρτία, η ψυχή σας θα δει απογόνους με μακροζωία. Και ο Κύριος θέλει να τον απαλλάξει από τον πόνο της ψυχής του, να του δείξει φως, και να τον διαπλάσει με σύνεση· να δικαιώσει τον δίκαιο που υπηρετεί πολλούς, και αυτός θα αναλάβει τις αμαρτίες τους. Γι' αυτό, αυτός θα κληρονομήσει πολλούς και θα μοιράσει τα λάφυρα των ισχυρών· διότι η ψυχή του παραδόθηκε στον θάνατο και συγκαταλέχθηκε ανάμεσα στους ανόμους. Και αυτός βάσταξε τις αμαρτίες πολλών, και παραδόθηκε εξαιτίας των ανομιών τους.

Βλέποντας δε ξεκάθαρα την πλάνη που συνέβη σχετικά με αυτόν σε ολόκληρο τον λαό της περιτομής, και ότι δεν υπάρχει άνθρωπος που δεν θα αμαρτήσει, ακόμη και αν θεωρείται ο δικαιότερος όλων, προσθέτει: «όλοι εμείς πλανηθήκαμε ως πρόβατα· ο άνθρωπος αποπλανήθηκε από τον δρόμο του· και ο Κύριος τον παρέδωσε για τις αμαρτίες μας»· και τα όσα ακολουθούν αυτά, τα οποία αναμφίβολα καταδεικνύεται ότι έχουν εκπληρωθεί αποκλειστικά και μόνο στο πρόσωπο του Σωτήρος ημών Ιησού. Γι' αυτό και είναι άξιο απορίας ως προς την πώρωσή τους το γεγονός ότι όσοι από τον παλαιό λαό δεν τον αποδέχονται, προφασίζονται τα όσα διέπραξαν εναντίον του, για τα οποία συνηθίζουν να χλευάζουν και να διασύρουν, θεωρώντας ότι υπέστη πάθη μη αντάξια της φροντίδας του Θεού γι' αυτόν· ενώ σαφώς, επιπλέον των όσων έχουν λεχθεί, ο προφήτης αναφωνεί γι' αυτόν, ότι «οδηγήθηκε ως πρόβατο στη σφαγή, και όπως ο αμνός παραμένει άφωνος ενώπιον εκείνου που τον κείρει, έτσι δεν ανοίγει το στόμα του»· και ότι «αίρεται από τη γη η ζωή του».

Ποιος, άραγε, δεν θα εκπλησσόταν με όσα προστίθενται σε όλα τα προλεχθέντα, ακούγοντας τον προφήτη να λέει: «εξαιτίας των ανομιών του λαού μου οδηγήθηκε στον θάνατο»; Ή τι επιχειρήματα θα μπορούσαν να εφεύρουν απέναντι σε αυτά εκείνοι που πραγματικά (sic) άκουσαν με την ακοή τους τη φωνή του Χριστού και δεν την κατανόησαν, και αντίκρισαν με τα ίδια τους τα μάτια την παρουσία του και δεν την είδαν; Διότι, ποιον άλλον από τους δικαίους θα μπορούσαν να παρουσιάσουν, ο οποίος οδηγήθηκε στον θάνατο εξαιτίας των δικών τους αμαρτιών; Ή ποιος υπήρξε τέτοιος, ώστε να βαστάξει τις αμαρτίες ολόκληρου του λαού και αυτών ακόμη των προφητών, και να υποφέρει γι' αυτούς, έτσι ώστε όλοι τους να ομολογούν λέγοντας ότι θεραπεύονται με την πληγή του: «Αυτός φέρει τις αμαρτίες μας, και για εμάς οδυνάται, και με τον μώλωπά του εμείς ιαθήκαμε»;

Και ποιες γραφές; Εκείνες που αναφέρουν ότι «εξαιτίας των ανομιών του λαού μου οδηγήθηκε στον θάνατο, και εν ειρήνη έγινε η ταφή του»; Όμως δεν αφαιρέθηκε από το μέσο της αδικίας μόνο ο δίκαιος που προαναφέραμε, αλλά, λέει, και δίκαιοι άνδρες αφαιρούνται, οι οποίοι θα μπορούσαν να είναι οι ιεροί απόστολοι του Χριστού και οι θαυμαστοί του μάρτυρες, που και οι ίδιοι ονομάζονται δίκαιοι λόγω της μετοχής τους στη δική του δικαιοσύνη. Και ενώ επιτελούνταν αυτά, κανείς, λέει, δεν έβλεπε και κανείς δεν κατανοούσε, προφανώς από εκείνους των οποίων η καρδιά είχε παχυνθεί και είχαν κλείσει τα μάτια τους για να μη βλέπουν· προς αυτούς λέγονται και τα επόμενα της προφητείας, που ξεκινούν από το: «Εσείς όμως πλησιάστε εδώ, άνομοι γιοι, σπέρμα μοιχών και πόρνης».

Αν όμως και τραυματιστεί, βαλλόμενος από βλάσφημα λόγια, και αυτό θα είναι έργο των δικών μας αμαρτιών· επειδή ταλαιπωρήθηκε για τις αμαρτίες μας, έτσι ώστε εμείς, αφού αυτός ανέλαβε τα δικά μας σφάλματα και τα τραύματα της δικής μας κακίας, να θεραπευτούμε με τον μώλωπά του. Και αυτές μεν ήταν οι αιτίες για όσα επρόκειτο να υποστεί από τους ανθρώπους ο αναμάρτητος. Χωρίς όμως να παραβλέψει καθόλου τους Ιουδαίους που μηχανεύτηκαν τον θάνατό του, ο θαυμάσιος προφήτης τους ελέγχει ρητά, αγανακτώντας ανοιχτά για αυτό και λέγοντας: «Εξαιτίας των ανομιών του λαού μου οδηγήθηκε στον θάνατο». Έπειτα, επειδή αμέσως και όχι πολύ καιρό μετά το τόλμημά τους εναντίον του Χριστού, τους έπληξε παντελής όλεθρος όταν πολιορκήθηκαν από τους Ρωμαίους, ούτε αυτό παραβλέπει και προσθέτει: «Και θα παραδώσω τους πονηρούς αντί για την ταφή του και τους πλουσίους αντί για τον θάνατό του».

Τα ζητήματα βέβαια της θεολογίας που εξετάζουμε, όντας πέρα από κάθε παράδειγμα, δεν επιδέχονται τίποτα παρόμοιο με τα σωματικά, αλλά με οξύτατη διάνοια συλλαμβάνουν Υιό γεννητό, για τον οποίο δεν υπήρξαν κάποιοι χρόνοι που δεν υπήρχε και έγινε κάποτε αργότερα, αλλά υπήρχε και προϋπήρχε προ των αιώνιων χρόνων, και συνυπάρχει διαπαντός με τον Πατέρα ως Υιός. Διδάσκουν δε ότι δεν είναι αγέννητος, αλλά γεννάται από αγέννητο Πατέρα, όντας μονογενής, Λόγος και Θεός εκ Θεού, προβεβλημένος από την ουσία του Πατέρα όχι κατά διάσταση ή τομή ή διαίρεση, αλλά λαμβάνοντας την ουσία του με τρόπο άρρητο και ασύλληπτο για εμάς, εξ αιώνος ή μάλλον προ πάντων των αιώνων, από την ανέκφραστη και ακατάληπτη βουλή και δύναμη του Πατέρα. «Διότι τη γενεά του», λέει, «ποιος θα τη διηγηθεί;» Και όπως κανείς δεν γνώρισε τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, έτσι και τον Υιό κανείς δεν γνώρισε παρά μόνο ο Πατέρας που τον γέννησε.

Όπως ακριβώς λεγόταν ότι έχει γεννηθεί «από γαστρός» του Θεού και «προ εωσφόρου», καθώς εμείς τα κατανοούμε αυτά με τρόπο μεταφορικό, και αποκλειστικά σύμφωνα με τη θεωρία των νοητών πρέπει να αποδεχθούμε το ίδιο και για το «εξηρεύξατο η καρδία μου λόγον αγαθόν», επειδή το θείο Πνεύμα αναπτύσσει και αυτά αποκλειστικά ως προς το πνευματικό τους νόημα. Γι' αυτά, αρμόζει και τώρα να επαναλάβουμε το συνηθισμένο για καθετί που θεολογείται γι' αυτόν και εκείνο το ευσεβές ρητό: «την γενεάν αυτού τις διηγήσεται;», έστω κι αν οι θείες Γραφές, από συνήθεια προς εμάς, χρησιμοποιούν θνητές και ανθρώπινες εκφράσεις και προσθέτουν την έννοια της γέννησης και χρησιμοποιούν τη λέξη «γαστέρα». Διότι αυτά ανήκουν αποκλειστικά στη σφαίρα της νοητής ενατένισης, και δεν υπόκεινται σε τίποτε άλλο παρά στους νόμους της αλληγορίας· όπως ακριβώς, επομένως, και το «εξηρεύξατο η καρδία μου λόγον αγαθόν» θα έλεγε κανείς ότι έχει ειπωθεί για τη σύσταση και την ουσίωση του πρώτου Λόγου, επειδή δεν είναι θεμιτό να εκλαμβάνουμε την καρδιά, με την έννοια που εμείς την κατανοούμε, και για τον Θεό των όλων. Αλλά βέβαια, θα μπορούσε κάποιος να ισχυριστεί ότι ο Λόγος που υποδηλώνεται στον Ψαλμό είναι αυτός που ήταν εν αρχή προς τον Θεό, ο οποίος ευλόγως ονομάστηκε «αγαθός λόγος», ως γέννημα του παναγάθου Πατρός.

Γι' αυτό, την κατάλληλη στιγμή εύλογα θα μπορούσε κανείς να αναφωνήσει πάλι εδώ το «ποιος θα διηγηθεί τη γέννησή του;», επειδή δεν είναι ακίνδυνο να μεταβεί κάποιος στην αντίθετη άποψη και να αποφανθεί τόσο απλά ότι ο Υιός δημιουργήθηκε εκ του μηδενός, όμοια με τα υπόλοιπα δημιουργήματα· διότι άλλη είναι η γέννηση του Υιού και άλλη η δημιουργία μέσω του Υιού. Αλλά, όπως ακριβώς η Θεία Γραφή άλλοτε μεν αναγορεύει τον Υιό «πρωτότοκο όλης της κτίσης», λέγοντας εκ μέρους του το «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του», άλλοτε δε λέγει ότι είναι γέννημα του Πατέρα, σύμφωνα με το «πριν από όλα τα βουνά με γεννά», έτσι θα ήταν ορθό να την ακολουθήσουμε και εμείς και να ομολογούμε ότι υπάρχει προ πάντων των αιώνων, όντας ο δημιουργικός Λόγος του Θεού, και ότι συνυπάρχει με τον Πατέρα, και είναι ο μονογενής Υιός του Θεού των όλων, ο οποίος κατέστη υπουργός και συνεργός του Πατέρα στην ουσίωση και τη διακόσμηση των πάντων.

Διότι, εάν λοιπόν και κάτι άλλο άρρητο και ακατάληπτο έχει απομείνει για εμάς στη φύση των όντων (και άπειρα είναι αυτά, όπως ακριβώς και τα όσα έχουν επαγγελθεί στους θεοφιλείς, «εκείνα που μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν», σύμφωνα με τον ιερό απόστολο), πολύ περισσότερο πέρα από κάθε έννοια, άρρητα και ακατονόμαστα, ανεπινόητα και ασύλληπτα στον νου θα ήταν τα σχετικά με την πρώτη γέννηση του Μονογενούς Υιού του Θεού, εφόσον δεν έχουμε τίποτε άλλο περισσότερο να πούμε και να νοήσουμε για αυτόν παρά μόνο το: «τη γενεά αυτού ποιος θα διηγηθεί;». Εάν, όμως, κάποιος, προχωρώντας πέρα από αυτό, παρασυρόταν από τόλμη να παραβάλει τα εντελώς ακατάληπτα με ορατά και σωματικά παραδείγματα, ίσως θα έλεγε ότι από την αγένητη φύση και την ανέκφραστη ουσία του Πατρός, σαν κάποια ευωδία και αυγή φωτός, ο Υιός έλαβε υπόσταση από άπειρους αιώνες, ή μάλλον προ πάντων των αιώνων, και αφού γεννήθηκε είναι μαζί και συνυπάρχει πάντοτε με τον Πατέρα, όπως η ευωδία στο μύρο και η αυγή στο φως· όχι όμως με τρόπο απόλυτα όμοιο με τα παραδείγματα, όπως άλλωστε έχει ήδη ειπωθεί προηγουμένως.

Ωστόσο, αυτά ας τα εκλάβει ο καθένας όπως επιθυμεί· σε εμάς όμως αρκεί να επαναλάβουμε πάλι εκείνον τον αληθινό και ευσεβή λόγο, μέσω του οποίου θα δώσουμε και τη λύση στα ζητούμενα, όπως ήδη έχουμε πει πολλές φορές: «τη γενεά αυτού ποιος θα τη διηγηθεί;». Διότι είναι πραγματικά ασύλληπτη, όχι μόνο για τους ανθρώπους αλλά και για τις δυνάμεις που βρίσκονται επέκεινα κάθε ουσίας, η γέννηση του Μονογενούς του Θεού, όπως ακριβώς και ο ίδιος ο Σωτήρας και Κύριός μας, μυσταγωγώντας τους δικούς του μαθητές σε αυτά ακριβώς, λέει: «κανείς δεν γνώρισε τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός», στο οποίο και προσθέτει: «και κανείς δεν γνώρισε τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας».

Όσα, λοιπόν, από τα όσα λέγονται γι' αυτόν στα προκείμενα φαίνεται ότι διατυπώνονται με πιο ταπεινό τρόπο, αυτά μας παρακινούν να δούμε τον αμνό του Θεού που αίρει «την αμαρτία του κόσμου» και να εννοήσουμε το ανθρώπινο σκήνωμα. Διότι, αφενός, ήταν ο «αμνός που αίρει την αμαρτία του κόσμου» σύμφωνα με τον Ιωάννη τον Βαπτιστή, ο οποίος έλεγε: «Ίδε ο αμνός του Θεού ο αίρων την αμαρτία του κόσμου»· αφετέρου δε, ήταν και ο αμνός που οδηγούνταν σε σφαγή, σύμφωνα με το λόγιο του Ησαΐα που λέει: «Σαν πρόβατο οδηγήθηκε σε σφαγή, και σαν αμνός άφωνος μπροστά σε αυτόν που τον κουρεύει». Για τον ίδιο, εξάλλου, ως περί αμνού, λεγόταν και το: «Εξαιτίας των αμαρτιών του λαού μου οδηγήθηκε στον θάνατο». Διότι έπρεπε ο αμνός του Θεού, αυτός που αναλήφθηκε από τον μέγα Αρχιερέα υπέρ των υπόλοιπων συγγενικών του αμνών και υπέρ όλου του ανθρώπινου ποιμνίου, να προσφερθεί ως θυσία στον Θεό. «Επειδή, λοιπόν, μέσω ανθρώπου ήρθε ο θάνατος, και μέσω ανθρώπου ήρθε η ανάσταση των νεκρών» λέει ο απόστολος, και «όπως ακριβώς δι' ενός παραπτώματος ήρθε η κατάκριση σε όλους τους ανθρώπους, έτσι και δι' ενός δικαιώματος ήρθε σε όλους τους ανθρώπους η δικαίωση της ζωής». Εξού και ο ίδιος τους μεν μαθητές του τους δίδασκε ότι είναι η ζωή, το φως και η αλήθεια, καθώς και τις υπόλοιπες έννοιες της περί αυτού θεολογίας, στους δε αμύητους στα απόρρητα μυστήριά του έλεγε: «Γιατί ζητάτε να σκοτώσετε εμένα, έναν άνθρωπο που σας έχει μιλήσει την αλήθεια;»

Να πιστεύεις ότι ο Υιός του Θεού, ο προαιώνιος Λόγος, αυτός που γεννήθηκε από τον Πατέρα άχρονα και ασώματα, κατά τις έσχατες ημέρες έγινε για εσένα και Υιός ανθρώπου, προελθών από την Παρθένο Μαρία άρρητα και αμόλυντα (διότι κανένας ρύπος δεν υπάρχει εκεί που είναι ο Θεός και μέσω του οποίου ενεργείται η σωτηρία), τέλειος άνθρωπος, όντας ταυτόχρονα και Θεός, υπέρ ολοκλήρου του πάσχοντος ανθρώπου, για να χαρίσει τη σωτηρία σε ολόκληρο τον εαυτό σου, λύνοντας πλήρως την καταδίκη της αμαρτίας· απαθής ως προς τη θεότητα, παθητός ως προς την προσληφθείσα φύση· έγινε άνθρωπος για εσένα σε τέτοιο βαθμό, στον οποίο εσύ γίνεσαι Θεός δι' αυτού. Ότι αυτός για τις ανομίες μας οδηγήθηκε σε θάνατο, σταυρώθηκε και τάφηκε, τόσο ώστε να γευθεί τον θάνατο, και αφού αναστήθηκε την τρίτη ημέρα ανελήφθη στους ουρανούς, για να ανυψώσει εσένα που κειτόσουν κάτω. Και ότι θα έλθει πάλι με την ένδοξη παρουσία του, για να κρίνει ζώντες και νεκρούς, όχι πλέον ως σάρκα, αλλά ούτε και ασώματος, με σώμα πιο θεοειδές κατά τους λόγους που ο ίδιος γνωρίζει, ώστε και να τον δουν εκείνοι που τον λόγχισαν, και να παραμείνει Θεός έξω από την υλική παχύτητα. Να αποδέχεσαι, εκτός από αυτά, την ανάσταση, την κρίση και την ανταπόδοση με τα δίκαια σταθμά του Θεού. Και να γνωρίζεις ότι αυτή αποτελεί φως για όσους έχουν κεκαθαρμένη τη διάνοια, δηλαδή είναι ο Θεός που οράται και γινώσκεται, ανάλογα με τον βαθμό της καθαρότητας, πράγμα το οποίο ακριβώς ονομάζουμε και βασιλεία των ουρανών. Αποτελεί όμως σκοτάδι για εκείνους που έχουν τυφλωμένο το ηγεμονικό του νου, δηλαδή αποτελεί αποξένωση από τον Θεό ανάλογα με την αμβλυωπία τους από την παρούσα ζωή.

Ονομάζεται δε Χριστός, εξαιτίας της θεότητάς Του· διότι αυτή είναι το χρίσμα της ανθρωπότητας, που δεν αγιάζει μέσω της ενέργειας, όπως συμβαίνει με τους άλλους χριστούς, αλλά με την παρουσία ολόκληρου Εκείνου που χρίει· έργο της οποίας είναι να ονομαστεί άνθρωπος Αυτός που χρίει, και να κάνει θεό αυτόν που χρίεται. Οδός δε, επειδή μας οδηγεί (στον Θεό) μέσω του Εαυτού Του. Θύρα δε, ως Εκείνος που μας εισάγει. Ποιμένας δε, επειδή μας εγκαθιστά σε τόπο χλοερό, μας τρέφει κοντά σε ύδωρ αναπαύσεως, μας οδηγεί εντεύθεν και προμαχεί εναντίον των θηρίων· επειδή επιστρέφει το πλανημένο, επαναφέρει το απολωλός, επιδένει το συντετριμμένο, διαφυλάσσει το ισχυρό και τα συγκεντρώνει στην επουράνια μάνδρα με τους λόγους της ποιμαντικής επιστήμης. Πρόβατο δε, ως σφάγιο· αμνός δε, ως τέλειος. Αρχιερέας δε, επειδή μας προσαγάγει (στον Πατέρα). Μελχισεδέκ δε, επειδή είναι αμήτωρ (χωρίς μητέρα) ως προς την υπέρτερη θεία Του φύση, και απάτωρ (χωρίς πατέρα) ως προς την ανθρώπινη φύση Του που είναι όμοια με εμάς· και ως αγενεαλόγητος ως προς τα άνω· «διότι τη γενεά Του», λέγει, «ποιος θα την διηγηθεί;»· και ως βασιλιάς της Σαλήμ, που σημαίνει ειρήνη, και ως βασιλιάς της δικαιοσύνης, και ως Εκείνος που λαμβάνει τη δεκάτη από τους πατριάρχες που αριστεύουν κατά των πονηρών δυνάμεων. Έχεις τις προσηγορίες του Υιού. Βάδιζε διαμέσου αυτών· σε όσες είναι υψηλές, θεοπρεπώς, και σε όσες είναι σωματικές, με συμπάθεια και συγκατάβαση· μάλλον δε, σε όλες να προχωράς θεοπρεπώς, για να γίνεις θεός ανεβαίνοντας από τα κάτω, εξαιτίας Εκείνου που κατέβηκε για εμάς από τα άνω.

ΙΓʹ. Μαζί με τον Χριστό γράφεις, μαζί με τον Χριστό ζυγίζεις, μαζί με την Κεφαλή εξετάζεις, μαζί με τον Λόγο συλλογίζεσαι. Ο Χριστός μόλις τώρα γεννιέται για εσένα, και είναι Θεός, και γίνεται άνθρωπος, και συναναστρέφεται τους ανθρώπους. Τι φανερώνει αυτός ο λόγος; Κατά τη γνώμη μου, προς νουθεσία εκείνων στους οποίους εμπιστεύονται τέτοια καθήκοντα, ότι στις πιο σημαντικές διοικητικές υποθέσεις ο Θεός πάντοτε συμμετέχει. Και αφενός, για να προκαλέσει τον σεβασμό των απογραφέων, ακριβώς τότε επικοινωνεί με τους ανθρώπους περιβεβλημένος τη σάρκα· αφετέρου, για να μας παρηγορήσει για τη δουλεία και για να ορίσει ως νόμο την ευγνωμοσύνη (διότι ούτε αυτό πρέπει να παραβλέπεται), πληρώνει και ο ίδιος τον φόρο του διδράχμου, και μάλιστα όχι μόνο για τον εαυτό Του, αλλά και για τον Πέτρο, τον πιο τιμημένο από τους μαθητές· επειδή και άνθρωπος έγινε για εμάς, και μορφή δούλου ανέλαβε, και οδηγήθηκε στον θάνατο για τις ανομίες μας. Αυτά βέβαια τα έπραξε ο Σωτήρας, παρόλο που ως Θεός μπορούσε να μας σώσει μόνο με το θέλημά Του, αφού με ένα πρόσταγμα δημιούργησε τα πάντα· προσέφερε όμως σε εμάς κάτι ανώτερο και πιο ικανό να μας συνετίσει: τη συμπόνια και την ισοτιμία. Τι πρέπει να κάνουμε, λοιπόν, εμείς οι μαθητές του Χριστού, του πράου και φιλανθρώπου, ο οποίος πρόσφερε τόση διακονία σε εμάς;

Διότι εκείνος που ερωτάται τι είναι κατ' ουσίαν ο Πατέρας, εύλογα και αληθινά θα ομολογήσει ότι το ζητούμενο υπερβαίνει τη γνώση. Ομοίως και για τον μονογενή Υιό, θα συμφωνήσει ότι με κανέναν τρόπο δεν είναι δυνατόν να κατανοηθεί η ουσία Του. «Διότι τη γενεά Του», λέει, «ποιος θα την διηγηθεί;» Παρομοίως δε και για το Άγιο Πνεύμα, την ίδια ακριβώς αδυναμία ως προς την κατανόησή Του καταδεικνύει ο λόγος του Κυρίου, λέγοντας ότι «ακούς τη φωνή του, αλλά δεν γνωρίζεις από πού έρχεται και πού πηγαίνει».

Και πάλι, εκείνος που τα είπε αυτά, είπε: «Ποιος θα διηγηθεί τη γενεά του;». Ο Δαβίδ λέει: «Διότι με περικύκλωσαν πολλοί κύνες· συναγωγή πονηρών με περιέκλεισε».

Διότι αυτά μας τα διδάσκει το ίδιο το σταυρωθέν σώμα του Χριστού που προσφέρεται σε εμάς ως τροφή· διότι ταυτόχρονα τρεφόμαστε από αυτό και διδασκόμαστε να συμμετέχουμε στις αρετές και στα παθήματά Του, ώστε να ζήσουμε αιώνια και να συμβασιλεύσουμε μαζί Του. Και αυτό το προανήγγειλε μέσω του προφήτη Δαβίδ λέγοντας: «η θυσία της αινέσεως θα με δοξάσει, και εκεί είναι η οδός, μέσω της οποίας θα του δείξω τη σωτηρία μου»· διότι, εφόσον τελείται σε ανάμνηση αυτών που επιτέλεσε Εκείνος για εμάς, είναι θυσία ευχαριστίας και δόξας και αίνου προς Αυτόν. Και ως αληθώς, αυτό τούτο το προκείμενο σώμα και αίμα του Χριστού ομιλεί προς τον Θεό και Πατέρα ασυγκρίτως ανώτερα από το αίμα του Άβελ (διότι εκείνο φώναζε προς τον Θεό εναντίον του αδελφού, ενώ τούτο υπέρ ημών, των οποίων ο Χριστός καταδέχθηκε να γίνει αδελφός, εξιλεώνοντάς Τον για εμάς και συμφιλιώνοντάς μας με τον Ύψιστο Πατέρα)· ομιλεί όμως αυτό και προς εμάς, δείχνοντας ολοκάθαρα την οδό της αγάπης: ότι δηλαδή και ο Ίδιος, εξαιτίας της αγάπης Του για εμάς, κένωσε τον εαυτό Του φτάνοντας μέχρι εμάς και έδωσε τη ζωή Του για εμάς, υποδεικνύοντάς μας την οδό της ταπεινώσεως, «διότι στην ταπείνωσή Του αναιρέθηκε η καταδίκη Του, και σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή»· την οδό της υπακοής, διότι και ο Ίδιος υπάκουσε στον Πατέρα μέχρι σταυρού και θανάτου· την οδό, η οποία μέσω της νεκρώσεως των παθών μάς χαρίζει την αιώνια ζωή.

Εγώ όμως σαν κωφός δεν άκουγα και σαν άλαλος που δεν ανοίγει το στόμα του. Αυτό που λέει ότι συμβαίνει στους αλάλους, των οποίων οι αισθήσεις έχουν βλάβη εκ φύσεως, ο ίδιος το υφίστατο από δική του προαίρεση, και όταν λοιδορούνταν δεν κινούνταν προς οργή. Χαρακτηριστικό των κωφών είναι να μην οργίζονται όταν τους λοιδορούν, επειδή δεν ακούν τις εναντίον τους λοιδορίες. Επίσης, όταν τον συκοφαντούσαν, ενώ μπορούσε να ελέγξει τους συκοφάντες, δεν άνοιγε το στόμα του, πράγμα που συμβαίνει στους αλάλους, οι οποίοι εμποδίζονται από τη φύση τους να μιλήσουν. Το ότι όμως δεν ήταν ούτε κωφός ούτε άλαλος, αλλά μιμούνταν αυτούς ταπεινούμενος, το φανερώνει ο Ησαΐας: «Σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή, και όπως ο αμνός είναι άφωνος μπροστά σε εκείνον που τον κουρεύει, έτσι δεν ανοίγει το στόμα του κατά την ταπείνωσή του», με τα οποία συμφωνούν και όσα τώρα ο ψαλμωδός προσέθεσε εκ προσώπου του Σωτήρος.

Αυτά είναι τα κύρια σημεία από πάρα πολλούς λόγους, τα οποία ισχυρίζονται ότι παρέδωσε στη Μαριάμμη ο Ιάκωβος, ο αδελφός του Κυρίου. Για να μην κατασυκοφαντούν, λοιπόν, πλέον οι ασεβείς ούτε τη Μαριάμμη, ούτε τον Ιάκωβο, ούτε τον ίδιο τον Σωτήρα, ας έλθουμε στις τελετές —από όπου προήλθε σε αυτούς αυτός ο μύθος—, αν το εγκρίνετε, στις βαρβαρικές και στις ελληνικές, και ας δούμε πώς, αφού συγκέντρωσαν όλα μαζί τα κρυφά και απόρρητα μυστήρια των εθνικών, διαβάλλοντας τον Χριστό εξαπατούν όσους δεν γνωρίζουν ότι αυτά είναι τελετουργικά όργια των εθνικών. Επειδή, λοιπόν, ως βάση έχουν τον άνθρωπο Αδάμα και λένε ότι έχει γραφτεί γι' αυτόν «ποιος θα διηγηθεί τη γενεά του;», μάθετε πώς, λαμβάνοντας τμηματικά από τα έθνη την ανεξερεύνητη και διαφορετική γενεά του ανθρώπου, την προσάπτουν πλασματικά στον Χριστό.

Εδώ εμφανίζεται και ο Χριστός, ίσως εξαιτίας της σκληρότητάς του, και επειδή δεν θα πειθόταν διαφορετικά. Εντρυφώντας και εμείς σε αυτά τα θαύματα, ας προετοιμάσουμε τους εαυτούς μας ώστε να γίνουμε άξιοι. Πολλοί σήμερα, ακόμη και όταν εισέρχονται στην εκκλησία, δεν γνωρίζουν τα όσα λέγονται· ο ευνούχος όμως, και στην αγορά, και καθώς επέβαινε στην άμαξα, πρόσεχε την ανάγνωση των Γραφών. Αλλά όχι εσείς· διότι κανείς από εσάς δεν κρατά βιβλίο στα χέρια του, αλλά τα πάντα μάλλον εκτός από το βιβλίο. Γιατί όμως δεν τον βλέπει πριν από τα Ιεροσόλυμα, αλλά μετά από αυτά; Δεν έπρεπε να δει τους αποστόλους να καταδιώκονται, εξαιτίας της αδυναμίας που είχε ακόμη· ούτε προηγουμένως θα ήταν τόσο εύκολο, όσο όταν τον κατήχησε ο προφήτης. Έτσι και τώρα, εάν κάποιος από εσάς ήθελε να προσέχει τους προφήτες, δεν θα είχε ανάγκη από σημεία· και εάν θέλετε, ας δούμε τι λέει η ίδια η προφητεία. «Σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή, και μέσα στην ταπείνωσή του αναιρέθηκε η καταδίκη του». Από αυτό έμαθε ότι σταυρώθηκε, ότι η ζωή του αφαιρείται από τη γη· ότι δεν έπραξε αμαρτία, ότι είχε τη δύναμη να σώσει και άλλους, ότι η γενεά του είναι ανεκδιήγητη, ότι οι πέτρες σχίστηκαν, ότι το καταπέτασμα σκίστηκε, ότι οι νεκροί αναστήθηκαν από τα μνήματα· μάλλον δε όλα αυτά του τα είπε ο Φίλιππος, λαμβάνοντας απλώς την αφορμή από τον προφήτη. Είναι όντως μέγα πράγμα η ανάγνωση των Γραφών.

Τους νίκησε η Ραάβ η πόρνη, τους νίκησε η αιμορροούσα, τους νίκησε η Χαναναία· και τώρα πάλι μια γυναίκα βρίσκεται αντιμέτωπη μαζί τους. Βρίσκονται σε αδιέξοδο· του αποκρίθηκαν οι Ιουδαίοι: «Εμείς έχουμε νόμο, και σύμφωνα με τον νόμο μας πρέπει να πεθάνει». Ποιον νόμο; Με ποιες λέξεις επιβεβαιώνεται; Μήπως με αυτές που αναγνώσθηκαν σήμερα; «Σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή· και όπως ο αμνός μένει άφωνος μπροστά σε εκείνον που τον κουρεύει, έτσι δεν ανοίγει το στόμα του· εξαιτίας των ανομιών του λαού μου οδηγήθηκε στον θάνατο».

Ας ακούσουν αυτοί που πολυπραγμονούν για την ουσία Του· αν και μερικοί νομίζουν ότι το «αγενεαλόγητος» έχει λεχθεί για την άνω γέννηση. Διότι οι μεν αιρετικοί δεν δέχονται ούτε αυτό· επειδή και εκείνη την περιεργάζονται και την εξετάζουν υπερβολικά· οι πιο μετριοπαθείς όμως από αυτούς υποχωρούν μεν ως προς εκείνη, αλλά δεν θεωρούν πλέον ότι το «αγενεαλόγητος» έχει λεχθεί και για τούτη την κάτω γέννηση. Ας αποδείξουμε λοιπόν ότι ο Παύλος το είπε αυτό για καθεμία από τις δύο γεννήσεις, και για την άνω και για την κάτω· διότι και εκείνη είναι φρικτή και τούτη είναι μυστηριωδεστάτη. Γι' αυτό και ο Ησαΐας λέει: «Τη γενεά του ποιος θα τη διηγηθεί;». Αλλά θα πει κάποιος ότι αυτό το είπε για την άνω γέννηση. Τι θα πούμε λοιπόν στον Παύλο, ο οποίος ανέφερε και τις δύο γεννήσεις, και έπειτα πρόσθεσε το «αγενεαλόγητος»; Επειδή, αφού είπε πρώτα «απάτωρ, αμήτωρ», έπειτα πρόσθεσε το «αγενεαλόγητος», ώστε να πιστέψεις ότι είναι αγενεαλόγητος όχι μόνο κατά τη γέννηση εκείνη, σύμφωνα με την οποία είναι αμήτωρ, αλλά και κατά τούτη, σύμφωνα με την οποία ήταν απάτωρ, την κάτω εννοώ. Γι' αυτό, αφού παρέθεσε και τις δύο, τότε είπε το «αγενεαλόγητος»· διότι και τούτη η κάτω γέννηση είναι ακατάληπτη, ώστε να μην τολμήσουμε ούτε καν να ατενίσουμε προς εκείνη. Διότι, αν τα προπύλαια του ναού είναι τόσο φοβερά και απρόσιτα, πώς θα επιχειρήσει κάποιος να εισέλθει στα άδυτα; Επειδή το ότι γεννήθηκε από τον Πατέρα, το γνωρίζω· το πώς όμως, δεν το γνωρίζω.

Αλλά αυτό βέβαια έχει αποδειχθεί ικανοποιητικά από όσα έχουμε πει. Πού όμως ανέφεραν οι Γραφές ότι τάφηκε και ότι την τρίτη ημέρα θα αναστηθεί; Μέσα από τον τύπο του Ιωνά, τον οποίο και ο Ίδιος παραθέτει λέγοντας: «Όπως ακριβώς ήταν ο Ιωνάς στην κοιλιά του κήτους τρεις ημέρες και τρεις νύχτες, έτσι θα είναι και ο Υιός του ανθρώπου στην καρδιά της γης τρεις ημέρες και τρεις νύχτες»· και μέσα από τη βάτο στην έρημο. Διότι, όπως ακριβώς εκείνη καιγόταν, αλλά δεν κατακαιγόταν, έτσι και το σώμα Εκείνου πέθανε μεν, δεν κρατήθηκε όμως μόνιμα υπό την εξουσία του θανάτου. Και ο δράκοντας στο βιβλίο του Δανιήλ αυτό υπαινίσσεται. Διότι, όπως ακριβώς εκείνος, αφού έλαβε την τροφή που του έδωσε ο προφήτης, έσκασε στη μέση, έτσι και ο άδης, αφού κατάπιε το σώμα Εκείνου, σχίστηκε, καθώς το σώμα Του του έσκισε την κοιλιά και αναστήθηκε. Εάν όμως θέλεις να ακούσεις και με λόγια αυτά που είδες μέσω των τύπων, άκουσε τον Ησαΐα να λέει: «Αφαιρείται από τη γη η ζωή του»· και, «Ο Κύριος θέλει να τον καθαρίσει από την πληγή, να του δείξει φως»· και πριν από αυτόν τον Δαβίδ: «Δεν θα εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον άδη, ούτε θα επιτρέψεις στον όσιό σου να δει φθορά». Γι' αυτόν τον λόγο και ο Παύλος σε παραπέμπει στις Γραφές, για να μάθεις ότι αυτά δεν συνέβησαν ούτε απλώς ούτε τυχαία.

Γι' αυτό και με τρόπο μυστικώτατο η Γραφή τον επισήμανε· διότι λέει: «Ιδού άνδρας, ανατολή είναι το όνομά του», ανατολή μεν ως προς το πνεύμα, άνδρας δε ως προς το σώμα· «Διότι Πνεύμα Κυρίου θα έλθει επάνω σου και δύναμη του Υψίστου θα σε επισκιάσει· γι' αυτό και το άγιο που θα γεννηθεί, θα ονομαστεί Υιός του Υψίστου»· και επειδή η γέννησή του είναι παράδοξη και θεία, δικαιολογημένα και το Πνεύμα θαύμασε λέγοντας: «Τη γενεά του ποιος θα μπορέσει να την διηγηθεί;». Καθώς δε είναι τέσσερα τα ηγεμονικά ονόματα της θεότητας, μέσω των οποίων κατεξοχήν γίνεται πιστευτό το Θείο Πνεύμα, της κυριότητας και της θεότητας, της υιότητας και της αιώνιας βασιλείας, πρόσεξε μήπως τιμήθηκε να λάβει μόνο αυτές τις αρετές και τις δόξες.

Παρατήρησε με πόσους τρόπους ο δικαστής τον υπερασπίζεται, απαλλάσσοντάς τον συνεχώς από τις κατηγορίες· αλλά τίποτε από αυτά δεν συνέτισε εκείνους τους σκύλους. Διότι και το «Πάρτε τον εσείς και σταυρώστε τον» δείχνει άνθρωπο που αποποιείται την ευθύνη και τους ωθεί σε μια πράξη η οποία δεν τους επιτρεπόταν. Αυτοί λοιπόν τον έφεραν, για να συμβεί αυτό με την καταδικαστική απόφαση του άρχοντα· συνέβη όμως το αντίθετο, και μάλλον απαλλάχθηκε από την απόφαση του άρχοντα. Έπειτα, επειδή ντροπιάστηκαν, λένε: «Εμείς έχουμε νόμο, και σύμφωνα με τον νόμο μας πρέπει να πεθάνει, διότι έκανε τον εαυτό του Υιό του Θεού». Πώς λοιπόν, όταν ο δικαστής είπε: «Πάρτε τον εσείς και δικάστε τον σύμφωνα με τον νόμο σας», εσείς λέγατε: «Σε εμάς δεν επιτρέπεται να θανατώσουμε κανέναν»· ενώ τώρα καταφεύγετε στον νόμο; Και πρόσεξε την κατηγορία: «Έκανε τον εαυτό του Υιό του Θεού». Είναι αυτό έγκλημα, πες μου, το να λέει ότι είναι ο Υιός του Θεού Εκείνος που πράττει τα έργα του Υιού του Θεού; Τι κάνει λοιπόν ο Χριστός; Και ενώ αυτοί τα συζητούσαν αυτά μεταξύ τους, Εκείνος σιωπούσε, εκπληρώνοντας την προφητεία εκείνη: «Δεν ανοίγει το στόμα του· μέσα στην ταπείνωσή του η κρίση του άρθηκε». Έπειτα, ο μεν Πιλάτος φοβάται, ακούγοντας από αυτούς ότι έκανε τον εαυτό του Υιό του Θεού, και τρέμει μήπως είναι αληθινό αυτό που λέγεται και φανεί ότι παρανομεί· αυτοί όμως, αν και το έμαθαν αυτό μέσα από πράξεις και λόγια, δεν φρίττουν, αλλά τον θανατώνουν, για εκείνα ακριβώς για τα οποία όφειλαν να τον προσκυνούν. Γι' αυτόν τον λόγο δεν τον ρωτά πλέον: «Τι έκανες;».

Διότι προς το παρόν δεν σου διηγούμαι εκείνη τη γέννηση· ή μάλλον ούτε καν τη μεταγενέστερη· επειδή είναι ανέκφραστη και απόρρητη. Και πριν από εμένα σου το είπε αυτό ο προφήτης Ησαΐας· διότι, διακηρύσσοντας το πάθος Του και την πολλή Του πρόνοια για την οικουμένη, και εκπληττόμενος για το ποιος ήταν και τι έγινε, και μέχρι πού κατέβηκε, αναφώνησε δυνατά και λαμπρά λέγοντας τα εξής: «Την γενεάν αυτού τις διηγήσεται;».

Έπειτα, μιλώντας για το πάθος και για τη δόξα που προήλθε από αυτό, πρόσθεσε: «Και η ανάπαυσή του θα είναι τιμή». Και δεν προέλεγε μόνο ότι θα σταυρωθεί, αλλά και μαζί με ποιους: «Διότι συγκαταλέχθηκε», λέει, «μεταξύ των ανόμων». Και όχι μόνο αυτό, αλλά και ότι δεν θα απολογηθεί: «Διότι αυτός», λέει, «δεν ανοίγει το στόμα του»· και ότι θα καταδικαστεί άδικα: «Διότι μέσα στην ταπείνωσή του», λέει, «άρθηκε η κρίση του». Και πριν από αυτόν, εξάλλου, ο Δαβίδ αναφέρει και τούτο, και περιγράφει το δικαστήριο.

Διότι, μολονότι είχαν αμέτρητες αποδείξεις από τα ίδια τα γεγονότα για τη δύναμη, την πραότητα και την επιείκειά του, εκείνοι με τη θέλησή τους εθελοτυφλούσαν και κακουργούσαν, και το δικαστήριο ήταν διεφθαρμένο. Για αυτούς ακριβώς τους λόγους δεν αποκρίνεται σε τίποτα, αλλά σιωπά, δίνοντας μόνο σύντομες απαντήσεις, ώστε να μη θεωρηθεί αυθάδης εξαιτίας της συνεχούς σιωπής του, όταν τον όρκισε ο αρχιερέας και όταν τον ρώτησε ο ηγεμόνας· απέναντι στις κατηγορίες τους, όμως, δεν λέει πλέον τίποτα, διότι φυσικά δεν επρόκειτο να τους πείσει. Όπως ακριβώς και ο προφήτης από τα παλιά, δηλώνοντας αυτό το ίδιο πράγμα, έλεγε: «Στην ταπείνωσή του αναιρέθηκε η δίκαιη κρίση του». Εξαιτίας αυτών ο ηγεμόνας θαύμαζε.

Διότι, λέει, έδωσαν για τροφή μου χολή, και στη δίψα μου με πότισαν ξίδι. Ένας άλλος πάλι λέει ότι τον χτύπησαν με λόγχη: Θα αντικρίσουν εκείνον τον οποίο διαπέρασαν. Ο δε Ησαΐας, προαναγγέλλοντας τον σταυρό πάλι με διαφορετικό τρόπο, έλεγε: Οδηγήθηκε σαν πρόβατο στη σφαγή, και όπως ο αμνός στέκεται άφωνος μπροστά σε εκείνον που τον κουρεύει, έτσι δεν ανοίγει το στόμα του. Μέσα στην ταπείνωσή του, η κρίση του άρθηκε.

Δεν αναφέρει όμως μόνο το δικαστήριο, τον σταυρό και τα όσα συνέβησαν πάνω στον σταυρό, αλλά και εκείνον που τον πρόδωσε, ότι δηλαδή ζούσαν μαζί και έτρωγαν στο ίδιο τραπέζι· «Διότι αυτός που έτρωγε τους άρτους μου», λέει, «ύψωσε εναντίον μου τη φτέρνα του». Και προλέγει κατ' αυτόν τον τρόπο τη φωνή που έμελλε να βγάλει πάνω στον σταυρό, λέγοντας: «Θεέ, Θεέ μου, γιατί με εγκατέλειψες;». Και πάλι για τον τάφο: «Με έβαλαν στον κατώτατο λάκκο, σε μέρη σκοτεινά και στη σκιά του θανάτου». Και για την ανάσταση: «Διότι δεν θα εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον άδη, ούτε θα επιτρέψεις στον όσιό σου να δει φθορά». Και για την ανάληψη: «Ανέβηκε ο Θεός με αλαλαγμό, ο Κύριος με ήχο σάλπιγγας». Και για την καθέδρα εκ δεξιών: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου, Κάθισε στα δεξιά μου, μέχρι να θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Ο δε Ησαΐας αναφέρει και την αιτία λέγοντας ότι: «Εξαιτίας των αμαρτιών του λαού μου οδηγήθηκε στον θάνατο»· και ότι, «Επειδή όλοι πλανήθηκαν σαν πρόβατα, για τον λόγο αυτό σφαγιάζεται».

Ας απαντήσουν οι ακριβείς ερευνητές της ακατάληπτης γέννησης, πώς έλεγε στον ληστή: «Σήμερα θα είσαι μαζί μου στον παράδεισο»; Πρώτα ας ερμηνεύσουν αυτό, και έπειτα την άρρητη γέννησή του, για την οποία προφητικά αναφωνεί: «Τη γενεά του ποιος θα τη διηγηθεί; Διότι αίρεται από τη γη η ζωή του». Αυτήν την πίστη διέδωσαν οι Πατέρες, έτσι δόξασαν τον απερίληπτο, πιστεύοντας και χωρίς να πολυπραγμονούν. «Σήμερα θα είσαι μαζί μου στον παράδεισο». Το είπε, και έγινε. Αλλά, ω φιλάνθρωπε Δέσποτα, όλοι οι δίκαιοι στέκονται έξω από τον παράδεισο, και έναν ληστή εισάγεις στον παράδεισο; Ναι, πρώτα έναν ληστή εισάγω στον παράδεισο, για να πείσω τον κόσμο ότι δεν ήρθα να καλέσω δικαίους, αλλά αμαρτωλούς σε μετάνοια. Στον ίδιο τον Χριστό ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Συσταυρώνουν δε μαζί του και ληστές, όχι επειδή μισούσαν τους ληστές, διότι και οι ίδιοι ήταν συνεργοί των ληστών, αλλά για να προσβάλουν τον Δεσπότη με τη συνύπαρξή του με τους ληστές και για να δουν οι παρευρισκόμενοι ότι δικάζεται για κάποιο έγκλημα κακίας: «Μαζί με ληστές», λένε, «ας σταυρώσουμε αυτόν που έπραξε παρόμοια με τους ληστές». Όμως ο Ησαΐας δεν αποσιώπησε αυτή τη σκευωρία, αλλά, βλέποντας το άνισο του πάθους μεταξύ του δικαίου και των αδίκων, έλεγε: «Για τους αμαρτωλούς του λαού οδηγήθηκε στον θάνατο και συγκαταλέχθηκε μεταξύ των ανόμων», δηλαδή των ληστών. Διότι οι Ιουδαίοι δεν μισούσαν τους ληστές, αλλά θέλησαν με τη συμμετοχή των ληστών να προσβάλουν το πάθος του Χριστού.

Του εν αγίοις πατρός ημών Ιωάννου αρχιεπισκόπου Κωνσταντινουπόλεως του Χρυσοστόμου, Λόγοι κατά Ιουδαίων, Λόγος πρώτος. αʹ. Θα επιθυμούσα σήμερα να σας παραδώσω τα υπόλοιπα στοιχεία του θέματος, για το οποίο σας μίλησα προηγουμένως, και να δείξω με μεγαλύτερη σαφήνεια πώς ο Θεός είναι ακατάληπτος. Διότι περί αυτού εκφωνήσαμε την περασμένη Κυριακή εκείνους τους πολλούς και μακροσκελείς λόγους, οπότε και παρουσιάσαμε ως μάρτυρες τόσο τον Ησαΐα, όσο και τον Δαβίδ και τον Παύλο. Διότι ο μεν πρώτος αναφωνούσε: «Τη γενεά του ποιος θα τη διηγηθεί;», ο δε δεύτερος τον ευχαριστούσε για την ακαταληψία του, λέγοντας: «Θα σε δοξολογήσω, διότι αναδείχθηκες φοβερά θαυμαστός· θαυμαστά είναι τα έργα σου»· και πάλι: «Έγινε θαυμαστή η γνώση σου σε σχέση με εμένα, υπερίσχυσε, αδυνατώ να τη φτάσω».

Και δεν αποκρίθηκε τίποτα, αλλά στεκόταν σιωπηλός. Αυτό λοιπόν έλεγε προφητικά από παλιά ο προφήτης: «Ως πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή, και όπως ο αμνός είναι άφωνος μπροστά σε αυτόν που τον κουρεύει». Έπειτα, αποδεικνύοντας την παρανομία που έλαβε χώρα τότε στο δικαστήριο, λέει: «Στην ταπείνωσή του η κρίση του ήρθη». Κανείς δεν τον δίκασε σύμφωνα με τον λόγο της δικαιοσύνης τότε, αλλά αποδέχθηκαν τις ψευδείς μαρτυρίες εναντίον του. Και η αιτία ήταν το ότι ο ίδιος δεν ήθελε να αμυνθεί· διότι, αν το ήθελε, θα δονούσε και θα συντάρασσε τα πάντα. Διότι, εάν, ενώ βρισκόταν τότε πάνω στον σταυρό, έσχισε τις πέτρες, σκοτείνιασε την οικουμένη, απέστρεψε τις ηλιακές ακτίνες και έκανε νύχτα μέσα στην ημέρα σε ολόκληρη τη γη, είχε τη δύναμη να το πράξει αυτό και μέσα στο δικαστήριο. Αλλά δεν το θέλησε, επιδεικνύοντας πραότητα και επιείκεια. Γι' αυτό λέει: «Στην ταπείνωσή του η κρίση του ήρθη». Έπειτα, δείχνοντας ότι δεν ήταν ένας συνηθισμένος άνθρωπος από τους πολλούς, πρόσθεσε: «Τη δε γενεά του ποιος θα τη διηγηθεί;». Διότι ποιος είναι αυτός για τον οποίο λέει ότι «Αφαιρείται από τη γη η ζωή του»; Γι' αυτό και ο Παύλος λέει: «Η ζωή μας έχει κρυφτεί μαζί με τον Χριστό στον Θεό. Όταν ο Χριστός, η ζωή μας, φανερωθεί, τότε και εσείς θα φανερωθείτε μαζί του εν δόξη». Αλλά, ως προς αυτό που προτέθηκα να πω και να αποδείξω, ότι δηλαδή εξαιτίας του υπομένουν τα παρόντα δεινά, έφτασε λοιπόν η ώρα να φέρω τον Ησαΐα να μιλήσει. Πού, λοιπόν, το λέει αυτό;

Μετά το δικαστήριο, μετά τη σφαγή, μετά την ανάληψη, αφού είπε ότι «αίρεται από τη γη η ζωή αυτού», πρόσθεσε λέγοντας: «Και θα δώσω τους πονηρούς αντί της ταφής του, και τους πλουσίους αντί του θανάτου του». Και δεν είπε απλώς «τους Ιουδαίους», αλλά «τους πονηρούς». Διότι τι θα μπορούσε να υπάρξει πονηρότερο από εκείνους, οι οποίοι μετά από τόσες ευεργεσίες έσφαζαν τον ευεργέτη τους; Αν δεν εκπληρώθηκαν αυτά, και δεν ατιμαστήκατε τώρα, και δεν στερηθήκατε όλα τα πατροπαράδοτα, αν δεν έπεσε η πόλη σας και δεν έγινε ερείπιο ο ναός, και αν τα δεινά σας δεν ξεπέρασαν κάθε τραγωδία, τότε μην πιστεύεις, ω Ιουδαίε. Αν όμως τα πράγματα βοούν, και η προφητεία εκπληρώθηκε, για ποιον λόγο επιδεικνύεις αναισχυντία άσκοπα και μάταια; Πού είναι, λοιπόν, τα ιερά σας τώρα; Πού είναι ο αρχιερέας; Πού είναι η στολή, το λογείο και η δήλωση; Μη μου αναφέρεις βέβαια αυτούς τους πατριάρχες, τους κάπηλους, τους εμπόρους, αυτούς που είναι γεμάτοι από κάθε παρανομία. Ποιος είναι ιερέας, πες μου, εφόσον δεν υπάρχει εκείνο το παλαιό χρίσμα, ούτε όλος ο υπόλοιπος αγιασμός; Ποιος είναι ιερέας, πες μου, εφόσον δεν υπάρχει θυσία, ούτε βωμός, ούτε λατρεία;

Αλλά κήρυξα την ακατάληπτη γενεαλογία του, λέγοντας: «Τη γενεά του, ποιος θα τη διηγηθεί;» Και έχω πει ότι στον σταυρό προσήλωσε τις αμαρτίες μας: «Αυτός σηκώνει τις αμαρτίες μας και υποφέρει για εμάς, και ο ίδιος τραυματίστηκε για τις ανομίες μας· και με την πληγή του εμείς θεραπευτήκαμε». Και προείπα την άνοδο στους ουρανούς, αναφέροντας ότι «Αίρεται η ζωή του», και εκτός από όλα αυτά, οικτίροντας τον εαυτό μου [πρόσθεσα]: «Διότι έχω συντριβεί, επειδή, αν και είμαι άνθρωπος και έχω ακάθαρτα χείλη, αντίκρισα τον Βασιλέα, τον Κύριο Σαβαώθ», αλλά χάρη στην υπερβολική φιλανθρωπία του εγώ αξιώθηκα αυτής της χάριτος.