Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 54:1

Φωνή λοιπόν Κυρίου, ο οποίος διαχωρίζει τη φλόγα του πυρός και τη μερίζει, ώστε το μεν πυρ της κολάσεως να είναι χωρίς λάμψη, το δε φως της αναπαύσεως να παραμείνει άκαυστο. Φωνή Κυρίου που συγκλονίζει την έρημο. Προς ευεργεσία της ερήμου οικονομείται σε αυτήν ο συγκλονισμός από τον Κύριο, ώστε, αφού μεταβληθεί από έρημος, να γίνει γη κατοικημένη, και αφού αποβάλει το όνειδος της ατεκνίας, να λάβει τον έπαινο της πολυτεκνίας (διότι πολλά είναι τα τέκνα της ερήμου, περισσότερα από τα τέκνα εκείνης που έχει τον άνδρα), και, αφού γεμίσει από τα ύδατα του Πνεύματος, να μεταβληθεί η προηγουμένως έρημος σε λίμνες υδάτων. Και θα συγκλονίσει ο Κύριος την έρημο Κάδης. Δεν θα συγκλονίσει λοιπόν ο Κύριος κάθε έρημο, αλλά την Κάδης, δηλαδή τον αγιασμό· διότι η λέξη Κάδης ερμηνεύεται ως αγιασμός. Φωνή Κυρίου που καταρτίζει ελάφους. Κατά τον ίδιο τρόπο με τα προηγούμενα πρέπει να αποδοθούν και τα όσα αφορούν τον καταρτισμό των ελάφων, τον οποίο ενεργεί η φωνή του Κυρίου.

Ευφράνσου, στείρα που δεν γεννάς, ξέσπασε και φώναξε εσύ που δεν έχεις ωδίνες, διότι πολλά είναι τα τέκνα της έρημης, περισσότερα από της έχουσας τον άνδρα. Αυτό που είπε: «Ευφράνσου, στείρα που δεν γεννάς», το είπε για εμάς· διότι η εκκλησία μας ήταν στείρα πριν της δοθούν τέκνα. Και αυτό που είπε: «Φώναξε, εσύ που δεν έχεις ωδίνες», λέει το εξής: να αναφέρουμε τις προσευχές μας απλά προς τον Θεό και να μην αποκάμνουμε όπως εκείνες που έχουν ωδίνες. Και αυτό που είπε: «Ότι πολλά είναι τα τέκνα της έρημης μάλλον παρά της έχουσας τον άνδρα»· επειδή ο λαός μας φαινόταν να είναι έρημος από τον Θεό, τώρα όμως που πιστέψαμε, γίναμε περισσότεροι από εκείνους που φαίνονταν ότι έχουν Θεό. Και μια άλλη Γραφή λέει ότι δεν ήλθα να καλέσω δικαίους, αλλά αμαρτωλούς. Αυτό σημαίνει, ότι πρέπει να σώζονται οι απολλύμενοι. Διότι αυτό είναι το μεγάλο και θαυμαστό, όχι το να στηρίζει κανείς τα όρθια, αλλά τα πίπτοντα. Έτσι και ο Χριστός θέλησε να σώσει τα απολλύμενα, και έσωσε πολλούς, αφού ήλθε και κάλεσε εμάς που ήδη χανόμασταν.

Όταν, όμως, γίνει πρωί, δηλαδή όταν πλέον ανατείλει ο Χριστός και καταυγάσει ολόκληρη την οικουμένη, όταν πλέον και η δρόσος σταματήσει, δηλαδή η παχιά και ομιχλώδης εισαγωγή των νομικών προσταγμάτων· διότι ο Χριστός είναι το τέλος του νόμου και των προφητών· τότε βεβαίως θα κατέβει για εμάς το αληθινό μάννα από τον ουρανό. Και με αυτό εννοούμε φυσικά την ευαγγελική διδασκαλία· όχι πάνω στη συναγωγή των Ισραηλιτών, αλλά γύρω από το στρατόπεδο, δηλαδή σε όλα τα έθνη, και πάνω στο πρόσωπο της ερήμου, δηλαδή της Εκκλησίας που προέρχεται από τα έθνη, για την οποία έχει ειπωθεί κάπου: «Διότι είναι περισσότερα τα τέκνα της έρημης, παρά εκείνης που έχει τον άνδρα». Διότι σε όλη την οικουμένη σκορπίζεται η χάρη του νοητού μάννα, η οποία και παρομοιάζεται με το κόλιανδρο, και ονομάζεται λεπτή. Διότι όντως λεπτή και δροσιστική για τα πάθη που βρίσκονται σε βρασμό είναι η δύναμη του θείου λόγου, η οποία κατευνάζει μέσα μας την πύρωση από τα σαρκικά κινήματα, και διεισδύει στο βάθος της καρδιάς. Λένε, εξάλλου, ότι είναι πολύ ψυχρή και η φυσική ιδιότητα του ίδιου του βοτάνου, δηλαδή του κόλιανδρου. «Όταν το είδαν οι υιοί Ισραήλ είπαν ο ένας στον άλλο: “Τι είναι αυτό;” επειδή δεν ήξεραν τι ήταν».

Γι' αυτό λοιπόν έχει λεχθεί προς αυτήν: «Σήκωσε τα μάτια σου γύρω και δες συγκεντρωμένα τα τέκνα σου.» «Ιδού, αυτοί έρχονται από μακριά, άλλοι από τον βορρά και τη θάλασσα, και άλλοι από τη γη των Περσών. Και θα πεις, λέει, μέσα στην καρδιά σου: Ποιος μου γέννησε αυτούς; Εγώ ήμουν άτεκνη και χήρα, αυτοί πού βρέθηκαν;» Και πάλι: «Πλάτυνε τον χώρο της σκηνής σου και των αυλαιών σου· στερέωσέ τα, μη φεισθείς· άπλωσε τα ακόμη προς τα δεξιά και προς τα αριστερά.» Διότι από κάθε έθνος, πόλη και χώρα υπήρξε συνάθροιση προς τον Χριστό, καθώς τα έθνη κλήθηκαν μέσω της πίστεως, έτσι ώστε αυτοί που επιστρέφουν να προσκαλούνται από την ανατολή και τον νότο, από τη δύση και τον βορρά, όντας πολύ περισσότεροι από εκείνους που κατάγονται εξ αίματος από τον Ισραήλ. Και ακριβώς αυτό προανήγγειλε ο προφήτης Ησαΐας, λέγοντας για την Εκκλησία και τη Συναγωγή των Ιουδαίων: «Ευφράνσου στείρα, εσύ που δεν γεννούσες· ξέσπασε σε χαρά και φώναξε εσύ που δεν δοκίμαζες πόνους τοκετού, διότι πολλά είναι τα τέκνα της εγκαταλελειμμένης, περισσότερα από τα τέκνα εκείνης που έχει τον άνδρα.» Διότι στείρα που δεν γεννά και έρημη, επιπλέον, αποκαλεί την Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη. Επειδή πράγματι ήταν άτεκνη και έρημη, δηλαδή χήρα, καθώς δεν είχε τον Λόγο που είναι ο σπορέας κάθε αγαθού.

Λέει, βέβαια, ότι η Συναγωγή των Ιουδαίων είναι έγγαμη, επειδή έχει συζευχθεί με τον νόμο που δόθηκε μέσω του Μωυσή, και ότι κατέστη έγκυος στα ιερά θεσπίσματα, μέσω των οποίων μπορούσε να καρποφορεί προς τον Θεό τη λατρεία, η οποία ήταν ακόμη σε μορφή σκιών και τύπων. Όμως «είναι περισσότερα τα τέκνα της έρημης», δηλαδή της χήρας, «παρά αυτής που έχει τον άνδρα». Το πώς θα γίνει αυτό, το διασαφήνισε προσθέτοντας ότι: «Θα αποκαλύψει ο Κύριος τον άγιο βραχίονά του ενώπιον όλων των εθνών· και θα δουν όλα τα πέρατα της γης τη σωτηρία που προέρχεται από τον Θεό». Διότι, όταν έγινε φανερός στους ανθρώπους σε όλη τη γη ο βραχίονας του Θεού και Πατρός, δηλαδή ο Υιός, όταν έγινε γνωστός σε όλα τα έθνη, και είδαν τα πέρατα της γης, δηλαδή οι άνθρωποι από τη μια άκρη ως την άλλη, τη σωτηρία από αυτόν, η οποία επιτυγχάνεται φυσικά μέσω της πίστης, τότε γέμισαν τα έρημα μέρη της Ιερουσαλήμ, εννοείται της νοητής, και το πλήθος των κληθέντων κατέστη μεγαλύτερο από κάθε αριθμό. Είναι δε σύνηθες στη θεόπνευστη Γραφή να αποκαλείται ο Υιός βραχίονας του Θεού και Πατρός. Διότι είναι η δύναμή Του και η παντοδύναμη δεξιά Του, μέσω της οποίας εργάζεται τα πάντα, και για αυτήν λέει ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Ας κραταιωθεί το χέρι σου, ας υψωθεί η δεξιά σου».

ΤΟΜΟΣ Β΄. «Ευφράνσου, στείρα που δεν γεννάς· ξέσπασε και φώναξε, εσύ που δεν δοκιμάζεις ωδίνες, διότι πολλά είναι τα τέκνα της έρημης, περισσότερα από εκείνης που έχει τον άνδρα. Διότι είπε ο Κύριος: Πλάτυνε τον τόπο της σκηνής σου και των αυλαιών σου· στήσε την, μη λυπηθείς τον κόπο· μάκρυνε τα σχοινιά σου και στερέωσε καλά τους πασσάλους, άπλωσε ακόμη περισσότερο προς τα δεξιά και προς τα αριστερά. Και το σπέρμα σου θα κληρονομήσει έθνη, και θα κατοικήσεις σε πόλεις ερημωμένες.» Αφού εξήγησε πολύ καλά με ποιον τρόπο υπέμεινε τον τίμιο σταυρό για χάρη μας και τη σφαγή υπέρ του κόσμου ο αληθινός αμνός, δηλαδή ο Χριστός, και επιπλέον αφού προανήγγειλε ότι θα κληρονομήσει πολλούς, στρέφει πλέον τα λόγια της προφητείας σε αυτούς ακριβώς που του δόθηκαν ως κληρονομιά από τον Θεό, δηλαδή στα έθνη. Διότι αυτό ακριβώς προανεφώνησε και ο ίδιος ο Υιός μέσω της λύρας του Ψαλμωδού λέγοντας: «Ο Κύριος μου είπε: Υιός μου είσαι εσύ, εγώ σήμερα σε γέννησα. Ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου, και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης.» Λέει δε ότι αυτοί είναι πολλοί· διότι πολλαπλάσιοι και ανώτεροι σε αριθμό θα μπορούσαν να θεωρηθούν αυτοί που προέρχονται από τα έθνη, σε σύγκριση με όσους κατάγονται εξ αίματος από τον Ισραήλ, οι οποίοι αποτελούν ένα και μόνο έθνος.

Θεωρεί μάλιστα σωστό να παρομοιάσει το πλήθος των εθνών με γυναίκα στείρα και εγκαταλελειμμένη, δηλαδή έρημη· και γι' αυτό της λέει: Ευφράνσου, στείρα, εσύ που δεν γεννάς.

Η στείρα λοιπόν για τον Θεό των πάντων δεν γεννούσε κανέναν από εκείνους που όφειλαν ή μπορούσαν να συγκαταλεχθούν στα τέκνα Του και να είναι τέλειοι δια της πίστεως και της αρετής. Αλλά ιδού, έχει λάβει προσταγή να ξεσπάσει και να φωνάξει. Αυτό δε συνηθίζουν να το κάνουν οι γυναίκες που βρίσκονται πλέον στο κάθισμα του τοκετού και γεννούν, τις οποίες λένε ότι οι μαίες προτρέπουν να βγάζουν μια δυνατή και διαπεραστική κραυγή, ώστε να εξωθηθεί το βρέφος από τη μήτρα, καθώς τα σπλάχνα διαστέλλονται με την κραυγή. Αυτό, νομίζω, σημαίνει το, «Ξέσπασε και φώναξε.» Άρχισε λοιπόν να γεννάς, λέει, και σαν να κοιλοπονάς για να γεννήσεις πολλούς, βγάζε συχνά την κραυγή που ταιριάζει πάντοτε σε αυτές που γεννούν. Ως μέλλουσα δε να γίνεις μητέρα αναρίθμητων λαών, δέξου την πνευματική ευφροσύνη. Διασσαφηνίζοντας δε το νόημα αυτού του ρητού, ο Θεός των όλων προσθέτει λέγοντας: «Διότι πολλά είναι τα τέκνα της έρημης, περισσότερα από εκείνης που έχει τον άνδρα.» Είναι λοιπόν σύνηθες στη θεόπνευστη Γραφή να αποκαλείται έρημη η χήρα.

Διότι μέσω αυτού κάθε πνευματική καρποφορία εμφυτεύεται και στους άγιους αγγέλους και σε εμάς τους ίδιους. Επομένως, ήταν χήρα πριν από την έλευση του Σωτήρος, και για τον λόγο αυτό άγονη και άτεκνη. Επειδή όμως αποδέχθηκε μέσω της πίστεως τον εξ ουρανού νυμφίο, τα τέκνα της έγιναν περισσότερα από τα τέκνα εκείνης που είχε τον άνδρα, δηλαδή της Συναγωγής των Ιουδαίων, την οποία βεβαίως ο Θεός προσήγαγε μέσω του πάνσοφου Μωυσή σε πνευματική οικειότητα, και την έκανε σαν σύζυγό του και την ανέδειξε μητέρα και τροφό πολλών. Αλλά έμεινε άτεκνη εξαιτίας του Χριστού, παρότι, όπως λέει ο προφήτης Ιερεμίας, υπήρξε μητέρα πολλών παιδιών.

Επειδή όμως έγινε απειθής, σκληρή και δυσάγωγη, αυτή μεν στειρώθηκε, ενώ η χώρα των εθνών γέννησε λαό που ξεπερνά κάθε αριθμό. Και ακριβώς αυτό διδάσκει ο θεσπέσιος προφήτης Ησαΐας, απευθυνόμενος βέβαια προς την εξ εθνών Εκκλησία: «Ευφράνσου, στείρα που δεν γεννάς, ξέσπασε και βόησε εσύ που δεν δοκιμάζεις ωδίνες τοκετού, διότι είναι περισσότερα τα τέκνα της έρημης παρά εκείνης που έχει τον άνδρα». <Ευφράνσου Ιερουσαλήμ, και πανηγυρίστε σε αυτήν, όλοι όσοι την αγαπάτε. Χαρείτε με χαρά όλοι όσοι πενθείτε για αυτήν, για να θηλάσετε και να χορτάσετε από τον μαστό της παρηγοριάς της, για να απολαύσετε, αφού θηλάσετε, από την είσοδο της δόξας της. Διότι αυτά λέει ο Κύριος: Ιδού εγώ στρέφω σε αυτούς σαν ποταμό την ειρήνη, και σαν χείμαρρο που κατακλύζει τη δόξα των εθνών.> Προστάζει να χαίρεται η νέα και νοητή Σιών, δηλαδή η Ιερουσαλήμ, η οποία είναι η Εκκλησία του ζώντος Θεού, την οποία ο ίδιος ο Χριστός παρέστησε στον εαυτό του άσπιλη και άμωμη, τόσο από τα ιουδαϊκά τάγματα όσο και από το πλήθος των εθνών. Διότι συνένωσε τους δύο λαούς σε έναν νέο άνθρωπο, κάνοντας ειρήνη και συμφιλιώνοντας και τους δύο σε ένα σώμα με τον Πατέρα.

Αυτά έχουν αλληγορική σημασία. Διότι αυτές είναι οι δύο διαθήκες· η μία από το όρος Σινά, η οποία γεννά παιδιά για δουλεία, που είναι η Άγαρ. Διότι το Σινά είναι όρος στην Αραβία· και αντιστοιχεί στη σημερινή Ιερουσαλήμ, η οποία είναι δούλη μαζί με τα τέκνα της. Η άνω Ιερουσαλήμ όμως είναι ελεύθερη, η οποία είναι μητέρα όλων μας. Διότι είναι γραμμένο: «Ευφράνσου στείρα, εσύ που δεν γεννάς, ξέσπασε σε φωνές και βόησε εσύ που δεν νιώθεις ωδίνες τοκετού, διότι τα τέκνα της έρημης είναι πολύ περισσότερα από εκείνης που έχει τον άνδρα». Εμείς όμως, αδελφοί, όπως ο Ισαάκ, είμαστε τέκνα της επαγγελίας. Αλλά όπως τότε εκείνος που γεννήθηκε κατά σάρκα δίωκε αυτόν που γεννήθηκε κατά πνεύμα, έτσι συμβαίνει και τώρα.

Αλλά, όπως λέει ο ευαγγελιστής, τα άκουγαν αυτά οι Γραμματείς και οι Φαρισαίοι, οι οποίοι ήταν φιλάργυροι, και τον χλεύαζαν. Ότι δε έφταναν μέχρι και στα πιο ευτελή πράγματα, και με πολλή ακρίβεια επιδίδονταν σε λεπτολογίες, χωρίς να παραβλέπουν ούτε το ελάχιστο σε όσους δεν προσέφεραν σύμφωνα με τον νόμο τα καθορισμένα δέκατα, παρόλο που ελάχιστα φρόντιζαν για τον ίδιο τον νόμο, τους το αποσαφήνισε πλήρως ο Κύριος λέγοντας: «Αλίμονό σας, Γραμματείς και Φαρισαίοι υποκριτές, διότι αποδεκατίζετε τον δυόσμο, και το άνηθο, και το κύμινο· και αφήσατε τα πιο βαριά του νόμου, την κρίση, και το έλεος, και την πίστη.» Επομένως, ο μεν Γαδ σημαίνει πειρατήριο, ο δε Ασήρ πλούτος. Και οι δύο γεννήθηκαν από τη δούλη Ζελφά, μετά τον Δαν και τον Νεφθαλείμ, οι οποίοι κατάγονταν από τη Βαλλά. Αλλά μέσα από αυτά, ας περιγραφεί για εμάς ο καιρός πριν από την έλευση του Σωτήρα μας· κατά τον οποίο η Ραχήλ ήταν ακόμη στείρα, δηλαδή η Εκκλησία που προήλθε από τα έθνη· για την οποία, ότι θα γεννήσει πολλούς και θα γίνει τροφός αναρίθμητων ανθρώπων, προαναφώνησε ο Ησαΐας λέγοντας: «Ευφράνσου, στείρα, εσύ που δεν γεννάς.»

«Ξέσπασε και φώναξε δυνατά εσύ που δεν δοκίμασες ωδίνες τοκετού· διότι τα τέκνα της έρημης είναι περισσότερα από εκείνης που έχει τον άνδρα». Το ίδιο διασαφήνιζε και ο ίδιος ο θεσπέσιος Δαβίδ, λέγοντας για τον Θεό: «Αυτός που εγκαθιστά τη στείρα στο σπίτι ως μητέρα που ευφραίνεται για τα τέκνα της». Είπε δε κάπου προς αυτήν και ο Δεσπότης των όλων και Θεός: «Σήκωσε γύρω σου τα μάτια σου και δες τους πάντες». Και πάλι: «Ιδού, αυτοί έρχονται από μακριά, αυτοί από τον βορρά, και αυτοί από τη θάλασσα, και άλλοι από τη γη των Περσών». Ελάτε λοιπόν, αν νομίζετε, ας εξετάσουμε πότε και πώς γέννησε η στείρα. Έτσι λοιπόν, μετά από εκείνους που γεννήθηκαν από τις υπηρέτριες, ο Ρουβήμ, ο πρωτότοκος του Ιακώβ, βρίσκει στον αγρό τους μανδραγόρες· και τους προσφέρει στη Λεία, τη δική του μητέρα. Εκείνη δε τους δίνει στη Ραχήλ που τους ζητούσε.

Αυτήν λοιπόν την έρημο ευαγγελίζεται η προφητεία και μέσα από τα προκείμενα λόγια, μετά από όσα προαναφέρθηκαν περί των ελάφων, λέγοντας: «Να ευφρανθείς, έρημος διψασμένη». Πολλά δε και άλλα έχουν ειπωθεί περί αυτής της ερήμου και μέσα από όσα ακολουθούν στην ίδια προφητεία, διά των οποίων λέγεται: «Ευφράνσου, στείρα, εσύ που δεν γεννάς, ξέσπασε και φώναξε, εσύ που δεν δοκιμάζεις ωδίνες τοκετού, διότι πολλά είναι τα τέκνα της ερήμου, περισσότερα από εκείνης που έχει τον άνδρα». Αυτή, λοιπόν, θα πρέπει να είναι μια άλλη έρημος, διαφορετική από την προαναφερθείσα Σιών, στην οποία ελέγετο ότι θα κατοικήσουν εχίνοι και ίβεις και κόρακες, δαιμόνια και ονοκένταυροι, και ότι οι φάραγγές της θα γεμίσουν με πίσσα και θειάφι. Εφόσον δε αυτά ελέχθησαν για τη Σιών και για την Ιερουσαλήμ, είναι ώρα να κατανοήσουμε ότι τα προκείμενα λέγονται για κάποια άλλη έρημο. Και αυτή ήταν ο δρυμός των ελάφων και η χώρα των αλλοφύλων εθνών, όπου ο Κύριος διένειμε τους κλήρους στις έλαφους που αποκαταστάθηκαν. Ο Λόγος το ευαγγελίζεται λέγοντας: «Να ευφρανθείς, έρημος διψασμένη, ας αγαλλιάσει η έρημος και ας ανθίσει ως κρίνο»· διότι αυτή η έρημος ήταν προηγουμένως διψασμένη και στερημένη από ουράνιο νάμα, αλλά ο Λόγος την προστάζει να χαίρεται και να ευφραίνεται διά των όσων επιλέγονται, και επιπλέον να ανθίσει ως κρίνο, ώστε να λέει: «Είμαστε ευωδία Χριστού στον Θεό σε κάθε τόπο».

Όμως εγώ ο ίδιος θα αναλάβω την ερημιά της 〈και θα κάνω τα έρημα μέρη της σαν παράδεισο και τα δυτικά της μέρη σαν παράδεισο του Κυρίου〉. ⌜Σε αντιπαραβολή δε προς εκείνη που παλαιότερα 〈είχε τον άνδρα〉, τώρα η Εκκλησία που προήλθε από τα έθνη ονομάστηκε πάλι 〈έρημος〉· όπως ακριβώς και σε εκείνα που προφητεύει ο ίδιος προφήτης λέγοντας: «Ευφράνσου, στείρα εσύ που δεν γεννάς, ξέσπασε και φώναξε, εσύ που δεν νιώθεις τις ωδίνες του τοκετού, διότι πολλά είναι τα παιδιά της έρημης μάλλον παρά εκείνης που έχει τον άνδρα». Και ποια ήταν αυτή που 〈είχε τον άνδρα〉 παρά εκείνη που έλαβε ‹το βιβλίο του διαζυγίου›;⌝ Μέσα λοιπόν στην 〈έρημο〉 θα υπάρξει, λέει, κάποιος 〈παράδεισος〉 παρόμοιος 〈με τον παράδεισο του Θεού〉, τον οποίο ο Μωυσής έγραψε ότι ‹φυτεύτηκε› κατά τη δημιουργία του κόσμου. Γι' αυτό λέγεται: 〈σαν παράδεισος του Κυρίου〉, και λέει ότι αυτός θα βρίσκεται 〈προς τη δύση〉. «Διότι σε όσους κάθονταν στο σκοτάδι και στη σκιά του θανάτου ανέτειλε φως» σωτήριο και ο 〈παράδεισος του Θεού〉, ο οποίος είναι γεμάτος από τα χαρίσματα του Αγίου Πνεύματος, όπου λέει ότι 〈θα βρουν αγαλλίαση και ευφροσύνη〉 και επιπλέον 〈εξομολόγηση και φωνή αίνεσης〉, καθώς όσοι κατορθώνουν την αρετή εκπέμπουν 〈φωνή αίνεσης〉, ενώ εκείνοι που επιστρέφουν από τα προηγούμενα αμαρτήματα καθαρίζονται μέσω της 〈εξομολόγησης〉.

Στη συνέχεια, μετά την προφητεία για τον Σωτήρα μας, στην οποία περιγραφόταν η γέννησή Του ανάμεσα στους ανθρώπους και ο μετέπειτα βίος Του, καθώς και ο θάνατος και η αιτία του θανάτου Του, μέσω των προκείμενων χωρίων ο λόγος εξαγγέλλει χαρμόσυνα την Εκκλησία που ιδρύθηκε δι' Αυτού σε όλη την οικουμένη, η οποία παλαιότερα ήταν «έρημη» και άγονη και άκαρπη, γι' αυτό και την ονομάζει «στείρα», επειδή τέτοιες ήταν πολύ παλαιότερα οι ψυχές των απίστων εθνών. Αλλά τώρα ο λόγος, αναγγέλλοντας σε αυτές ως χαρμόσυνο μήνυμα τη μεταβολή προς το καλύτερο, προτρέπει την άλλοτε «στείρα» να «ευφραίνεται», και πλέον, σαν να έχει δεχθεί τον σπόρο και πια να κυοφορεί και να πρόκειται να «γεννήσει» το σωτήριο και αγαθό γέννημα, προσθέτει: «ξεσπάσε και βόησε», εσύ που παλαιότερα «δεν γεννούσες», ή σύμφωνα με τον Ακύλα αντί αυτού: «ξεσπάσε και βόησε, ψάλε αίνεση και χρεμέτισε, εσύ που δεν κοιλοπονούσες», ενώ ο Σύμμαχος λέει: «φαιδρύνσου με αγαλλίαση και χρεμέτισε, εσύ που δεν γεννάς», και ο Θεοδοτίων λέει: «ξεσπάσε σε ευφροσύνη και τέρπου, εσύ που δεν κοιλοπονάς». Και προσθέτει: «διότι είναι πολλά τα τέκνα της έρημης, περισσότερα από εκείνης που έχει τον άνδρα», και σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «διότι είναι πολλά τα τέκνα της αφανισμένης, περισσότερα από τα τέκνα της ύπανδρης». Διότι, πράγματι, πολύ παλαιότερα η Εκκλησία των εθνών ήταν «αφανισμένη» και «έρημη», καθώς δεν είχε αποκτήσει ακόμη τον επουράνιο Νυμφίο. Εντούτοις, της υπόσχεται πολυκαρπία και πολυτεκνία μεγαλύτερη από εκείνης «που έχει τον άνδρα».

Ποια δε ήταν αυτή, παρά το έθνος των Ιουδαίων και η άλλοτε τιμώμενη από αυτούς ως πόλη του Θεού Ιερουσαλήμ; Η οποία, μολονότι είχε τον άνδρα της, τον επουράνιο Λόγο, ελεγχόταν ότι του είχε δώσει έγγραφο διαζυγίου και είχε εκπορνευθεί μακριά του κατά τα προηγούμενα, με τα λόγια που ειπώθηκαν: «Πώς έγινε πόρνη η πιστή πόλη Σιών, που ήταν πλήρης δικαιοκρισίας, στην οποία κατοικούσε η δικαιοσύνη, ενώ τώρα φονιάδες;». Σε αντιπαραβολή λοιπόν με εκείνη που παλαιότερα είχε αποκτήσει τον άνδρα, η ψυχή ανάμεσα στα έθνη που ήταν προηγουμένως έρημη από τον Θεό, αξιώνεται χρηστής επαγγελίας, καθώς ο Λόγος τής ευαγγελίζεται πολυπαιδία και πολυτεκνία, έτσι ώστε σε αντιπαραβολή με τον λαό της περιτομής, τα δικά της τέκνα να πολλαπλασιαστούν. Γι' αυτό έχει λεχθεί: «διότι πολλά είναι τα τέκνα της έρημης μάλλον, παρά εκείνης που έχει τον άνδρα».

Ώστε, αν ήταν άξιος θαυμασμού ο ναός που είχε ιδρυθεί σε μία πόλη της Παλαιστίνης, πόσο μάλλον τα πλήθη και τα μεγέθη και τα κάλλη των εκκλησιών του Θεού που έχουν ανεγερθεί σε κάθε τόπο. Και ότι αυτά προφητεύονται για την Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη, το καθιστά σαφές ο λόγος που προσθέτει στη συνέχεια: «και το σπέρμα σου θα κληρονομήσει έθνη, και θα κατοικήσεις σε πόλεις ερημωμένες». «Σπέρμα» δε της εκκλησίας του Θεού θα μπορούσε να είναι ο ευαγγελικός λόγος, για τον οποίο έχει ειπωθεί: «εξήλθε ο σπορέας για να σπείρει», και: «δεν έσπειρες καλό σπέρμα στον αγρό σου;». Αυτό ακριβώς το «σπέρμα» συγκρότησε και «πόλεις ερημωμένες». Σύμφωνα δε με τον Σύμμαχο έχει ειπωθεί: «το δε σπέρμα σου θα κληρονομήσει έθνη, και θα κατοικήσουν σε πόλεις αφανισμένες». «Σπέρμα» όμως της Εκκλησίας μπορεί να είναι και η διαδοχή των αποστόλων και των μαθητών του Σωτήρος ημών, μέσω των οποίων συγκροτήθηκε η θεοσεβής πολιτεία στις άλλοτε αφανισμένες και έρημες από τον Θεό εκκλησίες. Μετά από αυτά, προσθέτει τα εξής: «μη φοβάσαι που καταντροπιάστηκες, ούτε να αισθάνεσαι εντροπή που ονειδίστηκες». Διότι, όταν μεν ήταν «στείρα» και «χωρίς να γεννά», ούτε «ωδίνες τοκετού» είχε μηδέ «άνδρα είχε», ήταν αξιοκατάκριτη και γεμάτη αισχύνη· αλλά τώρα της λέει: Αν και παλαιότερα έπραττες έργα άξια «αισχύνης» και «ονείδους», τώρα όμως έχε θάρρος, «διότι θα λησμονήσεις την αιώνια αισχύνη, και δεν πρόκειται να θυμηθείς πια το όνειδος της χηρείας σου».

Έπειτα, επειδή το προφητικό πνεύμα είχε την ικανότητα της πρόγνωσης και προέβλεπε το μέλλον, δεν αγνόησε ότι οι Ιουδαίοι μεν θα κρατούσαν αυτά τα λόγια για τους εαυτούς τους, όμως δεν επρόκειτο να αποκομίσουν από αυτά καμία περαιτέρω ωφέλεια για την ψυχή τους. Γι' αυτό, στρέφει τον λόγο προς τα αλλόφυλα και αλλογενή 〈έθνη〉, στα οποία και υπόσχεται να δώσει επαγγελίες, λέγοντας με αυτά ακριβώς τα λόγια: 〈Ιδού, τον έδωσα ως μαρτύριο στα έθνη, άρχοντα και προστάζοντα στα έθνη. Έθνη, τα οποία δεν σε γνωρίζουν, θα σε επικαλεστούν, και λαοί, οι οποίοι δεν σε ξέρουν, σε εσένα θα καταφύγουν, ένεκα Κυρίου του Θεού σου, του Αγίου του Ισραήλ, διότι σε εδόξασε〉. Μέσα από αυτά, λοιπόν, παραπέμπει τους αναγνώστες σε εκείνον που έχει φανερωθεί προηγουμένως, για τον οποίο έχει ειπωθεί: «ότι εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε κάτι για αυτόν, θα δουν, και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει, θα κατανοήσουν», καθώς και το: «τον είδαμε, και δεν είχε ούτε είδος ούτε κάλλος». Για «αυτόν», λοιπόν, τον ίδιο λέει, για τον οποίο έχουν λεχθεί όλα αυτά: 〈τον έδωσα ως μαρτύριο στα έθνη〉. Γι' αυτό, επίσης, ευαγγελιζόμουν και προέτρεπα ‹τη στείρα, που παλαιότερα δεν γεννούσε, και εκείνη που δεν είχε άνδρα, να επεκτείνει και να πλατύνει τη σκηνή της›, επειδή ακριβώς συνέβη στο υποσχεθέν πρόσωπο να τα πάθει αυτά εξαιτίας των αμαρτιών του λαού μου. Ευλόγως 〈τον έδωσα ως μαρτύριο〉, όχι στον λαό των Ιουδαίων, αλλά 〈σε όλα τα έθνη〉 και 〈ως άρχοντα και προστάζοντα στα έθνη〉· διότι είναι φανερό σε εμένα, τον Θεό, ότι όλα τα 〈έθνη〉 θα τον υπακούσουν περισσότερο παρά ο λαός της περιτομής.

Ευφράνσου, στείρα, εσύ που δεν γεννάς, ξέσπασε και βόησε και τέρπου, εσύ που δεν δοκιμάζεις ωδίνες, διότι τα τέκνα της έρημης είναι περισσότερα παρά εκείνης που έχει τον άνδρα. Και πότε άλλοτε, παρά κατά την παρουσία του Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού, αποκάλυψε ο Πατέρας και Θεός των όλων ενώπιον των εθνών τον μέγα βραχίονα, ο οποίος δεν είναι άλλος από τον Λόγο Του; Αυτά δε τα έθνη, βλέποντας τη σωτηρία που τους δωρήθηκε από τον Θεό, προστάζονται να απομακρυνθούν από την προηγούμενη πλάνη, και να μην αγγίζουν πλέον τα ακάθαρτα, στα οποία προηγουμένως κυλιούνταν, περιπλεγμένα σε αισχρά και μιαρά έργα; Και επειδή δεν είναι κάτι το ασήμαντο το να αποχωρίζουν τους εαυτούς τους από την προηγούμενη πατροπαράδοτη πολιτεία και από την κοινή συναναστροφή των ανθρώπων, για τον λόγο αυτόν ο ίδιος ο Κύριος υπόσχεται ότι θα συμπορεύεται και θα συγκεντρώσει όσους φέρουν τα σκεύη Του, δηλαδή, προφανώς, τα ιερά δόγματα και τους θείους λόγους.

Στη συνέχεια αυτών, πάλι, η εξ εθνών Εκκλησία ευαγγελίζεται, συγκρινόμενη και προκρινόμενη έναντι του προτέρου λαού διά των λόγων: «Ευφράνσου, στείρα, εσύ που δεν γεννάς, ξέσπασε και βόησε, εσύ που δεν δοκιμάζεις ωδίνες, διότι τα τέκνα της ερήμου είναι περισσότερα από εκείνης που έχει τον άνδρα».

Θεωρώ ότι ούτε οι πλέον αγνώμονες δεν δύνανται να αντιταχθούν σε όλα αυτά. Πλην όμως, το συμπέρασμα της προφητείας του Ησαΐα ευαγγελίζεται την άλλοτε στείρα και έρημη από τον Θεό ψυχή, ή μάλλον την εξ εθνών Εκκλησία, σε ακολουθία προς τη θεώρηση των όσων έχουν ειπωθεί. Διότι, επειδή ο Χριστός υπέμεινε τα πάντα για χάρη της, ευλόγως, μετά τις προφητείες περί αυτού, προσθέτει λέγοντας: «Ευφράνσου, στείρα, εσύ που δεν γεννάς· ξέσπασε και φώναξε εσύ που δεν δοκιμάζεις ωδίνες, διότι τα τέκνα της έρημης είναι περισσότερα από εκείνης που έχει τον σύζυγο. Διότι είπε ο Κύριος, πλάτυνε τον τόπο της σκηνής σου και των αυλαιών σου, στερέωσέ τα, μη φεισθείς· μάκρυνε τα σχοινιά σου και στερέωσε δυνατά τους πασσάλους σου, άπλωσε ακόμη προς τα δεξιά και προς τα αριστερά· και το σπέρμα σου θα κληρονομήσει έθνη». Με αυτά, ο λόγος ευαγγελίζεται την εξ εθνών Εκκλησία, η οποία έχει εξαπλωθεί σε ολόκληρη την οικουμένη και εκτείνεται από τις ανατολές του ηλίου μέχρι τη δύση, παρουσιάζοντας τούτο σαφέστατα διά του «και το σπέρμα σου θα κληρονομήσει έθνη».

Αισθητώς, λοιπόν, αυτά ούτε έγιναν ούτε πρόκειται να γίνουν. Διότι ποιος θα επέλεγε να κατοικήσει στην έρημο, εκτός εάν εννοείς τους Χριστιανούς μοναχούς; Αναγωγικώς, όμως, συνέβησαν απολύτως. Διότι έρημος είναι η Εκκλησία που προήλθε από τα έθνη, τα οποία προηγουμένως ήταν άκαρπα και αποτελούσαν κατοικητήριο των νοητών θηρίων, η οποία, φλεγόμενη από το πυρ των παθών, διψούσε για θεογνωσία και σωτηρία. Και αφού αξιώθηκε το κήρυγμα, ευφραίνεται, και αγαλλιάζει, και ανθίζει από τη φαιδρότητα και την ευωδία των αρετών. Της δόθηκε δε και η δόξα του Λιβάνου, δηλαδή του παλαιού λαού, τον οποίο ονόμασε και Κάρμηλο. Δόξα δε και τιμή αυτού του λαού είναι η ευσέβεια, και η οικείωση προς τον Θεό, και το ύψος της δόξας και του νόμου, και η αφθονία των θείων αντιλήψεων, και το κατάφυτο των χαρίτων. Και πάλι: «Ευφράνσου, στείρα, εσύ που δεν γεννάς, ξέσπασε και φώναξε δυνατά εσύ που δεν δοκιμάζεις ωδίνες τοκετού, διότι τα τέκνα της ερημωμένης είναι περισσότερα από τα τέκνα εκείνης που έχει τον άνδρα». Διότι στείρα είναι η προαναφερθείσα Εκκλησία, η οποία παλαιότερα ήταν άγονη από καρπούς αρετής, αργότερα όμως, αφού δέχθηκε τα σπέρματα της ευσέβειας, απέκτησε πολλά τέκνα, νικώντας ως προς την πολυαριθμία την Ιουδαϊκή συναγωγή, της οποίας άνδρας ήταν πρώτα ο Θεός, ο οποίος την αγαπούσε, προνοούσε γι' αυτήν και τη φύλασσε, ή ακόμη και ο νόμος. Και πάλι, εκ προσώπου του Θεού και Πατρός, ο Ησαΐας λέει προς τον Υιό και Θεό: «Ιδού, σε έδωσα ως διαθήκη των εθνών, για να ανορθώσεις τη γη και να λάβεις την κληρονομία της ερήμου», και τα εξής.

Γι' αυτό και ο μεγαλύτερος μεταξύ όσων έχουν γεννηθεί από γυναίκες, ο κήρυκας της μετανοίας, ο πρόδρομος και βαπτιστής του Σωτήρα, αγωνιζόμενος υπέρ της αρετής, αποκεφαλίστηκε. Αυτός δεν υπήρξε πρόδρομος μόνο του Χριστού, αλλά και της Εκκλησίας Του και μάλιστα, αδελφοί, της δικής μας πολιτείας. Εκείνος γεννήθηκε από στείρα, την Ελισάβετ, και εμείς από την εξ εθνών Εκκλησία, για την οποία έχει γραφτεί: «Χαίρε στείρα, εσύ που δεν γεννάς, ξέσπασε και φώναξε δυνατά εσύ που δεν έχεις ωδίνες τοκετού, διότι τα τέκνα της έρημης είναι πολύ περισσότερα από τα τέκνα εκείνης που έχει τον άνδρα». Εκείνον, μετά τη γέννησή του, τον καταδίωκε για να τον σκοτώσει ο βρεφοκτόνος Ηρώδης, πολεμώντας και αυτόν εξαιτίας της απέχθειάς του προς τον Χριστό, αλλά βρήκε καταφύγιο στην έρημο, την οποία θεώρησε πιο αγαπητή από τον κόσμο, και κατοίκησε σε αυτήν. Επιτίθεται και σε εμάς μετά την πνευματική μας γέννηση ο νοητός Ηρώδης, καταδιώκοντας τώρα και αυτός τον Χριστό εξαιτίας μας.

«Για να τον καθίσει». Δηλαδή στους ουρανούς· διότι εκεί εκάθισε τον άνθρωπο, όπου βρίσκονται οι αρχές και οι εξουσίες και κάθε δύναμη των ουρανών. «Με άρχοντες». Διότι και επί της γης μαζί με τους άρχοντες του λαού του καθόταν ο Κύριος, επιβλέποντας τον άνθρωπο. «Αυτός που κατοικίζει». Εννοεί την Εκκλησία, για την οποία έχει γραφτεί: «Ευφράνσου, στείρα, εσύ που δεν γεννάς». Και την εγκαθιστά αυτήν στον οίκο της ειρήνης· διότι οίκος είναι η οικοδομή. [Ερμηνεύεται: γι' αυτό και ο Χριστός είναι οίκος ειρήνης]. «Μητέρα τέκνων». Διότι μόνο η Εκκλησία ευφραίνεται για όσους αναγεννώνται μέσω αυτής.

Ευφράνσου, στείρα, εσύ που δεν γεννάς, ... διότι πολλά είναι τα τέκνα της έρημης, περισσότερα από εκείνης που έχει τον άνδρα, λέει ο Κύριος. Πλάτυνε τον τόπο της σκηνής σου και των αυλαιών σου, στήσε, μην τσιγκουνευτείς, μάκρυνε τα σχοινιά σου, και τους πασσάλους σου στερέωσε δυνατά, απλώσου ακόμη προς τα δεξιά και προς τα αριστερά· και το σπέρμα σου θα κληρονομήσει έθνη, και θα κατοικήσεις σε πόλεις ερημωμένες. Μη φοβάσαι που ντροπιάστηκες, ούτε να ντραπείς επειδή ονειδίστηκες, διότι θα ξεχάσεις την αιώνια ντροπή, και τον ονειδισμό της χηρείας σου δεν θα τον θυμηθείς πια. Διότι ο Κύριος που σε έπλασε, το όνομά Του είναι Κύριος Σαβαώθ· και εκείνος που σε λύτρωσε, είναι ο ίδιος ο Θεός του Ισραήλ, που θα ονομαστεί σε όλη τη γη. Δεν σε κάλεσε ο Κύριος σαν γυναίκα εγκαταλελειμμένη, ούτε σαν γυναίκα μισημένη από τη νεότητά της, είπε ο Θεός σου. Για μικρό χρονικό διάστημα σε εγκατέλειψα, και με έλεος μεγάλο θα σε ελεήσω. ... και με έλεος αιώνιο σε ελέησα, είπε ο Κύριος που σε λύτρωσε. Από την εποχή του ύδατος επί Νώε ισχύει αυτό για εμένα, καθώς του ορκίστηκα εκείνον τον καιρό, ότι δεν θα θυμώσω με τη γη πλέον εξαιτίας σου, ούτε με την απειλή μου θα μετακινηθούν τα όρη ... έτσι ούτε το δικό μου έλεος προς εσένα θα εκλείψει, ούτε η διαθήκη της ειρήνης σου πρόκειται να αλλάξει· διότι αυτό είπε ο Κύριος, ο Οποίος είναι ίλεως απέναντί σου.

Και πάλι, η φύση των ανθρώπων δεν πρόκειται να θυμηθεί αυτόν τον κόσμο, ούτε τον προηγούμενο τρόπο ζωής της. Διότι ο νους τους θα προσηλωθεί στη θεωρία εκείνης της κατάστασης, και δεν θα βρει χρόνο να επιστρέψει στην πάλη της σάρκας και του αίματος. Διότι με τη φθορά αυτού του αιώνα, αμέσως ξεκινά ο μέλλων. [Και τότε θα πει κάθε άνθρωπος]: «Ω μητέρα, που λησμονήθηκες από τα παιδιά σου, τα οποία γέννησες, ανέθρεψες και έκανες σοφά, και τα οποία εν ριπή οφθαλμού συγκεντρώνονται σε ξένο κόλπο, και γίνονται αληθινά τέκνα της στείρας, εκείνης που ποτέ δεν γέννησε». Ευφράνσου, στείρα που δεν γεννάς, για τα τέκνα που σου γέννησε η γη.

στ΄. Και πώς ξαφνικά καταργείται αυτή η θαυμαστή τάξη και θα έλθει άλλος αιώνας, και παντελώς η μνήμη αυτής της πρώτης κτίσεως δεν θα ανέλθει στην καρδιά κανενός, και θα γίνει άλλη αλλοίωση και άλλοι διαλογισμοί και άλλη μέριμνα, και πάλι η ανθρώπινη φύση δεν πρόκειται να θυμηθεί αυτόν τον κόσμο, ούτε καθόλου την προηγούμενη διαγωγή της. Διότι ο νους τους θα δεσμευθεί στη θεωρία εκείνης της καταστάσεως και δεν θα ευκαιρήσει ο νους τους να παλινδρομήσει πλέον προς την πάλη αίματος και σαρκός. Διότι μαζί με τη φθορά αυτού του αιώνα, αμέσως λαμβάνει αρχή ο μέλλων. Και θα πει τότε κάθε άνθρωπος τα εξής: Ω μητέρα, που λησμόνησες τα τέκνα σου, τα οποία γέννησες και έκανες σοφά, και τα οποία εν ριπή οφθαλμού συνάγονται σε ξένο κόλπο και γίνονται αληθινά τέκνα της στείρας που ποτέ δεν γέννησε. «Ευφράνσου, στείρα, εσύ που δεν γεννάς, για τα τέκνα που σου γέννησε η γη».

Κράτησε, λέει, αυτό που έκλεψες με έξυπνο τρόπο· κράτησε, γυναίκα, αυτό που άρπαξες κρυφά· απόκτησε το γνήσιο απόκτημα, το οποίο σου πρόσφερε η πίστη· διότι αντί για δούλη, ονομάστηκες σήμερα θυγατέρα, και αντί για μολυσμένη, χρισμένη· «Να είσαι υγιής από τη μάστιγά σου». Βλέπεις, αγαπητέ, πόσα μπορεί να κάνει η πίστη, πώς σε μια στιγμή επιτέλεσε θαύματα, ενθαρρύνοντας σιωπηλά εκείνη που έτρεμε, και εκλιπαρώντας τον Ιατρό; Έτσι και η εξ εθνών Εκκλησία, μιμούμενη την αιμορρούσα και πλησιάζοντας τον Δεσπότη με πίστη μέσα στη σιωπή, στέρεψε τη μιαρή πηγή των νομικών αιμάτων, και αφού ονομάστηκε θυγατέρα, είναι πλέον μητέρα πολλών, έχοντας ως μάρτυρα εκείνον που αναφώνησε στα παλαιά χρόνια: «Διότι είναι περισσότερα τα τέκνα της έρημης, παρά εκείνης που έχει τον άνδρα»· μιλώ δηλαδή για τη συναγωγή, της οποίας άνδρας είναι ο νόμος, ο αρχισυνάγωγος, ο οποίος καλεί σήμερα τον Δεσπότη για την ανάσταση της κόρης του που πέθανε. Αλλά, καθώς η ώρα πιέζει, υπόσχομαι να παραμείνω οφειλέτης ως προς το θαύμα που την αφορά, θέτοντας ενώπιόν σας ως εγγυητή τον πλουτοδότη Κύριο· στον οποίο πρέπει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Πράγματι, λοιπόν, είναι κατάλληλο να πει και η παρούσα Εκκλησία, εξαιτίας της πολυτεκνίας εκείνων που αναγεννήθηκαν με το Πνεύμα: «Ιδού εγώ και τα παιδιά που μου έδωσε ο Θεός». Ονομάζω παιδιά τους νεοφώτιστους εξαιτίας της άκακης πλέον διάθεσής τους, παιδιά επειδή τρέφονται με το γάλα του Κυρίου. Και όχι μόνο παιδιά, αλλά και νεφέλες και περιστέρια προσαγορεύεται το τάγμα των νεοφωτίστων. Και ποιος είναι μάρτυρας γι' αυτό; Ο προφήτης Ησαΐας. Άκουσέ τον που λέει: «Ποιοι είναι αυτοί που πετούν σαν νεφέλες και σαν περιστέρια μαζί με τους νεοσσούς τους;» Και γιατί οι νεοφώτιστοι είναι νεφέλες και περιστέρια; Νεφέλες, επειδή αποχωρίστηκαν από τη γη, επειδή περιπολούν στον αέρα, επειδή αναζητούν τα επουράνια, επειδή φέρουν τη νοητή βροχή που κατέβηκε πάνω στον νοητό πόκο. Περιστέρια, επειδή αποθούν τον διαβολικό κόρακα, περιστέρια, επειδή φέρουν στο στόμα τους το κλαδί της ευσέβειας. Έτσι και άλλος προφήτης κραύγασε λέγοντας: «Ευφράνσου, στείρα, εσύ που δεν γεννάς, ξέσπασε και φώναξε δυνατά, εσύ που δεν δοκιμάζεις ωδίνες, διότι είναι περισσότερα τα τέκνα της έρημης, παρά εκείνης που έχει τον άνδρα». Έρημη ονομάστηκε η Εκκλησία των εθνών, διότι πριν από την ένωσή της με τον Δεσπότη Χριστό ήταν έρημη, επειδή δεν είχε τον φοίνικα της δικαιοσύνης, επειδή δεν κατείχε τη σταυρική αναδενδράδα. Όμως η έρημη έγινε καρποφόρα, όχι επειδή προόδευσε με φυσικό τρόπο, αλλά επειδή καρποφόρησε θεϊκά, ώστε να μπορεί να λέει: «Εγώ, όμως, είμαι σαν κατάκαρπη ελιά μέσα στον οίκο του Θεού».

Στην Εκκλησία αρμόζει να εορτάζει, σε αυτήν που φυτεύτηκε κατ' εικόνα του παραδείσου της Εδέμ· εδώ το ξύλο της ζωής έχει ριζώσει στο θυσιαστήριο, εδώ βρίσκεται η μία χριστόβρυτη πηγή των τεσσάρων ευαγγελικών ποταμών, εδώ το αμάραντο ρόδο της παρθενίας, εδώ το αείζωο ίο της ευποιίας, εδώ το βοτρυοφόρο κλήμα της νόμιμης συζυγίας, εδώ το λευκοφανές κρίνο των νεοφωτίστων, σύμφωνα με το ρητό που λέει: Ας αγαλλιάσει η έρημος και ας ανθίσει σαν το κρίνο. Έρημος ήταν κάποτε η εκκλησία των εθνών πριν από τη δεσποτική ανάσταση, αλλά η ανάσταση της σάρκας του Κυρίου ανέδειξε την έρημο πολύτεκνη, την άκαρπη τη μετέβαλε σε αφυλλορρόητο δέντρο ευκαρπίας, την άβατη την κατέστησε βατή. Και αυτά, προβλέποντάς τα ο προφήτης Ησαΐας με το Πνεύμα, έλεγε: Ευφράνσου, στείρα εσύ που δεν γεννάς, ξέσπασε σε φωνές και βόησε εσύ που δεν δοκιμάζεις ωδίνες τοκετού, διότι τα τέκνα της έρημης είναι περισσότερα από τα τέκνα εκείνης που έχει τον άνδρα.

Αλλ' όμως δεν αρκείται στους τύπους, αλλά προσθέτει και τον Ησαΐα ως μάρτυρα για όσα ειπώθηκαν. Διότι, αφού είπε «Η άνω Ιερουσαλήμ είναι η μητέρα μας» και ονόμασε έτσι την Εκκλησία, παρουσιάζει τον προφήτη να συμφωνεί απόλυτα μαζί του: «Ευφράνσου», λέει, «στείρα εσύ που δεν γεννάς, ξέσπασε και βόησε εσύ που δεν δοκιμάζεις ωδίνες τοκετού, διότι τα τέκνα της έρημης είναι περισσότερα από τα τέκνα εκείνης που έχει τον άνδρα». Ποια είναι λοιπόν η στείρα και ποια η έρημη πριν από αυτό; Δεν είναι ολοφάνερο ότι πρόκειται για την εξ εθνών Εκκλησία, η οποία ήταν στερημένη από τη γνώση του Θεού; Και ποια είναι αυτή που έχει τον άνδρα; Δεν είναι ολοφάνερο ότι πρόκειται για τη Συναγωγή; Αλλ' όμως, η στείρα τη νίκησε στην πολυτεκνία. Διότι εκείνη μεν κατέχει ένα μόνο έθνος, ενώ τα τέκνα της Εκκλησίας γέμισαν την Ελλάδα, τα βαρβαρικά έθνη, τη γη, τη θάλασσα και ολόκληρη την οικουμένη. Είδες πώς η μεν Σάρρα μέσα από τα γεγονότα, ο δε προφήτης μέσα από τα λόγια μάς σκιαγράφησαν τα μελλοντικά; Πρόσεξε όμως: Ο Ησαΐας την ονόμασε στείρα και απέδειξε ότι αυτή έγινε πολύτεκνη. Αυτό συνέβη τυπικώς και στην περίπτωση της Σάρρας· διότι και αυτή, ενώ ήταν στείρα, έγινε μητέρα πλήθους απογόνων. Στον Παύλο όμως ούτε αυτά δεν αρκούν, αλλά εξετάζει επιμελώς και το πώς ακριβώς έγινε μητέρα η στείρα, ώστε και από αυτό το σημείο να προσαγάγει τον τύπο προς την αλήθεια. Γι' αυτό και συνεχίζει λέγοντας: «Εμείς όμως, αδελφοί, κατά το πρότυπο του Ισαάκ, είμαστε τέκνα της επαγγελίας».

Διότι αυτό προανήγγειλαν και οι προφήτες λέγοντας: «Ευφράνσου, στείρα που δεν γεννάς, ξέσπασε και βόησε εσύ που δεν δοκιμάζεις ωδίνες, διότι τα τέκνα της έρημης είναι περισσότερα από τα τέκνα εκείνης που έχει τον άνδρα»· ονομάζοντας έτσι την Εκκλησία. Διότι δεν είχε γνωρίσει τον Θεό· αλλά όμως, μόλις τον επίγνωσε, ξεπέρασε την πολύτεκνη συναγωγή. Επομένως, αδελφοί, δεν είμαστε τέκνα της δούλης, αλλά της ελεύθερης.

Ας ερευνήσουμε διεξοδικά, λοιπόν, τις αρετές της παρουσίας του Σωτήρος, και ας ανυμνήσουμε την επίγεια παρουσία Του ως πανάρετη στήλη· επειδή άκουσα από τη γλώσσα των παράνομων Ιουδαίων τεκμήρια βλασφημίας, και επειδή απιστούν στις Γραφές, τις οποίες διαβάζουν αναξίως, και δεν γνωρίζουν το μυστήριο. Διότι στο γεγονός ότι ο Κύριος γεννήθηκε από Παρθένο, σε αυτό ακριβώς σκανδαλίζονται οι άθλιοι και παμπόνηροι. Ώ της ανοησίας! Ώ των παρά φύσιν παρανόμων! Ποια Γραφή ή ποιος προφήτης δεν σαλπίζει αυτές τις χάριτες του Κυρίου; Πρώτος ο Σολομών, ο ηνίοχος της μεγάλης σοφίας, μακάρισε την Παρθένο λέγοντας: «Μακαρία είναι η αμίαντη στείρα, η οποία δεν γνώρισε κοίτη με παράπτωμα». Διότι την ονομάζει στείρα πριν επισκηνώσει σε αυτήν το Άγιο Πνεύμα, και πριν ανθίσει ο Ήλιος. «Δεν γνώρισε κοίτη με παράπτωμα», διότι δεν συνευρέθηκε με άνδρα. Όταν δε άκουσε για την αμίαντη στείρα ο τίμιος Ησαΐας, αμέσως περιέβαλε το ρητό του σοφού, και έψαλε στον ίδιο σκοπό τα εξής: Εσύ, λέγει, είπες «στείρα αμίαντη»· και εγώ λέγω: «Ευφράνσου, στείρα που δεν γεννάς». Διότι έως τώρα δεν γέννησες· από τώρα και στο εξής ευφράνσου, επειδή Εκείνον που δεν χωρούν οι ουρανοί, αξιώθηκες να δεχθείς. Καθώς δε οι δύο μάρτυρες κήρυτταν αυτά, ζητούσαν να συμπεριλάβουν και άλλον έναν στο μυστήριο, ώστε επί τριών μαρτύρων να στηριχθεί με ασφάλεια το ζητούμενο.

Έπειτα, καθιστώντας τον λόγο αξιόπιστο και στους πιο απλοϊκούς, επιβεβαιώνει τα μελλοντικά από εκείνα που ήδη συμβαίνουν. Αυτό δε που λέει είναι το εξής: Μην αμφιβάλλεις, άνθρωπε, ότι θα υπάρξει τόσο μεγάλη μεταβολή και ότι τα απορριμμένα έθνη θα φθάσουν σε μεγίστη δόξα. Δεν βλέπεις να συμβαίνουν αυτά καθημερινά; Τους ταπεινούς να υψώνονται και να παρακάθονται με άρχοντες; Δεν βλέπεις τη φύση να παρουσιάζει ελαττώματα και να θεραπεύεται, τις στείρες γυναίκες να γίνονται μητέρες; Κάτι τέτοιο συνέβη και με την Εκκλησία· ήταν στείρα, αλλά έγινε μητέρα πολλών τέκνων. Γι' αυτό και ο Ησαΐας λέει: «Ευφράνσου, στείρα, εσύ που δεν γεννάς· ξέσπασε και βόησε, εσύ που δεν δοκιμάζεις ωδίνες τοκετού· διότι τα τέκνα της έρημης είναι πολλά, περισσότερα από εκείνης που έχει τον άνδρα»· προαναγγέλλοντας έτσι αυτό που επρόκειτο να συμβεί και στην Εκκλησία. Γι' αυτό ακριβώς και αυτός ολοκλήρωσε εδώ τον λόγο του, αποδεικνύοντας και από αυτό το γεγονός την προφητεία αξιόπιστη, με βάση όσα ήδη έχουν γίνει και με βάση τη μεγαλωσύνη Του.

Ο Ισμαήλ γεννήθηκε κατά σάρκα, αλλά ήταν δούλος, και όχι μόνο αυτό, αλλά και εκδιώχθηκε από την πατρική οικία. Ο δε Ισαάκ, ο οποίος γεννήθηκε σύμφωνα με την επαγγελία, επειδή ήταν γνήσιος και ελεύθερος υιός, ήταν κύριος των πάντων. «Τα οποία λέγονται αλληγορικά.» Αυτή η ιστορία, λέει, δεν φανερώνει μόνο αυτό που φαίνεται, αλλά εκφράζει και κάποια άλλα πράγματα· γι' αυτό και ονομάζεται αλληγορία. «Διότι αυτές είναι δύο διαθήκες.» Οι δύο νόμοι, ο νομικός και ο ευαγγελικός. «Η μία μεν από το όρος Σινά, η οποία γεννά για τη δουλεία, και αυτή είναι η Άγαρ. Διότι το όρος Σινά βρίσκεται στην Αραβία.» Άγαρ ονομαζόταν η δούλη. Το δε όρος Σινά, έτσι μεταφράζεται στην τοπική τους διάλεκτο· ώστε είναι ανάγκη όλοι όσοι γεννιούνται από την παλαιά διαθήκη να είναι δούλοι. «Αντιστοιχεί δε στη σημερινή Ιερουσαλήμ· διότι είναι δούλη μαζί με τα τέκνα της.» Όχι μόνο, λέει, εκείνη ήταν δούλη, αλλά και δούλους γέννησε. Αλλά και αυτή η ίδια η διαθήκη, δηλαδή της οποίας τύπος είναι η δούλη. Διότι και η Ιερουσαλήμ γειτονεύει με το όρος που είναι ομώνυμο της δούλης· και σε αυτό το όρος έχει δοθεί η διαθήκη. «Η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι ελεύθερη, η οποία είναι μητέρα όλων μας. Διότι είναι γραμμένο: Ευφράνσου, στείρα, εσύ που δεν γεννάς· ξέσπασε και φώναξε, εσύ που δεν δοκιμάζεις ωδίνες τοκετού.» Της μεν κάτω Ιερουσαλήμ τύπος είναι η Άγαρ· και αυτό είναι φανερό από το όρος που ονομάζεται έτσι· της δε άνω, η Σάρρα. Η δε άνω Ιερουσαλήμ είναι καλή· διότι και αυτή ήταν παλαιότερα στείρα, όπως ακριβώς και η Σάρρα.

Το ότι δε ο λόγος γίνεται περί της Εκκλησίας, παρουσίασε ως μάρτυρα και τον προφήτη που λέει: «Ευφράνσου, στείρα, εσύ που δεν γεννάς. Διότι είναι πολλά τα τέκνα της έρημης, παρά εκείνης που έχει τον άνδρα». Έρημη ονομάζει την εξ εθνών Εκκλησία, αυτήν που παλαιότερα βρισκόταν σε ερημία και άγνοια του Θεού.

Μαζί μας είναι ο Θεός. Μάθετέ το, Νεστοριανοί, και ηττηθείτε, διότι ο Θεός είναι μαζί μας. Ούτε άνθρωπος, ούτε απεσταλμένος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος θα έλθει και θα μας σώσει. Ευλογημένος ο ερχόμενος, ο Κύριος είναι Θεός, και φανερώθηκε σε εμάς. Ας συγκροτήσουμε εορτή για τη γέννηση της Θεοτόκου. Ευφραίνου, Άννα στείρα, εσύ που δεν γεννάς· ξέσπασε και φώναξε δυνατά, εσύ που δεν δοκιμάζεις ωδίνες. Αγαλλιάσου, Ιωακείμ, διότι από τη θυγατέρα σου παιδί γεννήθηκε για εμάς, και δόθηκε σε εμάς, και το όνομά του καλείται άγγελος της μεγάλης βουλής, της παγκόσμιας σωτηρίας, Θεός ισχυρός. Ας ντραπεί ο Νεστόριος και ας βάλει το χέρι στο στόμα του (ας σιωπήσει). Το παιδί είναι Θεός, και πώς δεν είναι Θεοτόκος εκείνη που το γέννησε; Εάν κάποιος δεν ομολογεί την αγία Παρθένο ως Θεοτόκο, είναι χωρισμένος από τη θεότητα. Ο λόγος αυτός δεν είναι δικός μου, και ταυτόχρονα είναι δικός μου· διότι έχω δεχθεί αυτή την βαθύτατα θεολογική κληρονομιά από τον θεολόγο πατέρα Γρηγόριο.

«Εξαιτίας τριών πραγμάτων σείεται η γη, και το τέταρτο δεν μπορεί να το υποφέρει: Αν ένας δούλος γίνει βασιλιάς, και αν ένας άφρονας χορτάσει με φαγητό, και αν μια δούλη διώξει την κυρία της, και αν μια μισητή γυναίκα πάρει καλό άνδρα.» ΤΙΤΛΟΣ Δʹ. — Περί του Χριστιανισμού και της Εκκλησίας που προέρχεται από τα έθνη. «Θα ονομάσω λαό μου αυτόν που δεν ήταν λαός μου, και αγαπημένη αυτήν που δεν ήταν αγαπημένη.» «Ευφράνσου, έρημος διψασμένη· ας αγαλλιάσει η έρημος και ας ανθίσει σαν κρίνος, και θα βγάλει άνθη· και θα χαρεί πλούσια.» «Έδωσα νερό στην έρημο, και ποταμούς, για να ποτίσω το εκλεκτό μου γένος, τον λαό μου, τον οποίο απέκτησα για δικό μου, για να διηγείται τις αρετές μου.» «Έγινα φανερός σε αυτούς που δεν με ρωτούσαν· βρέθηκα από αυτούς που δεν με ζητούσαν. Είπα, Ιδού είμαι εδώ, στο έθνος που δεν είχε επικαλεστεί το όνομά μου.» «Ευφράνσου, στείρα, εσύ που δεν γεννάς· ξέσπασε και φώναξε δυνατά, εσύ που δεν νιώθεις ωδίνες τοκετού, διότι πολλά είναι τα τέκνα της έρημης, περισσότερα από εκείνης που έχει τον άνδρα.» «Στους δούλους μου θα δοθεί ένα νέο όνομα, το οποίο θα ευλογηθεί πάνω στη γη. Θα ευλογήσουν τον αληθινό Θεό.» «Θα με ευλογήσει ο λαός μου, τον οποίο απέκτησα για να διηγείται τις αρετές μου.» «Εσείς είστε γένος εκλεκτό, βασίλειο ιεράτευμα, έθνος άγιο, λαός που αποκτήθηκε ως ιδιοκτησία, για να εξαγγείλετε τις αρετές Εκείνου που σας κάλεσε στο θαυμαστό του φως. Εσείς που κάποτε δεν ήσασταν λαός, τώρα όμως είστε λαός του Θεού· εσείς που δεν είχατε ελεηθεί, τώρα όμως ελεηθήκατε.» «

Διότι όλα τα άλλα ανθρώπινα γένη ονομάζονται από το προφητικό πνεύμα έθνη, ενώ η ιουδαϊκή και σαμαρειτική φυλή έχουν ονομαστεί Ισραήλ και οίκος Ιακώβ. Και όπως ακριβώς προφητεύθηκε ότι αυτοί που θα πιστέψουν από τα έθνη θα είναι περισσότεροι από εκείνους από τους Ιουδαίους και τους Σαμαρείτες, θα αναγγείλουμε τα όσα προφητεύθηκαν. Ειπώθηκε λοιπόν το εξής: «Ευφράνσου, στείρα εσύ που δεν γεννάς· ξέσπασε και φώναξε δυνατά εσύ που δεν δοκιμάζεις ωδίνες τοκετού, διότι τα τέκνα της έρημης είναι περισσότερα από τα τέκνα εκείνης που έχει τον άνδρα». Διότι όλα τα έθνη ήταν έρημα από τον αληθινό Θεό, λατρεύοντας τα έργα των χειρών τους, ενώ οι Ιουδαίοι και οι Σαμαρείτες, αν και είχαν τον λόγο του Θεού που τους παραδόθηκε μέσω των προφητών, και ενώ πάντοτε προσδοκούσαν τον Χριστό, όταν Αυτός ήλθε τον αγνόησαν, εκτός από μερικούς λίγους, για τους οποίους το άγιο προφητικό πνεύμα προείπε μέσω του Ησαΐα ότι θα σωθούν. Και είπε μιλώντας εκ μέρους τους: «Εάν ο Κύριος δεν μας είχε εγκαταλείψει σπέρμα, θα είχαμε γίνει σαν τα Σόδομα και τα Γόμορρα». Διότι τα Σόδομα και τα Γόμορρα ιστορούνται από τον Μωυσή ότι υπήρξαν πόλεις ασεβών ανθρώπων, τις οποίες ο Θεός κατέστρεψε καίγοντάς τες με φωτιά και θειάφι, και κανένας από τους κατοίκους τους δεν σώθηκε, εκτός από κάποιον αλλοεθνή, Χαλδαίο στην καταγωγή, ο οποίος ονομαζόταν Λωτ, μαζί με τον οποίο διασώθηκαν και οι θυγατέρες του. Και ολόκληρη τη χώρα τους, η οποία είναι έρημη και καμένη και παραμένει άγονη, μπορούν να τη δουν όσοι το επιθυμούν.