Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 57:15

Εάν όμως κάποιοι απειθήσουν σε όσα έχουν ειπωθεί από Αυτόν μέσω ημών, ας γνωρίζουν ότι θα εμπλέξουν τους εαυτούς τους σε παράπτωμα και όχι μικρό κίνδυνο. Εμείς, αντίθετα, θα είμαστε αθώοι από αυτήν την αμαρτία, και θα παρακαλέσουμε απευθύνοντας εκτενή δέηση και ικεσία, ώστε ο Δημιουργός των απάντων, μέσω του αγαπημένου του παιδός, του Ιησού Χριστού του Κυρίου μας, να διαφυλάξει άθραυστο σε όλο τον κόσμο τον μετρημένο αριθμό των εκλεκτών του, μέσω του οποίου μας κάλεσε από το σκοτάδι στο φως, από την άγνοια στην επίγνωση της δόξας του ονόματός του, για να ελπίζουμε στο όνομά σου που είναι η αρχή πάσης κτίσεως, αφού άνοιξες τα μάτια της καρδιάς μας για να γνωρίζουμε εσένα, τον μόνο Ύψιστο εν υψίστοις, τον Άγιο που αναπαύεται εν αγίοις· εσένα που ταπεινώνεις την ύβρι των υπερηφάνων, που διαλύεις τους λογισμούς των εθνών, που υψώνεις τους ταπεινούς και ταπεινώνεις τους υψηλούς· που πλουτίζεις και φτωχαίνεις, που θανατώνεις και ζωοποιείς, τον μόνο ευεργέτη των πνευμάτων και Θεό κάθε σάρκας· που επιβλέπεις τις αβύσσους, τον επόπτη των ανθρώπινων έργων, τον βοηθό όσων κινδυνεύουν, τον σωτήρα των απελπισμένων, τον κτίστη και επίσκοπο κάθε πνεύματος· που πληθαίνεις τα έθνη πάνω στη γη και εξέλεξες από όλους εκείνους που σε αγαπούν, μέσω του Ιησού Χριστού του αγαπημένου σου παιδός, δι' ου μας διαπαιδαγώγησες, μας αγίασας και μας τίμησας.

Άρα, λοιπόν, το δυσκατόρθωτο της κατά νόμον ζωής αποτελούσε εμπόδιο. Αλλά ας απομακρυνθεί από τη μέση, λέει. Και ας αναδειχθεί η καλοπατημένη και χωρίς ιδρώτα προσβάσιμη οδός, δηλαδή η δύναμη της ευαγγελικής πολιτείας που εισάγει την αληθινή λατρεία. Είπε κάτι τέτοιο και κάπου αλλού ο Θεός προς τους αγίους μυσταγωγούς: «Πορευθείτε μέσα από τις πύλες μου, και πετάξτε μακριά τις πέτρες από τον δρόμο»· δηλαδή, απαλλάξτε από κάθε δυσκολία την οδό, η οποία οδηγεί προς τον Θεό μέσω της εν πνεύματι και αληθινής λατρείας, και της λαμπρότητας της πίστεως. <Αυτά λέει ο Κύριος ο Ύψιστος, ο οποίος κατοικεί στα ύψη εις τον αιώνα, ο Άγιος που αναπαύεται στους αγίους, και που δίνει μακροθυμία στους ολιγόψυχους, και δίνει ζωή σε αυτούς που έχουν συντετριμμένη την καρδιά: Δεν θα σας τιμωρώ αιώνια, ούτε θα είμαι για πάντα οργισμένος μαζί σας. Διότι Πνεύμα θα εξέλθει από εμένα, και εγώ δημιούργησα κάθε πνοή.> Οι μακάριοι προφήτες, όταν ο Κύριος των όλων υπόσχεται σε κάποιους κάτι μεγάλο και θεοπρεπές, αισθάνονται έντονα το θαύμα της δόξας Του και της ημερότητάς Του, και σαν να ανασκιρτούν από αγαλλίαση στρέφονται προς τη δοξολογία.

Κάτι παρόμοιο θα διαπιστώσουμε ότι συμβαίνει τώρα και με τον προφήτη. Διότι δεν είπε απλώς: «Αυτά λέγει ο Κύριος», αλλά προσθέτει αναγκαστικά, «ο Ύψιστος», δηλαδή, αυτός που βρίσκεται επέκεινα των πάντων και είναι εκ φύσεως ανώτερος από καθετί που έχει έλθει στην ύπαρξη. Λέγοντας δε το «αυτός που κατοικεί στα ύψη», υποδηλώνει πάλι ότι η θεία και υπέρτατη φύση βρίσκεται σε ακλόνητες υπεροχές και σε άρρητα ύψη. Και μάλιστα αυτό, νομίζω, σημαίνει το να κατοικεί αυτή στα ύψη εις τον αιώνα. Διότι παραμένει αναλλοίωτη ως προς την ουσία της, και δεν θα μπορούσε ποτέ να βρεθεί σε καλύτερη κατάσταση από αυτήν που ήδη είναι, αλλά μάλλον ενυπάρχει σε αυτήν αμετάπτωτα το να παραμένει διαρκώς σε εκείνα στα οποία βρίσκεται. Και λέγει ότι ως Άγιος αναπαύεται και κατοικεί ανάμεσα σε αγίους, υποδηλώνοντας ότι, από τη μία, απορρίπτει ως μολυσμένους εξαιτίας της πολλής αμαρτίας αυτούς που κατάγονται εξ αίματος από τον Ισραήλ, ενώ, από την άλλη, κατοικεί από αγαθότητα σε αυτούς που έχουν καθαριστεί μέσω της πίστεως και έχουν αγιαστεί εν Πνεύματι. Δίνει επίσης μακροθυμία στους λιγόψυχους, και λιγόψυχους ονομάζει εκείνους που ενίοτε συνηθίζουν να ασθενούν έστω και για λίγο, ως προς τον προταθέντα σε αυτούς σκοπό του βίου. Σε αυτούς λοιπόν δίνει μακροθυμία, δηλαδή καρτερία και υπομονή, σχεδόν φωνάζοντας και λέγοντας: «Να είστε ανδρείοι, και ας κραταιώνεται η καρδιά σας, όλοι εσείς που ελπίζετε στον Κύριο».

Δίνει δε και ζωή σε όσους έχουν συντετριμμένη την καρδιά, δηλαδή στους πτωχούς τω πνεύματι. Τέτοιοι είναι όλοι όσοι ζουν εν υπακοή προς τον Θεό και έχουν νου ευάγωγο. Αυτοί είναι εκείνοι που μέσω της πίστης έχουν κληθεί προς την επίγνωση του Χριστού. Ονομάζονται δε πτωχοί τω πνεύματι, επειδή ακολουθούν αντίθετη πορεία από εκείνους που προέρχονται από τον Ισραήλ. Διότι οι μεν ήταν αλαζόνες, απειθείς και άκαμπτοι, ενώ οι δε είναι αγαθοί και εύσπλαχνοι, και αναγνωρίζουν ότι πρέπει να κυριαρχούν οι νόμοι του Θεού, υποτάσσοντας τον αυχένα της διάνοιάς τους κάτω από τον ζυγό του Χριστού. Και αυτά μεν είναι τα έργα όσων ζουν εν Χριστώ. Τι λέει όμως ο Ύψιστος σε εκείνους που από απείθεια έχουν ολισθήσει στα εγκλήματα της ασέβειας απέναντί του; Δεν θα σας τιμωρήσω εις τον αιώνα, ούτε θα είμαι για πάντα οργισμένος μαζί σας.

Πώς όμως έγινε υψηλός αυτός που, παραβλέποντας το αξίωμα της θεότητας, κατήλθε στην ανθρώπινη φύση; Πώς αυτός που κατήλθε, βρέθηκε ψηλά; Ποια βελτίωση έχει αυτός που από τα ανώτερα βρέθηκε στα κατώτερα; Εάν, όντας Ύψιστος Θεός και κατοικώντας στα ύψη, λέγεται ότι ανυψώνεται, πού άραγε μετά τη φύση του Θεού θα αναβεί αυτό που ανυψώνεται;

Διότι είναι γραμμένο: «Θα δοξάσω εκείνους που με δοξάζουν, ενώ εκείνος που με καταφρονεί θα ατιμαστεί». Επειδή εσύ μεν, ως άνθρωπος, κατανοείς τα φαινόμενα, Αυτός όμως, ως Θεός, γνωρίζει τα βάθη της καρδιάς σου και βλέπει από πριν τις σκέψεις σου. Διότι δεν υπάρχει κανένα κτίσμα αόρατο ενώπιόν Του. Και πώς τολμούν να εγκαταλείπουν τη σύναξη και να φεύγουν πριν από την απόλυση δίχως μεγάλη ανάγκη; Άραγε, αν είχες προσκληθεί στο δείπνο ενός πλούσιου άνδρα, θα τολμούσες να σηκωθείς από το μέσο όσων συνέτρωγαν και να πας στο σπίτι σου; Δεν θα παρέμενες στη θέση σου μέχρι να σηκωθούν όλοι ομόθυμα; Ας φοβηθούμε, λοιπόν, αγαπητοί, διότι είναι γραμμένο: «Επικατάρατος είναι όποιος εκτελεί τα έργα του Κυρίου με αμέλεια». Ας σπεύσουμε, επομένως, σε τούτο τον σύντομο και πονηρό αιώνα να γίνουμε ευάρεστοι στον Κύριο, ώστε να κληρονομήσουμε την αιώνια βασιλεία. Διότι Αυτός είναι ο Άγιος, ο οποίος αναπαύεται στους αγίους, και δίνει μακροθυμία στους ολιγόψυχους. Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Πες μου, λοιπόν, αν κάποιος ήθελε να σε ρίξει στον βόρβορο, ώστε να παραμείνεις εκεί για πάντα, θα τον ανεχόσουν; Αν, λοιπόν, εσύ που είσαι σκουλήκι δεν υπομένεις να το πάθεις αυτό, πώς ανέχεσαι τον αμίαντο Θεό, τον άχραντο, τον μόνο άγιο, αυτόν που αναπαύεται εν αγίοις, να κατοικήσει μέσα σου, ενώ είσαι ένας βόρβορος γεμάτος δυσωδία;

Δίωξε από τη διάνοιά μου τον δόλιο φθορέα και απάλλαξέ με πριν από τον θάνατο από τη μερίδα των ασεβών. Θυμήσου με, Κύριε, με έλεος και οικτιρμούς, και κλίνε το ους σου στη δέηση του δούλου σου. Ας μην καταδικαστώ μαζί με τους υπερήφανους. Ας μην απορριφθώ από το βλέμμα των οφθαλμών σου. Ας μη γίνω μερίδα της απώλειας. Ας μην καταποντιστώ στα βάθη της αβύσσου. Ας μην κατακλειστώ στα ταμεία του άδη. Ας μην υποστρώσουν κάτω από εμένα σήψη, και το κατάλυμά μου ας μην είναι το σκουλήκι. Ας μην κλειστώ στο αιώνιο σκοτάδι κάτω από τα θεμέλια των ορέων, δεμένος με αιώνια δεσμά. Ας μην παραδοθώ σε ανελέητο άγγελο. Ας μην κατακαώ στο άσβεστο πυρ. Θυμήσου με, Κύριε, και σώσε με, Άγιε, εσύ που αναπαύεσαι στους αγίους. Εσύ είπες, Κύριε, ζητάτε και θα σας δοθεί.

«καὶ ὅταν ἦλθαν στὴν Μυσία, δοκίμαζαν νὰ πορευθοῦν πρὸς τὴν Βιθυνία καὶ δὲν τοὺς ἄφησε τὸ Πνεῦμα», ὅπως θὰ ἔλεγε ὁ Χριστὸς «πορευθέντες βαπτίσατε ὅλα τὰ ἔθνη» ἢ «μὴ βαστάζετε σακίδιο, μήτε ράβδο, μήτε ὑποδήματα»· «οἱ ὁποῖοι (λέγει) ἔλεγαν στὸν Παῦλο μέσῳ τοῦ Πνεύματος νὰ μὴν ἀνεβαίνει στὰ Ἱεροσόλυμα», ἢ ὁ Ἄγαβος «αὐτὰ λέγει τὸ Πνεῦμα τὸ Ἅγιο, τὸν ἄνδρα στὸν ὁποῖο ἀνήκει ἡ ζώνη αὐτή», ὅμοιο μὲ αὐτὸ ποὺ εἶπε ὁ Παῦλος «ἐὰν ζητεῖτε ἀπόδειξη τοῦ Χριστοῦ ποὺ λαλεῖ μέσα μου» ἢ «νὰ θυμᾶστε τοὺς λόγους τοῦ Κυρίου, ὅτι ὁ ἴδιος εἶπε πὼς εἶναι καλὸ νὰ δίνει κανεὶς μᾶλλον παρὰ νὰ λαμβάνει»· «καὶ τώρα ἰδού, ἐγὼ δεμένος μὲ τὸ Πνεῦμα πορεύομαι», ὅπως θὰ ἔλεγε «ὁ Παῦλος, δέσμιος τοῦ Ἰησοῦ Χριστοῦ»· «ἐκτὸς τοῦ ὅτι τὸ Πνεῦμα διαμαρτύρεται σὲ ἐμένα σὲ κάθε πόλη λέγοντας», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «ὁ Κύριος μαρτυρεῖ στὴν ψυχή μου ὅτι δὲν ψεύδομαι»· «ἐν δυνάμει κατὰ τὸ πνεῦμα τῆς ἁγιωσύνης», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «ἅγιος εἶναι αὐτὸς ποὺ ἀναπαύεται ἐν ἁγίοις»· «καὶ ἡ περιτομὴ τῆς καρδιᾶς ἐν πνεύματι» ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «καὶ περιτμηθήκατε μὲ περιτομὴ ἀχειροποίητη, μὲ τὴν ἀπέκδυση τοῦ σώματος τῶν ἁμαρτιῶν διὰ τῆς περιτομῆς τοῦ Χριστοῦ»· «ἐὰν βέβαια τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ κατοικεῖ μέσα σας», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «καθὼς λάβατε τὸν Χριστό, νὰ περιπατεῖτε ἐν αὐτῷ»· καὶ «τὸ Πνεῦμα τοῦ Κυρίου ἐλάλησε μέσα μου καὶ ὁ λόγος του εἶναι στὸ στόμα μου» καὶ «ἔχοντας τὴν ἀπαρχὴ τοῦ Πνεύματος», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «ἀπαρχὴ εἶναι ὁ Χριστός»· «ἀλλὰ τὸ ἴδιο τὸ Πνεῦμα ὑπερμεσιτεύει ὑπὲρ ἡμῶν», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «ὁ ὁποῖος εἶναι στὰ δεξιὰ τοῦ Θεοῦ, ὁ ὁποῖος καὶ μεσιτεύει ὑπὲρ ἡμῶν»· «ὥστε νὰ γίνει ἡ προσφορὰ τῶν ἐθνῶν εὐπρόσδεκτη, ἁγιασμένη ἐν Πνεύματι Ἁγίῳ», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «καὶ ὁ Κύριος νὰ σᾶς ἁγιάσει, ὥστε νὰ εἶστε εἰλικρινεῖς καὶ ἀπρόσκοπτοι κατὰ τὴν ἡμέρα τοῦ Χριστοῦ»· «σὲ ἐμᾶς δὲ τὸ ἀπεκάλυψε ὁ Θεὸς διὰ τοῦ Πνεύματός του», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «ὅταν εὐδόκησε αὐτὸς ποὺ μὲ ξεχώρισε ἀπὸ τὴν κοιλιὰ τῆς μητέρας μου, διὰ τῆς χάριτός του νὰ ἀποκαλύψει τὸν Υἱό του σὲ ἐμένα»· «ἐμεῖς δὲ δὲν λάβαμε τὸ πνεῦμα τοῦ κόσμου, ἀλλὰ τὸ Πνεῦμα τὸ ἐκ τοῦ Θεοῦ», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «δοκιμάζετε τὸν ἑαυτό σας ἂν ὁ Χριστὸς εἶναι μέσα σας»· «ναὸς τοῦ Θεοῦ εἶστε καὶ τὸ Πνεῦμα τοῦ Θεοῦ κατοικεῖ μέσα σας», ὅμοιο μὲ τὸ νὰ λέει «θὰ κατοικήσω ἀνάμεσά τους καὶ θὰ περπατήσω μαζί τους, καὶ θὰ εἶμαι Θεός τους καὶ αὐτοὶ θὰ εἶναι λαός μου». 6.

Και θα πει: Ανοίξτε δρόμο, ετοιμάστε οδό, αφαιρέστε τα προσκόμματα από τον δρόμο του λαού μου. Διότι αυτός που έχει προκόψει ενώπιον του Θεού δεν θα μεριμνήσει μόνο για τη δική του σωτηρία, αλλά θα καταστήσει τον εαυτό του χρήσιμο και στον λαό του Θεού, προτρέποντας να εξομαλύνουν γι' αυτόν την οδό της θεοσεβείας και να αφαιρούν τα φαινομενικά προσκόμματα των θείων αναγνωσμάτων μέσω της σαφέστερης ερμηνείας τους. Ο λόγος, αφού στην προηγούμενη προφητεία απευθύνθηκε προς τους άρχοντες του ιουδαϊκού έθνους, τους οποίους ονόμαζε «άλαλα σκυλιά» και «τυφλούς σκοπούς», και «άνομους υιούς και σπέρμα μοιχών και πόρνης», και αφού διακήρυξε τα κατάλληλα για τον λαό που βρισκόταν υπό την εξουσία τους, μέσω των προκειμένων λόγων προσφέρει τώρα παρηγοριά και παραμυθία σε όσους ανάμεσά τους είναι ευλαβείς, κατέχουν τον φόβο του Θεού και μετανοούν για όσα αμάρτησαν, τους οποίους το παρόν χωρίο ονομάζει «συντετριμμένους στην καρδιά και ολιγόψυχους».

Διότι υπήρχαν ανάμεσά τους, αν και λίγοι και ευάριθμοι, εντούτοις υπήρχαν άνδρες αφιερωμένοι στον Θεό· όχι μόνο οι προφήτες, αλλά και άλλοι ζηλωτές αυτών, οι οποίοι μαθήτευαν κοντά στους προφήτες και ήταν προσηλωμένοι στις διδασκαλίες τους. Εκείνοι λοιπόν που θρηνούσαν για την απώλεια του πλήθους διήγαν τον βίο τους με ταπείνωση και κακουχία, «στερούμενοι, θλιβόμενοι, κακουχούμενοι, πλανώμενοι σε ερήμους και όρη και σπήλαια και στις οπές της γης», ενώ άλλοι πάλι θρηνούσαν για τα δικά τους αμαρτήματα, ταπεινώνοντας τον εαυτό τους και σκληραγωγώντας τον βίο τους, για όσα έτυχε να έχουν αμαρτήσει. Γι' αυτό ο παρών λόγος τους ονομάζει «συντετριμμένους στην καρδιά και ολιγόψυχους» ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο, «τεθλασμένους και ταπεινούς στο πνεύμα». Εισάγει δε τον επί πάντων Θεό, αυτόν που βρίσκεται επέκεινα των όλων, τον «ύψιστο που κατοικεί στα υψηλά εις τον αιώνα», τον «άγιο», αυτόν που «αναπαύεται εν αγίοις», να μιλάει προς τους «ταπεινούς» και «ολιγόψυχους»· διότι, αν και είναι κατεξοχήν «ύψιστος» και έχει το κατοικητήριό του «στα υψηλά», παρ' όλα αυτά δεν περιφρονεί τους «ταπεινούς», αλλά αντιθέτως «τους δίδει χάρη» και, εγείροντάς τους από την ταπείνωση, τους καθιστά υψηλούς.

Γι' αυτό έχει λεχθεί: «Ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερήφανους, στους ταπεινούς όμως δίνει χάρη», και «εκείνος που ταπεινώνει τον εαυτό του θα υψωθεί». Έτσι λοιπόν, αφού υψώσει τους ταπεινούς, θα κατοικήσει μέσα τους· διότι, ως Ύψιστος, στα ύψη κατοικεί αιώνια. Στους ταπεινούς, λοιπόν, απευθύνεται, προκειμένου να τους υψώσει ώστε και να κατοικήσει μέσα τους, και κατά τον ίδιο τρόπο, ως άγιος που είναι ο ίδιος, εκλέγει τους αγίους ανάμεσα στους ανθρώπους για να αναπαύεται σε αυτούς· γι' αυτό έχει λεχθεί: «Ο Άγιος που αναπαύεται στους αγίους». Αλλά επειδή είναι και μακρόθυμος ο ίδιος, αναλογιζόμενος την ανθρώπινη αδυναμία, σε όσους καταπονούνται στον θνητό βίο εξαιτίας της ευσέβειας και μικροψυχούν μπροστά στις θλίψεις, δίνει μακροθυμία, προκειμένου να υπομένουν τις θλίψεις με σθένος και καρτερία.

Και επιπλέον αυτών, επειδή ο ίδιος ο Θεός είναι «ζωή» και έχει κοντά του «πηγή ζωής» για εκείνους που έχουν «συντετριμμένη την καρδιά», δεδομένου ότι «θυσία στον Θεό είναι το πνεύμα το συντετριμμένο, και καρδιά συντετριμμένη και τεταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει», παρέχει από την αιώνια και αθάνατη ζωή που προέρχεται από αυτόν. Αυτός λοιπόν ο Θεός, ο χορηγός τόσων αγαθών στους «ταπεινούς» και τους «ολιγόψυχους», απευθυνόμενος με αυτά τα λόγια λέει ότι θα «αναπαυθεί» μέσα τους. «Δεν θα σας τιμωρήσω εις τον αιώνα»· διότι δεν θα πάρω οπωσδήποτε εκδίκηση για όσα έχετε ποτέ αμαρτήσει, αλλά ως άνθρωποι, θα χρειαστείτε κάποια μικρή τιμωρία, ακόμη και αν συνέβη να συμμετάσχετε και εσείς στις αμαρτίες του λαού, με αποτέλεσμα να συμπαρασυρθείτε μαζί με το πλήθος και να παραδοθείτε στην τιμωρό δίκη εξαιτίας των αμαρτιών των άλλων. Όμως, οφείλετε να γνωρίζετε τούτο: ότι δηλαδή όλους τους άλλους, τους αληθινά ασεβείς και αμαρτωλούς του λαού, θα τους παραλάβει αιώνια οργή, ενώ «εσάς δεν θα σας τιμωρήσω εις τον αιώνα, ούτε θα οργίζομαι εναντίον σας διαπαντός»· διότι νοιάζομαι για το δικό μου «πνεύμα», το οποίο, «αφού προήλθε από εμένα», κατοίκησε μέσα σας· επειδή τυγχάνω και δημιουργός «κάθε πνοής» που δύναται να με «αινεί», σύμφωνα με το: «Πάσα πνοή αινεσάτω τον Κύριον». Και κατά τη δημιουργία του κόσμου, όταν ο Θεός «ενεφύσησε πνοή ζωής, ο άνθρωπος έγινε ζώσα ψυχή». Ακολούθως και τώρα έχει ειπωθεί: «Κάθε πνοή εγώ τη δημιούργησα».

Αυτό ακριβώς φανέρωσε λέγοντας: «διότι δεν θα μιλήσει από τον εαυτό του, αλλά θα μιλήσει όσα θα ακούσει»· και από ποιον θα ακούσει, το διασαφηνίζει λέγοντας: «από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει», δηλαδή από τον δικό μου θησαυρό· διότι σε αυτόν «είναι κρυμμένοι όλοι οι θησαυροί της σοφίας και της γνώσεως». Αυτός μεν λοιπόν, ως Υιός μονογενής, λαμβάνει από τον Πατέρα και ακούει από τον Πατέρα, ενώ το Άγιο Πνεύμα χορηγείται από αυτόν· γι' αυτό λέει: «από το δικό μου θα λάβει και θα σας το αναγγείλει». Ονομάζεται, βεβαίως, και ο επί πάντων Θεός πνεύμα, όπως ακριβώς δίδαξε ο ίδιος ο Σωτήρας λέγοντας: «ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν με πνεύμα και αλήθεια», και θα είναι αληθινά ο ίδιος άγιος αγίων, και εκείνος που «αναπαύεται στους αγίους». Αλλά και ο Υιός του Θεού τυγχάνει να είναι πνεύμα, και μάλιστα και ο ίδιος πνεύμα άγιο αγίων, εφόσον βεβαίως είναι εικόνα του αοράτου· γι' αυτό και για εκείνον έχει λεχθεί: «ο δε Κύριος είναι το πνεύμα» και «πνεύμα προ του προσώπου μας είναι ο Χριστός ο Κύριος». Επειδή, όμως, το Άγιο Πνεύμα είναι έτερο από τον Πατέρα και τον Υιό, ο Σωτήρας, παριστώντας το ιδίωμά του, το ονόμασε Παράκλητο, διαχωρίζοντας το κοινό στοιχείο της ομωνυμίας μέσω της προσηγορίας του Παρακλήτου, διότι και οι αγγελικές δυνάμεις θα μπορούσαν να ονομαστούν πνεύματα· επειδή έχει ειπωθεί: «εκείνος που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα». Όμως κανένα από αυτά δεν δύναται να εξισωθεί με το Πνεύμα τον Παράκλητο.

Ευχή του καταπετάσματος. Κανείς από όσους είναι δεσμευμένοι με τις σαρκικές επιθυμίες και ηδονές δεν είναι άξιος να προσέρχεται, ή να πλησιάζει, ή να σε λειτουργεί, Βασιλιά της δόξης. Διότι το να σε διακονεί κανείς είναι μέγα και φοβερό, απρόσιτο ακόμη και σε αυτές τις επουράνιες δυνάμεις. Εντούτοις, λόγω της άφατης και άμετρης φιλανθρωπίας σου, ατρέπτως και αναλλοιώτως έγινες άνθρωπος, και χρημάτισες αρχιερέας μας, και μας παρέδωσες την ιερουργία αυτής της λειτουργικής και αναίμακτης θυσίας, ως Δεσπότης των πάντων. Διότι εσύ εξουσιάζεις τα επουράνια, τα επίγεια και τα καταχθόνια· εσύ που επιβαίνεις σε χερουβικό θρόνο· ο Κύριος των Σεραφείμ και Βασιλιάς του Ισραήλ· ο μόνος άγιος, που αναπαύεται ανάμεσα στους αγίους.

«Αυτός που θεραπεύει τους συντριμμένους στην καρδιά και επιδένει τα συντρίμματά τους». Κάποιος άλλος αποδίδει: «Τα κατάγματά τους». Επειδή δεν είχε να προβάλει παρρησία που να προέρχεται από τον ενάρετο βίο του, προβάλλει και πάλι τη συμφορά, και αυτό που αποτελεί συνήθεια του Θεού. Διότι δικό Του έργο είναι το να παρηγορεί τους ταπεινωμένους, και αυτό αποτελεί ιδιαίτερο γνώρισμά Του· όπως ακριβώς όταν λέει και ο Παύλος: «Αυτός που ζωοποιεί τους νεκρούς»· και πάλι: «Αυτός που καλεί τα μη όντα ως όντα», αναφέροντας το δικό Του ιδιαίτερο έργο· έτσι λοιπόν και εδώ ο προφήτης λέει, «Αυτός που θεραπεύει τους συντριμμένους», για να δείξει ότι, ακόμη και αν είμαστε ανάξιοι, επειδή είμαστε δικό Του δημιούργημα, ο Θεός δεν θα εγκαταλείψει τη δράση Του, δεν θα αποστεί από τη συνήθειά Του. Έτσι λέει και ο Παύλος: «Αλλά Αυτός που παρηγορεί τους ταπεινούς, παρηγόρησε εμάς». Και πάλι: «Αυτός που δίνει μακροθυμία στους ολιγόψυχους». Και ο ίδιος αυτός προφήτης σε άλλο σημείο λέει: «Καρδιά συντριμμένη και ταπεινωμένη ο Θεός δεν θα την εξουθενώσει». Όταν, λοιπόν, θελήσεις να απολαύσεις παρηγοριά, ταπείνωσε τον εαυτό σου, σύντριψε τη διάνοιά σου. Αυτά μεν λοιπόν αναφέρονται στη βούλησή Του, στη χρηστότητα και τη φιλανθρωπία Του, ότι δηλαδή αυτό είναι το έργο Του, το να παρηγορεί όσους βρίσκονται σε συμφορές· τα δε επόμενα αναφέρονται στη δύναμή Του: «Αυτός που αριθμεί τα πλήθη των άστρων»· δηλαδή, Αυτός που τα γνωρίζει.

Διότι νομίζω πως εκείνος που πρόκειται να πει κάτι το γενναίο για αυτή την υπόθεση, πρέπει ο ίδιος, πριν από όλους τους άλλους, να έχει πυρποληθεί από αυτόν τον ζήλο και να φλέγεται, ώστε τα λόγια που εκφέρονται για αυτά τα ζητήματα να διεισδύουν στις ψυχές των ακροατών πιο ορμητικά από κάθε πυρακτωμένο σίδερο. Σε εμάς όμως δεν υπάρχει αυτή η φωτιά, αλλά όλα μέσα μας είναι στάχτη και σκόνη. Από πού λοιπόν, πες μου, από πού θα ανάψουμε αυτή τη φλόγα, εφόσον δεν υπάρχει σε εμάς ούτε σπινθήρας, ούτε διαθέσιμη ύλη, ούτε εμφανίζεται κάποια πνοή για να την αναζωπυρώσει, εξαιτίας της πολλής καταχνιάς που το πλήθος των αμαρτημάτων σκόρπισε στην ψυχή μας; Εγώ βέβαια δεν το γνωρίζω· δικό σου λοιπόν έργο, που δίνεις την προσταγή, θα ήταν να πεις πώς θα γίνει πράξη η εντολή και πώς θα λάβει την πρέπουσα έκβαση· διότι εμείς θα προσφέρουμε μόνο τη διακονία της γλώσσας. Εσύ όμως παρακάλεσε Εκείνον που θεραπεύει τους συντετριμμένους στην καρδιά, που δίνει μακροθυμία στους ολιγόψυχους, που εγείρει από τη γη τον φτωχό, να ανάψει σε εμάς εκείνη τη φωτιά, η οποία συνηθίζει να καταναλώνει κάθε ανθρώπινη αδυναμία, να αποκόπτει κάθε ύπνο, ακηδία και σαρκική βαρύτητα, να υψώνει το φτερό της ψυχής προς τον ουρανό και να αποκαλύπτει από την αψίδα εκείνη, σαν από κάποια περίοπτη κορυφή, όλη τη ματαιότητα και την υποκρισία του παρόντος βίου.

«Ο Κύριος δίνει ζωή σε εκείνους που έχουν συντετριμμένη καρδιά.» —«Ψάλτε στον Κύριο, αινέστε τον, διότι λύτρωσε την ψυχή του πένητα από το χέρι του πονηρού.» «Φώναξε με δυνατή φωνή η Σωσάννα και είπε: Αιώνιε Θεέ, εσύ που είσαι ο γνώστης των καρδιών, που γνωρίζεις τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, εσύ γνωρίζεις ότι ψευδώς μαρτύρησαν εναντίον μου. Και ιδού, πεθαίνω χωρίς να έχω πράξει τίποτε από όσα αυτοί κατέθεσαν ως ψευδή μαρτυρία εναντίον μου.»

Πόσα είναι τα προσκυνούμενα που βρίσκουμε στην Αγία Γραφή και με πόσους τρόπους προσφέρουμε προσκύνηση στα κτίσματα; Πρώτον μεν, εκείνα στα οποία αναπαύεται ο Θεός, ο μόνος άγιος και «αυτός που αναπαύεται στους αγίους», όπως στην αγία Θεοτόκο και σε όλους τους αγίους. Αυτοί δε είναι εκείνοι που εξομοιώθηκαν όσο το δυνατόν με τον Θεό, τόσο εξαιτίας της δικής τους προαιρέσεως όσο και εξαιτίας της ενοικήσεως και της συνεργείας του Θεού, οι οποίοι και ονομάζονται αληθινά θεοί, όχι κατά φύση, αλλά κατά χάρη (θέσει), όπως ακριβώς πυρ ονομάζεται ο πυρακτωμένος σίδηρος, όχι κατά φύση, αλλά κατά θέση και μέθεξη του πυρός. Διότι λέγει: «Να είστε άγιοι, επειδή εγώ είμαι άγιος». Αυτό είναι το πρώτο, η προαίρεση. Έπειτα, σε καθέναν που επιλέγει με την προαίρεσή του το αγαθό, ο Θεός συνεργεί προς το αγαθό· έπειτα «θα κατοικήσω μέσα τους και θα συναναστραφώ μαζί τους», και «είμαστε ναοί του Θεού και το Πνεύμα του Θεού κατοικεί μέσα μας»· έπειτα «τους έδωσε εξουσία εναντίον των ακαθάρτων πνευμάτων, ώστε να τα εκβάλλουν και να θεραπεύουν κάθε νόσο και κάθε ασθένεια», και «όσα κάνω εγώ, θα τα κάνετε και εσείς, και μεγαλύτερα από αυτά θα κάνετε»· έπειτα «ζω εγώ», λέγει ο Κύριος, «ότι θα δοξάσω εκείνους που με δοξάζουν», και «εφόσον συμπάσχουμε, ώστε και να συνδοξαστούμε», και «ο Θεός στάθηκε σε σύναξη θεών· και ανάμεσα σε θεούς θα κρίνει».

Διότι αυτός είναι ο κραταιός και μόνος εξουσιαστής, ο Βασιλεύς των βασιλευόντων και Κύριος των κυριευόντων, του οποίου η ισχύς είναι ακαταμάχητη και η δύναμη ασύγκριτη, ο μόνος άγιος που αναπαύεται στους αγίους, αυτός που συνδοξάζεται με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, στο όνομα των οποίων έχω βαπτιστεί. Και ομολογώ, δοξάζω και προσκυνώ έναν Θεό σε τρεις υποστάσεις, ομοούσιο και ασύγχυτο, άκτιστο και αθάνατο, αιώνιο, άπειρο, απεριόριστο, ασώματο, απαθή, άτρεπτο, αναλλοίωτο, αόριστο, πηγή αγαθότητας, δικαιοσύνης και αΐδιου φωτός, Δημιουργό όλων των κτισμάτων, ορατών και αοράτων, ο οποίος συγκρατεί και συντηρεί τα πάντα, προνοεί για τα πάντα, κυβερνά τα πάντα και βασιλεύει. Διότι τίποτα από όσα υπάρχουν δεν έγινε χωρίς αυτόν, ούτε μπορεί κάτι να συντηρηθεί στη ζωή χωρίς τη δική του πρόνοια· διότι αυτός είναι η ζωή των πάντων, η σύσταση των πάντων, ο φωτισμός των πάντων, απόλυτη γλυκύτητα και ακόρεστη επιθυμία, και το ύψιστο όλων των επιθυμητών αγαθών. Το να εγκαταλείψει, επομένως, κανείς έναν τόσο αγαθό, τόσο σοφό, τόσο δυνατό Θεό, και να λατρεύσει ακάθαρτους δαίμονες, δημιουργούς όλων των παθών, και να αποδώσει σέβας σε ξόανα κωφά και άλαλα, τα οποία ούτε είναι τίποτα ούτε πρόκειται να γίνουν, πόσο ακραία ανοησία και παραφροσύνη θα ήταν; Πότε, δηλαδή, ακούστηκε κάποια φωνή ή λόγος από αυτά; Πότε έδωσαν έστω και τη μικρότερη απάντηση σε αυτούς που τα ικετεύουν;

Λόγος επίτομος του Νεοφύτου, πρεσβυτέρου, μοναχού και εγκλείστου, περί της Θεόπαιδος Μαρίας, όταν σε ηλικία τριών ετών παραδόθηκε στον Θεό στα Άγια των Αγίων από τους γονείς της, για την οποία υπάρχουν και μαρτυρίες των Γραφών. Πάτερ, ευλόγησον. Καθώς το θεαρχικό μυστήριο οδηγούνταν προς την εκπλήρωσή του, έπρεπε λοιπόν και το εργαστήριο που θα το υπηρετούσε να είναι γεμάτο από κάθε αγιότητα, ώστε ο υπεράγιος και «αναπαυόμενος εν αγίοις», αφού κατασκηνώσει σε άγιο, να φέρει σε πέρας το προφητευθέν: «το έλεος και η αλήθεια συναντήθηκαν, η δικαιοσύνη και η ειρήνη φιλήθηκαν, η αλήθεια ανέτειλε από τη γη και η δικαιοσύνη έσκυψε από τον ουρανό».