Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 58:7

«Μοίραζε τον άρτο σου σε εκείνον που πεινά, και οδήγησε στο σπίτι σου φτωχούς άστεγους· εάν δεις γυμνό, ντύσε τον, και μην παραβλέψεις τους οικείους της γενιάς σου. Τότε θα φωνάξεις, και ο Θεός θα σε εισακούσει· ενώ ακόμη θα μιλάς, θα πει: Ιδού, είμαι παρών». Γίνε τέτοιος, άνθρωπε, και θα μπορείς να λες: «Όταν τον επικαλέστηκα, με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου». Έκραξε ο πηλός και εισάκουσε ο κεραμέας· επικαλέστηκε η γη και άκουσε ο ουρανός. Αφού λοιπόν ο Δαβίδ είπε στους πλησίον του πόσο γρήγορα εισακούστηκε, στρέφει τον λόγο προς τον Θεό και ευχαριστεί Εκείνον που τον εισάκουσε, λέγοντας: «Στη θλίψη μου έδωσες άνεση». Και του έδωσε άνεση ο Θεός με δύο τρόπους, και επειδή τον εισάκουσε και επειδή τον άκουσε γρήγορα. Διότι, όπως ακριβώς το να μην εισακουστεί κανείς γρήγορα είναι θλίψη και μισή χάρη, έτσι και το να εισακουστεί γρήγορα είναι άνεση και διπλή χάρη.

Διότι σε εκείνον που ήθελε να αποχαιρετήσει τους οικείους του, λέει: «Κανείς που έχει βάλει το χέρι του στο άροτρο και βλέπει προς τα πίσω δεν είναι κατάλληλος για τη βασιλεία των ουρανών»· και σε εκείνον που Τον παρακαλούσε να θάψει τον πατέρα του, λέει: «Ακολούθησέ με, και άφησε τους νεκρούς να θάψουν τους δικούς τους νεκρούς». Αν και φαινόταν ότι και οι δύο έκαναν πολύ λογικές και δίκαιες παρακλήσεις· όμως ο Σωτήρας δεν συγκατένευσε, ούτε καν για μια στιγμή δεν άφησε εκείνους που ανατρέφονται για τη βασιλεία των ουρανών να αποχωριστούν από Αυτόν, ώστε να μην πράξουν ή σκεφτούν κάτι κατώτερο από το υψηλό και ουράνιο φρόνημα εξαιτίας της ροπής προς τις γήινες και σαρκικές διαθέσεις, εφόσον δεν επιτρέπεται σε αυτούς που έχουν ουράνιο φρόνημα να ασχολούνται με τα επίγεια, καθώς έχουν ήδη μεταστεί και έχουν γίνει υπερκόσμιοι στη διάνοια. Εάν όμως πει κάποιος: «Πώς λοιπόν ο νόμος προστάζει να φροντίζουμε τους οικείους μας, λέγοντας: Και δεν θα παραβλέψεις τους οικείους του σπέρματός σου; Παρομοίως δε και ο Απόστολος: Εάν κάποιος δεν προνοεί για τους δικούς του, και μάλιστα για τους οικείους, έχει αρνηθεί την πίστη και είναι χειρότερος από άπιστο», θα δώσουμε την εξής σύντομη απάντηση: ότι ο θείος Απόστολος το είπε αυτό προς τους ανθρώπους του κόσμου, προς αυτούς που κατέχουν υλικό πλούτο και μπορούν να ανακουφίσουν την ανέχεια των συγγενών τους.

Αυτά ανταπέδιδε στον ευεργέτη του. Δεν θυμήθηκε την κοινή ανθρώπινη φύση· δεν θεώρησε ότι έπρεπε να μοιράσει το περίσσευμα στους ενδεείς· δεν έλαβε καθόλου υπόψη του την εντολή: «Μην παραλείπεις να ευεργετείς τον ενδεή»· και, «Οι ελεημοσύνες και η πίστη ας μη σε εγκαταλείψουν»· και, «Μοίραζε τον άρτο σου σε αυτόν που πεινά». Και όλοι οι προφήτες και όλοι οι διδάσκαλοι αν και φώναζαν δυνατά, δεν εισακούονταν· αλλά οι μεν αποθήκες του κόντευαν να διαρραγούν επειδή ασφυκτιούσαν από το πλήθος των αποθηκευμένων αγαθών, ενώ η φιλάργυρη καρδιά του δεν χόρταινε. Διότι, προσθέτοντας πάντοτε τα νέα αγαθά στα παλαιά και αυξάνοντας τον πλούτο του με τις ετήσιες προσθήκες, περιέπεσε σε αυτήν την αδιέξοδη αμηχανία, να μην επιτρέπει μεν να αναλωθούν τα παλαιά εξαιτίας της πλεονεξίας του, αλλά και να μην επαρκεί ο χώρος για να υποδεχθεί τα νέα εξαιτίας του πλήθους τους. Γι' αυτό, τα μεν σχέδιά του ήταν ατελέσφορα, οι δε φροντίδες του αδιέξοδες. Τι να κάνω; Ποιος δεν θα σπλαγχνιζόταν αυτόν που πολιορκείται με αυτόν τον τρόπο;

Το μεγαλύτερο, όμως, και σπουδαιότερο και αυτό που μας ωφελεί πάρα πολύ, είναι το εξής: αναλογίσου, δηλαδή, πώς μέσω του θαύματος μας καθιστά προθυμότατους στο να επιθυμούμε και να προσφέρουμε φιλοξενία με πολύ μεγάλη χαρά, ανακράζοντας προς εμάς, σχεδόν, μέσα από τα ίδια τα γεγονότα ότι τα δώρα του Θεού δεν θα λείψουν από τον κοινωνικό άνθρωπο και από εκείνον που χαίρεται με τη φιλαλληλία και επιθυμεί να εκπληρώνει το γεγραμμένο: «Μοίραζε το ψωμί σου σε εκείνον που πεινά». Διότι, βέβαια, στην αρχή βρίσκουμε τους μαθητές να κατέχονται από δισταγμό ως προς αυτό, αλλά, εφόσον είχαν αυτή τη διάθεση, ο Σωτήρας τους παρέσχε πλούσια τη συγκομιδή από τα περισσεύματα. Διδάσκει, εξάλλου, και εμάς μέσω αυτών, ότι, δαπανώντας κάτι ελάχιστο για τη δόξα του Θεού, θα λάβουμε πλουσιότερη τη χάρη, σύμφωνα με όσα είπε ο Χριστός: «Μέτρο καλό, πιεσμένο και κουνημένο και ξεχειλισμένο θα δώσουν στον κόρφο σας».

«Νηστεύετε, και χτυπάτε με τις γροθιές σας τον ταπεινό.» Επομένως, ούτε αν λυγίσεις τον λαιμό σου σαν κρίκο και στρώσεις από κάτω σου σάκο και στάχτη, δηλαδή, ακόμη κι αν επιδείξεις την πιο ακραία ταπείνωση και ακολουθήσεις έναν δυσβάσταχτο δρόμο κόπου, έχοντας τέτοιες αισχρές κατηγορίες, ούτε τότε θα ονομάσετε τη νηστεία δεκτή. Διότι, λέει, αν θέλετε να πείτε την αλήθεια, ούτε εσείς οι ίδιοι δεν θα την ονομάζατε δεκτή νηστεία. <Δεν είναι τέτοια η νηστεία που εγώ εξέλεξα, λέει ο Κύριος, αλλά λύσε κάθε δεσμό αδικίας, διάλυσε τις θηλιές των βίαιων συναλλαγών, άφησε ελεύθερους τους καταπιεσμένους και σκίσε κάθε άδικο συμβόλαιο. Μοίρασε τον άρτο σου σε αυτόν που πεινά, και βάλε στο σπίτι σου φτωχούς και άστεγους. Αν δεις κάποιον γυμνό, ντύσε τον, και μην παραβλέψεις τους συγγενείς από το δικό σου γένος.> Έπρεπε, λοιπόν, σε αυτούς που αγνοούσαν τον τρόπο της αληθινής νηστείας, να τους υποδειχθεί αυτός από τον Θεό. Διότι από Αυτόν αποκαλύπτεται κάθε σοφία και σύνεση, και ο δρόμος προς οτιδήποτε είναι άριστο. Γι' αυτό ψάλλει και ο θεσπέσιος Δαβίδ λέγοντας: «Οδήγησέ με, Κύριε, στην οδό σου, και θα πορευθώ στην αλήθεια σου.» Επομένως, απέρριψε την εντελώς επιφανειακή και με κανέναν τρόπο ωφέλιμη νηστεία των Ιουδαίων, ενώ φανερώνει τη δύναμη της αληθινής.

Απόλυσε με άφεση, δηλαδή ελευθέρωσε από την επιβληθείσα στενοχώρια· επίτρεψε σε όσους κοπιάζουν να αναπαυθούν πλέον. Και διάρρηξε κάθε άδικο συμβόλαιο· όπως νομίζω, εννοεί τα γραμμάτια των τοκογλύφων, τα οποία συχνά συντάσσονται χωρίς καν να έχει δοθεί τόσο μεγάλο χρηματικό ποσό όσο αυτό που ορίζει το συμβόλαιο. Όταν, λοιπόν, απέχεις από αυτά, λέει, τότε πρόσθεσε αυτό που λείπει. Και αυτό είναι το να προσφέρεις στον πλησίον τα αγαθά της αγάπης. Διότι το πλήρωμα του νόμου είναι η αγάπη, σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Η δε εκπλήρωση της αγάπης προς τους αδελφούς, και η απόδειξη της ευσπλαχνίας που τιμάται από τον Θεό, είναι το να μοιράζεις το ψωμί σου στον πεινασμένο, να βάζεις στο σπίτι σου φτωχούς άστεγους, και να ντύνεις τους γυμνούς, και στους οικείους του σπέρματος, δηλαδή στους συγγενείς, να απονείμεις την επαρκή, νομίζω, φροντίδα και να μοιράζεσαι μαζί τους την αφθονία της ευημερίας που σου έχει δοθεί από τον Θεό. Παρατήρησε δε ότι δεν είναι το ίδιο πράγμα το να απέχεις από τα κακά με το να πράττεις το αγαθό. Ούτε θα αρκούσε σε κάποιον για καύχηση ενώπιον του Θεού το ότι δεν έπραξε το φαύλο, αλλά πρέπει οπωσδήποτε και με κάθε τρόπο να έπεται και η οφειλή να εκπληρώνεται η αγαθοεργία και να προσκολλάται κανείς στα έργα της ευσέβειας. Διότι το να λύνεις τους ασφυκτικούς δεσμούς των βίαιων συναλλαγών, και κάθε δεσμό αδικίας, και το να διαρρηγνύεις κάθε άδικο συμβόλαιο, δεν είναι τίποτε άλλο, παρά μόνο η απομάκρυνση από τη φαυλότητα.

Το να επιλέγει, βέβαια, κανείς να εκπληρώνει τα έργα της αγάπης, με το να μοιράζει το ψωμί στον πεινασμένο, να προσφέρει στέγη σε φτωχούς αστέγους, να ντύνει τους γυμνούς, και να μην αδιαφορεί για τους εξ αίματος συγγενείς του, αποτελεί σαφή απόδειξη των πλέον άριστων κατορθωμάτων. Για τον λόγο αυτό και ο παλαιός νόμος, όντας παιδαγωγός που οδηγούσε στον Χριστό, δεν εισήγαγε στους ανθρώπους εκείνης της εποχής την πληρότητα του αγαθού, αλλά δίδασκε μάλλον να απομακρύνονται πρώτα από τη φαυλότητα. Διότι το «Ου φονεύσεις», «Ου μοιχεύσεις», «Ουκ επιορκήσεις», αυτή τη σημασία έχει. Είχε διατηρηθεί όμως το τέλειο και η εκπλήρωση κάθε αγαθού για τα προστάγματα του Χριστού, από τα οποία μάθαμε να εκπληρώνουμε τα έργα της αγάπης τόσο προς τον Θεό όσο και προς τους αδελφούς μας.

ΤΟΜΟΣ Δ'. «Τότε θα ξεσπάσει πρώιμα το φως σου, και οι θεραπείες σου θα ανατείλουν ταχύτατα, και θα προπορεύεται μπροστά σου η δικαιοσύνη σου, και η δόξα του Θεού θα σε περισκεπάσει. Τότε θα φωνάξεις, και ο Θεός θα σε εισακούσει. Ενώ ακόμη θα μιλάς, θα πει: Ιδού, είμαι εδώ». Εάν νηστέψεις με καθαρότητα, λέει, και παρουσιάσεις στον Θεό τα χέρια σου απολύτως καθαρισμένα, και τον νου σου απαλλαγμένο από κάθε ρύπο, δηλαδή όταν καθαριστείς από το να χτυπάς με γροθιές τον ταπεινό, και από το να εξωθείς τους υφισταμένους σου σε κρίσεις και διαμάχες, ακολουθώντας τα δικά σου θελήματα και τις φιληδονίες, όταν κόψεις και μοιράσεις το ψωμί σου στον πεινασμένο, ντύσεις τον γυμνό και βάλεις τους άστεγους φτωχούς μέσα στο σπίτι σου· τότε θα ξεσπάσει πρώιμα το φως σου. Ο λόγος αυτός κρύβει πάρα πολλή έμφαση. Διότι δεν είπε απλώς «Θα σου δοθεί το φως από τον Θεό», αλλά μάλλον «θα ξεσπάσει», σαν κάποια αστραπή, κατερχόμενο από τον Θεό με ορμή και ταχύτητα, γεγονός που αποδεικνύει σαφώς την προθυμία Εκείνου που το χορηγεί. Λέγοντας δε «πρώιμα», διδάσκει ότι θα κατέλθει ακόμη και πριν από την ώρα του. Διότι γνωρίζει, γνωρίζει καλά ο Θεός, ο οικονόμος των δικών μας υποθέσεων και δοτήρας των πνευματικών χαρισμάτων, ποιος είναι ο κατάλληλος καιρός για τις δωρεές που προσφέρει στον καθένα.

Προσθέτοντας δε στη νηστεία και τα καυχήματα των αγαθών έργων, ας ελεήσουμε τις χήρες, ας επισκεφθούμε τα ορφανά, ας μοιράσουμε τον άρτο σε αυτόν που πεινά, ας ντύσουμε τον γυμνό, ας επισκεφθούμε αυτούς που βρίσκονται στα δεσμά, ας βάλουμε στα σπίτια μας τους άστεγους φτωχούς και, με μια λέξη, ας επιδιώξουμε κάθε είδος αρετής. Διότι τότε, τότε θα νηστεύσουμε με καθαρότητα: αρχίζοντας την αγία Τεσσαρακοστή από τη δέκατη τρίτη του μήνα Φαμενώθ, και την εβδομάδα του σωτήριου Πάσχα από τη δέκατη όγδοη του μήνα Φαρμουθί, παύοντας τις νηστείες την εικοστή τρίτη του ίδιου μήνα Φαρμουθί, αργά το βράδυ, σύμφωνα με το ευαγγελικό κήρυγμα, εορτάζοντας δε την επόμενη Κυριακή που ξημερώνει, την εικοστή τετάρτη του ίδιου μήνα Φαρμουθί, συνάπτοντας και τις επτά εβδομάδες της αγίας Πεντηκοστής, σύμφωνα με τη διάταξη του θείου νόμου. Διότι έτσι, κοσμούμενοι με ορθά και αγαθά έργα, θα κληρονομήσουμε τη βασιλεία των ουρανών, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, δια του οποίου και με τον οποίο ανήκει στον Πατέρα η δόξα και το κράτος, μαζί με το άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Έτσι διακοσμώντας τη ζωή μας, και αποκαθαίροντας τον λεκέ των παλιών αμαρτημάτων μέσα από ορθή και σεμνή πολιτεία, θα αναδειχθούμε καθαροί και άσπιλοι και απαλλαγμένοι από κάθε ψεγάδι, αποκτώντας πατρική ευσπλαχνία για όσους πάσχουν από ορφάνια, προσφέροντας στις χήρες τη συμπάθεια που αρμόζει στους αγίους, και με λίγα λόγια, αγαπώντας τον πλησίον και εξορίζοντας κάθε αδικία από την ίδια μας την ψυχή, εισάγοντας στο σπίτι μας φτωχούς και άστεγους· ώστε, θεωρώντας κοινά με τους πένητες όσα μας έχουν δωρηθεί από τον Θεό για τη συντήρησή μας, και ντύνοντας τους γυμνούς, και με μια λέξη περιζωνόμενοι καθετί που είναι ευάρεστο στον Θεό, να μπορέσουμε να κερδίσουμε την απόλαυση των προσδοκώμενων αγαθών. Θα αρχίσουμε την αγία Τεσσαρακοστή από την εικοστή έβδομη του μήνα Μεχίρ, και την εβδομάδα του σωτήριου Πάσχα από την εικοστή τέταρτη του μήνα Φαμενώθ. Θα καταλύσουμε τις νηστείες από την εικοστή ενάτη του ίδιου μήνα Φαμενώθ, αργά το εσπέρας σύμφωνα με το ευαγγελικό κήρυγμα, και θα εορτάσουμε την επόμενη Κυριακή που ξημερώνει, την τριακοστή του ίδιου μήνα, συνάπτοντας στη συνέχεια και τις επτά εβδομάδες της αγίας Πεντηκοστής. Διότι έτσι θα κληρονομήσουμε τη βασιλεία των ουρανών εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, μέσω του Οποίου και μαζί με τον Οποίο ανήκει στον Πατέρα η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Τίμα τον λοιπόν με όλη σου την ψυχή, για να σε αξιώσει της τιμής των Αγίων. Με τι όμως πρέπει να τον αποκτήσεις; Πρόσφερέ του χρυσάφι, ασήμι· εάν δεις κάποιον γυμνό, ντύσε τον. Εάν όμως δεν έχεις τίποτα από αυτά, πρόσφερέ του άλλα, τα οποία είναι πολυτιμότερα από το χρυσάφι και το ασήμι: πίστη, αγάπη, εγκράτεια, υπομονή, μακροθυμία, ταπεινοφροσύνη. Απέχε από την καταλαλιά. Φύλαγε τα μάτια σου ώστε να μη βλέπουν ματαιότητες, και τα χέρια σου ώστε να μην πράττουν την αδικία. Απομάκρυνε τα πόδια σου από τον κακό δρόμο.

Τον δικό σου άρτο, τον οποίο, αν δεν τηρούσες τη νηστεία, οπωσδήποτε θα έτρωγες, μοίραζέ τον σε εκείνους που πεινούν· διότι βεβαίως δεν λείπουν ανάμεσα στους ανθρώπους εκείνοι που στερούνται τροφής. Διότι έτσι η αποχή από την τροφή δεν θα αποβεί προς ίδιον κέρδος σου, αλλά με άλλον τρόπο θα θρέψεις την ψυχή σου, αναζωογονώντας με τον δικό σου άρτο τον ενδεή και αυτόν που έχει ανάγκη από τροφή. Δεν πρέπει όμως να σταματάς σε αυτό, αλλά και στο ίδιο σου το σπίτι να μην προσκαλείς κάποιους πλούσιους, ούτε αυτούς που μπορούν αργότερα να σου προσφέρουν την ίδια ανταπόδοση, αλλά τους πτωχούς, αυτούς που αληθινά δοκιμάζονται από τη βιοτική στέρηση, τους περιφρονημένους, επειδή δεν έχουν ούτε καν στέγη. Σε αυτούς γίνε εσύ ο ίδιος στέγη, υποδεχόμενός τους στο δικό σου σπίτι, προς ολοκλήρωση αυτής της καλής και αρεστής στον Θεό νηστείας.

Αν δεις κάποιον γυμνό, μην τον προσπεράσεις και μην τον παραβλέψεις σαν να είναι ξένος· διότι ο Θεός των όλων έταξε άλλους μεν να ευπορούν σε τροφή και χρήματα, και άλλους να είναι ενδεείς και φτωχοί, προς δοκιμασία και των δύο, ώστε οι μεν να έχουν τον καρπό της ευπορίας τους προσφέροντας στους ενδεείς, και οι δε, ασκούμενοι μέσα στη φτώχεια, αντί για γόνιμο χωράφι να καρπώνονται τη χορηγία των ευπόρων. Επιπλέον, πέραν των προειρημένων: «και δεν θα παραβλέψεις τους οικείους του σπέρματός σου». Διότι πρωτίστως μεν πρέπει να μεταδίδεις άφθονα τα αγαθά σε όλους, και κατ' εξοχήν να τα απονέμεις στους «οικείους της πίστεως»· διότι αυτό ακριβώς παρήγγειλε και η αποστολική διάταξη, λέγοντας να είμαστε ευεργετικοί «προς όλους, και προπάντων προς τους οικείους της πίστεως». Αυτά λοιπόν τα λεγόμενα, αφού τα τηρήσεις έμπρακτα σαν κάποιους νόμους, «μην ταπεινώνεις την ψυχή σου, μήτε να κάμπτεις σαν κρίκο τον λαιμό σου, μήτε να στρώνεις από κάτω σου σάκο και στάχτη»· αλλά με πρόσωπο φωτεινό και βλέποντας ψηλά προς τον Θεό, να δέχεσαι τις ανταμοιβές από Αυτόν.

Εάν δεις γυμνό, ντύσε τον, τιμώντας το δικό σου ένδυμα της αφθαρσίας· και αυτό είναι ο Χριστός. Επειδή όσοι βαπτιστήκαμε στον Χριστό, έχουμε ενδυθεί τον Χριστό. Εάν δεχθείς οφειλέτη που πέφτει ικετευτικά στα πόδια σου, σκίσε κάθε χρεωστικό έγγραφο, δίκαιο και άδικο.

Διότι αυτά ήταν έργα του Μωυσή και του Ηλία και του δικού μου Θεού, από τον οποίο έλαβαν και εκείνοι τη δύναμη να τα πράττουν· ίσως βέβαια να οφείλονταν και σε εκείνους τους καιρούς και στην τότε κατάσταση, επειδή τα σημεία προορίζονται για τους απίστους και όχι για τους πιστούς. Όσα όμως είναι συνέπεια αυτών και οδηγούν στο ίδιο αποτέλεσμα, αυτά και τα σκέφθηκε και τα έφερε εις πέρας με την ίδια πίστη. Διότι, αφού με τον λόγο και τις προτροπές του άνοιξε τις αποθήκες εκείνων που είχαν αγαθά, πράττει τα της Γραφής: μοιράζει τροφή στους πεινασμένους και χορταίνει με άρτους τους φτωχούς, τους διατρέφει σε καιρό λιμού και γεμίζει με αγαθά τις πεινασμένες ψυχές. Και με ποιον τρόπο; Διότι ούτε και αυτό αποτελεί μικρή προσθήκη.

Κʹ. Συμφιλοσόφησε αυτά μαζί μας, ω θεία και ιερή κεφαλή, που συγκέντρωσες πολλή εμπειρία με την πάροδο του μακρού χρόνου, από την οποία γεννιέται η σοφία. Με αυτά κατάρτισε τον λαό σου. Δίδαξέ τον να μοιράζει τον άρτο στους πεινασμένους, και να περιθάλπει τους άστεγους φτωχούς, και να σκεπάζει τη γυμνότητα, και να μην παραβλέπει τους συγγενείς εξ αίματος· και μάλιστα τώρα, ώστε η αγαθοεργία μας να προέρχεται από το υστέρημα και όχι από το περίσσευμα· διότι με αυτήν την καρποφορία ευφραίνεται περισσότερο ο Θεός, παρά με το πλήθος της εισφοράς και το μέγεθος της δωρεάς. Επιπλέον, και πριν από αυτά, γίνε για μένα σήμερα ένας Μωυσής ή ένας Φινεές.

ΛΟΓΟΣ ΙΔʹ. Περί φιλοπτωχίας. Αʹ. Άνδρες αδελφοί και συμπένητες, διότι όλοι είμαστε φτωχοί και έχουμε ανάγκη από τη θεία χάρη, έστω κι αν κάποιος φαίνεται να υπερέχει από τον άλλον κρινόμενος με μικρά μέτρα, δεχθείτε τον λόγο περί φιλοπτωχίας, όχι φτωχικά, αλλά γενναιόδωρα, για να αποκτήσετε ως πλούτο τη βασιλεία· προσευχηθείτε δε μαζί μας να σας τον προσφέρουμε πλουσιοπάροχα, και να θρέψουμε με τον λόγο τις ψυχές σας, και να τεμαχίσουμε τον πνευματικό άρτο σε όσους πεινούν· είτε ρίχνοντας σαν βροχή τροφή από τον ουρανό, όπως εκείνος ο παλαιός Μωυσής, και χαρίζοντας άρτο αγγέλων· είτε τρέφοντας μέχρι χορτασμού ακόμη και μυριάδες με λίγους άρτους στην έρημο, όπως έκανε αργότερα ο Ιησούς, ο αληθινός άρτος και ο αίτιος της αληθινής ζωής. Δεν είναι βέβαια καθόλου εύκολο να βρει κανείς ποια από τις αρετές υπερέχει, και να αποδώσει σε αυτήν τα πρωτεία και τα βραβεία της νίκης· όπως ακριβώς σε ένα λιβάδι γεμάτο λουλούδια και ευωδιές, δεν είναι εύκολο να ξεχωρίσεις το πιο όμορφο και το πιο μυρωδάτο από τα άνθη, καθώς πότε το ένα και πότε το άλλο προσελκύει πάνω του την όσφρηση και την όραση, και σε πείθει να το κόψεις πρώτο. Όσον αφορά εμένα, ωστόσο, πιστεύω πως πρέπει να αναλύσω το ζήτημα αυτό ως εξής.

ΛΗ΄. «Μακάριοι», λέει, «οι ελεήμονες, διότι αυτοί θα ελεηθούν». Το έλεος δεν κατέχει την τελευταία θέση στους μακαρισμούς. Και αλλού λέει: «Μακάριος αυτός που κατανοεί τον φτωχό και τον πένητα»· και: «Καλός είναι ο άνθρωπος που σπλαχνίζεται και δανείζει»· και: «Όλη την ημέρα ελεεί και δανείζει ο δίκαιος». Ας αρπάξουμε τον μακαρισμό, ας ονομαστούμε συνετοί, ας γίνουμε χρηστοί. Ας μην διακόψει το έλεός σου ούτε η νύχτα. Μην πεις: «Φύγε και έλα ξανά, και αύριο θα σου δώσω»· για να μην μεσολαβήσει τίποτα ανάμεσα στην προθυμία και στην ευεργεσία· διότι μόνο η φιλανθρωπία δεν επιδέχεται αναβολή. Μοίραζε τον άρτο σου σε αυτόν που πεινά, και βάλε στο σπίτι σου φτωχούς άστεγους, και μάλιστα να τα κάνεις αυτά με προθυμία. Διότι «εκείνος που ελεεί», λέει, «ας το κάνει με ιλαρότητα»· και η αγαθή σου πράξη διπλασιάζεται χάρη στην ετοιμότητά σου.

Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και εκείνος ο λεπτότατος υμένας που την προσδένει στην κάτω σιαγόνα ονομάζεται χαλινός, ώστε να μην ομιλεί άτακτα και ανεξέλεγκτα. Ας ευλογεί και ας μη λοιδορεί· ας ψάλλει και ας μη βλασφημεί· ας λέει καλούς λόγους και ας μην καταλαλεί. Το ορμητικό χέρι ας δένεται με τη μνήμη του Θεού σαν με αλυσίδα. Γι' αυτό νηστεύουμε, επειδή τον δικό μας Αμνό, πριν από τα καρφιά, τον εξύβρισαν με λοιδορίες και ραπίσματα. Ας μη μιμηθούμε, λοιπόν, εμείς οι μαθητές του Χριστού την ιουδαϊκή συμπεριφορά. Διότι, εάν έχουμε τέτοια διάθεση, θα μας πει ο Ησαΐας: «Γιατί νηστεύετε για δίκες και μάχες και χτυπάτε με γροθιές τον ταπεινό;». Από τον ίδιο προφήτη διδάξου και τα έργα της άδολης και καθαρής νηστείας: «Λύνε κάθε δεσμό αδικίας, διάλυε τις θηλιές των βίαιων συναλλαγών, μοίραζε τον άρτο σου σε αυτόν που πεινάει και εισήγαγε στο σπίτι σου φτωχούς και άστεγους».

Αλλά ποια, πες μου; Λύσε, λέει, τους δεσμούς των εκβιαστικών συναλλαγών, μοίραζε το ψωμί σου σε αυτόν που πεινά, τον φτωχό και άστεγο οδήγησε στο σπίτι σου. Και εάν τα πράξεις αυτά, λέει, τότε θα ξεπροβάλει σαν την αυγή το φως σου, και η θεραπεία σου γρήγορα θα ανατείλει.

Διότι τώρα βέβαια, έστω και αν η ψυχή είναι έστω και λίγο καθαρή από το πάθος, εφόσον στέκεται σε αυτό το σημείο, μπορεί να κρίνει ορθά· αν όμως στραφεί προς τα εκεί, και κυριευθεί από τον πυρετό, και βρεθεί μέσα στην ηδονή της πράξης, δεν έχει πλέον καθαρό το κριτήριο, δεν έχει αδέκαστο το δικαστήριο. Ο Χριστός λέει: «Εάν κάποιος δεν απαρνηθεί όλα τα υπάρχοντά του, δεν μπορεί να είναι μαθητής μου»· ο μαμωνάς λέει: «Πάρε το ψωμί από αυτόν που πεινάει». Ο Χριστός λέει: «Ντύσε τον γυμνό»· αυτός λέει: «Γδύσε τον γυμνό». Ο Χριστός λέει: «Δεν θα παραβλέψεις τους οικείους της γενιάς σου»· ο μαμωνάς λέει: «Δεν θα σπλαχνιστείς τους οικείους της γενιάς σου, αλλά ακόμη κι αν δεις τη μητέρα σου, ακόμη κι αν δεις τον πατέρα σου, περιφρόνησέ τους». Και τι λέω για πατέρα και μητέρα; Ακόμη και την ίδια σου την ψυχή, κατάστρεψέ την και αυτήν· κι όμως, εισακούεται. Αλίμονο! Διότι, ενώ προστάζει πράγματα ωμά και σκληρά και θηριώδη, εισακούεται περισσότερο από Εκείνον που μας παραγγέλλει τα επιεική και τα σωτήρια. Γι' αυτό υπάρχει η γέεννα, γι' αυτό το πυρ, γι' αυτό ο ποταμός του πυρός, γι' αυτό το ατελείωτο σκουλήκι. Γνωρίζω ότι πολλοί δεν τα ακούνε αυτά με ευχαρίστηση όταν εμείς τα λέμε. Ούτε και εγώ άλλωστε τα λέω με ευχαρίστηση· διότι ποια ανάγκη υπάρχει να τα λέμε αυτά; Θα ήθελα να σας διηγούμαι πάντοτε τα περί της Βασιλείας, την ανάπαυση, το ύδωρ της αναπαύσεως, τον τόπο της χλόης. Διότι, λέει, «σε ύδωρ αναπαύσεως με ανέθρεψε, και σε τόπο χλόης εκεί με κατασκήνωσε».

Σας παρακαλώ, ας μην τα πράττουμε αυτά, αλλά ας λύνουμε κάθε δεσμό αδικίας, ας μοιράζουμε τον άρτο σε αυτόν που πεινά· ας πράττουμε όλα τα άλλα, τα οποία δύνανται να μας εξασφαλίσουν παρρησία ενώπιον του Θεού, προκειμένου να αξιωθούμε τα υποσχεθέντα αγαθά εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, μαζί με τον οποίο ανήκει στον Πατέρα και στο Άγιο Πνεύμα η δόξα, η δύναμη και η τιμή, νυν και αεί και στους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Το αποδεικνύει αυτό και εδώ ο μακάριος Παύλος, λέγοντας τα εξής: «Αν, δε, κάποιος δεν προνοεί για τους δικούς του». Εννοεί κάθε είδους πρόνοια, και για την ψυχή και για το σώμα· επειδή και αυτή είναι πρόνοια. Εκείνος, λοιπόν, που δεν προνοεί για τους δικούς του, και μάλιστα για τους οικείους του, δηλαδή για όσους συνδέονται μαζί του με συγγένεια, είναι, λέει, χειρότερος από άπιστο. Αυτό λέει και ο Ησαΐας, ο κορυφαίος των προφητών: «Δεν θα παραβλέψεις τους οικείους της γενιάς σου». Διότι, αν κάποιος παραβλέψει αυτούς που του ανήκουν κατά γένος και συνδέονται μαζί του με αγχιστεία, πώς θα είναι φιλόστοργος απέναντι στους άλλους; Δεν θα πουν όλοι ότι το πράγμα αυτό είναι κενοδοξία, όταν, κάνοντας καλό στους ξένους, καταφρονεί τους δικούς του και δεν τους σπλαχνίζεται; Και τι θα πουν, όταν, ενώ κατηχεί άλλους, παραβλέπει αυτούς αφήνοντάς τους στην πλάνη, καίτοι έχει μεγαλύτερη ευκολία και μεγαλύτερο δικαίωμα στο να τους ευεργετήσει; Βεβαιότατα θα το πουν· διότι, δεν θα πουν: «Φιλόστοργοι είναι άραγε οι Χριστιανοί, αυτοί που παραβλέπουν τους δικούς τους;» Και είναι, λέει, χειρότερος από άπιστο. Γιατί; Διότι εκείνος ο άπιστος, ακόμη κι αν παραβλέπει τους ξένους, τουλάχιστον δεν παραβλέπει τους κοντινούς του. Αυτό δε που εννοεί είναι το εξής: Εκείνος που παραμελεί τους δικούς του, αθετεί και τον νόμο του Θεού και τον νόμο της φύσεως. Αν, λοιπόν, εκείνος που δεν προνοεί για τους οικείους του έχει αρνηθεί την πίστη και είναι χειρότερος από άπιστο, εκείνος που μάλιστα αδικεί τους οικείους του, πού θα καταταχθεί; Μαζί με ποιον θα σταθεί; Και πώς έχει αρνηθεί την πίστη; «Ομολογούν», λέει, «ότι γνωρίζουν τον Θεό, αλλά με τα έργα τους τον αρνούνται». Τι, λοιπόν, πρόσταξε ο Θεός στον οποίο πιστέψαμε;

Να μην παραβλέπουμε τους εξ αίματος συγγενείς. Πώς όμως πιστεύει ένας τέτοιος άνθρωπος που έχει γίνει αρνησίθεος; Ας το αναλογιστούμε αυτό όσοι, λυπούμενοι τα χρήματα, καταφρονούμε τους οικείους μας· διότι ο Θεός γι’ αυτόν ακριβώς τον λόγο επινόησε και τον δεσμό της συγγένειας, ώστε να έχουμε πολλές αφορμές για να ευεργετούμε ο ένας τον άλλον. Όταν, λοιπόν, εσύ δεν κάνεις αυτό που κάνει ο άπιστος, δεν έχεις αρνηθεί την πίστη; Επομένως, το γνώρισμα της πίστεως δεν είναι να πιστεύει κανείς μόνο με την ομολογία, αλλά και το να επιδεικνύει αντάξια έργα. Και σε κάθε ζήτημα ξεχωριστά είναι δυνατόν είτε να πιστεύει κανείς, είτε να μην πιστεύει. Επειδή, δηλαδή, μίλησε για καλοπέραση και σπατάλη, λέει ότι δεν χάθηκε μόνο εξαιτίας αυτού, επειδή δηλαδή καλοπερνά, αλλά και διότι αναγκάζεται να παραμελεί τους οικείους της. Δικαιολογημένα το λέει αυτό· διότι αυτή που ζει για την κοιλιά της, χάθηκε και ως προς αυτό το σημείο, αρνούμενη την πίστη της. Πώς όμως είναι χειρότερη από τον άπιστο; Επειδή δεν είναι το ίδιο το να παραβλέπει κανείς τον οικείο με το να παραβλέπει τον ξένο· πώς θα μπορούσε άλλωστε; Αλλά είναι μεγαλύτερο εδώ το παράπτωμα, να παραβλέπει τον γνωστό παρά τον άγνωστο, τον φίλο παρά εκείνον που δεν είναι φίλος.

Δεν θέλεις να του παραχωρήσεις τα πάντα; Πρόσφερε έστω το μισό ή έστω το ένα τρίτο μερίδιο. Είναι αδελφός σου και συγκληρονόμος· κάνε τον συγκληρονόμο και εδώ. Όσα του δώσεις, στον εαυτό σου θα τα δώσεις. Δεν ακούς τι λέει ο προφήτης; «Τους οικείους του σπέρματός σου δεν θα τους περιφρονήσεις». Αν όμως δεν πρέπει να περιφρονείς τους συγγενείς, πόσο μάλλον τον Δεσπότη, ο οποίος, μαζί με την εξουσία Του, έχει απέναντί σου και το δικαίωμα της συγγένειας, καθώς και πολλά άλλα. Διότι σε έκανε συμμέτοχο των δικών Του αγαθών, χωρίς να λάβει τίποτα από εσένα, αλλά κάνοντας Αυτός την αρχή αυτής της ανείπωτης ευεργεσίας.

Δεν υπάρχει κανείς, ούτε πατέρας, ούτε μητέρα· αλλά ο Θεός στέκεται διαρκώς περιμένοντας, εάν ποτέ Τον καλέσει κάποιος από τους δούλους Του, και ποτέ δεν αδιαφόρησε, όταν Τον καλέσαμε όπως πρέπει. Γι' αυτό λέει: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς»· δεν περιμένω να ολοκληρώσεις τα λόγια σου, και αμέσως σε εισακούω. Ας Τον καλέσουμε, λοιπόν, όπως Εκείνος επιθυμεί να καλείται. Και πώς το επιθυμεί; Λύσε, λέει, κάθε δεσμό αδικίας, διάλυσε τις θηλιές των εκβιαστικών συναλλαγών, ξέσχισε κάθε άδικο συμβόλαιο. Μοίραζε στον πεινασμένο τον άρτο σου, και φτωχούς άστεγους οδήγησε μέσα στο σπίτι σου.

5. Για να μη συμβεί λοιπόν αυτό, ας αποβάλουμε τα ρυπαρά ενδύματα, ας ντυθούμε τα όπλα του φωτός, και η δόξα του Θεού θα μας περιβάλει. Διότι τι το βαρύ υπάρχει στις εντολές; Και τι δεν είναι εύκολο; Άκουσε τουλάχιστον τον προφήτη που λέει, και τότε θα κατανοήσεις την ευκολία: «Ούτε εάν σκύψεις σαν κρίκο τον τράχηλό σου, και στρώσεις από κάτω σου σάκο και στάχτη, ούτε έτσι θα ονομάσεις τη νηστεία δεκτή· αλλά λύσε κάθε δεσμό αδικίας, διάλυσε τις θηλιές των βίαιων συναλλαγών». Δες τη σοφία του προφήτη. Διότι, αφού έθεσε προηγουμένως τα βαριά και τα αναίρεσε, ζητά να σωθούμε μέσω των εύκολων, δείχνοντας ότι ο Θεός δεν έχει ανάγκη από κόπους, αλλά από υπακοή. Έπειτα, δείχνοντας ότι η μεν αρετή είναι εύκολη, η δε κακία βαριά και φορτική, το αποδεικνύει αυτό από τις ίδιες τις λέξεις. Διότι η μεν κακία είναι δεσμός και θηλιά, λέει· ενώ η αρετή είναι απαλλαγή και διάλυση όλων αυτών. «Σχίσε κάθε άδικο συμβόλαιο»· αποκαλώντας έτσι τα γραμμάτια των τόκων και των δανείων. «Απόλυσε ελεύθερους τους συντριμμένους»· δηλαδή τους ταλαιπωρημένους. Διότι τέτοιος είναι ο χρεώστης· όταν δει τον δανειστή, συντρίβεται η διάνοιά του, και τον φοβάται περισσότερο και από θηρίο. «Φτωχούς αστέγους βάλε μέσα στο σπίτι σου· εάν δεις γυμνό, ντύσε τον, και δεν θα παραβλέψεις τους συγγενείς του γένους σου».

Εκεί θα Τον βρεις, εκεί θα Τον συναντήσεις. Είναι κοντά σε εκείνους που κόβουν τον άρτο τους για τους πεινασμένους και εργάζονται την ελεημοσύνη. Αν έρθεις από αυτή την οδό, θα Τον βρεις έτοιμο, να συγκατανεύει στο αίτημά σου. Διότι, ενώ ακόμη θα μιλάς, θα πει: «Ιδού, είμαι εδώ». Και δεν θα χρειαστείς μεσίτη, αλλά ο ίδιος, από μόνος σου, θα προσφέρεις τη δέησή σου.

Δεν υπάρχει κανείς, ούτε πατέρας, ούτε μητέρα, που να συγκρίνεται με τον Θεό, ο οποίος στέκεται διαρκώς και περιμένει, μήπως τυχόν τον καλέσει κάποιος από τους δούλους του, και ποτέ δεν μας παραβλέπει, όταν τον καλούμε όπως πρέπει. Γι' αυτό λέει: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς». Δεν περιμένω να τελειώσεις τον λόγο σου, και αμέσως θα ανταποκριθώ. Ας τον καλέσουμε λοιπόν, με τον τρόπο που εκείνος επιθυμεί να καλείται. Και πώς επιθυμεί; «Λύσε», λέει, «κάθε δεσμό αδικίας, διάλυσε τις θηλιές των καταπιεστικών συναλλαγών, ξέσχισε κάθε άδικο συμβόλαιο· μοίρασε το ψωμί σου σε αυτόν που πεινά, και βάλε στο σπίτι σου φτωχούς και άστεγους. Εάν δεις κάποιον γυμνό, ντύσε τον, και δεν θα περιφρονήσεις τους συγγενείς σου. Τότε θα ανατείλει σαν το πρωινό το φως σου, και γρήγορα θα φανεί η θεραπεία σου, και θα προπορεύεται μπροστά σου η δικαιοσύνη σου, και η δόξα του Θεού θα σε περισκεπάσει. Τότε επικαλέσου με, και εγώ θα σε εισακούσω· ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, εγώ θα πω: Ιδού, είμαι παρών». Και ποιος μπορεί να τα κάνει όλα αυτά; θα πει κάποιος. Και ποιος δεν μπορεί, πες μου; Διότι τι από όσα ειπώθηκαν είναι δύσκολο; Και τι είναι κοπιαστικό; Και τι δεν είναι εύκολο; Διότι όχι μόνο είναι εφικτά, αλλά και τόσο εύκολα, ώστε πολλοί ξεπέρασαν το μέτρο αυτών που ειπώθηκαν, όχι μόνο καταστρέφοντας τα άδικα χρεόγραφα, αλλά και αποχωριζόμενοι όλα τα υπάρχοντά τους· όχι μόνο υποδεχόμενοι τους φτωχούς προσφέροντάς τους στέγη και τροφή, αλλά και κοπιάζοντας με τον ιδρώτα του σώματός τους προκειμένου να τους θρέψουν· και δεν ευεργετούν μόνο τους συγγενείς, αλλά ακόμη και τους εχθρούς.

Τι το δύσκολο υπάρχει τελικά σε όσα ειπώθηκαν; Διότι δεν είπε: «Πέρασε το βουνό, διάσχισε το πέλαγος, σκάψε τόσα και τόσα στρέμματα γης, μείνε νηστικός, ντύσου με τρίχινο σάκο», αλλά: «Μοιράσου το σπίτι σου, μοιράσου το ψωμί σου, σκίσε τα γραμμάτια των άδικων χρεών». Τι είναι πιο εύκολο από αυτά, πες μου; Αν πάλι θεωρείς ότι είναι δύσκολα, αναλογίσου τα έπαθλα, και όλα θα σου φανούν εύκολα. Διότι, όπως ακριβώς οι βασιλείς στις ιπποδρομίες τοποθετούν μπροστά στους αγωνιζόμενους στεφάνια, ενδύματα και βραβεία, έτσι ακριβώς και ο Χριστός τοποθετεί τα έπαθλα στη μέση του σταδίου, απλώνοντάς τα μέσω των λόγων του προφήτη σαν με πολλά χέρια. Και οι μεν βασιλείς, όσο και αν είναι βασιλείς, επειδή είναι άνθρωποι και ο πλούτος τους εξαντλείται και η γενναιοδωρία τους αναλώνεται, φιλοτιμούνται να παρουσιάσουν τα λίγα ως πολλά· γι' αυτό, παραδίδοντας το καθένα ξεχωριστά σε κάθε υπηρέτη, τα φέρνουν στο μέσον του σταδίου. Ο δικός μας όμως Βασιλιάς, αντίθετα, αφού τα συγκέντρωσε όλα μαζί, επειδή είναι εξαιρετικά εύπορος και δεν κάνει τίποτα για επίδειξη, τα εκθέτει στη μέση με τέτοιον τρόπο, ώστε αν απλωθούν, θα είναι άπειρα, και θα χρειαστούν πολλά χέρια για να τα βαστάξουν. Και για να το κατανοήσεις αυτό, εξέτασε το καθένα από αυτά με ακρίβεια.

Αλλά τι; Λύσε, λέγει, κάθε δεσμό αδικίας, διάλυσε τις θηλιές των βίαιων συναλλαγών, μοίραζε τον άρτο σου σε αυτόν που πεινά, φέρε τον άστεγο στον οίκο σου· εάν δεις γυμνό, ντύσε τον. Αυτή, αγαπητοί, είναι η αληθινή νηστεία, η αποδεκτή από τον Θεό, η σωτήρια για τον άνθρωπο και η αρεστή σε όλους. Αυτήν ακολουθεί η απόκτηση των ουρανών και η αψευδής υπόσχεση του Δεσπότου. Διότι δες τι επιφέρει: Τότε θα ανατείλει πρωινό το φως σου, και τότε, όταν θα φωνάζεις, θα σε εισακούσει· ενώ ακόμη θα μιλάς, θα πει: Ιδού, είμαι εδώ. Βλέπεις πόσο μεγάλα είναι τα δώρα της νηστείας, και πόση ευσέβεια εμπεριέχει, ώστε να δυσωπεί και τον ίδιο τον Θεό να συμπαρασταθεί στην ανθρώπινη φύση;

Διότι η μετάνοια είναι πρόξενος της βασιλείας των ουρανών, και είσοδος στον παράδεισο, και απόλαυση της αιώνιας τρυφής. Εάν νηστεύεις, αγαπητέ, μην παραβλέπεις τον φτωχό, ντύσε τον γυμνό, βλέπε τα δάκρυα της χήρας, δες τα ορφανά που στενάζουν. Εάν έχεις, ελέησε· εάν όμως δεν έχεις, τουλάχιστον μην αρπάζεις τα ξένα. Νηστεύεις; Παύσε τη γλώσσα σου από το κακό, και τα χείλη σου από το να λαλούν δόλο· αυτό σου αρκεί για τη σωτηρία. Εάν νηστεύεις, πρόσεξε να μη δανείζεις τα χρήματά σου με τόκο.

Νηστεύεις; Κοίταξε τα δάκρυα της χήρας. Νηστεύεις; Ντύσε τον γυμνό. Νηστεύεις; Δες τα ορφανά που στενάζουν. Νηστεύεις; Εάν έχεις, ελέησε· εάν όμως δεν έχεις, τουλάχιστον μην αρπάζεις τα ξένα. Νηστεύεις; Συγκράτησε τη γλώσσα σου από το κακό, και τα χείλη σου από το να μιλούν με δόλο, και αυτό σου αρκεί για τη σωτηρία.

Γι' αυτό λέει: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς»· δεν περιμένω να τελειώσεις, και αμέσως θα σε εισακούσω. Ας τον επικαλεστούμε λοιπόν, όπως ακριβώς επιθυμεί να τον επικαλούμαστε. Και πώς το επιθυμεί; Λύσε, λέει, κάθε δεσμό αδικίας, διάλυσε τις θηλιές των εκβιαστικών συναλλαγών, ξέσχισε κάθε άδικη έγγραφη συμφωνία. Μοίραζε τον άρτο σου σε αυτόν που πεινά, και οδήγησε στο σπίτι σου φτωχούς και άστεγους. Εάν δεις κάποιον γυμνό, ντύσε τον, και μην περιφρονήσεις τους οικείους του δικού σου γένους.

Και τι το δύσκολο υπάρχει άραγε σε όσα ειπώθηκαν; Διότι δεν είπε: Πέρασε το όρος, διέσχισε το πέλαγος, σκάψε τόσα και τόσα στρέμματα γης, παράμεινε άσιτος, φόρεσε σάκο· αλλά: Μοιράσου την οικία σου, μοιράσου τον άρτο σου, σκίσε τα άδικα χρεόγραφα.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ε΄. Σε πρεσβύτερο μην απευθύνεις αυστηρή επίπληξη, αλλά να τον προτρέπεις σαν πατέρα, τους νεότερους σαν αδελφούς, τις πρεσβύτερες σαν μητέρες, τις νεότερες σαν αδελφές με κάθε αγνότητα. Να τιμάς τις χήρες που είναι πραγματικά χήρες. «Εάν όμως κάποια χήρα έχει παιδιά ή εγγόνια, ας μαθαίνουν πρώτα», αναφέρεται γενικά σε κάθε ηλικιωμένο, «να δείχνουν ευσέβεια στον ίδιο τους τον οίκο και να ανταποδίδουν την ευγνωμοσύνη στους προγόνους τους. Διότι αυτό είναι αποδεκτό ενώπιον του Θεού. Η πραγματική χήρα, που έχει μείνει ολομόναχη, έχει στηρίξει την ελπίδα της στον Θεό και επιμένει στις δεήσεις και τις προσευχές νύχτα και μέρα· ενώ εκείνη που ζει με σπατάλες και απολαύσεις, αν και ζει, είναι νεκρή. Και αυτά να τα παραγγέλλεις, ώστε να είναι ακατηγόρητοι». Αντί του, να πράττουν το αγαθό. «Εάν δε κάποιος δεν προνοεί για τους δικούς του, και μάλιστα για τους οικείους του», εννοεί τους εξ αίματος συγγενείς, όπως λέει και ο Ησαΐας: Δεν θα παραβλέψεις τους οικείους της γενιάς σου. «έχει αρνηθεί την πίστη και είναι χειρότερος από άπιστο».

Αυτή, έχοντας ως συνοδό και συνεργάτιδά της τη Θεοδότη, η οποία ήταν στολισμένη με θεϊκές δωρεές, γινόταν τα πάντα για τους μάρτυρες: σε όσους πεινούσαν μοίραζε άφθονο άρτο, και εξίσου τον λόγο, τον οποίο γνωρίζω ως τροφή των αγγέλων —διότι καθετί εκ φύσεως τρέφεται με ό,τι του είναι κατάλληλο— όσο και αυτόν που τρέφει τα σώματα· όσους κατέρρεαν τους στήριζε στην αδυναμία τους, ενώ από τους τραυματισμένους αποσπόγγιζε τις πληγές, επαναφέροντάς τους με κάθε τρόπο στην ευρωστία, γινόμενη για τους φυλακισμένους σαν συγκρατούμενή τους και συμβιώνοντας μαζί τους στη φυλακή. Τι από τα πρέποντα παρέλειψε; Τίποτα. Ακόμη και πριν από τα βασανιστήρια και τους αικισμούς, ήταν μάρτυρας κατά την προαίρεση. Και μπορούσε κανείς να διακρίνει σε αυτήν ένα κράμα πόθου, αιδούς και συμπόνιας, το οποίο γεννιόταν από ένα πράγμα, την πίστη, και κατευθυνόταν με σπουδή προς έναν σκοπό: την απόλαυση των αιωνίων αγαθών.

Ούτε να λεηλατείται από κλέφτη, αλλά να καθαρίζει τις αμαρτίες του με ελεημοσύνες και τις αδικίες με την ευσπλαχνία προς τους φτωχούς· να μοιράζει τον άρτο σε όσους πεινούν με τρόπο ευαγγελικό και να προσφέρει ποτήρι σε όσους διψούν· να καλύπτει τη γύμνια των γυμνών και να ντύνει όσους δεν έχουν ενδύματα, και να παρέχει στέγη στους άστεγους που βρίσκονται στο ύπαιθρο· να επισκέπτεται τους ασθενείς και να κατευθύνει τα βήματά του προς τη φυλακή, αποκομίζοντας ως καρπό το έλεος μέσω του δικού του ελέους.

Δεν θεώρησε ότι έπρεπε να μοιράσει το περίσσευμα στους ενδεείς. Δεν έδωσε καμία σημασία στην εντολή: «Μην αποφεύγεις να ευεργετείς τον ενδεή»· και, «Η ελεημοσύνη και η πίστη ας μη σε εγκαταλείπουν»· και «Μοίραζε τον άρτο σου σε αυτόν που πεινά». Και όλοι οι προφήτες και όλοι οι δάσκαλοι που φώναζαν δυνατά δεν εισακούονταν, αλλά οι μεν αποθήκες διαρρηγνύονταν, ασφυκτιώντας από το πλήθος των αποθηκευμένων αγαθών. Η δε φειδωλή καρδιά του δεν χόρταινε. Διότι, προσθέτοντας διαρκώς τα νέα αγαθά στα παλαιά, και αυξάνοντας τον πλούτο του με τις ετήσιες προσθήκες, έπεσε σε τούτη την αδιέξοδη αμηχανία. Από τη μία δεν επέτρεπε να δοθούν τα παλαιά εξαιτίας της πλεονεξίας του, και από την άλλη δεν επαρκούσε για να υποδεχθεί τα νέα εξαιτίας του πλήθους τους. Γι' αυτό τα σχέδιά τους είναι ατελέσφορα και οι φροντίδες τους αδιέξοδες.

Μοίραζε το ψωμί σου σε αυτόν που πεινά, και φτωχούς άστεγους οδήγησε στο σπίτι σου. Εάν δεις κάποιον γυμνό, ντύσε τον, και μην περιφρονήσεις τους οικείους της γενιάς σου.» «Όταν νηστεύετε, μη γίνεστε σκυθρωποί όπως οι υποκριτές· διότι παραμορφώνουν τα πρόσωπά τους, για να δείξουν στους ανθρώπους ότι νηστεύουν. Αλήθεια σας λέω, ότι έχουν ήδη λάβει τον μισθό τους. Εσύ όμως, όταν νηστεύεις, άλειψε το κεφάλι σου και πλύνε το πρόσωπό σου, ώστε να μη φανείς στους ανθρώπους ότι νηστεύεις, αλλά στον Πατέρα σου, ο οποίος βρίσκεται στο κρυπτό.