Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 58:9

Όταν λοιπόν νηστεύεις και τρέφεσαι με εγκράτεια, να μην αποταμιεύεις για το αύριο τα περισσεύματα, αλλά, όπως ακριβώς ο Κύριος με την πτωχεία Του μας πλούτισε, έτσι και εσύ, πεινώντας με τη θέλησή σου, χόρτασε εκείνον που πεινάει ακούσια, και η νηστεία σου θα είναι σαν το περιστέρι που φέρνει κλαδί ελιάς και αναγγέλλει χαρμόσυνα στην ψυχή σου τη λύτρωση από τον κατακλυσμό. «Διότι, εάν αφαιρέσεις από πάνω σου κάθε δεσμό καταπίεσης και απειλητική χειρονομία», λέει ο μέγας Ησαΐας, «και τα λόγια του γογγυσμού, και προσφέρεις με όλη σου την ψυχή ψωμί σε αυτόν που πεινάει και χορτάσεις την ταλαιπωρημένη ψυχή, τότε θα ανατείλει μέσα στο σκοτάδι το φως σου και το σκοτάδι σου θα γίνει σαν το μεσημέρι».

Όντας δε Ήλιος της δικαιοσύνης και της αλήθειας, δεν ανέχεται να φέγγει και να αναγνωρίζεται επακριβώς από όσους ενστερνίζονται το ψεύδος και λαλούν αδικία με έπαρση ή την επιδεικνύουν με τα έργα τους· αλλά εμφανίζεται και αναγνωρίζεται μέσω της πίστης από τους εργάτες της δικαιοσύνης και τους εραστές της αλήθειας, και αυτούς τους ευφραίνει με τις λάμψεις του. Και αυτό είναι που λέει η Γραφή: «φως ανέτειλε για τον δίκαιο και η συνοδός του η ευφροσύνη». Γι' αυτό και ο ψαλμωδός προφήτης ψάλλει προς τον Θεό: «Το Θαβώρ και το Ερμών στο όνομά σου θα αγαλλιάσουν», προδιαγράφοντας την ευφροσύνη που προέκυψε αργότερα στο όρος από εκείνη την έλλαμψη σε όσους την είδαν. Ο δε Ησαΐας λέει: «λύσε κάθε δεσμό αδικίας, διάλυσε τις θηλιές των βίαιων συναλλαγών, κάθε άδικο συμβόλαιο σκίσε το». Έπειτα τι; «Τότε θα ανατείλει σαν την αυγή το φως σου και τα ιάματά σου γρήγορα θα ανατείλουν και θα πορεύεται μπροστά σου η δικαιοσύνη σου και η δόξα του Θεού θα σε περισκεπάσει»· και πάλι: «εάν αφαιρέσεις από πάνω σου τα δεσμά και την κατάκριση και τα λόγια γογγυσμού, και δώσεις με την ψυχή σου άρτο στον πεινασμένο και χορτάσεις την ταπεινωμένη ψυχή, τότε θα ανατείλει μέσα στο σκοτάδι το φως σου και το σκοτάδι σου θα γίνει σαν μεσημέρι». Διότι κάνει και τους ίδιους άλλους ήλιους, εκείνους στους οποίους αυτός ο ήλιος θα επιλάμψει φανερά· «διότι θα λάμψουν και οι δίκαιοι σαν τον ήλιο στη βασιλεία του Πατέρα τους».

«Θα διηγηθώ»: Όταν εξήγησε τα μυστήρια του Πατέρα στους αποστόλους. «Εν μέσω εκκλησίας»: Καθώς ο ίδιος οικοδόμησε την εκκλησία και δοξάζεται μέσα σε αυτήν. «Οι φοβούμενοι»: Εννοεί τους αποστόλους και όσους σώθηκαν μέσω αυτών. «Άπαν το σπέρμα»: Ο πιστός λαός, που προέρχεται από τα έθνη, εφόσον έγιναν τέκνα του Χριστού· διότι ο Ιακώβ παντού ερμηνεύεται ως ο Χριστός. «Ας φοβηθούν»: Ομοίως ο πιστός λαός· διότι ο Ισραήλ ερμηνεύεται ως αυτός που βλέπει τον Θεό. Και οι πιστοί βλέπουν τον Θεό μέσω της μυσταγωγίας. «Διότι δεν εξουθένωσε»: Διότι ούτε βδελύχθηκε ούτε μίσησε τον λαό που προέρχεται από τα έθνη, επειδή ήταν φτωχός από θεογνωσία ή μολυσμένος από τα είδωλα, αλλά τον προσκάλεσε. «Ούτε απέστρεψε»: Από τον λαό των εθνών· διότι, επειδή τον ήθελε, και τον προόρισε και τον εξέλεξε για τον εαυτό του. «Και όταν έκραξα»: Διότι προς αυτόν έχει ειπωθεί: ενώ ακόμη εσύ μου μιλάς, εγώ είμαι παρών. «Από εσένα ο έπαινος»: Κατά την ημέρα εκείνη· διότι μεγάλη και παγκόσμια θα είναι τότε η εκκλησία, στην οποία λαμβάνουν τον έπαινο όσοι έχουν ζήσει καλώς. «Τις ευχές μου»: Όταν ο Χριστός δίδασκε τους αποστόλους λέγοντας: όταν προσεύχεστε, έτσι να λέτε. «Θα φάνε οι πένητες»: Τον μυστικό άρτο οι πιστοί. «Και θα αινέσουν»: Διότι τα μυστήρια εσθίονται με αίνο και προσευχή. «Θα ζήσουν»: Διότι όσοι τρέφονται από τα μυστήρια ζουν εις τους αιώνες.

Εάν αφαιρέσεις από σένα τον δεσμό και την καταδεικτική χειρονομία και τον λόγο του γογγυσμού, και δώσεις το ψωμί σου στον πεινασμένο με όλη σου την ψυχή και χορτάσεις την ταπεινωμένη ψυχή, τότε θα ανατείλει στο σκοτάδι το φως σου, και το σκοτάδι σου θα γίνει σαν το μεσημέρι, ... και θα χορτάσεις όπως επιθυμεί η ψυχή σου, και τα οστά σου θα παχύνουν, και θα είσαι σαν ποτισμένος κήπος και σαν πηγή της οποίας το νερό δεν στέρεψε· ... και θα ανοικοδομηθούν τα αιώνια ερείπιά σου, και τα θεμέλιά σου θα είναι αιώνια, θα τα ανορθώσεις για γενεές γενεών, και θα ονομαστείς οικοδόμος φραγμών, και θα ανανεώσεις τα μονοπάτια στο μέσον τους. Εάν αποστρέψεις το πόδι σου από τα Σάββατα, για να μην κάνεις τα θελήματά σου κατά την άγια ημέρα, και ονομάσεις τα Σάββατα ημέρα τρυφής, άγια για τον Θεό σου, δεν σηκώσεις το πόδι σου για εργασία ούτε ξεστομίσεις λόγο οργής από το στόμα σου, και έχεις πεποίθηση στον Κύριο, τότε θα σε αναβιβάσει στα αγαθά της γης και θα σε θρέψει με την κληρονομιά του Ιακώβ του πατέρα σου· διότι το στόμα του Κυρίου τα είπε αυτά.

Ενώ λοιπόν συνέβαιναν αυτά, αναφέρει η Γραφή: «Και αναφώνησε με μεγάλη φωνή η Σουσάννα, φώναξαν όμως και οι δύο πρεσβύτεροι απέναντί της». Προς ποιον λοιπόν φώναξε η Σουσάννα, αν όχι προς τον Θεό, όπως λέει και ο Ησαΐας: «Τότε θα φωνάξεις και ο Θεός θα σε εισακούσει, ενώ ακόμη θα μιλάς θα πει: ιδού, είμαι παρών». «Φώναξαν όμως και οι δύο πρεσβύτεροι απέναντί της». Διότι οι άνομοι δεν παύουν να κραυγάζουν εναντίον μας και να λένε: «Εξαφάνισε από τη γη τον τέτοιον άνθρωπο, διότι δεν πρέπει να ζουν». «Και τρέχοντας ο ένας άνοιξε τις θύρες του παραδείσου», υποδεικνύοντας την πλατιά και ευρύχωρη οδό, μέσω της οποίας χάνονται όσοι πείθονται σε αυτούς. Διότι οι νεαρές κοπέλες μάς φανέρωσαν τη στενή και πλάγια θύρα, μέσω της οποίας εξήλθαν και οι ίδιες.

Ελάτε προς εμένα και υπακούστε με, και θα ζήσει η ψυχή σας». Όταν τηρήσεις τις οδούς του Κυρίου και πράξεις τα θελήματά του, τότε έλπισε στον Κύριο και επικαλέσου τον, και όταν τον φωνάξεις, θα σου πει, «Ιδού, είμαι παρών».

ΣΤʹ. Διότι ούτε ο αριθμός των ημερών που απομένει είναι μικρός, εάν θελήσουμε να ανανήψουμε έστω και λίγο. Αυτό δε το είπα, όχι επειδή η διόρθωση των αμαρτημάτων μας χρειάζεται μόνο τόσο χρόνο, αλλά επειδή έχουμε Δεσπότη φιλάνθρωπο και πράο, και δεν χρειάζεται πολύς χρόνος· αρκεί μόνο να τον πλησιάσουμε με πολλή θέρμη και νήψη, απομακρύνοντας τους εαυτούς μας από όλα τα προηγούμενα έργα του βίου μας και προσηλώνοντάς τους στην άνωθεν ροπή. Διότι και οι Νινευίτες, αν και ήταν βεβαρημένοι με τόσο μεγάλο πλήθος αμαρτιών, επειδή επέδειξαν πολλή και ειλικρινή μετάνοια, δεν χρειάστηκαν περισσότερες από τρεις ημέρες για να επικαλεστούν την αγαθότητα του Θεού και να καταστήσουν άκυρη την καταδικαστική απόφαση που είχε εκδοθεί εναντίον τους. Και τι λέω για τους Νινευίτες; Ο ληστής επάνω στον σταυρό δεν χρειάστηκε ούτε μία ημέρα. Και τι λέω μία ημέρα; Ούτε μία σύντομη ώρα. Τόσο μεγάλη είναι η φιλανθρωπία του Θεού απέναντί μας. Διότι, όταν δει τη σταθερότητα της προαιρέσεώς μας και ότι τον πλησιάζουμε με φλογερό πόθο, δεν βραδύνει ούτε αναβάλλει, αλλά παρέχει γρήγορα τη δική του πλουσιοπάροχη δωρεά και λέει: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, εγώ θα πω: Ιδού, είμαι παρών».

Ακόμη και αν κάποιος δώσει ένα ποτήρι κρύο νερό, και για αυτό ορίζει μεγάλες ανταμοιβές, στεφανώνοντας πάντοτε ανάλογα με την προαίρεση εκείνους που κατορθώνουν την αρετή. Και ως προς την καρτερία στις προσευχές, θα μπορούσε κανείς να δει να γίνεται το ίδιο από Αυτόν. Διότι, εάν δει κάποιον να προσέρχεται με θέρμη, αμέσως θα του πει: «Ενώ ακόμη μιλάς, ιδού, είμαι παρών». Εάν όμως επιδείξει ακόμη μεγαλύτερη καρτερία, και με πολύ πόθο και ζέουσα προθυμία επιμένει στο αίτημά του, τον ανακηρύσσει και τον στεφανώνει ακόμη και πριν από το αίτημα· πράγμα το οποίο έπραξε και στην περίπτωση της Χαναναίας.

Δεν κάνω τα πάντα γι' αυτόν τον σκοπό, ώστε να αρπάξω από την απώλεια εκείνους που έχουν κυριευθεί από την πλάνη; Μήπως τάχα, εάν τους δω να μετανοούν, καθυστερώ; Δεν είμαι εγώ εκείνος που λέει: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, θα πω: Ιδού, είμαι παρών»; Μήπως τάχα επιθυμούν αυτοί τόσο πολύ τη δική τους σωτηρία, όσο διακαής είναι η δική μου επιθυμία να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να έλθουν σε επίγνωση της αλήθειας; Μήπως τάχα γι' αυτόν τον λόγο σε έφερα από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, για να σε οδηγήσω στην απώλεια; Μήπως τάχα μάταια ετοίμασα τη βασιλεία και τα μύρια και άρρητα αγαθά; Δεν απείλησα με τη γέεννα ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο, ώστε μέσω αυτής να παρακινήσω τους πάντες να σπεύσουν προς τη βασιλεία;

Τι απάντησε λοιπόν σε αυτά ο αποδότης των μισθών, ο γενναιόδωρος στις ευεργεσίες Χριστός; Ενώ ο ληστής ζήτησε κάτι μελλοντικό, Εκείνος του προσέφερε τη χάρη χωρίς αναβολή· διότι, όταν εκείνος είπε: «Θυμήσου με, Κύριε, όταν έλθεις στη βασιλεία σου», ο Δεσπότης αποκρίθηκε αμέσως λέγοντας: «Αλήθεια σου λέω, σήμερα θα είσαι μαζί μου στον παράδεισο.» Είναι αληθινή η Γραφή που λέει: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, εγώ θα πω: Ιδού, είμαι παρών.» Στον ίδιο τον Χριστό ανήκει η δόξα, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Βλέπεις μέχρι πότε ο Θεός εγκαταλείπει; Εγκαταλείπει δε, δοκιμάζοντας τους δικαίους μέσα στους πειρασμούς σαν τον χρυσό στο χωνευτήρι· όπως ακριβώς έπραξε και στην περίπτωση του Αβραάμ. Οδηγούνταν ο Ισαάκ για ολοκαύτωμα, το θυσιαστήριο είχε οικοδομηθεί, τα ξύλα είχαν τοποθετηθεί, και πουθενά το πρόβατο. Παίρνει ο πατέρας το μαχαίρι, και πουθενά το πρόβατο· όρμησε να τον σφάξει, και τότε ο Θεός με τη φωνή Του χαλιναγώγησε το χέρι του. Αυτά τα είπα, ώστε καθένας από εσάς, όταν δοκιμάζεται, ακόμη κι αν βρεθεί κοντά στον θάνατο, να μην απελπίζεται για την προστασία του Θεού, αλλά να την περιμένει μέχρι τέλους. Οδηγούνταν, λοιπόν, η Σουσάννα στον θάνατο· δεν υπήρχε κανείς να τη βοηθήσει. Όταν, επομένως, είδε ότι δεν υπήρχε καμία ανθρώπινη συναντίληψη, καταφεύγει με τη διάνοιά της στον πιστό μάρτυρα που βρίσκεται στον ουρανό, στο ακοίμητο μάτι, και λέει μεγαλοφώνως: «Θεέ αιώνιε, Εσύ που γνωρίζεις τα κρυπτά, που γνωρίζεις τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους, Εσύ γνωρίζεις ότι ψευδώς καταμαρτυρούν εναντίον μου· και ιδού, εγώ πεθαίνω χωρίς να έχω πράξει τίποτε από όσα αυτοί με δολιότητα μηχανεύτηκαν εναντίον μου». Και την εισάκουσε Εκείνος που έχει πει: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, Εγώ θα είμαι παρών». Και καθώς την οδηγούσαν για να θανατωθεί, εξήγειρε ο Θεός το πνεύμα ενός νεαρού παιδιού, που ονομαζόταν Δανιήλ. Και φώναξε με μεγάλη φωνή: «Εγώ είμαι αθώος από το αίμα αυτής». Τότε στράφηκε όλος ο λαός και του είπε: «Ποιος είναι αυτός ο λόγος που είπες;»

Πίσω καταδίωκαν οι Αιγύπτιοι, μπροστά βρισκόταν η θάλασσα, και στο μέσον η προσευχή. Και ο Μωυσής δεν έλεγε τίποτα. Και του λέει ο Θεός: «Τι κραυγάζεις προς εμένα;». Το μεν στόμα δεν μιλά, αλλά η διάνοια κραυγάζει. Έτσι και εσύ, αγαπητέ, όταν βρεθείς ενώπιον ενός μαινόμενου και τυραννικού δικαστή, που εκτοξεύει τις μεγαλύτερες απειλές, και μπροστά σε άλλους δημίους που κάνουν τα ίδια, προσευχήσου εσύ στον Θεό, και καθώς προσεύχεσαι τα κύματα καταλαγιάζουν. Ο δικαστής στρέφεται εναντίον σου; Εσύ κατάφυγε στον Θεό. Ο άρχοντας βρίσκεται κοντά σου; Εσύ επικαλέσου τον Δεσπότη. Διότι, μήπως είναι άνθρωπος, ώστε να χρειάζεται να μεταβείς σε κάποιον τόπο; Ο Θεός είναι πάντοτε κοντά. Εάν θελήσεις να παρακαλέσεις έναν άνθρωπο, ρωτάς τι κάνει, αν κοιμάται, αν είναι απασχολημένος· και ο υπηρέτης δεν σου αποκρίνεται. Στην περίπτωση του Θεού όμως δεν συμβαίνει τίποτε από αυτά· όπου κι αν πας και Τον επικαλεστείς, σε ακούει. Καμία απασχόληση, κανένας μεσίτης, κανένας υπηρέτης δεν υψώνει τείχος. Πες, «Ελέησόν με», και ευθύς αμέσως ο Θεός παρίσταται. Διότι λέει: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, εγώ θα πω: Ιδού, είμαι παρών». Ω, λόγε γεμάτε από πραότητα.

Δεν υπάρχει κανείς, ούτε πατέρας, ούτε μητέρα· αλλά ο Θεός στέκεται διαρκώς περιμένοντας, εάν ποτέ Τον καλέσει κάποιος από τους δούλους Του, και ποτέ δεν αδιαφόρησε, όταν Τον καλέσαμε όπως πρέπει. Γι' αυτό λέει: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς»· δεν περιμένω να ολοκληρώσεις τα λόγια σου, και αμέσως σε εισακούω. Ας Τον καλέσουμε, λοιπόν, όπως Εκείνος επιθυμεί να καλείται. Και πώς το επιθυμεί; Λύσε, λέει, κάθε δεσμό αδικίας, διάλυσε τις θηλιές των εκβιαστικών συναλλαγών, ξέσχισε κάθε άδικο συμβόλαιο. Μοίραζε στον πεινασμένο τον άρτο σου, και φτωχούς άστεγους οδήγησε μέσα στο σπίτι σου.

Διότι, όπως ακριβώς στους καρπούς ονομάζουμε πρώιμο εκείνον που εμφανίζεται πριν από τον καιρό του, έτσι και εδώ, φανερώνοντας πάλι την ταχύτητα, είπε τα εξής· όπως ακριβώς έλεγε πιο πάνω: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, εγώ θα πω: Ιδού, είμαι παρών». Για ποιο φως όμως μιλάει; Και τι είναι άραγε αυτό το φως; Όχι τούτο το αισθητό, αλλά ένα άλλο πολύ ανώτερο, το οποίο μας αποκαλύπτει τον ουρανό, τους αγγέλους, τους αρχαγγέλους, τα Χερουβίμ, τα Σεραφίμ, τους θρόνους, τις κυριότητες, τις αρχές, τις εξουσίες, ολόκληρο το στράτευμα, τις βασιλικές αυλές, τις σκηνές.

Διότι εκείνον που νήφει, αγρυπνεί και τρέφει φλογερό πόθο για τον Θεό, τίποτα δεν θα μπορέσει ποτέ να τον εμποδίσει από την κοινωνία με τον Δεσπότη· «Διότι εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά», λέγει, «και όχι Θεός από μακριά»· και πάλι αλλού: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, εγώ θα πω: Ιδού, είμαι παρών». Διότι, όπου υπάρχει νηφάλια διάνοια, ο λογισμός βγάζει φτερά και απαλλάσσεται, τρόπον τινά, από τα δεσμά του σώματος, πετά προς τον Ποθούμενο και περιφρονεί τα γήινα. Και αφού υψωθεί πάνω από τα ορατά, σπεύδει προς Εκείνον· πράγμα που συνέβη ακριβώς και με αυτούς τους αγίους. Δες, λοιπόν, την άμεση ενέργεια των ύμνων, και πώς, αν και βρέθηκαν στη φυλακή και ήταν δεμένοι στο ξύλο, και αναμείχθηκαν με μάγους και καταδίκους, όχι μόνο δεν υπέστησαν καμία βλάβη, αλλά αντιθέτως μέσα από αυτά έλαμψαν ακόμη περισσότερο, και με το φως της δικής τους αρετής καταύγασαν όλους όσοι βρίσκονταν στη φυλακή. Διότι η φωνή των ιερών εκείνων ύμνων, εισχωρώντας στην ψυχή καθενός από τους φυλακισμένους, την ανάπλαθε, τρόπον τινά, και την αναμόρφωνε. «Διότι ξαφνικά», λέει, «έγινε μεγάλος σεισμός, ώστε να σαλευτούν τα θεμέλια της φυλακής, και αμέσως άνοιξαν όλες οι θύρες, και λύθηκαν τα δεσμά όλων». Είδες τη δύναμη που έχουν οι ύμνοι προς τον Θεό;

Σε προτρέπει να εργαστείς έστω και για μία ώρα στον αμπελώνα, ώστε να σου χαρίσει την αιώνια βασιλεία και πολλή ανάπαυση. Επομένως, ανάλαβε έστω και αργά τον ζήλο και την προθυμία, ώστε να απορρίψεις μέσω του βαπτίσματος ή της μετανοίας τον παλαιωμένο, χιλιομπαλωμένο, κατάρρυπο και βαρύτατο χιτώνα των αμαρτημάτων σου, και αφού ανακαινίσεις τη νεότητά σου σαν τον αετό, άρπαξε την προτροπή του Δεσπότη, προτού αρπαγείς από τους αγγέλους στον άδη. Με δάκρυα, με στεναγμούς και με ελεημοσύνες κάμψε σε ευσπλαχνία τον Κριτή των πάντων, ο οποίος φωνάζει και λέει: «Εάν επιστρέψεις και στενάξεις, θα σωθείς». Δεν καθυστερώ, δεν χρονοτριβώ, δεν αναβάλλω. «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, εγώ θα πω: Ιδού, είμαι παρών». Σε Αυτόν ανήκει η δόξα στους αιώνας των αιώνων.

Ερμηνεία στον Δ' Ψαλμό. Όταν τον επικαλέστηκα, με εισάκουσε ο Θεός της δικαιοσύνης μου. 1. Όχι για να μάθουμε απλώς ότι εισακούστηκε τα λέει αυτά ο Προφήτης, αλλά για να διδαχθούμε πώς μπορούμε και εμείς, όταν επικαλούμαστε τον Θεό, να εισακουστούμε γρήγορα και να λάβουμε αυτό που ζητάμε πριν καν τελειώσει η προσευχή μας. Διότι δεν είπε «Αφού τον επικαλέστηκα, με εισάκουσε», αλλά «Την ώρα που τον επικαλούμουν». Εξάλλου, και ο ίδιος ο Θεός δίνει μια τέτοια υπόσχεση, λέγοντας κάπου προς αυτόν που τον επικαλείται: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, εγώ θα πω: Ιδού, είμαι παρών». Επειδή βέβαια δεν συνηθίζει να πείθει τον Θεό το πλήθος των λέξεων, αλλά η καθαρή ψυχή και η επίδειξη αγαθών έργων. Απευθυνόμενος λοιπόν προς εκείνους που ζουν μέσα στην πονηρία, αλλά περιμένουν ότι με τη μακρηγορία των λέξεων θα τον συγκινήσουν, δες τι λέει: «Όταν πληθαίνετε τη δέηση, δεν θα σας εισακούσω. Εάν απλώνετε τα χέρια σας, θα αποστρέψω τα μάτια μου από εσάς». Επομένως, πριν από όλα τα άλλα, εκείνος που προσεύχεται πρέπει να έχει παρρησία, και τότε οπωσδήποτε θα ακολουθήσει η εκπλήρωση του αιτήματός του. Για τον λόγο αυτόν και ο Προφήτης δεν είπε «Εισάκουσε εμένα», αλλά «Της δικαιοσύνης μου», δείχνοντας την παρρησία που είχε προς τον Θεό, και ότι με αυτήν τον πλησίαζε πάντοτε. Και ας μη νομίσει κανείς ότι μεγαλοπιάνεται λέγοντας αυτά. Διότι δεν τα λέει αυτά θέλοντας να εξυψώσει τον εαυτό του, αλλά για να εισαγάγει μια διδασκαλία και μια κοινή παραίνεση που προσφέρει πολύ μεγάλο όφελος.

ε΄. Παρατήρησε δε μαζί μου και την ευγνωμοσύνη του, αλλά και τη φιλόσοφη ψυχή του. Διότι, αν και διέθετε ίππους και στρατεύματα και αναρίθμητα άλλα αγαθά, εγκαταλείποντας όλα εκείνα, ελκύει την άνωθεν βοήθεια και σε Αυτόν αναθέτει τη σωτηρία του. Δεν είπε, δηλαδή: «Έγιναν τα στρατεύματα καταφυγή μου», ούτε τα χρήματα, ούτε τα τείχη· αλλά: «Έγινε ο Κύριος καταφυγή για τον πένητα». Αυτός, λέγει, με κατέστησε ασφαλή· διότι τίποτε δεν μπορεί να συγκριθεί με αυτήν την καταφυγή, τόσο από πλευράς ευκολίας όσο και ασφάλειας. Διότι, ενώ τις άλλες καταφυγές είναι δυνατόν και να τις επιβουλευθεί κανείς, και δεν είναι εύκολο να τις βρει αμέσως και έτοιμες, αλλά εμποδίζονται και από τον χρόνο και από τον τόπο και από αμέτρητες περιστάσεις· αυτήν, αντιθέτως, επειδή βρίσκεται πλησίον, μπορείς να τη βρεις, αρκεί μόνο να την αναζητήσεις με επιμέλεια. Διότι, λέγει: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, εγώ θα πω: Ιδού, είμαι παρών». Και: «Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά, και όχι Θεός από μακριά». Δεν χρειαζόμαστε, λοιπόν, ούτε να τρέξουμε, ούτε να ταξιδέψουμε μακριά, αλλά είναι δυνατόν, ακόμη και καθισμένοι στο σπίτι μας, να προσελκύσουμε αυτήν την καταφυγή.

Διότι βεβαίως όχι μόνο δεν πρέπει να προσευχόμαστε εναντίον των εχθρών μας, αλλά πρέπει και να εξαλείφουμε την οργή εναντίον τους· γι' αυτό λέει: Θέλω οι άνδρες να προσεύχονται σε κάθε τόπο, υψώνοντας όσια χέρια χωρίς οργή και διαλογισμούς. Δηλαδή, ακόμη και αν έχεις εχθρό, σβήσε την οργή, και έτσι πλησίασε τον Δεσπότη, και όχι μόνο να μην πεις τίποτα εναντίον του με το στόμα, αλλά και τη διάνοιά σου απάλλαξε από το δηλητήριο. Εάν τέτοια είναι η προσευχή σου, και με ζήλο επικαλείσαι τον Θεό, θα εισακουστείς πριν καν τελειώσεις την προσευχή. Αυτό ζητά και ο ίδιος λέγοντας: Πρόσεξε τη φωνή της δεήσεώς μου, όταν κράζω προς εσένα. Διότι υπάρχει και η υπόσχεση του ίδιου του Θεού που λέει: Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, εγώ θα πω: Ιδού, είμαι παρών. Κατευθυνθήτω η προσευχή μου ως θυμίαμα ενώπιόν σου. Άλλος λέει: Ας ταχθεί η προσευχή μου ως θυμίαμα εμπρός σου. Άλλος: Ας ετοιμαστεί.

Εκεί θα Τον βρεις, εκεί θα Τον συναντήσεις. Είναι κοντά σε εκείνους που κόβουν τον άρτο τους για τους πεινασμένους και εργάζονται την ελεημοσύνη. Αν έρθεις από αυτή την οδό, θα Τον βρεις έτοιμο, να συγκατανεύει στο αίτημά σου. Διότι, ενώ ακόμη θα μιλάς, θα πει: «Ιδού, είμαι εδώ». Και δεν θα χρειαστείς μεσίτη, αλλά ο ίδιος, από μόνος σου, θα προσφέρεις τη δέησή σου.

Δεν ζητείται συγκεκριμένος τόπος, αλλά ο κατάλληλος τρόπος. Ο Ιερεμίας βρισκόταν μέσα στον βούρκο, και προσέλκυσε τον Θεό· και ο Ιώβ βρισκόταν πάνω στην κοπριά, και κατέστησε τον Θεό ίλεω· ο Ιωνάς ήταν στην κοιλιά του κήτους, και είχε τον Θεό ευήκοο. Ακόμη κι αν βρίσκεσαι στο λουτρό, να προσεύχεσαι· όπου κι αν βρίσκεσαι, να προσεύχεσαι. Είσαι ναός, μην αναζητάς τόπο. Η θάλασσα βρισκόταν μπροστά, πίσω οι Αιγύπτιοι, και στη μέση ο Μωυσής χωρίς να λέει τίποτα· διότι υπήρχε μεγάλη αγωνία στην εσωτερική του προσευχή· και του λέει ο Θεός: «Γιατί κραυγάζεις προς εμένα;» Έτσι λοιπόν κι εσύ, όταν σου έρθει κάποιος πειρασμός, κατάφυγε στον Θεό, επικαλέσου τον Δεσπότη. Μήπως είναι άνθρωπος, ώστε να χρειάζεται να μεταβείς σε κάποιον τόπο; Ο Θεός είναι πάντοτε κοντά. Διότι λέει: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, εγώ θα πω: Ιδού, είμαι παρών». Δεν έχεις τελειώσει ακόμη την προσευχή σου, και Αυτός δίνει τη θεραπεία. Διότι, εάν διατηρείς τον νου σου καθαρό από τα άτοπα πάθη, ακόμη κι αν βρίσκεσαι στην αγορά, ακόμη κι αν είσαι στον δρόμο, ακόμη κι αν παρίστασαι σε δικαστήριο, ακόμη κι αν είσαι στη θάλασσα, ακόμη κι αν βρίσκεσαι σε πανδοχείο, ακόμη κι αν στέκεσαι στο εργαστήριό σου, όπου κι αν βρίσκεσαι, θα μπορέσεις, επικαλούμενος τον Θεό, να εκπληρωθεί το αίτημά σου.

Όπως λοιπόν οι αμαρτίες μας απομακρύνουν από Αυτόν, έτσι και τα έργα της δικαιοσύνης μας φέρνουν κοντά Του. Διότι λέει: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, θα πω: Ιδού, είμαι παρών». Ποιος πατέρας θα ανταποκρινόταν ποτέ με τέτοιον τρόπο στα παιδιά του; Ποια μητέρα είναι τόσο έτοιμη και στέκεται διαρκώς σε εγρήγορση, μήπως τυχόν την καλέσουν τα παιδιά της;

Δεν υπάρχει κανείς, ούτε πατέρας, ούτε μητέρα, που να συγκρίνεται με τον Θεό, ο οποίος στέκεται διαρκώς και περιμένει, μήπως τυχόν τον καλέσει κάποιος από τους δούλους του, και ποτέ δεν μας παραβλέπει, όταν τον καλούμε όπως πρέπει. Γι' αυτό λέει: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς». Δεν περιμένω να τελειώσεις τον λόγο σου, και αμέσως θα ανταποκριθώ. Ας τον καλέσουμε λοιπόν, με τον τρόπο που εκείνος επιθυμεί να καλείται. Και πώς επιθυμεί; «Λύσε», λέει, «κάθε δεσμό αδικίας, διάλυσε τις θηλιές των καταπιεστικών συναλλαγών, ξέσχισε κάθε άδικο συμβόλαιο· μοίρασε το ψωμί σου σε αυτόν που πεινά, και βάλε στο σπίτι σου φτωχούς και άστεγους. Εάν δεις κάποιον γυμνό, ντύσε τον, και δεν θα περιφρονήσεις τους συγγενείς σου. Τότε θα ανατείλει σαν το πρωινό το φως σου, και γρήγορα θα φανεί η θεραπεία σου, και θα προπορεύεται μπροστά σου η δικαιοσύνη σου, και η δόξα του Θεού θα σε περισκεπάσει. Τότε επικαλέσου με, και εγώ θα σε εισακούσω· ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, εγώ θα πω: Ιδού, είμαι παρών». Και ποιος μπορεί να τα κάνει όλα αυτά; θα πει κάποιος. Και ποιος δεν μπορεί, πες μου; Διότι τι από όσα ειπώθηκαν είναι δύσκολο; Και τι είναι κοπιαστικό; Και τι δεν είναι εύκολο; Διότι όχι μόνο είναι εφικτά, αλλά και τόσο εύκολα, ώστε πολλοί ξεπέρασαν το μέτρο αυτών που ειπώθηκαν, όχι μόνο καταστρέφοντας τα άδικα χρεόγραφα, αλλά και αποχωριζόμενοι όλα τα υπάρχοντά τους· όχι μόνο υποδεχόμενοι τους φτωχούς προσφέροντάς τους στέγη και τροφή, αλλά και κοπιάζοντας με τον ιδρώτα του σώματός τους προκειμένου να τους θρέψουν· και δεν ευεργετούν μόνο τους συγγενείς, αλλά ακόμη και τους εχθρούς.

«Τότε θα εκπηγάσει», λέει, «πρώιμα το φως σου». Άραγε δεν σου φαίνεται ότι αυτό είναι ένα μόνο δώρο; Όμως δεν είναι ένα· διότι κλείνει μέσα του πολλά, και στεφάνια και βραβεία και άλλα έπαθλα. Και, αν θέλετε, αφού το αναλύσουμε, θα δείξουμε όλον τον πλούτο, στον βαθμό που μας είναι δυνατόν να τον παρουσιάσουμε· αρκεί μόνο να μην αποκάμετε. Και πρώτα ας μάθουμε τι σημαίνει το «Θα εκπηγάσει». Μας φανερώνει την ταχύτητα και την αφθονία, και πόσο σφοδρά επιθυμεί ο Θεός τη δική μας σωτηρία, και πώς κοιλοπονά για να προέλθουν αυτά τα αγαθά και επείγεται, και ότι τίποτα δεν πρόκειται να εμποδίσει αυτήν την άρρητη ορμή· μέσα από όλα αυτά καταδεικνύεται η αφθονία τους και η απεραντοσύνη αυτού του πλούτου. Τι σημαίνει όμως «Πρώιμο»; Δηλαδή, δεν έρχεται αφού βρεθούμε μέσα στους πειρασμούς, ούτε μετά την έφοδο των δεινών, αλλά προλαμβάνει καταστάσεις. Διότι, όπως ακριβώς στους καρπούς ονομάζουμε πρώιμο εκείνον που εμφανίζεται πριν από την ώρα του, έτσι και εδώ, φανερώνοντας και πάλι την ταχύτητα, μίλησε κατ' αυτόν τον τρόπο· όπως ακριβώς έλεγε και πρωτύτερα: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, εγώ θα πω: Ιδού, είμαι παρών». Ποιο φως όμως εννοεί, και τι άραγε είναι αυτό το φως; Δεν πρόκειται για αυτό το αισθητό, αλλά για κάποιο άλλο πολύ ανώτερο, το οποίο μας αποκαλύπτει τον ουρανό, τους αγγέλους, τους αρχαγγέλους, τα Χερουβίμ, τα Σεραφίμ, τους θρόνους, τις κυριότητες, τις αρχές, τις εξουσίες, ολόκληρο το ουράνιο στράτευμα, τις βασιλικές πόλεις, τις σκηνές.

Του ιδίου Θέλεις να μάθεις την αγρυπνία της προσευχής, τη νήψη και την καρτερία; Πήγαινε στην Άννα, μάθε τι έκανε εκείνη. Σηκώθηκαν, λέγει, όλοι από το τραπέζι, και αμέσως εκείνη δεν κατευθύνθηκε προς τον ύπνο, ούτε προς την ανάπαυση. Γι' αυτό μου φαίνεται ότι, ακόμη και όταν καθόταν στο τραπέζι, παρέμενε ανάλαφρη και δεν είχε βαρύνει από τα φαγητά· διότι διαφορετικά δεν θα έχυνε τόσα πολλά δάκρυα. Και δεν εισακούστηκε επειδή έβγαλε λαμπρή και δυνατή φωνή, αλλά επειδή κραύγαζε δυνατά εσωτερικά από τα βάθη της καρδιάς της. Διότι η φωνή της δεν ακουγόταν, λέγει, και όμως ο Θεός την εισάκουσε· διότι δεν υπάρχει τόσο ανάγκη φωνής όσο διανοίας, ούτε εκτάσεως των χεριών όσο συγκεντρωμένης ψυχής, ούτε εξωτερικού σχήματος, αλλά εσωτερικού φρονήματος. Διότι, ακόμη κι αν βρίσκεσαι έξω από την εκκλησία, να κράζεις και να λες: «Κύριε Ιησού Χριστέ, ελέησόν με», έστω κι αν δεν κινείς τα χείλη, αλλά φωνάζεις νοερά με τη διάνοια· διότι ο Θεός ακούει και αυτούς που σιωπούν. Δεν εξετάζεται ο τόπος, αλλά ο τρόπος. Και οπουδήποτε κι αν βρίσκεσαι, να προσεύχεσαι. Ναός είσαι εσύ, μην αναζητάς τόπο. Μπροστά ήταν η θάλασσα, πίσω οι Αιγύπτιοι, και στη μέση ο Μωυσής χωρίς να λέει απολύτως τίποτα. Και του λέγει ο Θεός: «Τι κραυγάζεις προς εμένα;». Έτσι και εσύ, λοιπόν, όταν σε βρει πειρασμός, κατάφυγε στον Θεό, κάλεσε τον Δεσπότη Ιησού. Διότι, μήπως είναι άνθρωπος, για να πρέπει να μεταβείς σε κάποιον τόπο; Ο Θεός είναι πάντοτε κοντά. Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, θα πει: «Ιδού, είμαι παρών». Δεν προλαβαίνεις να τελειώσεις την προσευχή σου, και Αυτός εκπληρώνει το αίτημά σου.

Αλλά τι; Λύσε, λέγει, κάθε δεσμό αδικίας, διάλυσε τις θηλιές των βίαιων συναλλαγών, μοίραζε τον άρτο σου σε αυτόν που πεινά, φέρε τον άστεγο στον οίκο σου· εάν δεις γυμνό, ντύσε τον. Αυτή, αγαπητοί, είναι η αληθινή νηστεία, η αποδεκτή από τον Θεό, η σωτήρια για τον άνθρωπο και η αρεστή σε όλους. Αυτήν ακολουθεί η απόκτηση των ουρανών και η αψευδής υπόσχεση του Δεσπότου. Διότι δες τι επιφέρει: Τότε θα ανατείλει πρωινό το φως σου, και τότε, όταν θα φωνάζεις, θα σε εισακούσει· ενώ ακόμη θα μιλάς, θα πει: Ιδού, είμαι εδώ. Βλέπεις πόσο μεγάλα είναι τα δώρα της νηστείας, και πόση ευσέβεια εμπεριέχει, ώστε να δυσωπεί και τον ίδιο τον Θεό να συμπαρασταθεί στην ανθρώπινη φύση;

γʹ. Επομένως, εάν το θελήσουμε, αυτό είναι δυνατόν και για εμάς. Διότι, εάν μεν απείχε τοπικά, δικαιολογημένα θα απορούσες· εφόσον όμως είναι πανταχού παρών, βρίσκεται κοντά σε εκείνον που αγωνίζεται με ζήλο και προσήλωση. Γι' αυτό και ο προφήτης έλεγε: «Δεν θα φοβηθώ κακά, διότι εσύ είσαι μαζί μου». Και ο ίδιος ο Θεός πάλι λέγει: «Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά, και όχι Θεός μακρινός». Όπως ακριβώς λοιπόν οι αμαρτίες μάς χωρίζουν από αυτόν, έτσι και τα έργα της δικαιοσύνης μάς ενώνουν με αυτόν. Διότι λέγει: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, εγώ θα πω: Ιδού, είμαι παρών». Ποιος πατέρας θα ανταποκρινόταν ποτέ με τέτοιον τρόπο στα παιδιά του; Ποια μητέρα είναι τόσο προετοιμασμένη και στέκεται διαρκώς σε ετοιμότητα, σε περίπτωση που την καλέσουν τα παιδιά της; Δεν υπάρχει κανένας, ούτε πατέρας, ούτε μητέρα. Ο Θεός όμως στέκεται διαρκώς περιμένοντας, μήπως κάποιος από τους δούλους του τον καλέσει ποτέ, και ουδέποτε αδιαφόρησε, όταν εμείς τον καλέσαμε όπως πρέπει.

Γι' αυτό λέει: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς»· δεν περιμένω να τελειώσεις, και αμέσως θα σε εισακούσω. Ας τον επικαλεστούμε λοιπόν, όπως ακριβώς επιθυμεί να τον επικαλούμαστε. Και πώς το επιθυμεί; Λύσε, λέει, κάθε δεσμό αδικίας, διάλυσε τις θηλιές των εκβιαστικών συναλλαγών, ξέσχισε κάθε άδικη έγγραφη συμφωνία. Μοίραζε τον άρτο σου σε αυτόν που πεινά, και οδήγησε στο σπίτι σου φτωχούς και άστεγους. Εάν δεις κάποιον γυμνό, ντύσε τον, και μην περιφρονήσεις τους οικείους του δικού σου γένους.

Με όλα αυτά καταδεικνύει την αφθονία τους και το απέραντο του πλούτου. Τι σημαίνει όμως «Πρώιμο»; Δηλαδή, όχι αφού βρεθεί κανείς μέσα στους πειρασμούς, ούτε μετά την έφοδο των κακών, αλλά προτού αυτά εμφανιστούν. Διότι, όπως ακριβώς στους καρπούς λέμε πρώιμο εκείνον που εμφανίζεται πριν από την εποχή του, έτσι και εδώ, φανερώνοντας πάλι την ταχύτητα, μίλησε κατ' αυτόν τον τρόπο, όπως ακριβώς έλεγε πιο πάνω: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, εγώ θα πω: Ιδού, είμαι παρών». Για ποιο φως όμως μιλάει, και τι τέλος πάντων είναι αυτό το «φως»; Όχι αυτό το αισθητό, αλλά ένα άλλο πολύ ανώτερο, το οποίο μας αποκαλύπτει τον ουρανό, τους αγγέλους, τους αρχαγγέλους, τα Χερουβίμ, τα Σεραφίμ, τους θρόνους, τις κυριότητες, τις αρχές, τις εξουσίες, ολόκληρο το στράτευμα, τις βασιλικές πόλεις, τις σκηνές.

Πρόκειται να την εισαγάγουμε, λέει, σε σπίτι ανοιχτό στους ξένους· για να μην υπάρχει πόλεμος και μάχη, καθώς ο άνδρας θα προσφέρει τα υπάρχοντά του, μιμούμενος τον πατέρα του, και θα υποδέχεται τους ξένους, ενώ εκείνη θα μικρολογεί, δεν θα δείχνει ανοχή και θα τον εμποδίζει, πράγμα που συχνά συνηθίζεται να συμβαίνει σε πολλά σπίτια· από τώρα κιόλας θέλω να μάθω αν είναι φιλόξενη· διότι από αυτό μας προήλθαν όλα τα αγαθά. Έτσι απέκτησε τον νυμφίο ο κύριός μου· έτσι έγινε πατέρας, έσφαξε μοσχάρι και απέκτησε παιδί, ζύμωσε αλεύρι, και ο Θεός του υποσχέθηκε να του δώσει απογόνους σύμφωνα με το πλήθος των άστρων. Επειδή, λοιπόν, από εδώ προήλθαν σε εμάς και στον οίκο μας όλα τα αγαθά, αυτό επιζητώ πριν από όλα τα άλλα. Διότι ας μην σταθούμε στο ότι εκείνος της ζήτησε νερό, αλλά ας παρατηρήσουμε εκείνο, ότι δηλαδή αποτελεί γνώρισμα ψυχής εξαιρετικά φιλόξενης όχι μόνο να δίνει αυτό που της ζητήθηκε, αλλά να παρέχει και περισσότερα από όσα της ζήτησε. Και συνέβη, λέει, πριν ακόμη αυτός τελειώσει τα λόγια του, ιδού, η Ρεβέκκα εξήλθε, και εκπληρωνόταν εκείνος ο προφητικός λόγος: «Ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, εγώ θα πω: Ιδού, είμαι παρών». Τέτοιες είναι οι προσευχές των ενάρετων ανδρών· πριν ακόμη ολοκληρωθούν, πείθουν τον Θεό να συγκατανεύσει στα λεγόμενά τους. Έτσι και εσύ, λοιπόν, όταν πρόκειται να νυμφευθείς, μην καταφύγεις σε ανθρώπους, ούτε σε γυναίκες που εμπορεύονται τις ξένες συμφορές και ζητούν μόνο ένα πράγμα, πώς δηλαδή οι ίδιες να λάβουν αμοιβή· αλλά κατάφυγε στον Θεό.

Στον Θεό όμως δεν συμβαίνει τίποτα τέτοιο. Οπουδήποτε και αν μεταβείς και Τον καλέσεις, ακούει. Δεν υπάρχει θυρωρός, ούτε οικονόμος, ούτε μεσίτης, ούτε διάκονος, τίποτα από αυτά. Πες: «Ελέησόν με», και ο Θεός παρίσταται. Ενώ ακόμη μιλάς, θα πει: «Ιδού, είμαι παρών». Ω λόγε γεμάτε πραότητα, που δεν περιμένει καν να ολοκληρώσεις την προσευχή.

Όταν νηστεύετε, να φροντίζετε για την αγαθοεργία. Διότι, εκείνου που νηστεύει και δεν προσφέρει άρτο στον φτωχό, η νηστεία του θα είναι μάταιη. Πολλοί, λοιπόν, είναι αυτοί που νηστεύουν με σάκο και στάχτη, και με πολλά δάκρυα, αλλά στον πεινασμένο δεν δίνουν ούτε έναν οβολό, καθιστώντας τη νηστεία τους χωρίς μισθό, την οποία ο Θεός δεν αποδέχεται. Άκουσε, λοιπόν, τι λέει μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Ούτε αν λυγίσεις τον λαιμό σου σαν κρίκο, και στρώσεις κάτω σου σάκο και στάχτη, ούτε έτσι θα ονομαστεί αυτό νηστεία. Αλλά λύνε κάθε δεσμό αδικίας και δίνε από την ψυχή σου άρτο στον πεινασμένο. Να αφήνεις ελεύθερους τους καταπιεσμένους· να διαλύεις τους ασφυκτικούς δεσμούς των εκβιαστικών συναλλαγών· να μοιράζεις τον άρτο σου στον πεινασμένο, και να βάζεις στο σπίτι σου φτωχούς και άστεγους». Αυτή τη νηστεία αγαπά ο Θεός. Διότι τα τρίχινα ενδύματα και η στάχτη σε τίποτα δεν θα σε ωφελήσουν όταν νηστεύεις. Χόρτασε τον φτωχό, για να σε ευλογήσει, και θα το βρεις αυτό μπροστά σου κατά την έξοδο της ψυχής σου. Εάν βλέποντας τα δάκρυα του φτωχού δεν τον σπλαχνίζεσαι, ο Θεός πώς θα σπλαχνιστεί εσένα; Καθαρή νηστεία είναι, όταν, ενώ εσύ νηστεύεις, ο φτωχός χορταίνει από τα δικά σου αγαθά. Πολλή ευεργεσία απολαμβάνουμε από τη νηστεία: νου ατάραχο, γαλήνη λογισμών, καρδιά πράα, κεφάλι χωρίς πόνους, πόδια σταθερά.

Όταν εσύ κράζεις κατ' αυτόν τον τρόπο, ο Θεός θα σε εισακούσει· ενώ ακόμη θα μιλάς, θα πει: «Ιδού, είμαι παρών». Εάν λοιπόν αποκτήσεις τέτοια προσευχή, θα είσαι μακάριος. Διότι είναι αδύνατον άνθρωπος που προσεύχεται και παρακαλεί τον Θεό με τέτοια προθυμία, να μην προκόβει καθημερινά στο αγαθό και να μην υπερίπταται όλων των παγίδων του εχθρού. Διότι εκείνος που θέρμανε τη διάνοιά του, όπως είπε κάποιος από τους αγίους, και ανύψωσε την ψυχή του, και μετέφερε τον εαυτό του νοερώς στον ουρανό, και κάλεσε με αυτόν τον τρόπο τον Δεσπότη του, και θυμήθηκε τα δικά του αμαρτήματα, και μίλησε για τη συγχώρεσή τους, και δεήθηκε με θερμότατα δάκρυα να του γίνει ίλεως ο Φιλάνθρωπος, μέσα από την ενασχόληση με αυτούς τους λόγους και τους διαλογισμούς αποθέτει κάθε βιωτική μέριμνα, γίνεται ανώτερος από τα ανθρώπινα πάθη, και αξιώνεται να ονομαστεί συνόμιλος του Θεού. Από αυτό, τι θα μπορούσε να υπάρξει μακαριότερο ή υψηλότερο; Είθε λοιπόν ο Κύριος να σε αξιώσει να επιτύχεις μια τέτοια μακαριότητα.

«Ούτε αν λυγίσεις σαν κρίκο τον τράχηλό σου, και στρώσεις από κάτω σου σάκο και στάχτη, ούτε έτσι θα ονομαστεί αυτή η νηστεία δεκτή. Διότι δεν εξέλεξα εγώ τέτοια νηστεία, λέγει ο Κύριος. Αλλά λύε κάθε δεσμό αδικίας, διάλυε τους κόμπους των βίαιων συναλλαγών, άφηνε ελεύθερους τους καταπιεσμένους, και σκίζε κάθε άδικο συμβόλαιο. Μοίραζε το ψωμί σου σε εκείνον που πεινά, και βάλε στο σπίτι σου φτωχούς και άστεγους. Εάν δεις γυμνό, ντύσε τον, και μην παραβλέψεις τους συγγενείς του γένους σου. Τότε θα προβάλει γρήγορα το φως σου, και η θεραπεία σου θα ανατείλει τάχιστα· και θα προπορεύεται μπροστά σου η δικαιοσύνη σου, και η δόξα του Θεού θα σε περισκεπάσει. Τότε θα φωνάξεις, και ο Θεός θα σε εισακούσει· ενώ εσύ θα μιλάς ακόμη, θα σου πει, ιδού, είμαι παρών. Εάν δε αφαιρέσεις από πάνω σου κάθε δεσμό, και την απειλητική χειρονομία, και τα λόγια γογγυσμού, και δώσεις από την ψυχή σου το ψωμί σου σε αυτόν που πεινά, και χορτάσεις την ταπεινωμένη ψυχή, τότε θα ανατείλει μέσα στο σκοτάδι το φως σου, και το σκοτάδι σου θα γίνει σαν το μεσημέρι, και ο Θεός θα είναι μαζί σου παντοτινά».

Δεύτερον, ενώ υπάρχουν τόσα πολλά κτίσματα, κοσμικά και υπερκοσμικά, δεν ονομάζεται ούτε φιλάγγελος, ούτε φιλόκοσμος, ούτε παίρνει κάποιο από τα ονόματα που θα ήταν φυσικό να λάβει από τα δικά του κτίσματα· αλλά μόνο φιλάνθρωπος λέγεται, και χαίρεται να αποκαλείται με αυτό το όνομα, επειδή υπεραγαπά τον άνθρωπο. Και τρίτον, ως επιπλέον τεκμήριο της αγάπης του προς τον άνθρωπο, είναι ότι, όπως θέλουν οι άνθρωποι, έτσι διευθετεί τα ζητήματά τους, αρκεί μόνο να επιστρέψουν αληθινά σε αυτόν. Και το μεγαλύτερο μάλιστα δείγμα της στοργής του προς εμάς είναι ότι πολλές φορές σε θλίψεις και ανάγκες, όχι μόνο όταν καλείται σε βοήθεια από πολλούς, αλλά ακόμη και από έναν μόνο, εισακούει αμέσως, και τα αλλάζει όλα, όπως έχει γραφτεί: «Το θέλημα εκείνων που τον φοβούνται θα το εκπληρώσει, και τη δέησή τους θα εισακούσει, και θα τους σώσει»· και πάλι: «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως, και εκπλήρωσε προς τον Ύψιστο τις ευχές σου, και επικαλέσου με κατά την ημέρα της θλίψης σου, και θα σε γλιτώσω, και θα με δοξάσεις»· και ξανά: «Δεν θα σε αφήσω, ούτε θα σε εγκαταλείψω· αλλά, ενώ εσύ ακόμη θα μιλάς, θα πω: Ιδού, είμαι παρών»· και επιπλέον: «Εάν δύο από εσάς συμφωνήσουν πάνω στη γη για οποιοδήποτε πράγμα κι αν ζητήσουν, θα τους γίνει από τον Πατέρα μου τον εν τοις ουρανοίς».

«Τότε θα βοήσεις, και ο Θεός θα σε εισακούσει· ενώ ακόμη θα μιλάς, θα πει: "Ιδού, είμαι παρών". Τότε θα ανατείλει μέσα στο σκοτάδι το φως σου, και το σκοτάδι σου θα γίνει σαν το μεσημέρι. Και ο Θεός θα είναι μαζί σου διαπαντός· και θα εκπληρωθούν όσα επιθυμεί η ψυχή σου». Βλέπεις ότι, με το να λύνουμε κάθε δεσμό αδικίας από την καρδιά μας, και να διαλύουμε κάθε θηλιά βίαιων συναλλαγών και μνησικακίας, και να σπεύδουμε να ευεργετούμε τον πλησίον με όλη μας την ψυχή, περιλαμπόμαστε από το φως της γνώσης, και ελευθερωνόμαστε από τα πάθη της ατιμίας, και πληρούμαστε από κάθε αρετή, και καταλαμπόμαστε από τη δόξα του Θεού, και ελευθερωνόμαστε από κάθε άγνοια· και προσευχόμενοι για τα του Χριστού εισακουόμαστε, και θα έχουμε τον Θεό μαζί μας διαπαντός, και πληρούμαστε από την κατά Θεόν επιθυμία.

Γι' αυτό, επειδή αρδεύεστε μεγαλόπρεπα από τον Θεό με πολλά ρεύματα χαρίτων, στάξατε άφθονα, μαζί με όλους, και στους προαναφερθέντες ευλαβέστατους άνδρες το έλεος [το λάδι] της φιλανθρωπίας, στηρίζοντας την αδυναμία της φύσης που ήδη κλονιζόταν από την ανέχεια, και θεραπεύοντας κατά το δυνατόν την κακοπάθεια που τους κατέτριβε εξαιτίας της φτώχειας. Μην παύσετε, λοιπόν, να ευεργετείτε τους ενδεείς, ώστε με την προσφορά να έχετε αμείωτη την αφθονία σας. Με ιλαρότητα ψυχής, επιβεβαιώνοντας την πίστη, την ελπίδα και την αγάπη προς τον Θεό: Απομακρύνετε κάθε δεσμό και καταπίεση και λόγο γογγυσμού, όπως λέει κάπου το θείο λόγιο, το οποίο σημαίνει ότι πρέπει κανείς να δίνει και να μη διστάζει. Διότι τον δισταγμό τον ακολουθεί πάντοτε η μεταμέλεια, πράγμα που είναι βαρύτερο από το να μην πράττει κανείς απολύτως τίποτα. Επειδή όλοι γνωρίζουμε ότι, ως προς την αναξιότητα του να πράττει ή να πάσχει κάποιος, κανείς ποτέ δεν γνώρισε με ακρίβεια ποιους πρέπει να κατηγορεί: είτε αυτούς που μπορούν να ευεργετούν, είτε αυτούς που έχουν ανάγκη να ευεργετηθούν. Αλλά αυτό είναι υπόθεση του μελλοντικού καιρού, κατά τον οποίο θα γίνει γνωστό ποια και πόσα είναι τα δικά μας έργα και σε ποια κατάσταση θα βρεθούν.

Και ο Θεός μεν είναι έτοιμος να πει, ενώ εσύ ακόμη μιλάς: «Ιδού, είμαι παρών. Εάν όμως υψώνεις προς εμένα τα χέρια σου μολυσμένα από αμαρτία και κλοπή και αρπαγή και πλεονεξία, γιατί ματαιοπονείς; Καθάρισέ τα μέσω της μετανοίας από τέτοιους μολυσμούς και θα τα δεχθώ ως εσπερινή θυσία, σύμφωνα με το αίτημά σου». «Θέσε, Κύριε, φυλακή στο στόμα μου και θύρα προστασίας γύρω από τα χείλη μου». Διότι εύκολα το στόμα που ανοίγει και τα χείλη που κινούνται λαλούν όσα δεν πρέπει. Γι' αυτά προσεύχεται να τεθεί στο μεν στόμα φυλακή, ως θύρα, ο φόβος του Θεού, και τα χείλη να περιβληθούν με προστασία, δηλαδή με τείχος ασφαλείας, ώστε να μην προφέρουν απρεπείς ομιλίες. «Μην εκκλίνεις την καρδιά μου σε λόγους πονηρίας, ώστε να προφασίζομαι δικαιολογίες για τις αμαρτίες μου».

Έλεγε εκεί: «Δεν εξέλεξα εγώ τέτοιου είδους νηστεία»· λέει και εδώ: «Δεν εξέλεξα εγώ τέτοιου είδους ανδρεία». Έλεγε εκεί: αλλά «λύνε κάθε δεσμό αδικίας, διάλυε τους στραγγαλισμούς των βίαιων συναλλαγών, απόλυε ελεύθερους τους καταπιεσμένους και ξέσκιζε κάθε άδικο συμβόλαιο»· λέει και εδώ: αλλά «λύνε κάθε δεσμό κακοήθειας, διάλυε τις μαγγανείες των δαιμονικών θελημάτων, στέλνε τις σκέψεις ψηλά προς τον Θεό και μελέτα κάθε θεόπνευστο σύγγραμμα». Έλεγε εκεί: «μοίραζε με προθυμία τον άρτο σου σε αυτόν που πεινά και φέρε στο σπίτι σου φτωχούς και άστεγους· εάν δεις κάποιον γυμνό, ντύσε τον, και δεν θα παραβλέψεις τους συγγενείς σου»· λέει και εδώ: «ανάθεσε προς τον Θεό όλη την ελπίδα σου και δίωχνε τους άτοπους λογισμούς από την καρδιά σου· εάν είσαι φτωχός στην αρετή, ξύπνα και σπεύσε να μην απομακρυνθείς από τους οικείους του Θεού σου». Έλεγε εκεί: «τότε θα ανατείλει γρήγορα το φως σου και οι θεραπείες σου ταχέως θα φανούν, θα προπορεύεται μπροστά σου η δικαιοσύνη σου και η δόξα του Θεού θα σε περισκεπάσει· τότε θα φωνάξεις και ο Θεός θα σε εισακούσει, και ενώ ακόμη θα μιλάς, θα πει: ιδού, είμαι παρών»· λέει και εδώ: «τότε η ανδρεία σου θα ευαρεστήσει τον Θεό και τα τρόπαιά σου θα είναι αξιοζήλευτα ως θεϊκά, τότε θα φωνάξεις και ο Θεός θα σε εισακούσει» και τα εξής «και θα είναι ο Θεός μαζί σου παντοτινά».

Κάποτε, κάποιοι ναυτικοί που ταξίδευαν στη θάλασσα και κινδύνευαν τρομερά από τη μεγάλη τρικυμία και τη θαλασσοταραχή, έχοντας απελπιστεί για τη ζωή τους, φώναζαν το «Κύριε ελέησον» και το «Άγιε Νικόλαε, πρόφθασον». Και αμέσως ο άγιος στάθηκε δίπλα τους και τους είπε: «Με καλέσατε, και ιδού, είμαι εδώ» και «έχετε θάρρος». Και, ενώ όλοι τον έβλεπαν, κράτησε το πηδάλιο του πλοίου κυβερνώντας το, και αφού κατεύνασε τον μεγάλο κλύδωνα με την προσευχή του, «έγινε άφαντος από μπροστά τους». Όταν, λοιπόν, με την ηπιότητα του ανέμου η ξηρά τους δέχτηκε, αναζητούσαν τον κυβερνήτη, τον οποίο βρήκαν στην εκκλησία ανάμεσα στον λαό και, παρόλο που δεν τον είχαν ξαναδεί, τον αναγνώρισαν ότι ήταν αυτός από το πλοίο. Και όλοι έτρεξαν και έπεσαν στα πόδια του, τον μεγάλυναν, και τον ομολογούσαν σωτήρα τους «ενώπιον όλου του λαού». Εκείνος όμως, βλέποντας με τα νοερά μάτια της ψυχής του ότι ήταν επιρρεπείς προς την αμαρτία, τους συμβούλευε: «Παιδάκια μου», έλεγε, «μην κάνετε το κακό, και ποτέ δεν πρόκειται να σας βρει το κακό. Διότι, "είστε ναός του Θεού", όπως διδάσκει ο Παύλος, "και αν κάποιος φθείρει τον ναό του Θεού, θα τον φθείρει ο Θεός"· αν, λοιπόν, διατηρείτε τον αγιασμό του σώματος, θα έχετε ακαταμάχητο βοηθό τον Θεό». Και αφού είπε αυτά, τους απέλυσε εν ειρήνη.