Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 6:1

Και ο Ιερεμίας λέει: Θα τους δώσω άλλη οδό και άλλη καρδιά, για να με φοβούνται όλες τις ημέρες. 〈πθ〉 Ότι στα δεξιά του Πατέρα δεν κάθισε αφότου αναλήφθηκε, αλλά και πριν από αυτό — ο Ησαΐας λέει: Είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο υψηλό και επηρμένο.

Αυτός ο προφήτης βλέπει με τα ίδια του τα μάτια τον Κύριο Σαβαώθ στον ναό Του, τον οποίο πολλές φορές διακήρυξε. Και διηγείται τα προκείμενα σε πρώτο πρόσωπο, πράγμα το οποίο αποδεικνύει με όσα προσθέτει στη συνέχεια: «Και είπα, αλίμονό μου, διότι έχω συντριβεί, επειδή, ενώ είμαι άνθρωπος και έχω ακάθαρτα χείλη, κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη, και είδα με τα μάτια μου τον Βασιλέα, τον Κύριο Σαβαώθ»· διότι αυτά σαφώς παρουσιάζουν τον ίδιο τον άνθρωπο να διηγείται όσα είδε, και ότι αντίκρισε με τα μάτια του τον Κύριο Σαβαώθ, για τον Οποίο τόσα πολλά έχουν ειπωθεί προηγουμένως. Αναφέρει δε και τον χρόνο του οράματος λέγοντας: «Και συνέβη τη χρονιά που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας, είδα τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο». Νομίζω δε ότι μέσα από αυτά καθίσταται σαφές ποιος ήταν τελικά αυτός που σε ολόκληρη την προφητεία αναφέρεται ως Κύριος, Κύριος Σαβαώθ, το οποίο ερμηνεύεται ως Κύριος των στρατιών ή Κύριος των δυνάμεων. Παρουσιάζει, λοιπόν, τον Θεό να είναι ορατός· καίτοι για την αγέννητη θεότητα έχει λεχθεί το εξής: «Τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ· ο Μονογενής Υιός, ο Οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός, Εκείνος τον φανέρωσε».

Παρομοίως και στην περίπτωση του Ιακώβ παρουσιάζεται να παλεύει ένας άνθρωπος, τον οποίο η μεν Γραφή ονομάζει άνθρωπο, ο ίδιος όμως που του αποκαλύπτεται λέει: «Δεν θα ονομάζεται πλέον», λέει, «το όνομά σου Ιακώβ, αλλά Ισραήλ θα είναι το όνομά σου, διότι αναδείχθηκες ισχυρός μαζί με τον Θεό». Γι' αυτό και ο Ιακώβ έλεγε: «Διότι είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου». Για τον παρόντα προφήτη μαρτυρείται ότι και αυτός είδε τη δόξα του. Επομένως, είδε τη δόξα του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού μέσα από τα όσα εκτίθενται. Έτσι και στον Μωυσή, έτσι και στον Ιεζεκιήλ, αν και δεν πραγματοποιούσε με τον ίδιο τρόπο τις οπτασίες. Είδε, λοιπόν, ο προφήτης τη δόξα του Σωτήρα μας σίγουρα όχι με τους οφθαλμούς της σάρκας, αλλά με τους οφθαλμούς της διάνοιας, οι οποίοι ήταν φωτισμένοι από το Άγιο Πνεύμα. Διότι, όπως ακριβώς τα μάτια του σώματος υποβοηθούνται στο να βλέπουν τα αισθητά από τη λάμψη του φωτός που τους χορηγείται απ' έξω, με τον ίδιο τρόπο και τα μάτια της καθαρμένης ψυχής, καταυγαζόμενα από το νοερό φως, μπορούν να κατοπτεύουν τα θεία. Γι' αυτό και ο Σωτήρας δίδασκε αυτό λέγοντας: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Ένας από αυτούς όντας και ο Ησαΐας, είδε τον Κύριο κατά τον χρόνο της τελευτής του βασιλιά Οζία. Για ποιον λόγο όμως δεν είδε την προκείμενη οπτασία ενόσω εκείνος βρισκόταν ακόμη εν ζωή, παρά «κατά το έτος που πέθανε»;

Επειδή, λόγω του ότι ο βασιλιάς Οζίας αποτόλμησε το ανόσιο τόλμημα, η δόξα του Θεού, που παλαιότερα επισκίαζε τον οίκο, είχε απομακρυνθεί καθ' όλον τον χρόνο της ζωής του, κατά τον οποίο κατοικούσε λεπρός στην Ιερουσαλήμ· διότι ένας λεπρός βασιλιάς κατοικούσε στον τόπο. Όταν όμως εκείνος πέθανε, και ο γιος του Ιωαθάμ τον διαδέχθηκε στη βασιλεία, για τον οποίο είναι γραμμένο: «είκοσι πέντε ετών ήταν όταν άρχισε να βασιλεύει και βασίλευσε δεκαέξι έτη στην Ιερουσαλήμ. Και έπραξε το ευθές ενώπιον του Κυρίου». Εύλογα, λοιπόν, κατά το ίδιο εκείνο έτος που ο λεπρός είχε αποβιώσει, και ο ευάρεστος στον Θεό είχε αναλάβει τη βασιλεία, επανήλθε πάλι η δόξα του Θεού στον οίκο, δηλαδή στον ναό, γεγονός το οποίο εξιστορεί και ο προφήτης λέγοντας: «Και συνέβη το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας, είδα τον Κύριο Σαβαώθ καθήμενο επί θρόνου υψηλού και υπερυψωμένου και ο οίκος ήταν πλήρης της δόξας Του»· ο μεν οίκος, λοιπόν, είχε γεμίσει από τη δόξα, ο δε προφήτης δεν έβλεπε τον Κύριο μέσα στον οίκο, αλλά Τον έβλεπε «καθήμενον επί θρόνου υψηλού και υπερυψωμένου». Αυτός δε ήταν (ο θρόνος), τον οποίο παρουσιάζει η Θεία Γραφή λέγοντας: «Ο Κύριος είναι στον άγιο ναό Του· ο Κύριος, στον ουρανό είναι ο θρόνος Του». Και ο ίδιος ο Κύριος το δήλωνε αυτό λέγοντας: «Ο ουρανός είναι ο θρόνος Μου, και η γη υποπόδιο των ποδιών Μου· ποιον οίκο θα Μου οικοδομήσετε, λέγει ο Κύριος».

Επομένως, ο προφήτης έβλεπε μεν με τα μάτια της διανοίας τον Κύριο ενθρονισμένο στην ουράνια βασιλεία, λέγει δε ότι ο επί της γης οίκος είναι πλήρης δόξας, καταυγαζόμενος, σαν από κάποιες ακτίνες φωτός άνωθεν από τον ουρανό, από τις μαρμαρυγές του θείου λόγου. Κάποιες ασώματες, θείες και υπερκόσμιες δυνάμεις, τις οποίες και ο Δανιήλ φανέρωνε λέγοντας: «χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν, και μύριες μυριάδες παρίσταντο ενώπιόν του».

Ο Σύμμαχος το απέδωσε με αυτόν τον τρόπο: «το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας είδα τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, και όσα βρίσκονταν στα πόδια του γέμιζαν τον ναό. Σεραφείμ στέκονταν από πάνω, το καθένα είχε έξι πτέρυγες». Το ότι «εκείνα που βρίσκονταν στα πόδια του είχαν γεμίσει τον ναό» το λέει επειδή ο επίγειος ναός είχε συσταθεί στο «υποπόδιο» του Θεού· «Διότι ο ουρανός είναι ο θρόνος του, και η γη το υποπόδιο των ποδιών του». Ευλόγως λοιπόν εκείνα που «γέμιζαν» τον επίγειο οίκο λέγονταν ότι βρίσκονταν «στα πόδια» Εκείνου που φαινόταν. Τα «σεραφείμ στέκονταν από πάνω», αλλά από πάνω από τι; Από τον οίκο προφανώς, διότι ασφαλώς όχι από τον Κύριο. Και ο προφήτης θεωρεί τον εαυτό του αξιοθρήνητο, διότι «σιώπησε» μη φωνάζοντας μαζί με τα «σεραφείμ» ούτε αναπέμποντας μαζί με αυτά τον θεολογικό ύμνο του αγιασμού του Κυρίου, και λέει ότι η αιτία της σιωπής του ήταν το ότι είχε «ακάθαρτα χείλη» εξαιτίας της συναναστροφής του με τον ασεβή λαό. «Ο ένας προς τον άλλον» φώναζε και «έκραζε» λέγοντας: «Άγιος, άγιος ο Κύριος Σαβαώθ, πλήρης είναι όλη η γη από τη δόξα του». Δεν έβγαζαν μόνο μία φωνή ούτε την ανέπεμπαν όλα μαζί ταυτόχρονα και από κοινού, αλλά «ο ένας προς τον άλλον», φανερώνοντας έτσι τον θαυμασμό του καθενός και την έκπληξη για εκείνο που έβλεπαν.

Και μάλιστα τα κατέπληττε υπερβολικά η κατάβαση της δόξας του Θεού Λόγου από τα υψηλότερα στα ταπεινά. Αυτό λοιπόν τους προκαλούσε μέγιστο θαυμασμό, ότι δηλαδή δεν ήταν μόνο ο ουρανός πλήρης από τη δόξα του, αλλά πλέον έφτανε και μέχρι τη γη, ώστε να πληρωθεί ολόκληρη η γη από τη δόξα του. Διότι αυτό αποτελεί υπερβολή φιλανθρωπίας Εκείνου που κάθεται μεν στον ύψιστο θρόνο, πληροί δε και τα επίγεια, μεταξύ των οποίων προηγουμένως, σύμφωνα με τα παλαιά, ο ναός στα Ιεροσόλυμα γέμιζε κατά τον καιρό της θέασης αυτών των πραγμάτων. Γι’ αυτό ελέχθη πιο πάνω: «και πλήρης ο οίκος της δόξης αυτού». Τα Σεραφείμ ανυμνώντας αναφωνούσαν, όχι μόνο γι' αυτό, αλλά και επειδή όλη η γη επρόκειτο να είναι πλήρης της δόξης του· διότι έχοντας πρόγνωση του μέλλοντος βρίσκονταν σε υπερβολικό θαυμασμό. Γεγονός που, ακολούθως προς τα προφητικά θεσπίσματα, εκπληρώθηκε μετά την έλευση του Σωτήρα μας στους ανθρώπους. Διότι έκτοτε πραγματικά έγινε γνωστός σε όλα τα έθνη και κηρύχθηκε σε όλη τη γη, όχι μόνο η γνώση, αλλά και η δόξα της περί αυτού θεολογίας. Επειδή δηλαδή έβλεπαν τη δόξα του να πρόκειται να εκλάμψει επί της γης και να μη ζημιώνεται καθόλου από τη γήινη και φθαρτή ουσία, εύλογα αναφωνούσαν το: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ», διακηρύσσοντας την αγιότητά του όχι μία φορά, αλλά πολλάκις, ή μάλλον για αναρίθμητες και άπειρες φορές και διαπαντός, κατεχόμενα από υπερβολική κατάπληξη.

Γι' αυτό «έκραζε ο ένας προς τον άλλον», φανερώνοντας ο καθένας στον πλησίον του τον δικό του θαυμασμό. «Και υψώθηκε το υπέρθυρο». Με αυτή τη «βοή το υπέρθυρο» του ναού «υψώθηκε, και ο οίκος γέμισε με καπνό», υπαινισσόμενος μυστικά ο λόγος ότι, ενώ «θα γέμιζε όλη η γη από τη δόξα του», ο ναός που βρισκόταν σε εκείνον τον τόπο επρόκειτο να απογυμνωθεί και, «αφού υψώθηκε το υπέρθυρο», επρόκειτο να εγκαταλειφθεί έρημος και να γίνει «πλήρης καπνού», παραδιδόμενος στη φωτιά· διότι ο καπνός είναι σημάδι φωτιάς. Υπαινίχθηκε, λοιπόν, μέσω αυτών ο λόγος τελικά τον εμπρησμό που κατέλαβε τον τόπο, μετά τον οποίο «γέμισε όλη η γη από τη δόξα» του Κυρίου· καθώς δεν υπήρχε πλέον μόνο ένας οίκος, αλλά αναρίθμητοι σε όλη την οικουμένη που ιδρύθηκαν και ήταν πολύ ανώτεροι από εκείνον. Ακολούθως προς τη βοή των «Σεραφείμ», ο προφήτης, βλέποντας αυτά, περιήλθε σε αγωνία, μήπως τυχόν καταστραφεί και ο ίδιος μαζί με το πλήθος του λαού· διότι αντιλήφθηκε ότι, ενώ προηγουμένως λεγόταν πως «ο οίκος είναι πλήρης από τη δόξα του Θεού», με τη βοή που ακολούθησε δεν ήταν πλέον πλήρης «δόξας», αλλά «καπνού».

Μετά δε την κάθαρση αυτών, ακολούθως αξιώνεται να ακούσει τη φωνή 〈Εκείνου που κάθεται επί του θρόνου〉, η οποία έλεγε: 〈Ποιον να αποστείλω,⌝ και ποιος θα πορευθεί προς τον λαό αυτόν;〉 ⌜Αυτή λοιπόν η φωνή, εκφερόμενη εμμέσως, δοκίμαζε την προθυμία του προφήτη, προκειμένου να αποκτήσει την αμοιβή της αγαθής του προαιρέσεως. Γι' αυτό δεν τον διέταξε με προστακτικό τρόπο να αναχωρήσει, αλλά ρωτούσε εμμέσως ποιος θα ήταν έτοιμος να πράξει αυτό.⌝ Εκείνος δε, απαντώντας με πολύ θάρρος, εφόσον 〈είχε καθαριστεί στα χείλη〉, είπε: 〈Ιδού εγώ είμαι· απόστειλέ με〉.

Ποιον λοιπόν είναι θεμιτό να πούμε ότι είδε ο προφήτης ως Κύριο, παρά εκείνον ο οποίος αποδείξαμε στα προηγούμενα ότι εμφανίστηκε και συνομίλησε με τους προπάτορες της εποχής του Αβραάμ; Διότι έχουμε ήδη διδαχθεί ότι αυτός είναι ταυτόχρονα Θεός και Κύριος, αλλά και άγγελος και αρχιστράτηγος της δυνάμεως του Κυρίου. Επειδή, λοιπόν, ο παρών λόγος πρόκειται να προφητεύσει την έλευσή του στους ανθρώπους, προθεωρεί τη θεϊκή του βασιλεία, για την οποία λέει ότι τον είδε «να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο». Και αυτός θα πρέπει να είναι ο θρόνος του, ο οποίος φανερώνεται και στον Ψαλμό «περί του Αγαπητού», σύμφωνα με το «ο θρόνος σου, ω Θεέ, είναι εις τον αιώνα του αιώνος», στον οποίο και ο Ύψιστος Ποιητής των πάντων, ο Θεός και Πατέρας του, τον προέτρεψε να καθίσει, ως Μονογενή και Αγαπητό του, λέγοντας: «Κάθισε εκ δεξιών μου, έως ότου θέσω τους εχθρούς σου υποπόδιο των ποδιών σου». Την ερμηνεία μας δε αυτή για τα χωρία επιβεβαιώνει ο ευαγγελιστής Ιωάννης, ο οποίος, παραθέτοντας τα προκείμενα λόγια του Ησαΐα, στα οποία είχε λεχθεί «διότι επωρώθη η καρδιά αυτού του λαού, και με τα αυτιά τους άκουσαν βαριά και έκλεισαν τα μάτια τους», προσθέτει μιλώντας για τον Χριστό: «Αυτά είπε ο Ησαΐας, όταν είδε τη δόξα του, και μαρτύρησε για αυτόν».

Ξεκάθαρα, λοιπόν, έχει εκπληρωθεί το «και στο όνομά του θα ελπίσουν τα έθνη»· διότι μόνο στο όνομα του σωτήρα μας Ιησού Χριστού ήλπισαν τα έθνη των Χριστιανών, φέροντας το όνομά του, ως πατέρα της ευσέβειας την οποία έχουν παραλάβει. Και πράγματι, έχει προαναγγελθεί ότι δεν έχει δοθεί σε άλλους «ως φως» παρά μόνο στα έθνη, και μέσω αυτού, σύμφωνα με την προφητεία, άνοιξαν τα μάτια των τυφλών που παλαιότερα είχαν πωρωμένη τη διάνοια (και όχι μόνο αυτών, αλλά και όσων είχαν βλάβη στο ίδιο τους το σώμα), και εκείνοι που ήταν δεμένοι με τα δεσμά και τις αλυσίδες των αμαρτιών και κυλιόνταν προηγουμένως στο σκοτάδι και την άγνοια της αληθινής ευσέβειας, αφού ελευθερώθηκαν από τις αμαρτίες μέσω αυτού, αξιώθηκαν το φως της γνώσης και την ελευθερία που προέρχεται από τον Θεό. Εάν δε και εσύ, με την ησυχία σου, εξετάσεις επιμελώς το κείμενο σε ακολουθία με όσα έχουν ερμηνευθεί, θα διαπιστώσεις ότι απολύτως κάθε τι που δηλώνεται μέσα από αυτό έχει εκπληρωθεί με ακρίβεια μόνο στο πρόσωπο του Κυρίου και σωτήρα μας. Από τον ίδιο. «Είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο», «και τα Σεραφείμ στέκονταν γύρω του». Έπειτα, προχωρώντας παρακάτω λέει: «Και άκουσα τη φωνή του Κυρίου να λέει: Ποιον να αποστείλω, και ποιος θα πορευτεί προς τον λαό αυτόν; Και είπα: Ιδού εγώ, απόστειλέ με. Και είπε: Πήγαινε και πες σε αυτόν τον λαό: Με την ακοή θα ακούσετε και δεν θα καταλάβετε, και βλέποντας θα βλέπετε και δεν θα αντιληφθείτε».

Παρατήρησε δε με ποιον τρόπο προσθέτει ο Ιωάννης, λέγοντας: «Αυτά είπε ο Ησαΐας, όταν είδε τη δόξα του, και μίλησε για αυτόν», υποδεικνύοντας ότι ο προφήτης είχε δει τον Χριστό και τη δόξα του Χριστού κατά την οπτασία στην οποία είπε: «Είδα τον Κύριο Σαβαώθ καθισμένο σε θρόνο ψηλό και υπερυψωμένο», και τα εξής.

Λόγος Θʹ. Απολογητικός προς τον πατέρα του, Γρηγόριο, με την παρουσία του Βασιλείου, όταν χειροτονήθηκε επίσκοπος Σασίμων. Αʹ. Πάλι έρχεται σε εμένα χρίσμα και Πνεύμα· και πάλι εγώ πορεύομαι πενθώντας και σκυθρωπάζοντας. Απορείτε ίσως· αλλά και ο Ησαΐας, προτού να δει τη δόξα του Κυρίου και τον θρόνο τον υψηλό και επηρμένο, και τα Σεραφείμ γύρω από Αυτόν, δεν λέγει τίποτε τέτοιο, ούτε δυσανασχετεί ούτε φοβάται. Αντιθέτως, καταφέρεται εναντίον του Ισραήλ, ενώ τον εαυτό του τον προφυλάσσει και τον εξαιρεί, σαν να μην είναι καθόλου υπαίτιος. Όταν όμως τα είδε αυτά, και άκουσε την άγια και μυστική φωνή, αποκτώντας βαθύτερη επίγνωση του εαυτού του, λέγει: «Ταλαίπωρος εγώ, διότι έχω συντριβεί», και όσα ακολουθούν στη φράση του, τα οποία παραλείπω για να αποφύγω εγώ τη βλασφημία. Βρίσκω επίσης τον Μανωέ, εκείνον τον παλαιό άνδρα στο βιβλίο των Κριτών, και αργότερα τον Πέτρο, το στήριγμα της Εκκλησίας· εκ των οποίων ο μεν πρώτος έλεγε: «Χαθήκαμε, γυναίκα μου, επειδή είδαμε τον Θεό», διότι αντίκρισε θέαμα ανώτερο από τη δική του φύση και δύναμη· ο δε δεύτερος, μη αντέχοντας την παρουσία και τη θαυματουργική ενέργεια του Σωτήρα, την οποία επέδειξε κατά την αλιεία σε όσους έπλεαν μαζί Του, αν και θαύμαζε, Τον παρακαλούσε να φύγει από το πλοίο, προσθέτοντας και την αιτία: ότι δηλαδή δεν ήταν άξιος θείας εμφάνισης και συναναστροφής.

ΙΔʹ. Και αυτό δεν θα το αμφισβητούσε κανείς από όσους έχουν ακούσει και γνωρίζουν, ότι ο Μωυσής, ενώ ήταν ακόμη άσημος για τους πολλούς και δεν θεωρούνταν ακόμη άξιος λόγου, καλείται από τη βάτο, η οποία καιγόταν αλλά δεν καταναλωνόταν, ή μάλλον από Εκείνον που εμφανιζόταν μέσα στη βάτο, και επιβεβαιώνεται με το πρώτο θαύμα· εκείνος ο Μωυσής, για χάρη του οποίου η θάλασσα σχίζεται, και πέφτει άρτος σαν βροχή, και η πέτρα αναβλύζει νερό, και τον οδηγούν ο στύλος της φωτιάς και η νεφέλη, που στέκονται μαζί, και η έκταση των χεριών του στήνει τρόπαιο και νικά πολλές μυριάδες, σχηματίζοντας τον σταυρό. Ο Ησαΐας δε, ο θεατής της δόξας του Θεού και των Σεραφείμ, και μετά από αυτόν ο Ιερεμίας, στον οποίο ανατέθηκε η μεγάλη εξουσία πάνω σε έθνη και βασιλιάδες· ο μεν πρώτος ακούει τη θεία φωνή και προκαθαίρεται για την προφητεία με τον αναμμένο άνθρακα, ο δε δεύτερος γνωρίζεται από τον Θεό πριν από τη διάπλασή του και αγιάζεται πριν από τη γέννησή του. Και ο Παύλος, ενώ ήταν ακόμη διώκτης, αυτός ο μέγας κήρυκας της αλήθειας, ο διδάσκαλος των εθνών στην πίστη, περιλάμπεται από φως και αναγνωρίζει τον Διωκόμενο, και του ανατίθεται η μεγάλη διακονία, και γεμίζει με το Ευαγγέλιο κάθε ακοή και διάνοια.

Τον Μανωέ τον κριτή παλαιότερα, και τον Πέτρο τον μαθητή αργότερα, πώς δεν τους θαύμασες; Τον μεν πρώτο, επειδή δεν άντεξε ούτε καν την όψη του Θεού που εμφανίστηκε, και γι' αυτό έλεγε: «Χαθήκαμε, γυναίκα, είδαμε τον Θεό»· διότι για τους ανθρώπους δεν είναι χωρητή ούτε καν η θεία εμφάνιση, πόσο μάλλον η θεία φύση. Τον δε δεύτερο, επειδή δεν δεχόταν στο πλοίο τον Χριστό που του εμφανίστηκε, και γι' αυτό τον παρακαλούσε να απομακρυνθεί. Και τούτο, μολονότι ο Πέτρος ήταν πιο θερμός από τους άλλους στην επίγνωση του Χριστού, και γι' αυτό μακαρίστηκε και του εμπιστεύθηκαν τα μέγιστα. Τι θα μπορούσες άραγε να πεις για τον Ησαΐα, και τον Ιεζεκιήλ, τον επόπτη των μεγίστων αποκαλύψεων, και τους υπόλοιπους προφήτες; Από τους οποίους ο μεν πρώτος είδε τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο δόξης, και να περιστοιχίζεται, να υμνείται και να καλύπτεται από τα εξαπτέρυγα Σεραφείμ, ενώ ο ίδιος καθαριζόταν με τον αναμμένο άνθρακα και προετοιμαζόταν για την προφητεία. Ο δε δεύτερος περιγράφει το όχημα του Θεού, τα Χερουβείμ, και τον θρόνο που βρίσκεται πάνω από αυτά, και το στερέωμα πάνω από αυτόν, και Εκείνον που εμφανιζόταν στο στερέωμα, καθώς και κάποιες φωνές, κινήσεις και πράξεις. Και αυτά, είτε ήταν κάποια ημερήσια οπτασία ορατή μόνο στους αγίους, είτε αληθινό νυχτερινό όραμα, είτε αποτύπωση στο ηγεμονικό της ψυχής που ερχόταν σε επαφή με τα μελλοντικά σαν να ήταν παρόντα, είτε κάποιο άλλο απόρρητο είδος προφητείας, δεν μπορώ να το πω· το γνωρίζει όμως ο Θεός των προφητών, και εκείνοι στους οποίους ενεργούνται τα τοιαύτα.

Διότι έτσι ρητά αποδίδει στο Άγιο Πνεύμα τη γέννηση των τέκνων του Θεού, λέγοντας ότι, όπως ακριβώς εκείνο που έχει γεννηθεί από τη σάρκα είναι σάρκα, έτσι και εκείνο που έχει γεννηθεί από το Πνεύμα είναι πνεύμα. Όσοι δε γεννήθηκαν από το Πνεύμα, ονομάστηκαν τέκνα Θεού. Έτσι και όταν ο Κύριος, μέσω του εμφυσήματος, έδωσε στους μαθητές το Άγιο Πνεύμα, ο Ιωάννης λέει: «Από το πλήρωμά του εμείς όλοι λάβαμε». Ο δε μέγας Παύλος διαβεβαιώνει ότι σε αυτόν κατοικεί το πλήρωμα της θεότητας· αλλά και επιπλέον, μέσω του προφήτη Ησαΐα, σχετικά με τη θεοφάνεια που του συνέβη, όταν είδε εκείνον που καθόταν σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, η μεν αρχαιότερη παράδοση λέει ότι αυτός που εμφανίστηκε είναι ο Πατέρας, ο δε ευαγγελιστής Ιωάννης αποδίδει την προφητεία στον Κύριο, λέγοντας σχετικά με τους Ιουδαίους που δεν πίστεψαν στα λόγια που ειπώθηκαν στον προφήτη για τον Κύριο, ότι: «Αυτά είπε ο Ησαΐας, όταν είδε τη δόξα του και μίλησε γι' αυτόν».

Του ιδίου εις την Υπαπαντήν του Κυρίου, και εις την Θεοτόκον, και εις τον δίκαιον Συμεώνα. Εκείνος που υψώνεται στα μεσούρανα με τον στοχασμό των επουρανίων, εκείνος που πετάει ψηλά με την περιφρόνηση των επιγείων, ο Παύλος, ο θεόληπτος νους, η χριστοκίνητη γλώσσα, η ωραιότατη γραφίδα του οξυγράφου γραμματέως, που καλλιγράφησε για την Εκκλησία τα δόγματα της αλήθειας, το θεοχάλκευτο βέλος στο χέρι του Δυνατού, που κατάφερε καίριο πλήγμα στην καρδιά του κοσμοκράτορα του σκότους, η αστραπή που έλαμψε από την Ιερουσαλήμ και περίγυρα μέχρι το Ιλλυρικό, ή μάλλον μέχρι τα πέρατα της γης, η διαυγέστατη και μεγαλόφωνη φωνή της θείας βροντής μέσα στον μυστικό τροχό του Ευαγγελίου, το οποίο κύλησε σε όλη την οικουμένη· αυτός, μιλώντας σαν από τα ίδια τα άδυτα του παραδείσου, όπου έγινε αυτήκοος μάρτυρας άρρητων ρημάτων· ή μάλλον σαν από τον ίδιο τον υψηλό και επηρμένο θρόνο της δόξας, όπου παρίσταται· ετοιμάζοντας έντιμη προπομπή για την παρούσα αγία και Δεσποτική εορτή, προς υποδοχή του Βασιλέως της δόξης· σαν μια μυστικότατη σύγκλητο, προετοιμάζει τον λαό της Εκκλησίας, το βασίλειο ιεράτευμα, παρατεταγμένο κατά κάποιον τρόπο σε σειρές, διατάσσοντας την τάξη, τον ρυθμό και την αρμονία της ευπρεπούς πολιτείας, και λέει: Αδελφοί, μην γίνεστε παιδιά στη σκέψη, αλλά να είστε νήπια ως προς την κακία· στη δε σκέψη να γίνεστε τέλειοι.

Ίσως δε πει κάποιος ότι και η οπτασία του Ησαΐα έχει κάποια σχέση με τα προκείμενα χωρία· εννοώ εκείνη την οπτασία, όταν, μετά τον θάνατο του λεπρού βασιλιά, αναφέρει ότι είδε αυτόν που καθόταν μεγαλοπρεπώς πάνω στον υψηλό και επηρμένο θρόνο, του οποίου το σχήμα, το είδος και το μέγεθος δεν μπόρεσε να τα συλλάβει ώστε να τα δει (διότι οπωσδήποτε θα τα έλεγε, εάν τα είχε συλλάβει, όπως ακριβώς έπραξε και με τα άλλα που είδε, όταν μέτρησε τις πτέρυγες και διηγήθηκε τη στάση και την πτήση τους), αλλά αναφέρει ότι άκουσε μόνο φωνή, όταν υψώθηκε το υπέρθυρο από την υμνωδία των Σεραφείμ και ο οίκος γέμισε με καπνό, και μέσω ενός από τα Σεραφείμ ετέθη στο στόμα του προφήτη ένας διάπυρος άνθρακας. Με την πράξη δε αυτή δεν καθαρίζονται μόνο τα χείλη, αλλά και η ακοή του, για να υποδεχθεί τον λόγο. Διότι, όπως ακριβώς εδώ η νύμφη λέει ότι κτυπήθηκε και τραυματίστηκε από τους φύλακες και έτσι απογυμνώθηκε από το περιτύλιγμα του θερίστρου της, έτσι και εκεί, αντί για το θέριστρο υψώνεται το υπέρθυρο, ώστε να καταστεί σε αυτόν ανεμπόδιστη η θεωρία των όσων βρίσκονταν στα άδυτα· αντί δε για τους φύλακες κατονομάζονται τα Σεραφείμ, αντί για τη ράβδο ο άνθρακας, και αντί για την πληγή η καύση. Το κοινό δε αποτέλεσμα, τόσο για τη νύμφη όσο και για την ψυχή του προφήτη, είναι η καθαρότητα.

Έχει και εκείνος, σύμφωνα με τον λόγο του αποστόλου, αρχές και εξουσίες και δυνάμεις, οι οποίες καταργούνται όταν το κακό πρόκειται να εξαφανιστεί στην ανυπαρξία («Διότι όταν», λέει, «καταργήσει κάθε αρχή και εξουσία και δύναμη»). Ο προφήτης βλέπει τον Βασιλέα της δόξης να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο. Και εκείνος υπόσχεται ότι θα τοποθετήσει τον δικό του θρόνο πάνω από τα άστρα, ώστε να γίνει όμοιος με τον Ύψιστο. Ο Δεσπότης των πάντων έχει σκεύη εκλογής στον μεγάλο Του οίκο. Έχει και εκείνος σκεύη οργής, τα οποία είναι καταρτισμένα για την απώλεια. Πάλι, ο Κύριος των αγγέλων χορηγεί, μέσω αγγέλων, ζωή και ειρήνη στους άξιους. Και εκείνος αποστέλλει θυμό και οργή και θλίψη μέσω των πονηρών αγγέλων. Και τι χρειάζεται να αναφέρουμε το καθένα ξεχωριστά, με τα οποία ο αντικείμενος εγείρεται αντίθετα προς τη φύση του Αγαθού; Επειδή, λοιπόν, ως προς τα αισθητά το όρος Λίβανος αποτελεί ένα περιφανές θέαμα, όντας από παντού σκεπασμένο και βαθύσκιωτο από τους ψηλούς κέδρους, για τον λόγο αυτό το όρος μερίζεται από τη Γραφή προς τις αντίθετες έννοιες μέσω των φαινομενικών υποδειγμάτων, λαμβανόμενο με τον κατάλληλο τρόπο για καθεμία από τις δύο περιπτώσεις.

Αλλά αυτά μεν καθιστούν ολοφάνερο τον έπαινο για το κάλλος της νύμφης, ο οποίος ολοκληρώνεται με τη σύγκριση προς την Ευδοκία και την Ιερουσαλήμ. Δεν αμφιβάλλουμε δε ότι ο επόμενος λόγος αποτελεί εγκώμιο της νύμφης, όμως το βαθύτερο νόημα, σύμφωνα με το οποίο σεμνύνεται με τέτοιον έπαινο εκείνη που αξιώθηκε αυτής της ευφημίας, δεν είναι δυνατόν να το κατανοήσει κανείς επιφανειακά. Διότι η φράση αναφέρει τα εξής: «Θάμβος ὡς τεταγμέναι». Ίσως, βέβαια, κάποιος που ακολουθεί όσα εξετάστηκαν προηγουμένως να υποστήριζε ότι η νύμφη μεγαλύνεται από τον λόγο μέσω των επαίνων εξαιτίας της σύγκρισής της με την υπερκόσμια φύση. Διότι εκεί βρίσκονται οι παρατεταγμένες [δυνάμεις], όπου οι μεν Εξουσίες διαρκώς ασκούν την εξουσία τους, οι Κυριότητες κυριαρχούν απόλυτα, οι Θρόνοι στέκονται σταθεροί, οι Αρχές παραμένουν αδούλωτες, οι Δυνάμεις ευλογούν αδιαλείπτως τον Θεό, η πτήση των Σεραφείμ δεν σταματά και η στάση τους δεν μεταβάλλεται, τα Χερουβείμ δεν παύουν να βαστάζουν τον υψηλό και επηρμένο θρόνο, και οι λειτουργοί δεν σταματούν ποτέ να εκτελούν το έργο τους και να υπακούουν στους λόγους Του.

Διότι, εάν κάποιος εξέλαμβανε την κατ' οικονομίαν εμφάνιση του Μονογενούς Υιού του Θεού διά της σαρκός ως αφορμή για την κατασκευή ενός έτερου υιού, αυτός, απαριθμώντας όλες τις θεοφάνειες που έγιναν στους αγίους, τόσο εκείνες πριν από την κατά σάρκα φανέρωση του Μονογενούς Υιού του Θεού όσο και αυτές που έγιναν πάλι αργότερα στους αξίους, θα κατέληγε να κατασκευάσει ένα πλήθος υιών, ανάλογα με τον αριθμό των θεϊκών εμφανίσεων. Έτσι, γι' αυτόν θα ήταν ένας υιός αυτός που αποκαλύφθηκε στον Αβραάμ, και έτερος αυτός που εμφανίστηκε στον Ισαάκ· και άλλος αυτός που συμπαραστάθηκε στον Ιακώβ· και άλλος αυτός που φάνηκε στον Μωυσή σε διάφορες εμφανίσεις: μέσα στο φως, στον γνόφο, στον στύλο της νεφέλης, στην ενώπιος ενωπίω όραση, στα οπίσθια μέρη. Άλλος πάλι υιός θα ήταν αυτός που παρατάχθηκε στο πλευρό του διαδόχου του Μωυσή· και αυτός που αποκαλύφθηκε στον Ιώβ μέσα από τη λαίλαπα· και αυτός που φάνηκε στον Ησαΐα πάνω στον υψηλό θρόνο· και αυτός που περιγράφηκε στον λόγο του Ιεζεκιήλ με ανθρώπινο σχήμα· και έπειτα από αυτά, αυτός που καταύγασε σαν αστραπή μέσα στο φως τον Παύλο· και πριν από αυτό, αυτός που φάνηκε πάνω στο όρος στον Πέτρο και τη συνοδεία του μέσα σε υψηλότερη δόξα. Εάν όμως αυτό είναι άτοπο και παντελώς ασεβές, το να καταμερίζει δηλαδή κανείς τις ποικίλες θεοφάνειες του Μονογενούς σε έναν αριθμό πολλών υιών, εξίσου άτοπο είναι και το να καθιστά κανείς την διά της σαρκός εμφάνιση αφορμή για την κατασκευή ενός έτερου υιού.

Ως προς αυτήν τη χάρη και τη λαμπρότητα και την ένωση με τον Θεό, οι άγγελοι υπερτερούν των ανθρώπων. Γι' αυτό οι νοερές δυνάμεις και τα λειτουργικά πνεύματα είναι δεύτερες λαμπρότητες, λειτουργοί της άνω λαμπρότητας, και δεύτερα φώτα, απαυγάσματα του πρώτου φωτός. Είναι η πρώτη φωτεινή φύση μετά την Πρώτη, επειδή φωτίζονται από Εκείνην. Και ο άγγελος είναι ένα δεύτερο φως, κάποια απορροή ή μετοχή του πρώτου φωτός. Και οι θείοι νόες κινούμενοι κυκλικά ενώνονται με τις άναρχες και ατελεύτητες ελλάμψεις του Καλού και Αγαθού. Διότι για τα αΐδια όντα ο ίδιος ο Θεός είναι το φως, και τίποτε άλλο. Και ό,τι είναι ο ήλιος για τα αισθητά, αυτό είναι ο Θεός για τα νοητά, και Αυτός είναι το πρώτο και ακρότατο φως που φωτίζει κάθε λογική φύση. Και αν ακούσεις τον προφήτη να λέει, όπως σημειώνει ο πατήρ Χρυσόστομος, «είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο», μην υποθέσεις πως είδε εκείνη την ουσία, αλλά τη συγκατάβαση, και μάλιστα αυτήν πολύ πιο αμυδρά από ό,τι οι άνω δυνάμεις.

Κεφάλαιο 15. Ότι διαβάλλει και το μυστήριο της ενανθρωπήσεως του Κυρίου λέγοντας ότι το σώμα του Χριστού είναι σύμβολο εκείνου του φωτός, όπως η περιστερά που είδε ο Βαπτιστής ήταν σύμβολο του Πνεύματος, και στο οποίο (δείχνεται) ότι είναι λόγια πίστεως και όχι αποδείξεως όσα λέγονται από εμάς τόσο για τα προφητικά οράματα όσο και για το θείο φως. Και γιατί προβάλλεις τη μορφή των γλωσσών και της περιστεράς εναντίον της λαμπρότητας της θείας φύσεως; Διότι κανείς δεν θεολόγησε ούτε διανοήθηκε ότι το Άγιο Πνεύμα κατέχει αιώνια τέτοια μορφή. «Άναρχα», λέει, «ο Υιός έχοντας γεννηθεί από τον Πατέρα, κατέχει άναρχα τη φυσική ακτίνα της θεότητας, χωρίς να προσλαμβάνει εκ των υστέρων την ύπαρξη ούτε την ίδια τη δόξα· και η δόξα της θεότητας γίνεται και δόξα του σώματος». «Πώς λοιπόν ο μεν Ησαΐας είδε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, ο Ιεζεκιήλ άρματα, και ο Βαπτιστής το ίδιο το Πνεύμα με μορφή περιστεράς;», θα μπορούσες να πεις. Εμείς όμως μάλλον θα ρωτήσουμε εσένα, που προηγουμένως αποφάνθηκες ότι κάθε αισθητή φωτοφάνεια είναι οπωσδήποτε πλάνη και κάθε τι που εμφανίζεται με σχήμα είναι κακοτεχνία του εχθρού, πώς οι προφήτες και οι άνθρωποι της χάριτος είδαν μέσα σε σχήματα και τύπους, όπως ακριβώς και εσύ τώρα πάλι ομολόγησες;

Αυτόν τον θρόνο έβλεπε και ο Ησαΐας ανάμεσα σε εκείνο τον χορό των Χερουβίμ και τον ονόμαζε υψηλό και επηρμένο, υποδηλώνοντας την υπεροχή της Θεομήτορος έναντι των ουρανίων δυνάμεων. Γι' αυτόν τον λόγο εισάγει και τους ίδιους τους αγγέλους να δοξάζουν τον Θεό εξαιτίας της και να λένε: «ευλογημένη η δόξα του Κυρίου από τον τόπο του». Ο δε πατριάρχης Ιακώβ, έχοντας δει αυτόν τον θρόνο αινιγματικά, είπε: «Πόσο φοβερός είναι ο τόπος αυτός· δεν είναι παρά οίκος Θεού, και αυτή είναι η πύλη του ουρανού». Ο Δαβίδ πάλι, έχοντας ενώσει με τον εαυτό του τα πλήθη των σεσωσμένων, και χρησιμοποιώντας, σαν άλλες χορδές ή διαφορετικούς φθόγγους, εκείνους που από διαφορετικά γένη εναρμονίστηκαν σε μία πίστη μέσω αυτής της Αειπαρθένου, ανακρούει το παναρμόνιο μέλος προς ύμνο της, λέγοντας: «Θα θυμάμαι το όνομά σου σε κάθε γενεά και γενεά· γι' αυτό οι λαοί θα σε δοξολογούν στον αιώνα, και στον αιώνα του αιώνος».

Αυτόν τον θρόνο έβλεπε και ο Ησαΐας ανάμεσα σε εκείνον τον χερουβικό και έλεγε «υψηλό και επηρμένο», φανερώνοντας πως η Θεομήτωρ έχει ανυψωθεί πάνω από τις ουράνιες δυνάμεις. Διότι, έστω κι αν αμέσως μετά από αυτήν έλαβε τη δεύτερη θέση τώρα ο ανώτατος διάκοσμος των υπερκόσμιων ιεραρχιών, εντούτοις ως προς τον λόγο της αξίας κάθε άλλο παρά δεύτερη θέση έχει· διότι τότε θα ήταν απλώς συγκριτικά μικρότεροι, και εκείνη μεγαλύτερή τους κατά ένα μικρό μέτρο· ενώ στην πραγματικότητα διαφέρει σε υπερβολικό βαθμό. Όπως λοιπόν μετά τον δίσκο του ήλιου δεν έχουμε να επιδείξουμε κανέναν άλλο φωστήρα δεύτερο ως προς την αφθονία του φωτός παρά μόνο τη σελήνη, αν και η λάμψη της είναι πολλοστημόριο, με τον ίδιο τρόπο νομίζω και μετά τη μητέρα του Θεού δεν μπορούμε να νοήσουμε κανέναν άλλο ανάμεσα στα θεοφεγγή όντα ως δεύτερο, παρά μόνο τα Σεραφίμ. Αλλά σε όσους εξετάζουν με ακρίβεια τα της αξίας, μόλις και μετά βίας θα φανούν ως πολλοστημόριο, σαν κάποια λαμπάδα μπροστά σε περίλαμπρο πυρσό. Γι' αυτό και ο προφήτης παρουσιάζει αυτούς τους αγγέλους να δοξάζουν τον Θεό από αυτήν και να λένε «Ευλογημένη η δόξα του Κυρίου από τον θρόνο του».

«και κατά του Υιού». Ετοιμάζοντας για τον Πέτρο την υπηρέτρια τη θυρωρό· διότι και αυτός είχε εκλεγεί από τη συναγωγή των Ιουδαίων. «Αυτά έπραξες». Έδειξα μακροθυμία και περίμενα τη μετάνοιά σου, αλλά εσύ δεν μετανόησες (αυτοί δεν μετανόησαν). «Υπέθεσες». Διότι έτσι νόμισαν οι Ιουδαίοι, ότι είμαι όμοιός σας (όμοιός σου), ένας απλός άνθρωπος, που δεν μπορεί να σας (σου) ανταποδώσει σύμφωνα με τα έργα σας (σου). «Θα σε ελέγξω». Τότε, όταν τα πάντα θα είναι γυμνά και φανερά, όταν δουν τον Χριστό, τον οποίο οι ίδιοι εξουθένωσαν, να κάθεται σε θρόνο υψηλό και επηρμένο και να κρίνει ζώντες και νεκρούς· τότε οι Ιουδαίοι, βλέποντάς τον, ελέγχονται και κατακρίνονται. «Κατανοήστε, λοιπόν, αυτά». Οι υπερήφανοι και οι άρπαγες, οι πλεονέκτες και οι κακόπιστοι κατανοήστε ότι θα υπάρξει κρίση τότε. «Μήπως αρπάξει». Δηλαδή, μήπως προφτάσει ο θάνατος και δεν υπάρχει κανείς για να σας λυτρώσει, και τι θα κάνουν οι αμετανόητοι εκείνη την ώρα; «Θυσία αινέσεως». Τη θυσία την οποία Αυτός εγκαινίασε για εμάς, ζωντανή και αναίμακτη με αίνο και δοξολογία· διότι μόνο σε αυτήν ευαρεστείται ο Θεός. «Και εκεί υπάρχει οδός». Διότι σε αυτήν ακριβώς την αναίμακτη θυσία υποδείχθηκε σε εμάς η οδός της αιώνιας ζωής, η σωτήρια.

Διάψαλμα: μετάθεση της προφητείας. [Είτε αλλαγή προσώπου είτε μεταβολή νοήματος είτε με άλλον τρόπο απαλλαγή. Ή το διάψαλμα είναι εναλλαγή μουσικού μέλους ή ρυθμού ύστερα από προτροπή, ή εναλλαγή νοήματος. Το διάψαλμα έγραψαν οι ερμηνευτές άρχοντες, που εκλέχθηκαν από τον βασιλιά Δαβίδ από τη φυλή Λευί, ο Ασάφ ο γιος του Κορέ, ο Αιμάν, ο Αιθάμ και ο Ιδιθούμ.] «Εξομολογήσονται»: Οι νοητοί, που είναι οι απόστολοι και όσοι έχουν ουράνιο βίο, αυτοί εξαγγέλλουν τα θαυμάσια του Κυρίου (Θεού). «Και την αλήθειαν»: Στην παγκόσμια σύνοδο· διότι αυτή είναι αληθινά η μεγάλη Εκκλησία και το σύστημα των αγίων. «Ότι τις εν νεφέλαις»: Διότι ποιος, έχοντας αποκτήσει βίο ίσο με τις νεφέλες, θα βρεθεί ίσος με τον Κύριο; «Και τις ομοιωθήσεται»: Διότι ποιος από τους αγίους, που αξιώνονται την υιοθεσία, θα μπορέσει να βρεθεί όμοιος με τον Θεό; «Ο Θεός»: Διότι σφόδρα δοξάζεται ο Θεός, όταν οι άγιοι στοχάζονται περί αυτού και περί της αιώνιας ζωής. «Μέγας και φοβερός»: Προπάντων κατά την ημέρα εκείνη, όταν καθίσει επί θρόνου υψηλού και επηρμένου, καθώς έχει γραφεί. Διότι όλος ο κόσμος τότε θα απλώνεται γύρω του με φόβο και τρόμο. «Κύριε ο Θεός»: Τότε θα βοήσουν όλοι οι άγιοι, δοξάζοντας τη δύναμή του. «Δυνατός ει»: Διότι τότε θα γνωρίσουν όλες οι φυλές της γης την ακατάληπτη δύναμη του Χριστού, και γύρω από αυτόν υπάρχει η αλήθεια· διότι ο Θεός είναι απροσωπόληπτος.

Κεφάλαιο 9. Όραμα της δόξας του Θεού και της στάσης καθώς και της υμνωδίας των Σεραφείμ· και χειροτονία του προφήτη που στάλθηκε για να κατηγορήσει τους Ιουδαίους και να κηρύξει όσα επρόκειτο να υποστούν από υπακοή. Και έγινε... είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο ψηλό και υπερυψωμένο, και ο οίκος ήταν γεμάτος από τη δόξα του. Και Σεραφείμ στέκονταν γύρω του, έξι φτερούγες είχε το ένα και έξι φτερούγες το άλλο· και με τις δύο σκέπαζαν το πρόσωπο, με τις δύο σκέπαζαν τα πόδια και με τις δύο πετούσαν. Και έκραζαν το ένα προς το άλλο και έλεγαν: Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ... και σείστηκε το ανώφλι από τη φωνή με την οποία έκραζαν, και ο οίκος γέμισε καπνό. Και είπα: Ω, ταλαίπωρος εγώ, διότι έχω συντριβεί, επειδή όντας άνθρωπος και έχοντας ακάθαρτα χείλη, κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη, και με τα μάτια μου είδα τον Βασιλιά, τον Κύριο Σαβαώθ. Και στάλθηκε σε μένα ένα από τα Σεραφείμ, και στο χέρι του είχε αναμμένο άνθρακα που είχε πάρει με τη λαβίδα από το θυσιαστήριο, και άγγιξε το στόμα μου και είπε: Ιδού, αυτό άγγιξε τα χείλη σου και θα αφαιρέσει τις ανομίες σου... Και άκουσα τη φωνή του Κυρίου να λέει: Ποιον να αποστείλω, και ποιος θα πορευτεί προς τον λαό αυτόν;... Και είπε: Πορεύσου και πες στον λαό αυτόν: Ακούγοντας θα ακούσετε και δεν θα κατανοήσετε, και βλέποντας θα δείτε και δεν θα αντιληφθείτε.

Αλλά τι να πω, ή τι να λαλήσω; Διότι με εκπλήσσει το θαύμα. Ο Παλαιός των ημερών έγινε παιδί, αυτός που κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο τοποθετείται μέσα σε φάτνη, ο αναφής και απλός και ασύνθετος και ασώματος τυλίγεται από ανθρώπινα χέρια, αυτός που διασπά τα δεσμά της αμαρτίας περιβάλλεται με σπάργανα, επειδή αυτό επιθυμεί. Διότι θέλει να μεταβάλει την ατιμία σε τιμή, να ντύσει την αδοξία με δόξα, και το έσχατο όριο της ύβρεως να το αναδείξει ως τρόπο αρετής. Γι' αυτό τον λόγο αναλαμβάνει το δικό μου σώμα, για να μπορέσω εγώ να χωρέσω τον δικό του Λόγο· και παίρνοντας τη δική μου σάρκα, μου δίνει το δικό του Πνεύμα, ώστε δίνοντας και λαμβάνοντας να μου εξασφαλίσει θησαυρό ζωής.

Έπαινος προς εκείνους που προσήλθαν στην εκκλησία, και περί της ευταξίας στις δοξολογίες, και στο χωρίο: «Είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο». Βλέπω ότι επιδεικνύετε μεγάλο ζήλο στο να κάνετε πράξη τα όσα σας είπαμε προηγουμένως. Γι' αυτό, λοιπόν, άοκνα σπέρνω κι εγώ τους σπόρους της διδασκαλίας, τρεφόμενος από αυτό με αγαθές ελπίδες. Διότι και ο γεωργός, όταν σπέρνει με κόπο τους σπόρους, αντικρίζοντας έπειτα τη γη να καρποφορεί και τα σπαρτά να φουντώνουν, λησμονεί τους προηγούμενους κόπους και παρακινείται για την επόμενη εργασία και φροντίδα από το προσδοκώμενο κέρδος.

Πώς; Άκουσε τι λέει ο προφήτης: «Είδα τον Κύριο καθήμενο επί θρόνου υψηλού και επηρμένου.» Για ποιον λόγο, αφού ανέφερε το «υψηλό», πρόσθεσε και το «επηρμένο»; Μήπως δεν αρκούσε το «υψηλό» για να δηλώσει ολόκληρη την ουσία του πράγματος και να αναδείξει την υπέρτατη υπεροχή της αξίας του; Γιατί λοιπόν προσέθεσε το «επηρμένο»; Για να καταδείξει το ακατάληπτο της καθέδρας. Επειδή, για εμάς, η λέξη «υψηλό» παρέχει κάποια έννοια σύγκρισης ως προς τα χαμηλά και ταπεινότερα (όπως, για παράδειγμα, υψηλά είναι τα βουνά σε σχέση με τις πεδιάδες και τα κοιλώματα της γης, υψηλός είναι και ο ουρανός που έχει υψωθεί πάνω από όλα τα γήινα), ενώ το «επηρμένο» και απόλυτα εξυψωμένο ανήκει μόνο σε εκείνη την ακατάληπτη φύση, την οποία είναι αδύνατον ούτε να κατανοήσουμε ούτε να ερμηνεύσουμε. Γι' αυτό λέει: «Είδα τον Κύριο καθήμενο επί θρόνου υψηλού και επηρμένου.» Και τι άλλο είδες, ω προφήτη; Τι αντίκρισες γύρω από αυτόν; «Και τα Σεραφείμ στέκονταν», λέει, «γύρω του.» Τι έκαναν, πες μου, και τι έλεγαν; Ποια παρρησία απολάμβαναν; Καμία απολύτως παρρησία, λέει, αλλά ήταν γεμάτα από φόβο και κατάπληξη, και με την ίδια τη στάση τους φανέρωναν το ανέκφραστο δέος. «Διότι με τις δύο πτέρυγες κατακάλυπταν τα πρόσωπα», αφενός υψώνοντας τείχος απέναντι στην ακτίνα που εξέπεμπε ο θρόνος, επειδή δεν μπορούσαν να αντέξουν την αβάσταχτη δόξα της, και αφετέρου για να υποδείξουν την προσήκουσα ευλάβεια, την οποία τρέφουν προς τον Δεσπότη.

Εις το προφητικό ρητό: «Και εγένετο το έτος κατά το οποίο απέθανε ο βασιλεύς Οζίας, [είδον τον Κύριον καθήμενον επί θρόνου υψηλού και επηρμένου]», και ότι δεν πρέπει να παραβλέπουμε ούτε τον χρόνο ούτε ένα γράμμα των [θείων] Γραφών. Χαίρομαι βέβαια βλέποντάς σας να προστρέχετε για την ακρόαση των θείων λογίων, [και αυτό το θεωρώ ως μέγιστη απόδειξη της κατά Θεόν προκοπής σας]. Διότι, όπως ακριβώς το να πεινά κανείς είναι σημάδι σωματικής ευεξίας, έτσι και το να αγαπά τους θείους λόγους είναι σημάδι ψυχικής υγείας. Χαίρομαι λοιπόν για αυτό· φοβάμαι όμως μήπως δεν μπορέσω να σας προσφέρω κάτι αντάξιο αυτής της επιθυμίας σας. Κάπως έτσι πονάει και η φιλόστοργη μητέρα, όταν, έχοντας βρέφος που θηλάζει, δεν μπορεί να του προσφέρει άφθονες τις πηγές του γάλακτος· αλλά παρόλα αυτά, έστω και με έλλειψη, του προσφέρει τον μαστό, και εκείνο, αφού τον πάρει, τον τραβά και τον τεντώνει, και θερμαίνοντας με το στόμα του την παγωμένη θηλή, αντλεί περισσότερη τροφή από αυτή που υπάρχει. Η δε μητέρα πονάει καθώς τεντώνονται οι μαστοί της, αλλά δεν αποδιώχνει το παιδί· διότι είναι μητέρα, και θα χαιρόταν να υποστεί τα πάντα μάλλον παρά να λυπήσει το παιδί που γέννησε. Εάν λοιπόν οι μητέρες είναι τόσο φιλόστοργες απέναντι στα παιδιά τους, πολύ περισσότερο εμείς πρέπει να έχουμε τέτοια διάθεση απέναντι στη δική σας αγάπη. Διότι οι ωδίνες του Πνεύματος είναι πιο θερμές από εκείνες της φύσεως.

Αλλά προσέχετε με ακρίβεια· διότι η ανάγνωση των Γραφών είναι άνοιγμα των ουρανών. «Και συνέβη το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας, να δω τον Κύριο καθήμενο σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο». Είδες τη φιλοφροσύνη του ευγνώμονος δούλου; Αμέσως μας εισήγαγε δίπλα στον βασιλικό θρόνο, χωρίς προηγουμένως να μας περιφέρει μέσα από μακριές εισόδους, αλλά άνοιξε αμέσως τις πύλες, και μας έδειξε τον βασιλιά να κάθεται ακριβώς απέναντι. «Και τα Σεραφείμ», λέει, «στέκονταν ολόγυρά του· έξι πτέρυγες είχε το καθένα· και με τις δύο μεν κατασκέπαζαν τα πρόσωπά τους, με τις δύο τα πόδια τους, και με τις δύο πετούσαν, και αναφωνούσαν το ένα προς το άλλο και έλεγαν: Άγιος, άγιος, άγιος, ο Κύριος Σαβαώθ». Πράγματι άγιος, διότι αξίωσε την ανθρώπινη φύση μας τόσων και τέτοιου μεγέθους μυστηρίων, διότι μας έκανε κοινωνούς σε τέτοια απόρρητα μυστήρια. Ιερή φρίκη και τρόμος με κατέλαβε στο μέσον αυτής της ωδής. Και τι το θαυμαστό, εάν κατέλαβε εμένα τον πήλινο και πλασμένο από το χώμα της γης, όταν και τις ίδιες τις άνω δυνάμεις τις διακατέχει διαπαντός μέγιστο δέος;

Φρίξε, ουρανέ, και εκπλήξου, γη· διότι αυτά τα τολμήματα είναι μεγαλύτερα από εκείνα. Διότι τις ασέβειες που διέπρατταν εκείνοι τότε, τις διαπράττουν και αυτοί τώρα. Επειδή προσκυνούν την κτίση με τον ίδιο τρόπο· αυτό όμως που επινόησαν αυτοί τώρα, κανείς από τους ανθρώπους εκείνης της εποχής δεν τόλμησε ούτε να το πει ούτε να το ακούσει. Τι λες; Ήταν συγκατάβαση αυτό που φαινόταν; Ναι, αλλά συγκατάβαση του Θεού. Διότι, εάν ο Δανιήλ, που είχε μεγάλη παρρησία προς τον Θεό, δεν άντεξε να δει άγγελο να συγκαταβαίνει σε αυτόν, αλλά έπεσε και κειτόταν πρηνής, καθώς λύθηκαν οι αρθρώσεις του σώματός του, τι το θαυμαστό υπάρχει εάν τα Σεραφείμ εξεπλάγησαν, μη αντέχοντας να αντικρίσουν εκείνη τη δόξα; Επειδή δεν είναι τόσο μεγάλη η διαφορά μεταξύ του Δανιήλ και του αγγέλου, όσο είναι μεταξύ του Θεού και εκείνων των δυνάμεων. Αλλά, για να μην οδηγήσουμε τις ψυχές σας σε θάμβος μένοντας περισσότερο σε αυτά τα θαύματα, εμπρός ας επιστρέψουμε στην αρχή της ιστορίας, προσφέροντάς σας ψυχική ωφέλεια με πιο απλές διηγήσεις. «Και συνέβη τη χρονιά που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας.» Αξίζει πρώτα να εξετάσουμε για ποιον λόγο ο προφήτης μάς επισημαίνει τον χρόνο· διότι δεν το κάνει αυτό ούτε απλώς ούτε τυχαία. Διότι τα στόματα των προφητών είναι στόμα του Θεού· και ένα τέτοιο στόμα δεν θα έλεγε τίποτα επιπόλαια. Ας μην τα ακούμε, λοιπόν, ούτε και εμείς επιπόλαια.

Στο ρητό του προφήτη Ησαΐα που λέει: «Το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας, είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο ψηλό και υπερυψωμένο», και έπαινος για την πόλη της Αντιόχειας, καθώς και θεόπνευστη απόδειξη εναντίον εκείνων που εμποδίζουν τον γάμο. Λαμπρό έγινε για εμάς σήμερα το ακροατήριο και χαρμόσυνη η σύναξη. Ποια άραγε να είναι η αιτία; Ο σημερινός θερισμός είναι καρπός των χθεσινών σπόρων. Χθες φυτέψαμε και σήμερα τρυγάμε. Διότι δεν καλλιεργούμε άψυχη γη, ώστε να καθυστερεί να αποδώσει, αλλά λογικές ψυχές. Δεν είναι η φύση που αργοπορεί, αλλά η χάρη που επιταχύνει. Εύτακτος είναι ο λαός μας, φιλήκοο το πλήθος. Χθες κλήθηκαν και σήμερα στεφανώνονται. Η σημερινή υπακοή είναι καρπός της χθεσινής προτροπής. Γι' αυτό και εμείς με προθυμία ρίχνουμε τους σπόρους, διότι βλέπουμε το χωράφι καθαρό, χωρίς πουθενά αγκάθια να τους πνίγουν, ούτε δρόμο πατημένο, ούτε άγονη πέτρα, αλλά μια γη βαθιά και εύφορη, η οποία ταυτόχρονα δέχεται τους σπόρους και μας προσφέρει το στάχυ. Αυτά λέω και δεν θα πάψω πάντοτε να τα λέω· ότι το εγκώμιο της πόλης μας δεν είναι ότι διαθέτει σύγκλητο και ότι μπορούμε να απαριθμούμε υπάτους, ούτε ότι έχει πολλούς ανδριάντες, ούτε αφθονία αγαθών, ούτε ευνοϊκή τοποθεσία· αλλά ότι έχει λαό φιλήκοο και τους ναούς του Θεού γεμάτους, και ότι η Εκκλησία απολαμβάνει καθημερινά τον λόγο που ρέει και τον πόθο που ποτέ δεν χορταίνει.

Τι ήταν, λοιπόν, αυτά που είπαμε χθες; Διότι και εμείς χθες απολαύσαμε την τράπεζα, και όσοι απουσίαζαν δεν ζημιώθηκαν. «Και κατά το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας, είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο». Ποιος τα λέει αυτά; Ο Ησαΐας, ο θεατής των Σεραφείμ, εκείνος που συνήψε γάμο και δεν έσβησε τη χάρη. Και δώσατε προσοχή στον προφήτη, αλλά ακούστε τον προφήτη και σήμερα: «Έξελθε, εσύ και ο Ιασούφ ο υιός σου». Είναι αναγκαίο να μην τα προσπεράσουμε και αυτά. «Έξελθε, εσύ και ο υιός σου». Είχε υιό ο προφήτης;

Αλλά ας σπεύσουμε προς τα χρέη και την εξόφλησή τους. «Και συνέβη το έτος κατά το οποίο πέθανε ο βασιλιάς Οζίας». Πρόκειται να πω για ποιον λόγο ο προφήτης επισημαίνει τον χρόνο· διότι διερευνούσαμε χθες, γιατί άραγε, ενώ όλοι οι προφήτες συνηθίζουν να αναφέρουν τον χρόνο με βάση τη ζωή των βασιλέων, όπως ακριβώς και ο ίδιος αυτός, εδώ η συνήθεια αυτή καταλύθηκε· και δεν λέει: στις ημέρες του Οζία, αλλά κατά τον θάνατο του Οζία.

Ούτε εγώ σας μιλώ, ούτε κινώ την ψυχή των προφητών. Δεν ενεργεί η χάρις του Πνεύματος. Επομένως, από εκείνη τη στιγμή υπήρξε σιωπή, έχθρα μεταξύ Θεού και ανθρώπων. Επειδή, λοιπόν, εκείνος ύστερα από αυτά πέθανε, εξέλιπε και η αιτία των καταρών. Επειδή, λοιπόν, ο προφήτης είχε πολύ καιρό να προφητεύσει, με τον θάνατο όμως εκείνου έπαυσε η οργή και η προφητεία επανήλθε. Επομένως, αναγκαστικά ο προφήτης επισημαίνει τον καιρό και λέει: «Και συνέβη το έτος κατά το οποίο πέθανε ο βασιλιάς Οζίας, είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο». Όταν πέθανε, τότε είδα τον Κύριο. Διότι προηγουμένως δεν έβλεπα τον Θεό, επειδή ήταν οργισμένος εναντίον μας. Διότι ήλθε ο θάνατος του ακαθάρτου και κατέπαυσε την οργή. Γι' αυτόν τον λόγο, ενώ παντού αναφέρει τη ζωή των βασιλέων, εδώ ανέφερε τον θάνατο του Οζίου: [«Συνέβη, λέγει, το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας, να δω τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο».] Αλλά πάλι, εδώ μπορεί κανείς να διακρίνει τη φιλανθρωπία του Θεού. Πέθανε ο ακάθαρτος και συμφιλιώθηκε ο Θεός με τους ανθρώπους. Γιατί συνέβη αυτό, εφόσον δεν υπήρξαν ενάρετα έργα, παρά μόνο με τον θάνατό του;

Σχετικά με τα υπόλοιπα γεγονότα του Οζία Εμπρός λοιπόν, σήμερα ας δώσουμε το τέλος στις διηγήσεις σχετικά με τον Οζία και ας τοποθετήσουμε πλέον τη στέγη στον λόγο μας, για να μη γίνουμε και εμείς περίγελος, όπως εκείνος που στα Ευαγγέλια επιχείρησε μεν να οικοδομήσει πύργο, αλλά δεν τα κατάφερε, και μήπως πει κάποιος από τους παρευρισκομένους και για εμάς: «Αυτός ο άνθρωπος άρχισε μεν να χτίζει, αλλά δεν μπόρεσε να ολοκληρώσει». Και για να σας γίνουν σαφέστερα τα όσα λέγονται, ας επαναλάβουμε εν συντομία λίγα από όσα έχουν ειπωθεί προηγουμένως, ώστε ο λόγος μας να μην εισέλθει ακέφαλος στο πνευματικό τούτο θέατρο, αλλά, αφού ανακτήσει τη γνώριμη όψη του, να γίνει αναγνωρίσιμος στους θεατές. Διότι τα ίδια αυτά πράγματα θα αποτελέσουν υπενθύμιση για όσους τα έχουν ακούσει, και διδασκαλία για όσους δεν τα άκουσαν. Τις προάλλες λοιπόν αναφέραμε πόσο ευσεβής ήταν ο Οζίας, πώς έγινε φαύλος, από πού ξεκίνησε και μέχρι ποιο σημείο έπαρσης ολίσθησε. Σήμερα όμως είναι αναγκαίο να πούμε πώς εισήλθε στο ιερό, πώς επιχείρησε να προσφέρει θυμίαμα, πώς τον εμπόδισε ο ιερέας, πώς εκείνος δεν υποχώρησε, πώς επέσυρε πάνω του την οργή του Θεού, πώς τελείωσε τη ζωή του χτυπημένος από τη λέπρα και για ποιον λόγο ο προφήτης, παραλείποντας τις ημέρες της ζωής του, μνημόνευσε τον θάνατό του, λέγοντας τα εξής: «Το έτος κατά το οποίο πέθανε ο βασιλιάς Οζίας». Διότι αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο ανακινήσαμε εξ αρχής ολόκληρη την ιστορία· αλλά παρακαλώ να προσέξετε με μεγάλη προσοχή. «

Διότι δεν έριξε κεραυνό από ψηλά, ούτε κατέκαψε το αναίσχυντο κεφάλι, αλλά μόνο τον παιδαγώγησε με τη λέπρα. Και αυτά μεν είναι τα σχετικά με τον Οζία. Εγώ δε, αφού προσθέσω μόνο ένα ακόμη, θα ολοκληρώσω τον λόγο μου. Και ποιο είναι αυτό; Εκείνο που από παλιά και εξ αρχής αναζητήσαμε: για ποιο λόγο, ενώ στα εξωτερικά πράγματα και στις προφητείες όλοι συνηθίζουν να σημειώνουν τα χρόνια της ζωής των βασιλέων, αυτός, παραβλέποντάς το, μνημονεύει τον χρόνο του θανάτου του Οζία, λέγοντας τα εξής: «Και συνέβη το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας». Καίτοι ήταν δυνατό να αναφέρει τον χρόνο εκείνου που βασίλευε τότε, όπως ήταν η συνήθεια των προφητών· αλλά δεν το έπραξε αυτό.