Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 6:1

Στο ρητό: «Και συνέβη το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας», και περί μετανοίας. Επιτέλους διαπλεύσαμε το πέλαγος της ιστορίας του Οζία· και το διαπλεύσαμε με βραδύτητα, όχι εξαιτίας του μήκους της διαδρομής, αλλά εξαιτίας της φιλομάθειας εσάς που συνταξιδεύετε μαζί μας. Όπως ακριβώς ένας κυβερνήτης πλοίου, όταν έχει επιβάτες γεμάτους ζήλο που επιθυμούν να δουν όμορφες πόλεις, δεν διανύει τη διαδρομή σε μία ημέρα, ακόμη κι αν η απόσταση απαιτεί μόνο μία ημέρα, αλλά αναγκάζεται να δαπανήσει περισσότερο χρόνο, αγκυροβολώντας το σκάφος σε κάθε λιμάνι και επιτρέποντας την αποβίβαση σε κάθε πόλη, ώστε να ικανοποιήσει την επιθυμία των συνταξιδιωτών του. Αυτό πράξαμε κι εμείς, χωρίς βέβαια να περιπλέουμε νησιά ούτε να σας υποδεικνύουμε ακρογιάλια, λιμάνια και πόλεις, αλλά φανερώνοντας την αρετή των ανδρών που πέτυχαν στον πνευματικό αγώνα και τη ραθυμία όσων έπεσαν, την αναίδεια των βασιλέων και την παρρησία των ιερέων, την οργή του Θεού και τη φιλανθρωπία Του, τα οποία αμφότερα εκδηλώθηκαν για τη διόρθωσή μας. Αλλά επειδή, λοιπόν, έχουμε φτάσει πια στη βασιλική πόλη, ας μην καθυστερούμε άλλο, αλλά, αφού συγκεντρώσουμε με ευπρέπεια και σεμνότητα τον εαυτό μας, σαν να επρόκειτο να εισέλθουμε σε μία τέτοια πόλη, ας ανεβούμε με αυτόν τον τρόπο στην άνω μητρόπολη, την Ιερουσαλήμ, τη μητέρα μας, την ελεύθερη, εκεί όπου βρίσκονται τα Σεραφείμ, εκεί όπου βρίσκονται τα Χερουβείμ, εκεί όπου στέκουν χιλιάδες αρχαγγέλων, εκεί όπου υπάρχουν μυριάδες αγγέλων, εκεί όπου υψώνεται ο βασιλικός θρόνος.

«Και συνέβη», λέγει, «το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας, είδα τον Κύριο καθήμενο επί θρόνου υψηλού και επηρμένου.» Το πώς είδε, δεν το γνωρίζω· διότι ότι μεν είδε, το είπε, το πώς όμως το αποσιώπησε· αποδέχομαι τα λεχθέντα, δεν πολυπραγμονώ για τα αποσιωπηθέντα· κατανοώ τα αποκαλυφθέντα, δεν περιεργάζομαι τα συγκαλυμμένα· διότι για αυτόν ακριβώς τον λόγο έχουν συγκαλυφθεί.

Πώς γέννησε η Παρθένος; Πες μου, πώς βλάστησε η ράβδος του Ααρών; Πώς γέννησε η Παρθένος; Πες μου, πώς δόθηκε από τον ουρανό το μάννα; Πώς πολλαπλασιάστηκε η υδρία; Πώς από τη ρίζα του Ιεσσαί βλάστησε το άνθος; Πώς το λάδι του Ελισσαίου ανέβλυσε στα πήλινα δοχεία; Πώς γέννησε η Παρθένος; Πες μου, πώς την εποχή του Γεδεών ο πόκος έσταξε δρόσο; Πες μου, πώς στην περίπτωση του Σαμψών το οστό ανέβλυσε νερό; Πες μου, πώς το καμίνι διαφύλαξε τους παίδες; Πες μου, πώς επί Μανωέ άναψε η πέτρα χωρίς καύσιμη ύλη; Πες μου, πώς καιγόταν η βάτος και δεν κατακαιγόταν; Πες μου, πώς δεν καταφλέχθηκε ο Ηλίας μέσα στο πύρινο άρμα; Πες μου, πώς ο Μωυσής εισήλθε στον γνόφο και πάλι εξήλθε; Πώς γέννησε η Παρθένος; Πώς ο Ησαΐας είδε τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο; Πες μου, πώς ο Δανιήλ φανέρωσε το κρυμμένο ενύπνιο στον Ναβουχοδονόσορα; Πώς ο Ιεζεκιήλ είδε τον Αόρατο να κάθεται σε άρμα Χερουβίμ; Πώς γέννησε η Παρθένος; Πώς ο Ιερεμίας αγιάστηκε ως προφήτης από τη μήτρα της μητέρας του; Πες μου, πώς τα νεκρά οστά του προφήτη ανέστησαν τότε τον νεκρό; Πες μου, πώς η Ερυθρά στερεοποιήθηκε με τη ράβδο; Πες μου, πώς ο Ιορδάνης γύρισε πίσω το ρεύμα του; Πες μου, πώς τα δέντρα κυοφορούν τους καρπούς; Πες μου, πώς η άμπελος φέρει το σταφύλι; Πες μου, πώς η νύχτα γέννησε την ημέρα; Πώς γέννησε η Παρθένος; Πες μου, πώς ο φωστήρας του ήλιου θερμαίνει τον κόσμο, πες μου, πώς ο ουρανός φανερώνει τα άστρα;

Γι' αυτό και συνέχισε λέγοντας τα εξής: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό». Τι θα πούμε λοιπόν στον μεγαλοφωνότατο Ησαΐα, ο οποίος λέει: «Είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο υψηλό και επηρμένο»; Τι θα πούμε και στον Ιωάννη, ο οποίος συμμαρτυρεί για αυτόν ότι τα είπε αυτά, όταν είδε τη δόξα Του; Τι και στον Ιεζεκιήλ; Διότι και αυτός Τον βλέπει να κάθεται πάνω στα Χερουβίμ. Τι και στον Δανιήλ; Διότι και αυτός λέει: «Ο Παλαιός των ημερών εκάθητο». Τι και στον ίδιο τον Μωυσή, που λέει: «Δείξε μου τη δόξα Σου, ώστε να Σε δω με επίγνωση»; Ο δε Ιακώβ έλαβε την ονομασία του ακριβώς από αυτό, καθώς ονομάστηκε Ισραήλ· διότι Ισραήλ είναι αυτός που βλέπει τον Θεό. Αλλά και άλλοι Τον έχουν δει.

Τι είπε; Είδα τον Κύριο καθήμενο επί θρόνου υψηλού, και τα εξής. Δόξα, λοιπόν, ονομάζει εδώ το θέαμα εκείνο, τον καπνό, την ακρόαση των απόρρητων μυστηρίων, τη θέα των Σεραφείμ, την αστραπή που ξεπηδούσε από τον θρόνο, απέναντι στην οποία δεν μπορούσαν να στρέψουν το βλέμμα τους οι δυνάμεις εκείνες. Και μίλησε για αυτόν. Τι είπε; Ότι άκουσε μια φωνή να λέει: Ποιον να αποστείλω, και ποιος θα πορευτεί;

Και τούτο δεν θα γίνει σε εμάς ξεκάθαρο και σαφές μόνο από αυτό, αλλά και από το γεγονός ότι, προχωρώντας, επισημαίνει και τους καιρούς, λέγοντας τη μία: «Το έτος κατά το οποίο εισήλθε ο Νάθαν στην Άζωτο»· και λέγοντας την άλλη: «Και συνέβη το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας, είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο». Διότι οι προφητείες δεν συντάχθηκαν μονομιάς ως ενιαίο σύνολο, όπως ακριβώς οι Επιστολές του Παύλου και τα Ευαγγέλια, αλλά, όπως ήδη προείπα, σε διαφορετικούς καιρούς. Γι' αυτό και αρχίζει τον λόγο από διαφορετική αφετηρία. Και όχι μόνο γι' αυτό, αλλά και διότι το θέμα για το οποίο πρόκειται να ομιλήσει είναι εντελώς ανεξάρτητο από τα προηγούμενα και πολύ πιο υψηλό. Διότι μας ομιλεί περί της κλήσεως των εθνών, περί της περιφάνειας του κηρύγματος, περί της γνώσεως που εξαπλώθηκε παντού στην οικουμένη και περί της ειρήνης που πρόκειται να κυριεύσει τη γη. Και εάν, ενώ πρόκειται να θίξει τέτοια δόγματα, μνημονεύει την Ιουδαία και την Ιερουσαλήμ, δεν είναι καθόλου παράξενο. Διότι αυτό που λεγόταν ήταν προφητεία, συγκαλυμμένη προς το παρόν κάτω από την ονομασία αυτών των λέξεων. Επειδή και ο Δαβίδ, όταν επρόκειτο να συνθέσει τον εβδομηκοστό πρώτο ψαλμό, τον επιέγραψε στον Σολομώντα, αλλά προχωρώντας έψαλλε πράγματα πολύ ανώτερα από την αξία του Σολομώντα, και μάλιστα ανώτερα ακόμη και από τη φύση όλων των ανθρώπων.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤ΄ Και συνέβη τη χρονιά που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας. Γιατί άραγε ο προφήτης προσδιορίζει τους μεν άλλους χρόνους από τη ζωή των βασιλέων, ενώ αυτόν εδώ τώρα τον χαρακτηρίζει από τον θάνατο; Διότι δεν είπε: «Συνέβη στις ημέρες του Οζία», ούτε «κατά τη βασιλεία του Οζία», αλλά «Συνέβη όταν πέθανε». Γιατί άραγε το κάνει αυτό; Όχι απλώς, ούτε τυχαία, αλλά μας υπαινίσσεται κάτι το απόρρητο. Και τι είναι αυτό; Αυτός ο Οζίας, μεθυσμένος από την επιτυχία των κατορθωμάτων του και επαρμένος από την ευημερία, απέκτησε φρόνημα ανώτερο από την αξία του. Και επειδή ήταν βασιλιάς, νόμισε ότι του αρμόζει να ιερουργεί και εισέβαλε στον ναό και μπήκε στα Άγια των Αγίων. Και μολονότι ο ιερέας τον εμπόδιζε και του απαγόρευε την είσοδο εκεί, δεν υποχώρησε, αλλά επέμεινε στη μανία του, δίνοντας ελάχιστη σημασία στον ιερέα. Εξαιτίας αυτής της αναισχυντίας, ο Θεός τού έστειλε λέπρα στο μέτωπο. Διότι, επειδή θέλησε να λάβει μεγαλύτερη τιμή από αυτήν που του αναλογούσε, εξέπεσε και από αυτήν που κατείχε.

Διότι όχι μόνο δεν έλαβε την ιεροσύνη, αλλά αφού έγινε ακάθαρτος, εκδιώχθηκε από τα ανάκτορα και σε όλο τον υπόλοιπο χρόνο της ζωής του κατοικούσε κρυμμένος σε κάποιο σπίτι, μην αντέχοντας την ντροπή. Αλλά και ολόκληρος ο λαός υπέστη μαζί του αυτήν την οργή, διότι περιφρόνησαν τους νόμους του Θεού και δεν υπερασπίστηκαν την ιεροσύνη που υβριζόταν. Πώς λοιπόν υπέστη μαζί του την οργή; Με το να ανασταλεί η προφητεία· διότι ο Θεός, επειδή ήταν οργισμένος μαζί τους, δεν έδινε απολύτως καμία απάντηση σε κανένα ζήτημα. Αλλά δεν το έπραξε αυτό για πάντα, παρά όρισε ως μέτρο της τιμωρίας το μέτρο της ζωής του βασιλιά. Μόλις λοιπόν εκείνος τελείωσε τη ζωή του, και ο Θεός κατέπαυσε την οργή Του και άνοιξε πάλι τις θύρες της προφητείας. Αυτό ακριβώς υπονοώντας ο προφήτης, μας υπενθύμισε τον καιρό του θανάτου του βασιλιά· γι' αυτό και ξεκινά έτσι την προφητεία του, λέγοντας: «Το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας, είδα τον Κύριο να κάθεται». Αν και βέβαια ο Χριστός λέει: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό· ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός, εκείνος Τον φανέρωσε». Και πάλι: «Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο αυτός που προέρχεται από τον Θεό· αυτός έχει δει τον Πατέρα». Αλλά και προς τον Μωυσή ο Ίδιος λέει: «Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό Μου και θα ζήσει». Πώς λοιπόν αυτός λέει ότι έχει δει τον Κύριο;

Διότι λέγει: «Είδα τον Κύριο»· και δεν λέγει πράγματα αντίθετα προς τα λόγια του Χριστού, αλλά απολύτως σύμφωνα με αυτά. Διότι ο μεν Χριστός αναφέρεται στην ακριβή γνώση και κατανόηση, την οποία κανείς δεν έχει δει· επειδή τη γυμνή θεότητα και την καθαρή ουσία κανείς δεν την είδε, παρά μόνον ο Μονογενής· ο δε προφήτης αναγγέλλει εκείνο που του ήταν δυνατόν να δει. Διότι ούτε ο ίδιος μπόρεσε να δει αυτό ακριβώς που είναι ο Θεός, αλλά Τον βλέπει να έχει λάβει σχήμα, και να έχει κατέλθει τόσο πολύ, όσο η αδυναμία εκείνου που Τον έβλεπε μπορούσε να ανέλθει. Διότι το ότι δεν είδε τη γυμνή θεότητα, ούτε αυτός ούτε κανείς άλλος, είναι ολοφάνερο από αυτά τα ίδια που οι ίδιοι αναγγέλλουν. Διότι λέγει: «Είδα τον Κύριο να κάθεται». Ο Θεός όμως δεν κάθεται, καθώς το σχήμα αυτό ανήκει στα σώματα. Και όχι απλώς «να κάθεται», αλλά «επάνω σε θρόνο». Ο Θεός όμως δεν περιέχεται πουθενά 〈ούτε εμπεριέχεται〉· πώς θα μπορούσε άλλωστε, Αυτός που είναι πανταχού παρών και πληροί τα πάντα, στου Οποίου το χέρι βρίσκονται τα πέρατα της γης; Επομένως, είναι φανερό ότι αυτό που είδε ήταν θεία συγκατάβαση. Έτσι, εξάλλου, και ένας άλλος προφήτης, υποδηλώνοντάς το αυτό, έλεγε εκ προσώπου του Θεού: «Εγώ επλήθυνα τις οράσεις», δηλαδή, εμφανίστηκα με διάφορους τρόπους. Εάν όμως φανερωνόταν γυμνή η ίδια η ουσία, δεν θα φανερωνόταν με διαφορετικούς τρόπους· αλλά επειδή, μέσω της συγκατάβασής Του, φανέρωνε τον Εαυτό Του στους προφήτες άλλοτε με αυτόν τον τρόπο και άλλοτε με εκείνον, διαμορφώνοντας τις οπτασίες ανάλογα με τις εκάστοτε περιστάσεις, για τον λόγο αυτόν λέγει: «Οράσεις επλήθυνα και μέσω των προφητών παρομοιάστηκα».

Τι λέγει λοιπόν; Είδα τον Κύριο να κάθεται. Το να κάθεται σε θρόνο αποτελεί πάντοτε σύμβολο κρίσεως, όπως ακριβώς λέγει ο Δαβίδ: «Κάθισες στον θρόνο, εσύ που κρίνεις με δικαιοσύνη»· και ο Δανιήλ: «Τοποθετήθηκαν θρόνοι και κάθισε το δικαστήριο». Το να κάθεται όμως απλώς, λέγει ο προφήτης, αποτελεί σύμβολο κάποιου άλλου πράγματος. Ποιου πράγματος δηλαδή; Του σταθερού, του μόνιμου, του εδραιωμένου, του άτρεπτου, του ατελεύτητου, της απέραντης ζωής. Γι' αυτό λέγει: «Εσύ κάθεσαι (παραμένεις) στον αιώνα και εμείς χανόμαστε στον αιώνα». Εσύ, λέγει, που μένεις, που υπάρχεις, που ζεις, που παραμένεις πάντοτε αναλλοίωτος. Διότι το ότι δεν ομιλούσε περί σωματικού καθίσματος, το κατέστησε σαφές η αντιδιαστολή. Επειδή δεν είπε, «εμείς στεκόμαστε όρθιοι και εσύ κάθεσαι», αλλά «εσύ κάθεσαι και εμείς χανόμαστε». Το να κάθεται όμως επί θρόνου σημαίνει το να κρίνει. Γι' αυτό Τον βλέπει κατ' αυτόν τον τρόπο να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, υπαινισσόμενος διαφορετικό πράγμα με το ένα και διαφορετικό με το άλλο. Διότι υψηλός ήταν ο θρόνος, δηλαδή μέγας και υπερμήκης· και υπερυψωμένος, δηλαδή φαινόταν σε άφατο ύψος και μετέωρος. «Και ο οίκος ήταν πλήρης από τη δόξα του». Ποιος οίκος; Πες μου. Ο ναός. Επειδή, λοιπόν, από εκεί έδινε τις θείες αποκαλύψεις, ευλόγως και σε αυτήν τη θαυμαστή οπτασία φαίνεται να κάθεται εκεί. Ως δόξα δε εδώ εννοεί τη λαμπρότητα, το άρρητο φως· το οποίο μη δυνάμενος να ερμηνεύσει με τον λόγο, το ονόμασε δόξα, και όχι απλώς δόξα, αλλά δόξα Θεού.

Διότι δείχνει ότι, αν και αυτό που φαινόταν ήταν συγκατάβαση, όπως ακριβώς και ήταν, ούτε οι άνω δυνάμεις δεν μπορούσαν να χωρέσουν αυτό το μέτρο. Επειδή το να καλύπτουν τα πόδια, τα πρόσωπα και τα νώτα, ήταν γνώρισμα όντων που καταλαμβάνονταν από έκπληξη και δέος, που έτρεμαν [την αστραπή] και δεν μπορούσαν να αντέξουν την αστραπή που ξεπηδούσε από τον θρόνο. Για αυτόν τον λόγο, προβάλλοντας τα φτερά τους σαν κάποιο τείχος, σκίαζαν τα πρόσωπά τους. Και ό,τι ακριβώς συνηθίζουμε να παθαίνουμε εμείς, πέφτοντας στο έδαφος όταν ξεσπούν βροντές ή αστραπές, αυτό ακριβώς πάθαιναν και εκείνες. Εάν όμως τα Σεραφείμ, εκείνες οι μεγάλες και θαυμαστές δυνάμεις, δεν μπόρεσαν να δουν άφοβα τον Θεό να κάθεται, και μάλιστα να κάθεται επάνω σε θρόνο, αλλά κάλυπταν και τα πρόσωπα και τα πόδια τους, ποιος λόγος θα μπορούσε να παραστήσει την παραφροσύνη εκείνων που ισχυρίζονται ότι γνωρίζουν σαφώς τον ίδιο τον Θεό και περιεργάζονται εκείνη την ακήρατη ουσία; Με τα δύο φτερά πετούσαν και έκκραζαν.

Εδώ μεν τον ονομάζει αιώνιο, αλλού δε υψηλό· διότι, λέγει, είδα τον Κύριο καθήμενο επί θρόνου υψηλού. Και πάλι: Διότι υψηλός είναι ο θρόνος σου. Και άλλος προφήτης τον βλέπει καθήμενο επί θρόνου δόξης· ενώ ο Δαβίδ παρουσιάζει τον θρόνο και ως θρόνο φιλανθρωπίας· διότι, λέγει, το έλεος και η κρίση αποτελούν το θεμέλιο του θρόνου του.

Αν όμως ο Δανιήλ, τον οποίο σεβάστηκαν τα μάτια των λεόντων, ο Δανιήλ που κατόρθωσε υπεράνθρωπα έργα μέσα σε ανθρώπινο σώμα, ο οποίος έλαβε μαρτυρία για τη σοφία, τη δικαιοσύνη και για πολλά άλλα κατορθώματά του, δεν άντεξε την παρουσία ενός συνδούλου του, αλλά έπεσε άπνους· αυτοί που απέχουν τόσο πολύ από την αρετή του δικαίου, και που περιεργάζονται τον Δεσπότη των αγγέλων, και υπόσχονται ότι γνωρίζουν με κάθε ακρίβεια την ίδια την ουσία, την ύψιστη και πρώτη, η οποία παρήγαγε τις μυριάδες αυτών των αγγέλων, από τους οποίους ο Δανιήλ δεν μπόρεσε να αντικρίσει ούτε έναν, τι θα υποστούν; Διότι, όπως ακριβώς ο τυφλός δεν γνωρίζει το απρόσιτο των ηλιακών ακτίνων με τον ίδιο τρόπο που το γνωρίζει αυτός που βλέπει· έτσι και εμείς δεν γνωρίζουμε το ακατάληπτο του Θεού όπως οι αγγελικές δυνάμεις, καθόσον αυτές είναι καθαρότερες, σοφότερες και διορατικότερες από την ανθρώπινη φύση· διότι όση είναι η απόσταση μεταξύ του τυφλού και αυτού που βλέπει, τόση είναι και η διαφορά μεταξύ εμάς και εκείνων. Ώστε, ακόμη κι αν ακούσεις τον προφήτη να λέει, «Είδα τον Κύριο», μην υποθέσεις ότι είδε εκείνη την ουσία, αλλά τη συγκατάβαση, και μάλιστα και αυτήν πιο αμυδρά από ό,τι οι άνω δυνάμεις. Αυτό εξάλλου είναι φανερό και από τους αποστόλους.

Και για να κατανοήσεις ότι το να κάθεται κανείς αποτελεί γνώρισμα της ομότιμης και απαράλλακτης δεσποτικής εξουσίας, ενώ το να στέκεται παραστάτης είναι γνώρισμα της δουλικής και υποταγμένης τάξεως, άκουσε τι λέει ο Δανιήλ: «Κοιτούσα μέχρι που τοποθετήθηκαν θρόνοι, και κάθισε ο Παλαιός των ημερών. Μύριες μυριάδες τον υπηρετούσαν, και χίλιες χιλιάδες στέκονταν μπροστά του». Και πάλι ο Ησαΐας: «Είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο ψηλό και υπερυψωμένο, και τα σεραφείμ στέκονταν γύρω του». Αλλά και ο Μιχαίας λέει: «Είδα τον Κύριο, τον Θεό του Ισραήλ, να κάθεται στον θρόνο του, και όλη η στρατιά του ουρανού στεκόταν στα δεξιά του και στα αριστερά του». Βλέπεις παντού τις μεν άνω δυνάμεις να στέκονται ως παραστάτες, ενώ αυτόν να κάθεται. Όταν λοιπόν δεις και τον Υιό να κατέχει την καθέδρα στα δεξιά του Πατρός, μην νομίσεις ότι έχει λειτουργικό και υπηρετικό αξίωμα, αλλά δεσποτικό, το οποίο κατέχει και την απόλυτη αυθεντία. Γι' αυτό και ο Παύλος, έχοντας επίγνωση και των δύο αυτών καταστάσεων, ότι δηλαδή το να στέκεται κανείς είναι γνώρισμα εκείνων που υπηρετούν, ενώ το να κάθεται είναι γνώρισμα εκείνων που εξουσιάζουν και προστάζουν, δες πώς τα διαχωρίζει και τα δύο λέγοντας τα εξής: Για μεν τους αγγέλους λέει: «Αυτός που κάνει τους αγγέλους του πνεύματα, και τους λειτουργούς του φλόγα πυρός»· για δε τον Υιό: «Ο θρόνος σου, ω Θεέ, παραμένει εις τον αιώνα του αιώνος»· φανερώνοντάς μας μέσω της αναφοράς στον θρόνο τη βασιλική του εξουσία.

Θέλεις να δεις πώς στολίζονται οι δίκαιοι μέσω της ταπεινοφροσύνης; Όταν αξιώνονταν θαυμάτων, όταν απολάμβαναν τη μέγιστη οπτασία, τότε περισσότερο κατέρχονταν στην ταπεινοφροσύνη. Δες, για παράδειγμα, τον μέγα προφήτη Ησαΐα, ο οποίος, αφού αξιώθηκε της μέγιστης οπτασίας, απέκτησε και τη μέγιστη ταπεινοφροσύνη· «Είδα», λέει, «τον Κύριο καθήμενο σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, και ο οίκος ήταν πλήρης από τη δόξα Του».

Για να μάθεις δε ότι είναι απρόσιτος όχι μόνο στους ανθρώπους, αλλά και στις άνω δυνάμεις, άκουσε τι λέει ο Ησαΐας· και όταν αναφέρομαι στον Ησαΐα, εννοώ τη διακήρυξη του Πνεύματος, διότι κάθε προφήτης αρθρώνει τα έργα της ενέργειας του Πνεύματος: «Και κατά το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας, είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, και τα Σεραφείμ στέκονταν γύρω του, έξι πτέρυγες είχε το καθένα· και με τις μεν δύο κατακάλυπταν τα πρόσωπά τους, με τις δε δύο τα πόδια τους». Για ποιον λόγο, πες μου, καλύπτουν τα πρόσωπά τους και προβάλλουν μπροστά τους τις πτέρυγες; Για ποιον άλλο λόγο, παρά επειδή δεν μπορούν να αντέξουν την αστραπή και τις ακτινοβολίες εκείνες που λάμπουν από τον θρόνο; Καίτοι βέβαια δεν έβλεπαν το ίδιο το άκρατο φως, ούτε την ίδια την αμιγή ουσία, αλλά τα όσα έβλεπαν ήταν συγκατάβαση. Και τι είναι η συγκατάβαση; Είναι όταν ο Θεός δεν φανερώνεται όπως πραγματικά είναι, αλλά δείχνει τον εαυτό του με τέτοιον τρόπο ώστε να είναι ικανός να τον αντικρίσει εκείνος που τον βλέπει, προσαρμόζοντας την εμφάνισή του στην αδυναμία της όρασης αυτών που τον βλέπουν.

Και ότι επρόκειτο για συγκατάβαση, είναι σαφές από τα ίδια τα λόγια. «Είδα δηλαδή τον Κύριο», λέει, «να κάθεται σε θρόνο ψηλό και υπερυψωμένο». Ο Θεός όμως δεν κάθεται, διότι αυτή η στάση χαρακτηρίζει τα σώματα. Αλλά και «σε θρόνο». Όμως ο Θεός δεν εμπεριέχεται σε θρόνο, διότι το θείο είναι απερίγραπτο.

Διότι εμείς δεν γνωρίζουμε το ακατάληπτο με τον ίδιο τρόπο όπως εκείνες οι δυνάμεις, καθόσον αυτές είναι καθαρότερες, σοφότερες και πιο διορατικές από την ανθρώπινη φύση. Διότι, όπως ακριβώς το απρόσιτο των ηλιακών ακτίνων δεν το γνωρίζει ο τυφλός όπως αυτός που βλέπει, έτσι και το ακατάληπτο του Θεού δεν το γνωρίζουμε εμείς όπως εκείνες. Επειδή, όση είναι η διαφορά ανάμεσα στον τυφλό και σε αυτόν που βλέπει, τόση είναι και η διαφορά ανάμεσα σε εμάς και σε εκείνες. Ώστε, ακόμη και αν ακούσεις τον προφήτη να λέει: «Είδα τον Κύριο», μην υποθέσεις ότι είδε εκείνη την ουσία, αλλά την ίδια τη συγκατάβαση, και μάλιστα και αυτήν πιο αμυδρά από ό,τι οι άνω δυνάμεις· διότι δεν θα είχε τη δύναμη να δει τόσο, όσο τα Χερουβίμ.

Ας εξετάσουμε όμως και την αντίρρηση. Τι λες, πες μου, Ιωάννη; «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό». Τι θα κάνουμε λοιπόν με τους προφήτες που λένε ότι είδαν τον Θεό; Διότι ο μεν Ησαΐας λέει: «Είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο ψηλό και υπερυψωμένο». Ο Δανιήλ πάλι: «Κοιτούσα μέχρι που στήθηκαν θρόνοι και κάθισε ο Παλαιός των Ημερών». Ο δε Μιχαίας: «Είδα τον Κύριο, τον Θεό του Ισραήλ, να κάθεται στον θρόνο Του» και ένας άλλος προφήτης πάλι: «Είδα τον Κύριο να στέκεται πάνω στο θυσιαστήριο και μου είπε: χτύπησε το ιλαστήριο». Και μπορεί κανείς να συγκεντρώσει πολλές τέτοιες μαρτυρίες. Πώς λοιπόν λέει ο Ιωάννης ότι «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό»; Το λέει, για να μάθεις ότι εννοεί την ακριβή κατάληψη και την απόλυτα σαφή γνώση Του. Διότι, το ότι όλα εκείνα ήταν συγκατάβαση και κανένας από αυτούς δεν είδε την αμιγή ουσία Του, είναι φανερό από το γεγονός ότι ο καθένας έβλεπε διαφορετικά. Επειδή ο Θεός είναι απλός, ασύνθετος και ασχημάτιστος· όλοι αυτοί όμως έβλεπαν διάφορα σχήματα.

Πραγματικά, πολύς είναι ο φόβος εκεί, πολύς ο τρόμος, απερίγραπτη η αγωνία, ακατάπαυστο το δάκρυ, ασίγητοι οι στεναγμοί. Όταν θα έλθει ξαφνικά πάνω σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, τότε ο ουρανός τυλίγεται σαν βιβλίο, τα άστρα σκορπίζονται, οι δυνάμεις των αγγέλων προτρέχουν, τα μνημεία ανοίγουν, τα σώματα ανασταίνονται, οι πηγές ξηραίνονται, οι άβυσσοι σαλεύονται, ολόκληρη η γη συγκλονίζεται. Πώς πρέπει να είμαστε εμείς τότε; Πώς άραγε, καθώς θα δίνουμε λόγο για τις πράξεις μας, για τις σκέψεις μας, για κάθε αργό λόγο, για όσα πράξαμε τη νύχτα, για όσα πράξαμε την ημέρα, για τα εκούσια και τα ακούσια; Γι' αυτό είναι αναγκαίο να μεριμνούμε, αυτό είναι καλό να αναλογιζόμαστε νύχτα και μέρα.

Κεφ. Γ΄. Ότι το θείο είναι ακατάληπτο όχι μόνο σε εμάς αλλά και στις άνω δυνάμεις Όταν, λοιπόν, δεις τα Σεραφείμ, που πετούν γύρω από εκείνον τον υψηλό και επηρμένο θρόνο, να υψώνουν ως τείχος τις πτέρυγες ενώπιον της οράσεώς τους και να καλύπτουν τα πόδια, τα νώτα και τα πρόσωπα, και να εκπέμπουν κραυγή γεμάτη έκπληξη, μην νομίσεις ότι έχουν φτερά και πόδια και πτέρυγες· διότι οι δυνάμεις εκείνες είναι αόρατες. Αλλά, μέσα από αυτές τις εικόνες, να αναλογίζεσαι το απρόσιτο, το ακατάληπτο Εκείνου που κάθεται πάνω στον θρόνο. Διότι και σε αυτές ακόμη είναι ακατάληπτος και απρόσιτος, μολονότι συγκαταβαίνει· επειδή ούτε και τότε φαινόταν όπως ακριβώς ήταν. Διότι ο Θεός δεν κάθεται, ούτε περιορίζεται από θρόνο, ούτε περικλείεται σε κάποιον τόπο.

Και απειλεί όσους προτιμούν τους ψευδοπροφήτες από τους προφήτες. Άνοδος των εχθρών τους. Βλέπει την οπτασία, στην οποία καθαρίστηκαν τα χείλη του. Εκστρατεύει ο βασιλιάς των Σύρων μαζί με τους Ισραηλίτες κατά της Ιερουσαλήμ, και ο Ησαΐας προφητεύει περί του Χριστού, περί της ερημώσεως της Ιερουσαλήμ και περί της ανόδου του Ναβουχοδονόσορα.

ΙΩΑΝΝΟΥ ΤΟΥ ΔΑΜΑΣΚΗΝΟΥ ΤΑ ΙΕΡΑ ΠΑΡΑΛΛΗΛΑ. ΣΤΟΙΧΕΙΟ Α΄. Τίτλος πρώτος. — Περί της αΐδιας θεότητας της αγίας και ομοουσίου Τριάδος· και ότι ένας και μόνος πάνω απ' όλους είναι ο Θεός. «Είπε ο Θεός: Ας δημιουργήσουμε άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα, και καθ' ομοίωσιν.» «Είπε ο Θεός: Ιδού, ο Αδάμ έγινε σαν ένας από εμάς.» «Ελάτε, ας κατεβούμε και ας συγχύσουμε τη γλώσσα τους, ώστε να μην καταλαβαίνει ο καθένας τη φωνή του πλησίον του.» «Άκου, Ισραήλ· ο Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας Κύριος.» «Δείτε, ότι εγώ είμαι, και δεν υπάρχει Θεός εκτός από εμένα.» «Ποιος είναι Θεός εκτός από τον Κύριό μας, ή ποιος είναι Θεός εκτός από τον Θεό μας;» «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους.» «Ο δε Θεός είναι βασιλιάς μας προ των αιώνων.» «Δεν υπάρχει όμοιός σου ανάμεσα στους θεούς, Κύριε, και δεν υπάρχουν έργα σαν τα δικά σου.» «Κύριε, εσύ έγινες καταφυγή για εμάς από γενιά σε γενιά.» «Η βασιλεία σου είναι βασιλεία πάντων των αιώνων» και τα λοιπά. «Κατά το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας, είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, και ο οίκος ήταν γεμάτος από τη δόξα του. Και Σεραφείμ στέκονταν γύρω του· έξι φτερούγες είχε το ένα, και έξι φτερούγες το άλλο· και με τις δύο σκέπαζαν τα πρόσωπά τους, με τις δύο σκέπαζαν τα πόδια τους, και με τις δύο πετούσαν.»

Ποιος κατασκεύασε πρώτος εικόνα; Ο ίδιος ο Θεός πρώτος γέννησε τον μονογενή Υιό και Λόγο Του, τη ζωντανή, φυσική εικόνα Του, τον απαράλλακτο χαρακτήρα της αϊδιότητάς Του, και έπλασε τον άνθρωπο κατ' εικόνα και καθ' ομοίωσή Του. Και ο Αδάμ είδε τον Θεό και άκουσε τον ήχο των βημάτων Του να περπατά το δειλινό και κρύφτηκε στον παράδεισο, και ο Ιακώβ είδε και πάλεψε με τον Θεό —και είναι φανερό ότι ο Θεός τού εμφανίστηκε ως άνθρωπος—, και ο Μωυσής είδε σαν νώτα ανθρώπου, και ο Ησαΐας είδε σαν άνθρωπο να κάθεται πάνω σε θρόνο, και ο Δανιήλ είδε ομοίωμα ανθρώπου και σαν Υιό ανθρώπου να έρχεται προς τον Παλαιό των Ημερών. Και κανείς δεν είδε τη φύση του Θεού, αλλά τον τύπο και την εικόνα αυτού που επρόκειτο να γίνει· διότι ο αόρατος Υιός και Λόγος του Θεού επρόκειτο να γίνει αληθινά άνθρωπος, για να ενωθεί με τη φύση μας και να γίνει ορατός πάνω στη γη. Προσκύνησαν, λοιπόν, όλοι όσοι είδαν τον τύπο και την εικόνα του μέλλοντος, καθώς λέει ο απόστολος Παύλος στην προς Εβραίους επιστολή: «Όλοι αυτοί πέθαναν έχοντας πίστη, χωρίς να λάβουν τις υποσχέσεις, αλλά αφού τις είδαν από μακριά και τις ασπάστηκαν». Εγώ, λοιπόν, πώς να μην κατασκευάσω εικόνα Εκείνου που για χάρη μου έγινε ορατός λαμβάνοντας τη φύση της σάρκας, και πώς να μην Τον προσκυνήσω και Τον τιμήσω μέσω της τιμής και της προσκύνησης προς την εικόνα Του;

Ακόμη, του ιδίου Κυρίλλου Αλεξανδρείας, από τον ένατο λόγο περί της εν Πνεύματι προσκυνήσεως: Το ότι τα χερουβίμ ατενίζουν διαρκώς προς το ιλαστήριο ευρισκόμενα σε αυτή τη στάση, φαίνεται να υποδηλώνει την κατά κάποιον τρόπο έντονη και ακόρεστη τάση των ανώτατων δυνάμεων για θεοπτία. Γράφει δε και ο προφήτης Ησαΐας λέγοντας: «Είδα τον Κύριο Σαβαώθ καθήμενο σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, και σεραφείμ στέκονταν γύρω του», και λέει ότι στο καθένα είχαν εκφυθεί έξι πτέρυγες, και με τις μεν δύο κάλυπταν τα πόδια, με τις δε δύο τα πρόσωπα, ενώ με τις άλλες πετούσαν.

Ακόμη, του ίδιου του Κυρίλλου, από τον πέμπτο λόγο του προς τον Ερμεία, του οποίου η αρχή είναι: «Ας είναι εξάπαντος σε εμάς». Και βέβαια, ολόγυρα στον υπερφυή και εξυψωμένο θρόνο στέκονται τα σεραφείμ και δοξολογούν, ονομάζοντάς τον άγιο, αλλά και Κύριο των δυνάμεων, και λέγοντας ότι ο ουρανός και η γη είναι πλήρη από τη δόξα του. Αυτός, λοιπόν, που εξουσιάζει εξίσου τα σύμπαντα, είναι ίσος στην ενέργεια και ισοδύναμος με τον Πατέρα και όχι λιγότερο ένδοξος· διότι τα πάντα είναι γεμάτα από τη δόξα του.

Και αυτά, λέγοντας την αλήθεια, υποστηρίζουμε ότι συνδέονται με την προηγούμενη έννοια. Ακόμη, του ιδίου από τον προαναφερθέντα λόγο: Αλλά, εάν ήταν άδοξος και απείχε πολύ από το να προσκυνείται, για ποιο λόγο τα Σεραφείμ στέκονται κυκλικά γύρω από τον Υιό, ο οποίος κάθεται στον θρόνο της θεότητας, τιμώντας τον με ύμνους και δοξολογίες, ονομάζοντάς τον Κύριο Σαβαώθ και λέγοντας ότι ο ουρανός και η γη είναι πλήρη από τη δόξα του;

Του ίδιου Αγίου Βασιλείου από τον τέταρτο λόγο του κατά Ευνομίου, του οποίου η αρχή είναι: «Αν κατά φύση είναι Θεός ο Υιός». Ότι ούτε οπτασία ούτε χρησμοδοσία συμβαίνει ξεχωριστά από τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Ο προφήτης Ησαΐας είπε: «Είδα τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο ψηλό και υπερυψωμένο. Και Σεραφείμ στέκονταν γύρω του, έξι φτερούγες είχε το ένα και έξι φτερούγες το άλλο». Και λίγο μετά λέει: «Και μου είπε ο Κύριος: Πήγαινε και πες σε αυτόν τον λαό: Θα ακούσετε καλά και δεν θα κατανοήσετε, και βλέποντας θα δείτε και δεν θα αντιληφθείτε. Διότι πάχυνε η καρδιά αυτού του λαού», και τα εξής. Όσον αφορά λοιπόν αυτή τη διατύπωση και την ακολουθία του προφητικού κειμένου, αυτός που εμφανίστηκε και χρησμοδότησε στον προφήτη είναι ο επί πάντων Πατέρας. Ωστόσο, ο υιός της βροντής, ο οποίος μίλησε με τρόπο εξαίσιο και είπε πράγματα πιο φοβερά και από βροντή, του οποίου ίδιον δεν είναι το «δεν υπήρχε», αλλά το «ήταν ο Λόγος», είπε ότι αυτός που εμφανίστηκε και χρησμοδότησε στον προφήτη ήταν ο Υιός. Διότι λέει στο δικό του σύγγραμμα: «Γι' αυτό δεν μπορούσαν οι Ιουδαίοι να πιστέψουν στον Ιησού, επειδή ο Ησαΐας είπε γι' αυτούς: Έχουν τυφλωθεί τα μάτια τους και έχει πωρωθεί η καρδιά τους, για να μη δουν με τα μάτια και κατανοήσουν με την καρδιά και επιστρέψουν, και τους θεραπεύσω. Αυτά είπε ο Ησαΐας, όταν είδε τη δόξα του».

Και ο άγιος Κύριλλος Αλεξανδρείας, στον λόγο του περί του Πνεύματος προς τον Ερμεία, του οποίου η αρχή είναι: «Πόνων ἀγαθῶν», αναφέρει τα εξής: «Τι λοιπόν; Δεν λέει η Γραφή ότι και αυτά τα ίδια τα λόγια του Θεού ανήκουν στο Πνεύμα; Διότι ο θεσπέσιος Ησαΐας, διηγούμενος σε εμάς εκείνη την εξαίσια και φρικωδέστατη θεοπτία, λέει: "Είδα τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο", και αφού παραθέτει τα ενδιάμεσα, προσθέτει: "Άκουσα τον Κύριο Σαβαώθ να λέει: Ποιον να αποστείλω και ποιος θα πορευτεί προς τον λαό αυτόν; Και είπα: Ιδού εγώ, απόστειλέ με. Και είπε: Πήγαινε και πες στον λαό αυτόν: Με την ακοή θα ακούσετε και δεν θα καταλάβετε, και βλέποντας θα βλέπετε και δεν θα αντιληφθείτε". Αλλά ο μεν θεσπέσιος Ιωάννης λέει για τον Μονογενή: "Αυτά είπε ο Ησαΐας, όταν είδε τη δόξα του και μίλησε για αυτόν". Ο δε σοφότατος Στέφανος, απευθυνόμενος στους Ιουδαίους, είπε: "Σκληροτράχηλοι και απερίτμητοι στην καρδιά, εσείς πάντοτε αντιτάσσεστε στο Άγιο Πνεύμα, όπως ακριβώς και οι πατέρες σας". Άραγε δεν είναι πλέον ολοφάνερο πως, από τη μία, ως προς την ετερότητα της ιδιαίτερης υποστάσεως, το τι είναι ο Πατέρας, και τι ο Υιός, και τι το Πνεύμα διακρίνεται σαφέστατα, από την άλλη όμως, λόγω της συμφωνίας τους προς τη φυσική ενότητα, τα πάντα ανήκουν σε όλους τους, δηλαδή η παρουσία, οι λόγοι, η μέθεξη, η ενέργεια, η δόξα και όλα όσα περικοσμούν τη θεία φύση;»

Επομένως, ακόμη κι αν ακούσεις τον προφήτη να λέει: Είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο, μην υποθέσεις ότι είδε την ίδια την ουσία, αλλά την συγκατάβαση, και μάλιστα πιο αμυδρά από ό,τι οι άνω δυνάμεις». Και ο ίδιος πάλι, στον πρώτο από τους ίδιους λόγους, λέει: «Τα Σεραφείμ, απολαμβάνοντας την άφατη δόξα του Κτίστη και κατοπτριζόμενα το ασύλληπτο κάλλος, δεν εννοώ αυτό ακριβώς που είναι κατά τη φύση του (διότι αυτό είναι ακατανόητο, αθέατο και χωρίς σχήμα, και είναι άτοπο να έχει κανείς τέτοια αντίληψη για αυτό), αλλά όσο μπορούν να χωρέσουν, όσο έχουν τη δύναμη να καταυγάζονται από εκείνη την ακτίνα, επειδή λειτουργούν αδιάκοπα γύρω από τον βασιλικό θρόνο, βρίσκονται σε διαρκή χαρά, σε αιώνια ευφροσύνη, σε ακατάπαυστη αγαλλίαση».

Και ο μέγας Γρηγόριος Νύσσης στην εξήγηση των Μακαρισμών αναφέρει: «Η θεία φύση, ως προς το τι ακριβώς είναι κατ' ουσίαν αυτή καθαυτήν, υπέρκειται κάθε καταληπτικής επινόησης». Και ο μακάριος Αυγουστίνος στο λα' (τριακοστό πρώτο) κεφάλαιο των λεγομένων Μονολόγων εντεύξεων προς τον Θεό γράφει: «Ότι πιστεύεται ως αθεώρητο και αόρατο και υπέρλογο και ανώτερο από κάθε νόηση και υπεραπρόσιτο και υπεραμετάβλητο και υπερακοινώνητο εκείνο, το οποίο κανείς ποτέ από τους ανθρώπους ή τους αγγέλους δεν είδε ούτε δύναται να δει». Και λίγο πιο κάτω: «Τριάδα αγία, υπεράριθμη, υπεραδιήγητη, υπερανεξερεύνητη, υπεραπρόσιτη, υπερακατάληπτη, υπερούσια και υπερουσίως υπερέχουσα κάθε νου, κάθε λόγο, κάθε διάνοια, κάθε νόηση, κάθε ουσία των υπερουράνιων νοών, την οποία ούτε να νοήσουν ούτε να αναλογιστούν ούτε να εκφράσουν ούτε να γνωρίσουν είναι δυνατόν ακόμη και για τα ίδια τα μάτια των αγγέλων, την οποία ούτε τα χερουβίμ γνωρίζουν τελείως, ούτε τα σεραφίμ, αλλά με τις πτέρυγες των δικών τους θεωριών καλύπτουν τα πρόσωπά τους από την αίγλη Εκείνου που κάθεται επί θρόνου υψηλού και επηρμένου».

10. Ας παραλείψουμε να αναφέρουμε τον λόγο που εκφωνήθηκε μέσω αγγέλων μετά από εκείνα, καθώς και αν έχει οικονομηθεί κάτι παρόμοιο με αυτά. Έτσι, στον γιο του Ναυή, επειδή τον απασχολούσαν οι πόλεμοι και η μάχη παρατασσόταν εναντίον των αλλοφύλων, ο θείος άγγελος που εμφανίστηκε, φανερώθηκε με ανθρώπινη μορφή, μοιάζοντας με οπλίτη, και επιδεικνύοντας το χέρι του οπλισμένο με μάχαιρα. Γι' αυτό και βλέποντάς τον ως οπλίτη, και ευρισκόμενος σε αμηχανία μπροστά στο ασυνήθιστο θέαμα, τον ρωτούσε ποιος άραγε να είναι, αν ανήκε στους δικούς του ανθρώπους ή στους εχθρούς. Εκείνος δε, δήλωσε ότι είναι αρχιστράτηγος της δυνάμεως του Κυρίου. Επίσης, από τους θείους προφήτες κάποιος λέει ότι έχει δει τον ίδιο τον Κύριο της δόξης, και τα Σεραφείμ να στέκονται ολόγυρά Του.

Επομένως, κανένα από τα όντα δεν είναι ίσο με την οικονομία του Σωτήρος για εμάς, και με το ίδιο μέτρο τα κτίσματα είναι κατώτερα από τη μακαρία Παρθένο. Αν και έκανε τους αγγέλους τόσο πολύ ανώτερους από όσο ήταν, ώστε ο απόστολος να μην θεωρεί άξιο ούτε καν να συγκρίνει τη δεύτερη ευδαιμονία με την πρώτη, ας αναλογιστούμε πόσο μεγάλη είναι η υπερβολή της. Διότι, εάν το κατώτερο ευλογείται από το ανώτερο, τι σχέση θα μπορούσε να έχει το να ευεργετεί κανείς με το να ευεργετείται; Για τον λόγο αυτό, ο προφήτης έβλεπε την μεν Παρθένο ως θρόνο του Θεού, και μάλιστα θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, τα δε Χερουβίμ γύρω από τον θρόνο. Και όχι απλώς γύρω από τον θρόνο, αλλά με σεβασμό και φόβο, χωρίς καν να τολμούν να ατενίσουν. Και βέβαια, για τα μεν λέγεται ότι αγρυπνούν πάντοτε και δεν γνωρίζουν κανένα όριο στους ύμνους προς τον Θεό, για δε τη μακαρία, πρέπει να αποδεχθούμε ότι αυτά ισχύουν σε τόσο μεγαλύτερο βαθμό, όσο περισσότερο αισθάνθηκε τη θεία ακτίνα. Και δεν εννοώ μετά την αναχώρησή της από εδώ, αλλά ακόμη και όταν ήταν παρούσα σε αυτήν τη ζωή, επειδή και στις δυνάμεις γύρω από τον Θεό αυτό ακριβώς προκαλεί την αγρυπνία και την προθυμία προς τον Θεό, δηλαδή το να γευθούν τις θείες χάριτες εξόχως περισσότερο από όλα τα άλλα. Ώστε αυτό που συμβαίνει στους άλλους αγίους μετά την απαλλαγή τους από το σώμα, το να έχουν δηλαδή την αρετή και το αγαθό ακλόνητα, αυτό συνέβαινε στην Παρθένο και πριν αποβάλει το σώμα.

Δόξα σε σένα, διότι φανέρωσες ολόκληρο τον εαυτό σου σε όλους μας, όχι εν μέρει, αλλά ακέραιο σε αντικρίζουμε, τον Πλάστη, που φανερώθηκε και φώτισε τα πάντα. Ανέφερε κάποτε ο Ησαΐας, ο γιος του Αμώς, ότι είδε τον Θεό υψωμένο σε υψηλό θρόνο και τον οίκο γεμάτο από τη δόξα του· τον είδε με πνευματική κατάνυξη, ως προφήτης, και όχι με τα μάτια του σώματος. Εμείς όμως με τα σαρκικά μας μάτια αντικρίζουμε τον Κύριο Σαβαώθ και του αναπέμπουμε την υμνωδία των εξαπτερύγων: «Άγιος, άγιος ο σαρκωθείς, άγιος είναι ο Θεός· ας υμνήσουμε τρεις φορές τον έναν Άγιο των αγίων, που φανερώθηκε και φώτισε τα πάντα.» Μπόρεσαν τα μάτια των γηγενών να αντικρίσουν την ουράνια μορφή· αντίκρισαν τα βλέφαρα των χοϊκών ανθρώπων την ασκίαστη ακτίνα του άυλου φωτός, την οποία οι προφήτες και οι βασιλιάδες δεν είδαν, αλλά επιθύμησαν να δουν.

Αναπέμποντας ευχαριστία αγαλλιούσε, βλέποντας εν σαρκί τον αόρατο, τον οποίο κάποτε ο Δανιήλ είδε να έρχεται μέσα στις νεφέλες με δόξα, και ο Ησαΐας καθήμενο πάνω στον φοβερό θρόνο των εξαπτερύγων, και ο Μωυσής είδε ως απαύγασμα του Θεού, με τον Ζαχαρία να βοά ότι θα έλθει ο Χριστός ως αήττητος.

Ας σκιρτά σύμπασα η κτίση, αντλώντας μυστικά τα νάματα της αφθαρσίας από την παρθενική πηγή και καταπαύοντας τη θανατηφόρα δίψα. Τέτοια είναι όσα εορτάζουμε σήμερα· τόσο σπουδαία είναι όσα υμνολογούμε, τα οποία μας χαρίζει, έχοντας κοιμηθεί με ειρήνη και δικαιοσύνη, η χριστοανθής ρίζα του Ιεσσαί, η ιερόβλαστη ράβδος του Ααρών, ο νοητός παράδεισος του ξύλου της ζωής, ο έμψυχος λειμώνας των παρθενικών αρωμάτων, η ανθισμένη θεογεώργητη άμπελος του ώριμου και ζωοσταγούς βότρυος, ο υψηλός και επηρμένος χερουβικός θρόνος του Παμβασιλέως, ο πλήρης οίκος της δόξης του Κυρίου, το άγιο καταπέτασμα του Χριστού, ο φωτεινότατος τόπος της Ανατολής. Έχοντας κοιμηθεί, λέγω, αλλά όχι έχοντας πεθάνει· έχοντας μεταστεί, αλλά χωρίς να εγκαταλείψει την υπεράσπιση του γένους. Με ποιον λόγο, λοιπόν, να παραστήσουμε το μυστήριό σου; Απορούμε πώς να το κατανοήσουμε, αδυνατούμε να το εκφράσουμε, ιλιγγιούμε να το περιγράψουμε, διότι είναι παράδοξο, υψηλό και υπέρτερο από κάθε διάνοια· διότι δεν έχει κοινά γνωρίσματα ούτε ομοιάζει με τα άλλα, ώστε να μπορέσουμε πρόχειρα να προσκομίσουμε αποδείξεις από τα δικά μας μέτρα, αλλά αντιλαμβανόμενοι με ευσέβεια όσα σε αφορούν με βάση εκείνα που υπερβαίνουν τα ανθρώπινα, αναγνωρίζουμε μόνο σε εσένα τα υπέρ άνθρωπον. Άλλωστε, αντέστρεψες τους όρους της φύσεως κατά την άρρητη γέννηση. Διότι πού γνώρισε ποτέ κανείς παρθένο να συλλαμβάνει ασπόρως; Ω του θαύματος! Αυτήν που κυοφορεί και γεννά ως μητέρα, τη βλέπει να παραμένει άφθορη ως παρθένος, επειδή Θεός ήταν Εκείνος που γεννήθηκε.

Ο θείος Ησαΐας, λοιπόν, όταν αντίκρισε εκείνη τη θεία και φρικωδεστάτη και Δεσποτική προεδρία του θείου θρόνου, στον οποίο, όπως έβλεπε, ήταν εγκαθιδρυμένος ο Θεός των όλων, έλεγε ότι παρίσταντο ενώπιόν Του με μορφή εξαπτέρυγων οι ανώτατες δυνάμεις των αγγελικών και χερουβικών τάξεων· και με τις δύο, λέει, πτέρυγες σκέπαζαν τα πρόσωπά τους, με τις άλλες δύο σκέπαζαν τα πόδια τους, και με τις δύο πετούσαν, περικαλύπτοντας τα άνω και τα κάτω μέρη, σημαίνοντας αφενός μέσα από αυτό το υπόδειγμα ότι, τόσο για τους επάνω στον ουρανό όσο και για τους κάτω στη γη, αόρατο και απόκρυφο και συγκαλυμμένο παραμένει το μυστήριο της θεότητας· ή ίσως γι' αυτό τον λόγο σκέπαζαν τις αρχές και τα τέλη, διδάσκοντας ότι και όσα προηγήθηκαν της καθόδου του Λόγου και Θεού και Χριστού είναι ακατάληπτα, ομοίως και όσα ακολούθησαν την ανάληψή Του. Στα γεγονότα δε της σαρκώσεως, που είναι σαν τις μεσαίες πτέρυγες, πιστεύοντας η Εκκλησία πετά ψηλά προς τον ουρανό. Ίσως πάλι, μέσα από το υπόδειγμα της κάλυψης των προσώπων και των ποδιών, τα πανάγια Σεραφίμ να μας υπαινίσσονται τούτο, ότι δηλαδή δεν είναι δυνατόν ούτε να δούμε ούτε να ανακαλύψουμε ούτε να κατανοήσουμε την αρχή ή το τέλος της θείας φύσης. Διότι η μεν κάλυψη του προσώπου δήλωνε το αόρατο της άκτιστης φύσης, η δε κάλυψη των ποδιών πάλι, το απρόσιτο και απροσπέλαστο.

5. Έπειτα λέει ο θείος προφήτης που τα βλέπει αυτά, ότι και ο οίκος είναι γεμάτος από τη δόξα του Θεού. «Γνωστός ήταν τότε ο Θεός στην Ιουδαία, και μόνο στον Ισραήλ ήταν μεγάλο το όνομά του»· όμως τα διορατικά μακαριότατα Σεραφείμ, έχοντας προείδει νοερώς το μυστήριο της ενανθρώπησης του Θεού Λόγου που καθόταν στον θρόνο, και το ότι επρόκειτο να εμφανιστεί στη γη στους ανθρώπους ως άνθρωπος, και ο άσαρκος να σαρκωθεί, και ο αόρατος ακόμη και στα άυλα πνεύματα να γίνει ορατός στα υλικά μέσω της σάρκας, και να γεμίσει όλη τη γη με τη δόξα, τον αίνο και τη χάρη του, εκπλαγέντα από την ανέκφραστη και ακατάληπτη συγκατάβαση και θαυμάζοντας την άρρητη αποκάλυψή του που επρόκειτο να φανερώσει στους ανθρώπους, έψαλαν μεγαλόφωνα ύμνο ευχαριστίας και συνάμα έκπληξης, ανακράζοντας: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ, πλήρης πάσα η γη της δόξης αυτού», προφητεύοντας για τον Χριστό τη μελλοντική δόξα των Εκκλησιών. Γι' αυτό λέει, ότι όλη η γη γέμισε από τη δόξα του.

Κοίταξε ψηλά, πάτερ, δες τον Κύριο, παρατήρησε τις θείες τάξεις των αγγέλων, ατένισε τις χορείες των αγίων. Δες πάνω σε θρόνο υψηλό και επηρμένο τον κριτή του κόσμου, ο οποίος θα σε ανακηρύξει πιστό δούλο και τηρητή των εντολών του και, το σπουδαιότερο, ομολογητή. Έπειτα, πού θα σε στείλει; Όχι στο αιώνιο πυρ, το οποίο παραλαμβάνει τους απειθείς του νόμου του, αλλά σε ζωοδόχο τόπο και αθάνατη κατάπαυση και σε απείρως αγαλλιαστική θεία ευφροσύνη. Διότι, λέγει, είσελθε στη χαρά του κυρίου σου. Τα μάτια όλων μας είναι στραμμένα σε εσένα, όλοι παίρνουμε θάρρος, καθώς εσύ παραμένεις εδραιωμένος. Είθε η βοήθεια του Θεού να είναι μαζί σου ακόμη περισσότερο, οχυρώνοντάς σε, δυναμώνοντάς σε, ενισχύοντάς σε και δίνοντάς σου ανδρεία. Εσύ που φοβάσαι τον Θεό, μην φοβηθείς ό,τι σου έκανε ο άνθρωπος ή ίσως σου κάνει στο μέλλον. Έχεις πεποίθηση στον Κύριο, είσαι όρος Σιών, δεν θα σαλευθείς εις τον αιώνα. Διότι έχεις μέσα σου ως ένοικο τον τεχνίτη και δημιουργό της άνω Ιερουσαλήμ. Απόφευγε τις ιοβόλες και απατηλές φωνές εκείνων που σέρνονται προς εσένα σαν φίδια και θέλουν να σε απομακρύνουν από το ζωτικό δέντρο της αλήθειας, και δίνε προσοχή έχοντας ενδυναμωθεί μια για πάντα στην αλήθεια και έχοντας στερεωθεί μέσω πολλών μαρτυριών της Αγίας Γραφής, και ενίοτε ευσεβών ανθρώπων, φτάνοντας σε απόλυτη σταθερότητα, ώστε να επιτύχεις και το εγκώμιο εκείνης της φωνής: εκείνος που πράττει αυτά δεν θα σαλευθεί εις τον αιώνα.

β'. Η όραση είναι προγενέστερη της ακοής και ως προς τη θέση του τόπου και ως προς την αισθητηριακή αντίληψη. Διότι, αφού κάποιος είδε πρώτα κάτι, μετέδωσε στη συνέχεια αυτό που είδε μέσω της ακοής. Όπως, για παράδειγμα, είδε ο Ησαΐας τον Κύριο καθήμενο επί θρόνου δόξης, να περιστοιχίζεται και να αινείται από τα εξαπτέρυγα Σεραφείμ. Και πάλι ο Ιεζεκιήλ ατενίζει το όχημα του Θεού, τα Χερουβείμ.