Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 6:3

Και είναι φανερό από το γεγονός ότι διδασκόμαστε πως ο τρισάγιος ύμνος των σεραφείμ στο μεν Ευαγγέλιο αναφέρεται στον Υιό, στην ομιλία του Παύλου στις Πράξεις στο Άγιο Πνεύμα, ενώ κατά την προσφορά των φρικτών μυστηρίων στον Πατέρα, προς τον οποίο έχουμε συνηθίσει να αναπέμπουμε τέτοιου είδους ευχή, όπως ακριβώς έχει ειπωθεί και από τον μακάριο Επιφάνιο στον λόγο του «Εις το Πνεύμα το Άγιον». Και αυτά μεν αναφέρθηκαν για να δειχθεί ότι η δική μας αντίληψη δεν εναντιώνεται στις πατερικές φωνές· εμείς δε, συν Θεώ, θα τηρήσουμε τη συνέχεια του λόγου.

«Και αφού είπε αυτά, ενώ αυτοί έβλεπαν, αναλήφθηκε.» Γι' αυτό και τα Σεραφείμ και τα εξαπτέρυγα και όλα τα νοερά και συλλειτουργικά με αυτά πνεύματα, βλέποντας τον πηλό να λάμπει ψηλότερα από αυτά, όχι λόγω της δικής του φύσης, αλλά εξαιτίας Εκείνου που τον ενδύθηκε, αινούν τον Χριστό και τον δοξάζουν για το εξαίσιο θαύμα, άλλοι μεν λέγοντας: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ», άλλοι δε κράζοντας: «Ευλογημένη η δόξα του Κυρίου από τον τόπο Του», δηλαδή από το ένδοξο σώμα, και άλλοι βοώντας: «Σηκώστε τις πύλες, και υψωθείτε πύλες αιώνιες, διότι υψώθηκε η μεγαλοπρέπειά Σου υπεράνω των ουρανών.» Αλλά πείτε μας, ω πνεύματα των αγίων και των δικαίων, άραγε μόνο από τα επουράνια στρατεύματα αινείται και δοξάζεται ο Θεός; Άραγε στερείται η επίγεια γλώσσα την ικανότητα να υμνεί τον Θεό; Αλλά απαντούν: Θα μείνει σε αδράνεια εκείνος για τον οποίο κατήλθε;

Ο Δαβίδ ως ουρανός διηγείται τη δόξα του Θεού: «Εσύ όμως, Κύριε, είσαι ο υπερασπιστής μου, η δόξα μου και αυτός που υψώνει το κεφάλι μου». Ο Ιωάννης ως ουρανός διηγείται: «Και είδαμε τη δόξα του, δόξα που έχει ως μονογενής από τον Πατέρα». Ο Στέφανος ως ουρανός διηγείται: «Ο Θεός της δόξης εμφανίστηκε στον πατέρα μας Αβραάμ». Ο Παύλος ως ουρανός διηγείται τη δόξα: «Και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και σωτήρα μας Ιησού Χριστού. Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού: Ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός εις δόξαν Θεού Πατέρα». Και γιατί λοιπόν να μην ανέλθω με τον λόγο στους πιο θείους ουρανούς των ουρανών που διηγούνται τη δόξα του Θεού; Και ποιοι είναι αυτοί; Άγγελοι, αρχάγγελοι, τα Χερουβείμ και τα Σεραφείμ. Τα Χερουβείμ διηγούνται τη δόξα του Θεού· διότι τα άκουσε ο προφήτης Ιεζεκιήλ να λένε: «Ευλογημένη η δόξα του Κυρίου από τον τόπο του. Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού». Τα Σεραφείμ διηγούνται τη δόξα· διότι τα άκουσε ο Ησαΐας να κράζουν και να λένε: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ· πλήρης ο ουρανός και η γη από τη δόξα του».

Στον Ψαλμό 18, 2, Αστέριος. Ως λογικούς ουρανούς που διηγούνται τη δόξα του Θεού, εννοεί και τους αγγέλους του Θεού και τους αγίους ανθρώπους. Και ο προφήτης Ιεζεκιήλ άκουσε τους αγγέλους και τους αρχαγγέλους, καθώς και τα Χερουβείμ και τα Σεραφείμ, να λέγουν: «Ευλογημένη η δόξα του Κυρίου από τον τόπο του». Επίσης και ο προφήτης Ησαΐας τους άκουσε να κράζουν και να λέγουν: «Άγιος, άγιος, άγιος ο Κύριος Σαβαώθ· πλήρης ο ουρανός και η γη από τη δόξα του». Και στο ευαγγέλιο λέγει ο Λουκάς: «Και ξαφνικά βρέθηκε μαζί με τον άγγελο πλήθος ουράνιας στρατιάς, που αινούσαν τον Θεό και έλεγαν: Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Και δεν είπε «διηγήθηκαν», αλλά «διηγούνται»· διότι δεν άρχισαν και μετά σιώπησαν, αλλά αφότου άρχισαν, με ακατάπαυστα στόματα διηγούνται τη δόξα του Θεού. Αλλά και όλοι οι άγιοι το ίδιο πράττουν, μιμούμενοι επί της γης την πολιτεία των αγγέλων.

Ο Αθ. είπε: Έχεις πλανηθεί. Όταν είδε ο Ησαΐας τη δόξα του Κυρίου και τα στρατόπεδα των αγίων δυνάμεων, τι αναφέρει ότι έλεγαν κράζοντας στις θείες υμνωδίες; Δεν έλεγαν το «Άγιος, άγιος, άγιος»; Γιατί άραγε κατά την υμνολογία ούτε αυξάνουν αυτόν τον αριθμό, ούτε μειώνουν τον αίνο υπολειπόμενα από αυτόν; Ασφαλώς επειδή δεν είναι θεμιτό κανείς εκτός της Τριάδος να λάβει τέτοια τιμή, ούτε να ελαττώσει κάποιος τον ύμνο, εξαιτίας της αγίας και μακαρίας θεότητος της Τριάδος, η οποία είναι αυτάρκης ως μονάδα. Επιπλέον, για ποιον λόγο ο Μωυσής δίδαξε τον λαό να προσκυνεί κάμπτοντας τρεις φορές στη γη τον αυχένα και τα γόνατα; Μήπως όχι για την προσκύνηση της Τριάδος εντός της μίας θεότητος; Αλλά και ο θεοφόρος Ηλίας, δεν ανασταίνει τον υιό της χήρας με το τρίτο φύσημα; Με αυτό δεν αποδεικνύει τίποτα άλλο, παρά το ότι δεν δύναται κανείς να αξιωθεί της αιώνιας ζωής, εάν πρώτα δεν δεχθεί στην ψυχή του την ισότιμη, ομοούσια και ζωοποιό Τριάδα μέσω της σεβασμιωτάτης πίστεως, η οποία σαν φωτιά καταναλώνει όλα τα νεκρά πταίσματα που νεκρώνουν την ψυχή, και ζωοποιεί προσφέροντας αιώνια ζωή στην ψυχή που την κατέχει;

Διότι μέσα σε Αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε· και, «Κανείς δεν γνωρίζει ποιος είναι ο Πατήρ παρά μόνον ο Υιός, και ποιος είναι ο Υιός παρά μόνον ο Πατήρ». Και πώς τολμούν οι ασεβείς να φλυαρούν για όσα δεν είναι θεμιτά, όντας άνθρωποι, τη στιγμή που αδυνατούν να κατανοήσουν και να εξηγήσουν ούτε τα επίγεια; Και τι λέω για τα επίγεια; Ας μας μιλήσουν για τον ίδιο τους τον εαυτό, εάν άραγε μπορέσουν να εξιχνιάσουν τη δική τους φύση. Είναι όντως τολμηροί και αυθάδεις, αφού δεν τρέμουν ενώπιον της δόξας, εκεί όπου οι άγγελοι επιθυμούν να σκύψουν για να δουν, αν και είναι τόσο πολύ ανώτεροι και κατά τη φύση και κατά την τάξη. Διότι τι υπάρχει πιο κοντά από τα Χερουβίμ ή τα Σεραφίμ; Και όμως ούτε Τον ατενίζουν, ούτε στέκονται με τα πόδια γυμνά, αλλά προσφέρουν τη δοξολογία έχοντας σκεπασμένα τα πόδια όπως και τα πρόσωπά τους, μην κάνοντας τίποτε άλλο με τα ακατάπαυστα χείλη τους παρά να δοξάζουν τη θεία και άφραστη φύση με τον Τρισάγιο ύμνο. Και πουθενά κανείς από τους θεσπέσιους προφήτες, οι οποίοι μάλιστα αξιώθηκαν τέτοιας θεοπτίας, δεν μας ανέφερε ότι την πρώτη φορά που είπαν το «άγιος», το είπαν με δυνατή φωνή, τη δεύτερη φορά πιο αδύναμα, και την τρίτη ακόμη πιο χαμηλόφωνα· και ότι κατά συνέπεια απέδιδαν τον πρώτο αγιασμό στην κυριολεξία, τον δεύτερο τον υπέτασσαν, και τον τρίτο τον τοποθετούσαν σε κατώτερη μοίρα. Αλλά μακριά από τέτοια ανοησία των θεοστυγών και άφρονων! Διότι η πανύμνητη και σεβάσμια και προσκυνητή Τριάδα είναι μία και αδιαίρετη και ασχημάτιστη. Συνάπτεται δε ασυγχύτως, όπως ακριβώς και η μονάδα διακρίνεται ατμήτως.

Διότι το γεγονός ότι τα τίμια αυτά ζώα προσφέρουν τη δοξολογία τρεις φορές, λέγοντας «Άγιος, άγιος, άγιος», φανερώνει τις τρεις τέλειες υποστάσεις, όπως ακριβώς και με το να λέγουν «Κύριος», δηλώνουν τη μία ουσία.

Επάνω σε πέτρα με ύψωσε. Σαφώς ο Παύλος ισχυρίζεται ότι η πέτρα είναι ο Χριστός. Θα υμνήσω και θα ψάλω στον Κύριο. Σαφώς ανακηρύσσει τη λατρεία του «Άγιος, άγιος, άγιος». Εισάκουσε, Κύριε, τη φωνή μου. Αντί του: Σε ευχαριστώ για τα παρελθόντα, θα δεηθώ όμως για τα επόμενα.

Αλληλούια. ΡΔ΄. Υπόθεση. Το αλληλούια είναι αίνος προς τον Αόρατο. Λέγεται δε ότι οι άγγελοι με αυτή τη φωνή υμνούν τον Θεό, όπως ακριβώς τα χερουβίμ με το: Άγιος, άγιος, άγιος. Και αυτό το παρέδωσαν οι άγιοι πατέρες, οι οποίοι έγιναν αυτήκοοι μάρτυρες, όπως ακριβώς ο Ησαΐας των σεραφίμ. Διαιρείται δε το αλληλούια ως εξής: αλ, Θεός, ηλ, ισχυρός, ούια, κραταιός.

Αν όμως, με το να λέω Θεό, και Θεό, και Θεό, εννοώ τρεις θεούς· και εάν πω Κύριο, και Κύριο, και Κύριο, εννοώ τρεις Κυρίους· αν λοιπόν ο Πατέρας είναι Κύριος, και ο Υιός Κύριος, και το Άγιο Πνεύμα Κύριος, πώς εσύ, ω Απόστολε, ο νομοθέτης της αλήθειας, ο συνήγορος της ευσέβειας, φώναζες προς τους Εφεσίους λέγοντας: «Ένας Κύριος, μία πίστη, ένα βάπτισμα;» Ένας Κύριος σύμφωνα με τον ύμνο αγιασμού των Σεραφείμ· διότι και εκείνα αναφωνούσαν: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος». Αν όμως φιλονικούν οι αιρετικοί και ισχυρίζονται ότι άλλη είναι η κυριότητα του Πατέρα και άλλη του Υιού, απορώ πώς ανέχονται να δουλεύουν σε δύο κυρίους· διότι τα λόγια του Κυρίου είναι: «Κανείς δεν μπορεί να δουλεύει σε δύο κυρίους». Αν είναι άλλη η κυριότητα του Πατέρα και άλλη η κυριότητα του Υιού, και διαχωρίζεις την εξουσία, πώς λατρεύεις τη βασιλεία; Δεν είναι δυνατόν να λατρευτούν δύο αξιώματα ταυτόχρονα, εάν δεν είναι ομότιμα. Κανείς δεν προσκυνά βασιλιά και άρχοντα· διότι όπου η αξία είναι ομότιμη, ομότιμη είναι και η προσκύνηση. Στο ίσο αξίωμα δεν υπάρχει σύγκρουση. Το άνισο εγείρει τη σύγκρουση, ενώ το ίσο επικυρώνει την ειρήνη. Δεν σου επέτρεψε ο Χριστός να διαχωρίσεις την τιμή, λέγοντας: «Αυτό είναι το θέλημα του Πατέρα μου, να τιμούν όλοι τον Υιό, καθώς τιμούν τον Πατέρα». Τίμα τον Πατέρα, για να τιμήσεις τον Υιό· ή μάλλον τίμα τον Υιό, για να τιμήσεις τον Πατέρα.

Ότι και στην Παλαιά Διαθήκη η Τριάδα φανερώνει τη δική της ενέργεια. «Λάβε», λέει, «το αίμα της τελειώσεως, και επίθεσέ το πάνω στους ιερείς, στο άκρο του δεξιού αυτιού, και στο άκρο του δεξιού ποδιού, και στο άκρο του δεξιού χεριού». Και πρόσεξε ότι η κεφαλή του λαού σφραγίζεται τρεις φορές, κατά τον τύπο των Σεραφείμ που λένε: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ»· και κατά τον τύπο της σινδόνης, η οποία φανερώθηκε στον Πέτρο στην Ιόππη, καταβιβαζόμενη από τον ουρανό, επειδή καταβιβάστηκε τρεις φορές. Και όταν ο Θεός είπε στον Μωυσή να πει στον Ααρών και στους υιούς του, λέγοντας: «Έτσι θα ευλογείτε τους υιούς Ισραήλ, λέγοντας σε αυτούς: Και θα επιθέσουν το όνομά μου στους υιούς Ισραήλ, και εγώ ο Κύριος θα τους ευλογήσω. Να σε ευλογήσει ο Κύριος, και να σε φυλάξει· να επιφάνει ο Κύριος το πρόσωπό του σε σένα, και να σε ελεήσει. Να στρέψει ο Κύριος λαμπρό το πρόσωπό του σε σένα, και να σου δώσει ειρήνη». Και στην Καινή Διαθήκη ομοίως, περί του Πατρός ο Παύλος λέει: «Ο δε Θεός είναι εκείνος που ενεργεί τα πάντα εν πάσι». Περί του Υιού ο ίδιος λέει: «Αλλά τα πάντα και εν πάσι είναι ο Χριστός». Περί του Αγίου Πνεύματος: «Όλα δε αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, διανέμοντας στον καθένα ξεχωριστά όπως αυτό βούλεται».

Απόκριση Βαρσανουφίου: Αδελφέ, όλα ερμηνεύονται αλληγορικά με πνευματικό τρόπο, ενώ εσύ τα κατανοείς σαρκικά. Εκείνος που διακονεί, όπως τα Χερουβίμ, οφείλει να είναι όλος οφθαλμός, όλος νους, να κατανοεί και να φρονεί τα άνω, τον φόβο, τον τρόμο, τη δοξολογία. Διότι βαστάζει το σώμα και το αίμα του αθανάτου Βασιλέως. Λαμβάνει δε και το πρόσωπο των Σεραφίμ λόγω της κραυγής της δοξολογίας και του ριπισμού των κρυπτών μυστηρίων ωσάν με τις άγιες φτερούγες, υπενθυμίζοντας μέσω των φτερών την αποδέσμευση από τη γη και τα υλικά πράγματα, κραυγάζοντας αδιαλείπτως με τον νου, μέσα στον ναό του έσω ανθρώπου, τον επινίκιο ύμνο της μεγαλοπρεπούς δόξας του Θεού μας: «Άγιος, άγιος, άγιος, Κύριος Σαβαώθ, πλήρης ο ουρανός και η γη της δόξης σου». Από τη φρικτή και φοβερή φωνή αυτής της ανακήρυξης, εκπίπτει τρέμοντας ο διάβολος από την αιχμάλωτη ψυχή, και φυγαδεύονται οι δαίμονες θορυβημένοι και καταισχυμένοι, αφήνοντάς την ελεύθερη από τη δουλεία τους. Και βλέπει, λοιπόν, ότι ανέτειλε σε αυτήν το αληθινό φως, και προσέχοντας βλέπει την ευπρέπεια του αθανάτου Αμνού, και ποθεί διακαώς να χορτάσει από το σώμα του και το αίμα του. Και τότε ακούει τον μεγαλόφωνο Δαβίδ να βοά και να λέγει: «Γευθείτε και δείτε ότι είναι χρηστός ο Κύριος».

Λοιπόν αδελφέ, ας έλθουμε στην ευχαριστία προς τον Θεό, επειδή μας λύτρωσε από τον μεγάλο πειρασμό που μας βρήκε ως ασύνετους. Και η φιλανθρωπία του δεν μας άφησε να καταστραφούμε ολοκληρωτικά, διότι είναι πάντοτε αληθινός εκείνος που είπε: «Ζω εγώ, λέγει ο Κύριος, και δεν θέλω τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά να επιστρέψει και να ζήσει». Επομένως, σε αυτόν που μας έσωσε και μας σώζει πάντοτε, ας αποδίδουμε την ευχαριστία διαπαντός. Τον οποίο ευχαριστούν άγγελοι, υπερκόσμιες δυνάμεις, επουράνιες στρατιές, χερουβείμ και σεραφείμ με τις πιο πρέπουσες φωνές, ακατάπαυστα και αδιάλειπτα, αναβοώντας, κράζοντας και λέγοντας: «Άγιος, άγιος, άγιος, Κύριος Σαβαώθ» και τα εξής. Κατανοώντας τα αυτά λοιπόν και εμείς, ας ευχαριστήσουμε αυτόν, του οποίου «ο ουρανός είναι θρόνος και η γη υποπόδιο», τον οποίο «όλη η κτίση υπηρετεί». Και από αυτήν τη γραπτή προτύπωση ας αρχίσουμε και εμείς, ας ευχαριστήσουμε τον Πατέρα διότι ελέησε τον κόσμο και δεν λυπήθηκε να στείλει τον μονογενή του Υιό ως σωτήρα και λυτρωτή των ψυχών μας. Ας ευχαριστήσουμε τον Υιό διότι «ταπείνωσε τον εαυτό του γενόμενος υπήκοος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού», για εμάς τους ανθρώπους.

Παρόμοια, λοιπόν, με αυτά και ο Ησαΐας, αφού είδε Εκείνον που καθόταν επάνω σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο και αφού αντίκρισε τη δόξα Του να έχει γεμίσει ολόκληρο τον οίκο του κόσμου, καθώς και τα Σεραφείμ γύρω Του να αναφωνούν με έκπληξη εκείνη τη φωνή, τότε αποκάλεσε τον εαυτό του ταλαίπωρο, τότε αναγνώρισε την ακαθαρσία στα χείλη του, γι' αυτό και αξιώθηκε την κάθαρση μέσω των Σεραφείμ. —Παρατήρησε δε, ότι τα παραπτώματά του δεν ήταν διάχυτα σε κάθε πράξη και ενέργεια, αλλά ήταν περιορισμένα μόνο στα χείλη και στα λόγια.

Εάν λοιπόν ο αγιασμός είναι η φύση του, όπως ακριβώς του Πατέρα και του Υιού, πώς είναι τρίτης και ξένης φύσεως; Γι' αυτόν τον λόγο, νομίζω, και στον Ησαΐα έχει καταγραφεί ότι τα Σεραφείμ αναφωνούν τρεις φορές το «άγιος», διότι ο κατά φύσιν αγιασμός αναγνωρίζεται στις τρεις υποστάσεις. Δεν είναι δε μόνο το όνομα της αγιωσύνης κοινό σε αυτό με τον Πατέρα και τον Υιό, αλλά και αυτή καθαυτή η ονομασία του πνεύματος. Διότι ο Θεός είναι πνεύμα, και εκείνοι που τον προσκυνούν πρέπει να τον προσκυνούν εν πνεύματι και αληθεία. Και ο προφήτης λέει: «Πνεύμα προ του προσώπου μας είναι ο Χριστός ο Κύριος, για τον οποίο είπαμε: Στη σκιά των πτερύγων του θα ζήσουμε». Και ο Απόστολος αποδίδει την ονομασία του πνεύματος στον Κύριο λέγοντας: «Ο δε Κύριος είναι το πνεύμα». Από αυτά, λοιπόν, είναι σε όλους φανερό ότι η κοινωνία των ονομάτων δεν φανερώνει αποξένωση της φύσεως, αλλά οικειότητα προς τον Πατέρα και τον Υιό. Και ο Θεός έχει ονομαστεί αγαθός, και είναι· αγαθό όμως είναι και το Άγιο Πνεύμα, το οποίο δεν έχει την αγαθότητα επίκτητη, αλλά του συνυπάρχει εκ φύσεως. Ειδάλλως, θα ήταν το πιο παράλογο από όλα, για αυτό που είναι εκ φύσεως άγιο, να λέμε ότι δεν έχει την αγαθότητα εκ φύσεως, αλλά ως κάτι το μεταγενέστερο και προστεθειμένο σε αυτό απ' έξω. Με το να πει δε ο Κύριος ότι, «Εγώ θα παρακαλέσω τον Πατέρα, και θα σας δώσει άλλον Παράκλητο», αποδεικνύεται ότι και ο ίδιος είναι Παράκλητός μας.

Οι Θρόνοι και οι Κυριότητες, και οι Αρχές και οι Εξουσίες, πώς θα διάγανε τη μακάρια ζωή τους, αν δεν έβλεπαν διαρκώς το πρόσωπο του Πατρός που βρίσκεται στους ουρανούς; Η θέα όμως αυτή δεν είναι δυνατή χωρίς το Πνεύμα. Διότι, όπως ακριβώς μέσα στη νύχτα, εάν αφαιρέσεις το φως από το σπίτι, τα μάτια μένουν τυφλά, οι ικανότητες παραμένουν ανενεργές, και η αξία των πραγμάτων αγνοείται, έτσι ώστε, εξαιτίας της άγνοιας, να καταπατούνται εξίσου και ο χρυσός και ο σίδηρος· έτσι και όσον αφορά τη νοητή διακόσμηση, είναι αδύνατον να διατηρηθεί εκείνη η εύνομη ζωή χωρίς το Πνεύμα· όπως ακριβώς δεν είναι δυνατή η ευταξία ενός στρατοπέδου, όταν απουσιάζει ο διοικητής, ούτε η αρμονία του χορού, όταν δεν συντονίζει ο κορυφαίος. Πώς θα μπορούσαν τα Σεραφείμ να πουν «Άγιος, άγιος, άγιος», αν δεν είχαν διδαχθεί από το Πνεύμα πόσες φορές είναι ευσεβές να αναφωνούν αυτή τη δοξολογία; Είτε, λοιπόν, αινούν τον Θεό όλοι οι άγγελοί Του, και Τον αινούν όλες οι δυνάμεις Του, αυτό γίνεται μέσα από τη συνέργεια του Πνεύματος. Είτε παρίστανται χίλιες χιλιάδες αγγέλων και μύριες μυριάδες λειτουργών, με τη δύναμη του Πνεύματος επιτελούν το οικείο τους έργο άμεμπτα.

Ο διάκονος λέγει: Ας προσέξουμε. Ο λαός λέγει: Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ. Άγιος, άγιος, άγιος είσαι αληθινά, Κύριε ο Θεός μας· εσύ που μας έπλασες και μας έθεσες στον παράδεισο της τρυφής. Όταν δε παραβήκαμε την εντολή σου εξαιτίας της απάτης του όφεως, και εκπέσαμε από την αιώνια ζωή, και εξοριστήκαμε από τον παράδεισο της τρυφής, δεν μας απέρριψες οριστικά, αλλά διαπαντός μας επισκέφθηκες δια των αγίων σου προφητών, και στις έσχατες τούτες ημέρες φανερώθηκες σε εμάς που καθόμασταν στο σκότος και στη σκιά του θανάτου, δια του μονογενούς σου Υιού, του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος μας Ιησού Χριστού, ο οποίος, αφού σαρκώθηκε και ενανθρώπησε εκ Πνεύματος Αγίου και εκ της αγίας δεσποίνης μας Θεοτόκου και αειπαρθένου Μαρίας, μας υπέδειξε οδούς σωτηρίας, χαρίζοντάς μας την άνωθεν αναγέννηση εξ ύδατος και πνεύματος, και μας έκανε δικό του περιούσιο λαό· μας αγίασε με το Άγιό σου Πνεύμα.

Το καύχημα και η παρρησία μας ας είναι σε αυτόν. Ας υποταχθούμε στο θέλημά του. Ας αναλογιστούμε όλο το πλήθος των αγγέλων του, πώς παριστάμενοι λειτουργούν σύμφωνα με το θέλημά του. Διότι λέει η Γραφή: «Μύριες μυριάδες παρίσταντο ενώπιόν του και χίλιες χιλιάδες τον υπηρετούσαν, και έκραζαν: Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ, πλήρης είναι όλη η κτίση από τη δόξα του». Κι εμείς, λοιπόν, με ομόνοια, αφού συναχθούμε όλοι μαζί με ενιαία συνείδηση, ας βοήσουμε προς αυτόν θερμά σαν από ένα στόμα, ώστε να γίνουμε μέτοχοι των μεγάλων και ένδοξων υποσχέσεών του.

Ξέπεσε, νομίζω, λοιπόν ο Αγαπητός και συνθρονισμένος με τον Πατέρα από οτιδήποτε τον διατηρεί στη θεοπρεπή του δόξα, ή μάλλον έστω και από το να τον τοποθετεί σε ίση μοίρα με τους αγίους αγγέλους. Γιατί λοιπόν αυτός μεν λαμπρύνεται στους θείους θρόνους και συνεδρεύει με τον Πατέρα, ενώ εκείνοι στέκονται ολόγυρα, χωρίς να ατιμάζουν το μέτρο της υποταγής τους κάτω από αυτόν; Και αυτός μεν είναι και ονομάζεται Κύριος Σαβαώθ, ενώ εκείνοι τον τιμούν με ύμνους κυριότητας και λένε ότι ο ουρανός και η γη είναι γεμάτα από τη δόξα του; Άραγε λοιπόν, το να λέει κανείς ότι δημιουργήθηκε αυτός που θαυμάζεται κατ' αυτόν τον τρόπο ακόμη και από εκείνους που έχουν το μέγιστο μερίδιο δόξας, δεν αποτελεί ασθένεια ενός άκρως ψυχρού και ανόητου νου; Β. Απολύτως· γιατί και οι δικές μου απόψεις συμφωνούν με αυτά. Λένε όμως παρ' όλα αυτά ότι ο Υιός προβλήθηκε για τα έργα του Πατέρα όχι μόνο όταν ανέλαβε τη δική μας ανθρώπινη μορφή, αλλά από τότε που εμφανίστηκε, προκειμένου ο Πατέρας να δημιουργήσει τα πάντα δι' αυτού, σαν να συνεισφέρει τη δική του κίνηση στα κτίσματα ως κάποια οργανική υπηρεσία. Α. Ω, τι φοβερή και απόλυτη θρασύτητα λόγου!

Διότι ο σοφός Ματθαίος ανέφερε ότι, όταν πια ο πειράζων Σατανάς είχε αποδράσει και απομακρυνθεί στο μηδέν από τον Χριστό που είχε νηστεύσει, «Ιδού, άγγελοι προσήλθαν και τον διακονούσαν». Και βεβαίως, γύρω από τον υπερφυή και εξυψωμένο θρόνο του στέκονται τα Σεραφίμ δοξολογώντας, ονομάζοντάς τον άγιο και μάλιστα Κύριο των δυνάμεων, και λέγοντας ότι ο ουρανός και η γη είναι πλήρη από τη δόξα του. Εκείνος λοιπόν που εξουσιάζει εξίσου τα πάντα, έχοντας ίση ενέργεια και ίση δύναμη με τον Πατέρα και όχι μικρότερη δόξα (διότι τα πάντα είναι πλήρη από τη δόξα του), και που διακηρύσσει ότι κατέχει τη φυσική ταυτότητα με τον μεγαλύτερο των πάντων, πώς είναι δυνατόν να μην έχει το ισοστάσιο; Ή μήπως έχεις κάτι να σκεφτείς ή να εκφράσεις, σύμφωνα με το οποίο ενδεχομένως η μεν δόξα του Πατέρα θα υπερτερούσε, ενώ η δόξα του Υιού θα μειονεκτούσε, μην έχοντας τη δυνατότητα να συμπορεύεται και αδυνατώντας να συνεκταθεί λόγω έλλειψης ισότητας; Β. Δεν θα μπορούσα να σκεφτώ κάτι τέτοιο. Α. Και τι λοιπόν μας σημαίνει το χέρι του Πατέρα; Άραγε την παντουργική ενέργεια, δηλαδή την ισχύ; Διότι ο λόγος περί Θεού είναι πάντοτε ανώτερος από κάθε σωματική φαντασία. Β. Θα μπορούσε εύλογα να αναφέρεται και στα δύο, όπως νομίζω· διότι σε τίποτα δεν βλάπτει. Α. Πολύ σωστά, αλλά αυτό που πιστεύεται ως υποδεέστερο και κατώτερο σε σχέση με εκείνο που υπερτερεί, πώς θα μπορούσε πλέον να θεωρείται και να ονομάζεται ίσο στο έργο και ισοδύναμο;

Διότι, νομίζω, θα μπορούσε να πει κάποιος: Αν, εφόσον έγινε άνθρωπος, γι' αυτό ονομάζεται Πρωτότοκος, και αυτή είναι η κατάλληλη στιγμή για να προσκυνείται, όταν δηλαδή λέγεται ότι έχει υποστεί την κατεξοχήν κένωση, τότε ο καιρός της κένωσής του θα αποτελεί γι' αυτόν τον καιρό της αληθινής του δόξας, ενώ η κατάσταση πριν από την ενανθρώπηση θα είναι κάτι το μικροπρεπές και άδοξο, τότε που, αν και υπήρχε στη μορφή και την ισότητα του Πατέρα, όπως είναι γραμμένο, κατήλθε σε μια τόσο υποβιβασμένη φύση, εννοώ βέβαια την ανθρώπινη. Αλλά, αν πράγματι ήταν άδοξος και απείχε πολύ από το να είναι άξιος προσκύνησης, για ποιο λόγο τα Σεραφίμ περιέστειχαν σε κύκλο τον Υιό, καθώς καθόταν στον θρόνο της θεότητας, τιμώντας τον με ύμνους και δοξολογίες, αποκαλώντας τον Κύριο Σαβαώθ και λέγοντας ότι ο ουρανός και η γη είναι γεμάτα από τη δόξα του;

Και ότι ο λόγος είναι αψευδής, το επιβεβαιώνει επιπλέον λέγοντας: Γι' αυτό και δι' αυτού λέμε στο Θεό το αμήν, προς δόξαν Του μέσω ημών. Επειδή, δηλαδή, αυτός είναι ο μεσίτης, μέσω του οποίου και μόνο είναι προσιτός ο Πατέρας, και στον οποίο υπάρχει κάθε πνευματική δωρεά, δι' αυτού οπωσδήποτε θα γίνεται και κάθε κατάληξη προσευχής· και αυτό είναι το αμήν. Και προς αυτό μας έχει διαπαιδαγωγήσει ο ίδιος ο Υιός, λέγοντας στους αγίους αποστόλους: «Και εκείνη την ημέρα δεν θα με ρωτήσετε τίποτα. Αμήν, αμήν σας λέω, ό,τι αν ζητήσετε από τον Πατέρα, θα σας το δώσει στο όνομά μου. Έως τώρα δεν ζητήσατε τίποτα στο όνομά μου. Να ζητάτε και θα λάβετε, για να είναι η χαρά σας ολοκληρωμένη». Μέσω αυτού, λοιπόν, απευθύνεται το αμήν στον Θεό Πατέρα, προς δόξα Του μέσω ημών. Διότι είναι συνήθειά μας να κλείνουμε το τέλος κάθε προσευχής στο όνομα του Χριστού. Το ότι δε δεν θα μπορούσε ο ίδιος να στερηθεί το δικαίωμα να δοξολογείται, θα το δούμε εύκολα από τον μακάριο Ιακώβ που προφητεύει: «Ιούδα, εσένα θα αινέσουν οι αδελφοί σου»· διότι ο Χριστός βλάστησε από τη φυλή του Ιούδα κατά σάρκα. Αλλά και από τον προφήτη Ησαΐα που λέει: «Είδα τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο», και τα Σεραφείμ να στέκονται γύρω, να τον αποκαλούν άγιο, να τον ονομάζουν Κύριο Σαβαώθ, και να λέγουν ότι ο ουρανός και η γη είναι πλήρη από τη δόξα Του.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι. Ότι μόνος κατά φύση Υιός εκ του Πατρός είναι ο Μονογενής, ως προερχόμενος από αυτόν και ευρισκόμενος μέσα σε αυτόν. <Κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό· ο Μονογενής Θεός που βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε.> Παρατήρησε λοιπόν πάλι εδώ τη νηφαλιότητα του πνευματοφόρου. Δεν αγνόησε ότι οπωσδήποτε κάποιοι θα πουν, εξετάζοντας με μεγαλύτερη αυστηρότητα τα όσα ειπώθηκαν για τον Μονογενή: Είπες, ω άνθρωπε, ότι έχεις δει «τη δόξα του, δόξα ως Μονογενούς παρά του Πατρός»· και έπειτα, ενώ έπρεπε να μας αναλύσεις λεπτομερέστερα την εξήγηση γι' αυτά και να πεις κάτι θεοπρεπές και εξαίσιο, εσύ έκανες την απόδειξη με βάση την υπεροχή του έναντι του Μωυσή και τα μέτρα του Ιωάννη, σαν να μην ήταν δυνατόν να φανεί αλλιώς η δόξα του, αν και ο μακάριος προφήτης Ησαΐας λέει: «Είδα τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο ψηλό και υπερυψωμένο, και ο οίκος ήταν γεμάτος από τη δόξα του, και Σεραφείμ στέκονταν γύρω του, έχοντας έξι πτέρυγες το ένα και έξι πτέρυγες το άλλο, και με τις δύο κάλυπταν το πρόσωπό τους, και με τις δύο κάλυπταν τα πόδια τους, και με τις δύο πετούσαν· και έκραζαν ο ένας προς τον άλλον και έλεγαν: Άγιος, άγιος, άγιος ο Κύριος Σαβαώθ, πλήρης όλη η γη από τη δόξα του».

Έπειτα, πώς η κατά φύσιν άγια θεότητα θα γεννήσει από τον εαυτό της κάτι στερημένο από αγιότητα και θα μας προσφέρει τον δικό της καρπό γυμνό από τα ιδιώματα που της ανήκουν; Διότι, εάν έχει τον αγιασμό επίκτητο, όπως εκείνοι φλυαρώντας ισχυρίζονται, είναι και πάλι απόλυτη ανάγκη να συνομολογήσουν, έστω και παρά τη θέλησή τους, ότι αφενός δεν ήταν πάντοτε άγιος, αλλά έγινε αργότερα, όταν και το Πνεύμα κατέβηκε σε αυτόν, όπως λέει ο Ιωάννης. Πώς λοιπόν ήταν άγιος ο Υιός και πριν από τη σάρκωση; Διότι έτσι τον δοξολογούσαν τα Σεραφείμ, επαναλαμβάνοντας το Άγιος με τη σειρά τρεις φορές. Επομένως, εάν ήταν άγιος και πριν από την ενανθρώπηση, ή μάλλον επειδή υπήρχε πάντοτε μαζί με τον Πατέρα, πώς είχε ανάγκη από εκείνον που αγιάζει, και μάλιστα σε ύστερους χρόνους, όταν έγινε άνθρωπος; Απορώ δε πώς τους διαφεύγει και εκείνο, αν και είναι πολύ ερευνητικοί. Διότι δεν είναι άραγε ανάγκη να σκεφτούμε ότι ο Υιός θα μπορούσε κάποτε και να αποβάλει τον αγιασμό, εάν αυτός δεν είναι ουσιώδης μέσα του, αλλά του προστέθηκε όπως σε εμάς και σε οποιοδήποτε άλλο από τα λογικά κτίσματα; Αυτό όμως που έχει εκπέσει από την αγιότητα, δεν θα βρεθεί οπωσδήποτε και κάτω από τα δεσμά της αμαρτίας, και δεν θα ολισθήσει προς το χειρότερο, μη διασώζοντας πλέον εκείνο που το καθιστά ελεύθερο από τη φαυλότητα; Επομένως, ούτε αναλλοίωτος θα αποδειχθεί σε εμάς ο Υιός, και θα διαψευστεί ο ψαλμωδός που αναφωνεί εν Πνεύματι προς αυτόν: «Συ δε ο αυτός ει».

Τι λοιπόν, ω άριστοι; Μήπως για εμάς ο Υιός δεν είναι πλέον αληθινός Θεός; Και αν, σύμφωνα με εσάς, αποδειχθεί ότι έχει έτσι, γιατί τον προσκυνούμε; Και γιατί συνδοξάζεται με τον Θεό και Πατέρα; Και γιατί επιβαίνει στις ανώτατες δυνάμεις ως Θεός; Άραγε αγνόησαν μαζί με εμάς και τα ίδια τα άγια Σεραφείμ ότι απέχουν πολύ από το πρέπον, εφόσον δοξολογούν ως Θεό κάποιον που δεν είναι Θεός κατά φύση; Και πλανώνται, προφανώς, ονομάζοντας Κύριο Σαβαώθ αυτόν που είναι απλώς ισότιμος με εκείνα; Ή μήπως δεν θα πούμε ότι και οι ανώτατες δυνάμεις, οι Αρχές και οι Θρόνοι και οι Εξουσίες και οι Κυριότητες, φροντίζουν να εμφανίζονται σύμμορφες με τον Θεό, στο μέτρο του δυνατού; Διότι, αν ένα τόσο μικρό γήινο ον σε σύγκριση με εκείνη την κτίση, εννοώ βέβαια τον άνθρωπο, έχει τιμηθεί με τέτοιο κάλλος, ποια λογική υπάρχει να μην πιστεύουμε απολύτως ότι τα πολύ ανώτερα βρίσκονται σε πολύ καλύτερη κατάσταση από τα δικά μας; Πώς λοιπόν τον ονομάζουν Κύριο Σαβαώθ και τον περιστοιχίζουν σε τάξη δορυφόρων, υπηρετώντας τον σαν βασιλιά των όλων; Και για ποιο λόγο συνεδρεύει με τον ίδιο τον Πατέρα, και μάλιστα εκ δεξιών του, ο δούλος με τον Δεσπότη, το ποίημα με τον Ποιητή; Ή μήπως δεν αρμόζει μάλλον να αποδίδουμε στα κτίσματα το απάθες και αναλλοίωτο που προέρχεται από την προσοχή και την εγρήγορση, παρά στον κατ' ουσίαν Θεό, ο οποίος εκ φύσεως έχει το αδύνατον του να πάσχει; Αλλά αυτό είναι φανερό, έστω κι αν εκείνοι δεν το ομολογούν.

«Και έκραζε ο ένας προς τον άλλον και έλεγαν: Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ, πλήρης είναι όλη η γη από τη δόξα Του». Οι μακάριοι προφήτες δεν δέχονταν τις αποκαλύψεις των οραμάτων από τον Θεό ούτε μεμονωμένα ούτε με τρόπο συνεχή και αδιάλειπτο. Αλλά μάλλον τμηματικά, ανάλογα με το τι φαινόταν καλό στον Δεσπότη. Και στους χρόνους κατά τους οποίους ήθελε να το πράξει Αυτός που αποκαλύπτει τα βαθιά και τα απόκρυφα και γνωρίζει τα κρυμμένα. Γιατί το φως είναι μαζί Του, όπως έχει γραφτεί. Επομένως, ενώ ζούσε ακόμη ο Οζίας, ο οποίος λεγόταν και Αζαρίας, και κυβερνούσε τον θρόνο της βασιλείας στα Ιεροσόλυμα, ο μακάριος προφήτης Ησαΐας συνέταξε τους λόγους για όσα είχαν ήδη προηγηθεί. Διότι ο Οζίας και Αζαρίας ήταν από τους πλέον φιλόθεους, αφού λέγεται ότι έπραξε το ευθές ενώπιον του Θεού. Όμως δεν διαφύλαξε μέχρι τέλους καλή και άμεμπτη τη δόξα της ευσέβειας. Διότι, αφού με τη βοήθεια του Θεού υπερίσχυσε έναντι των γειτονικών εθνών και κατόρθωσε εναντίον τους πάρα πολλά και αξιοθαύμαστα, μέθυσε από τους τρόπους της ευημερίας και κατρακύλησε στην αλαζονεία. Έφτασε, μάλιστα, σε τέτοιο σημείο φρονήματος, ώστε να αρπάξει την ιερή λειτουργία και να προσέλθει αυτόκλητος στο να ιερουργεί στον Θεό. Διότι, αφού εισήλθε στον θείο ναό, δεν ήθελε να προσφέρει τις θυσίες στον Θεό μέσω της μεσιτείας των Λευιτών, δηλαδή των ιερέων. Αντιθέτως, αφού ανέβηκε στο ίδιο το θείο θυσιαστήριο, επιδίωκε να προσφέρει θυμίαμα ενάντια στο έθος και τον νόμο.

Διότι συγκλονίστηκαν τα Ιεροσόλυμα και σείστηκε ολόκληρη η χώρα των Ιουδαίων. Θα το μάθουμε δε αυτό και από όσα είχε γράψει ο προφήτης Αμώς. Λέει δηλαδή τα εξής: «Λόγοι του Αμώς που έγιναν στην Ακκαρείμ της Θεκουέ, τους οποίους είδε για την Ιερουσαλήμ κατά τις ημέρες του Οζίου, βασιλιά του Ιούδα, και κατά τις ημέρες του Ιεροβοάμ, γιου του Ιωάς, βασιλιά του Ισραήλ, δύο χρόνια πριν από τον σεισμό». Επειδή δε πέθανε ο Οζίας, μαζί του έληξε και ο καιρός της σιωπής. Και πάλι ο Θεός των όλων έδινε τις θεοπτίας στους αγίους προφήτες. Γι' αυτό λοιπόν λέει ο προφήτης Ησαΐας: «Και συνέβη το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας, είδα τον Κύριο Σαβαώθ καθισμένο σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο». Ότι λοιπόν ο προφήτης είδε τον Υιό μέσα στη δόξα του Θεού και Πατρός, κανείς δεν θα μπορούσε να αμφιβάλλει, αφού ο Ιωάννης γράφει ξεκάθαρα γι' αυτόν: «Αυτά είπε ο Ησαΐας, όταν είδε τη δόξα του και μίλησε γι' αυτόν». Πρόσεξε, λοιπόν, το αξίωμα της θεοπρεπούς υπεροχής και την κυριαρχία πάνω σε όλη την κτίση. Διότι Εκείνος βρίσκεται πάνω σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, όντας απόλυτα στεφανωμένος με τα πιο λαμπρά καυχήματα της βασιλείας. Ενώ οι ανώτατες δυνάμεις, πέρα από τις οποίες λέγεται ότι δεν υπάρχει τίποτα απολύτως από τα δημιουργήματα, στέκονται γύρω του, έχοντας τάξη υπηρετών, και τον τιμούν με δοξολογίες. Και λέει ότι ολόκληρη η γη είναι γεμάτη από τη δόξα του.

Ανυψώνουν δε μάλλον πάντοτε το φρόνημά τους προς τον Θεό. Διότι δεν φρονούν τα γήινα, όπως εμείς, αλλά οι ανώτατες δυνάμεις έχουν τον νου τους σε κάποια άρρητα ύψη εννοιών. Και το στόμα τους είναι γεμάτο ευφημίες. Διότι δοξολογούν, και αυτό το κάνουν αμοιβαία, όχι επειδή κουράζονται, όπως νομίζω, αλλά μάλλον παραχωρώντας τις τιμές η μία στην άλλη και προσφέροντας εναλλάξ τις δοξολογίες. Διότι τα πάντα στα ουράνια βρίσκονται σε απόλυτη τάξη. Λέγοντας δε τρεις φορές το «Άγιος», κατακλείουν τη δοξολογία με το «Κύριος Σαβαώθ», τοποθετώντας την Αγία Τριάδα σε μία φύση θεότητας. Διότι, αναμφίβολα, ομολογουμένως λέμε ότι υφίσταται ο Πατέρας, το ίδιο και ο Υιός, και το Άγιο Πνεύμα. Και κανένας λόγος δεν διαχωρίζει το καθένα από αυτά τα πρόσωπα σε φυσική ετερότητα, αλλά η μία θεότητα νοείται σε τρεις υποστάσεις. Και αυτό μας έχει μαρτυρηθεί από τα ίδια τα άγια Σεραφείμ, τα οποία λένε επίσης ότι ολόκληρη η γη είναι πλήρης από τη δόξα Του, προαναφωνώντας όσα πρόκειται να συμβούν και προαναγγέλλοντας το μυστήριο της οικονομίας που πραγματοποιήθηκε μέσω του Χριστού. Διότι, πριν γίνει σάρκα ο Λόγος, την οικουμένη εξουσίαζε ο αλιτήριος δαίμονας, ο δράκοντας, ο αποστάτης. Και η κτίση λατρεύτηκε παρά τον Κτίστη και Ποιητή· επειδή όμως ο μονογενής Λόγος του Θεού έγινε άνθρωπος, όλη η γη γέμισε από τη δόξα Του.

Διότι τελούσαν μέσα σε αυτόν τις θυσίες σύμφωνα με τον νόμο. Επειδή όμως δεν αποδέχθηκαν αυτόν που είχε έλθει από τον ουρανό με ανθρώπινη μορφή και είχε κηρυχθεί μέσω του νόμου και των προφητών, αλλά μάλλον σκότωσαν τον αρχηγό της ζωής, εγκατέλειψε τον οίκο του, άφησε την κληρονομιά του. Διότι στράφηκε προς τα έθνη, και από τη μία γέμισε όλη η γη από τη δόξα του, από την άλλη η χώρα των Ιουδαίων παραδόθηκε στην ερήμωση, και πυρπολήθηκε και ο ίδιος ο ναός. Όταν λοιπόν, σύμφωνα με την προφητεία, δηλαδή την προαγόρευση ή αλλιώς τη φωνή των αγίων Σεραφείμ, γέμισε όλη η γη από τη δόξα του, τότε σηκώθηκε το υπέρθυρο του ναού και γέμισε καπνό. Επομένως, το «από τη φωνή με την οποία έκραζαν» είναι μάλλον δηλωτικό του χρόνου, και όχι βέβαια έργο και αποτέλεσμα της δοξολογίας.

Ιδού λοιπόν, λέει, ο Κύριος κάθεται πάνω σε ελαφριά νεφέλη και θα έρθει στην Αίγυπτο. Αλλά τι άραγε να θέλει να υποδηλώσει το ότι ο Κύριος φαίνεται πάνω σε ελαφριά νεφέλη; Ας πούμε λοιπόν όπως έχει: Κάποιοι από τους εξηγητές είπαν ότι ελαφριά νεφέλη είναι η αγία σάρκα του Κυρίου, δηλαδή, ο ναός που ελήφθη από την Παρθένο. Και την παρομοιάζουν με νεφέλη, επειδή ακριβώς απαλλάχθηκε εντελώς από τις πιο γήινες ορμές και επιθυμίες και βρίσκεται ψηλά και σαν σε ύψος. Διότι είναι αληθινά πάναγνο και απαλλαγμένο από κάθε γήινη ακαθαρσία το άγιο σώμα του Σωτήρα όλων μας Χριστού. Άλλοι πάλι θεώρησαν ότι ονομάστηκε ελαφριά νεφέλη η αγία Παρθένος. Εγώ όμως νομίζω ότι το να λέγεται πως Αυτός κάθεται πάνω σε ελαφριά νεφέλη, ίσως υποδηλώνει σε εμάς το πλάτος και άλλων εννοιών. Διότι με πολλούς τρόπους οι μακάριοι προφήτες, ατενίζοντας τη δόξα του Θεού, κατέγραψαν τα οράματά τους. Διότι ο μεν Ησαΐας λέει ότι είδε τον Κύριο Σαβαώθ πάνω σε θρόνο ψηλό και υπερυψωμένο, με τις ανώτατες λογικές δυνάμεις να στέκονται γύρω Του, να Τον υμνολογούν και να λένε ότι ο ουρανός και η γη είναι πλήρη από τη δόξα Του. Ο δε πάνσοφος Δανιήλ τοποθετεί τον Παλαιό των ημερών να κάθεται πάνω σε θρόνο· και βεβαιώνει ότι χίλιες χιλιάδες Τον υπηρετούν και λέει ότι μύριες μυριάδες στέκονται γύρω Του· και ότι τον είδε σαν Υιό ανθρώπου να έρχεται με τις νεφέλες, και όσα έθεσε στη συνέχεια.

Και τον σπαργάνωσε. (A f. 30 b, C f. 108 b, E f. 81, F f. 766, H f. 86, I f. 75) Όταν δεις βρέφος σπαργανωμένο, μην περιορίσεις τη διάνοιά σου μόνο στην κατά σάρκα γέννησή του, αλλά ανυψώσου στη θεωρία της θεοπρεπούς του δόξας· ανέβα στον ουρανό· έτσι θα τον αντικρίσεις στα ανώτατα υψώματα, να κατέχει την υπέρτατη δόξα, θα τον δεις να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο· θα ακούσεις τα Σεραφείμ να τον υμνολογούν και να λέγουν ότι πλήρης είναι ο ουρανός και η γη από τη δόξα του.

Διότι εκείνοι που κατοικούν στην αγία πόλη, και διαμένουν στις άνω μονές, «είναι όλοι λειτουργικά πνεύματα, τα οποία αποστέλλονται για να διακονήσουν αυτούς που πρόκειται να κληρονομήσουν τη σωτηρία»· αυτός όμως έχει εγκαθιδρυθεί στους θρόνους της θεότητας. Και σε κανέναν μεν από εκείνους δεν ειπώθηκε από τον Θεό και Πατέρα «Υιός μου είσαι εσύ», ενώ αυτόν και Υιό τον ομολογεί και αγαπητό τον ονομάζει, και τον έχει σύνεδρο, ο οποίος συνυμνείται και συμπροσκυνείται. Διότι πάλι ο θεσπέσιος Παύλος είπε για αυτόν: «Όταν δε πάλι εισαγάγει τον πρωτότοκο στην οικουμένη, λέει: Και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού». Επομένως, ακόμη και αν έγινε ιλαστήριο κατεβαίνοντας στην ανθρωπότητα εξαιτίας μας και υπέρ ημών, δεν παύει να είναι Θεός, και μάλιστα υπεράνω πάσης κτίσεως, ορατής δηλαδή και αόρατης. Διότι κατ' αυτόν τον τρόπο η αρετή του καλύπτει τους ουρανούς, και η γη θα είναι πλήρης από την αίνεσή του. Αυτό άλλωστε ανακράζουν ολοκάθαρα και τα ίδια τα άγια Σεραφείμ, τα οποία στέκονται γύρω από τον θείο θρόνο του, και με επευφημίες τον τιμούν τα μέγιστα ως Κύριο Σαβαώθ και Θεό των συμπάντων· διότι διακηρύσσουν ότι ο ουρανός και η γη είναι πλήρη από τη δόξα του.

Ότι τα σύμπαντα προσκυνούν τον Δημιουργό και τιμούν με ακατάπαυστους ύμνους τον Δεσπότη των όλων, μπορεί κανείς να το διαπιστώσει σε όλη τη θεόπνευστη Γραφή. Έτσι και ο θεσπέσιος προφήτης Ησαΐας λέει: «Είδα τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο υψηλό και επηρμένο· και Σεραφείμ στέκονταν γύρω του, έξι πτέρυγες είχε το ένα και έξι πτέρυγες το άλλο. Και με τις δύο μεν κατασκέπαζαν το πρόσωπο, με τις δύο τα πόδια, και με τις δύο πετούσαν· και αντιφωνώντας το ένα στο άλλο, αποκαλούσαν άγιο τον Κύριο των δυνάμεων». Διότι αυτό σημαίνει το Σαβαώθ. Παρατήρησε, λοιπόν, πώς οι ανώτατες, άγιες και λογικές δυνάμεις, δηλαδή τα Σεραφείμ, έχοντας τη θέση που αρμόζει σε δούλους, περιστοιχίζουν τον θείο θρόνο, σαν να αποδίδουν τους δοξολογικούς ύμνους ως οφειλή. Άραγε, θα ρωτήσω, ω γενναίε, σε ποιον θα ταίριαζε να κάθεται σε θρόνο υψηλό και επηρμένο; Και σε ποιον το να παρίσταται και να λειτουργεί; Αλλά νομίζω πως οπωσδήποτε θα απαντήσεις, έχοντας πειστεί από το ίδιο το γεγονός, ότι η μεν καθέδρα αποδεικνύει το δεσποτικό αξίωμα, ενώ η παράσταση αποτελεί ίδιον του δούλου. Σύμφωνο με τα λόγια του Ησαΐα θα βρούμε και τον ίδιο τον μακάριο Δαβίδ: «Διότι ο Κύριος», λέει, «ετοίμασε τον θρόνο του στον ουρανό, και η βασιλεία του θα δεσπόσει επί πάντων».

Από την Α' προς Κορινθίους επιστολή. Κάνοντας λόγο για τους άρχοντες τούτου του αιώνα και για τη μωρία που υπάρχει σε αυτούς, λέει: «Διότι αν γνώριζαν, δεν θα είχαν σταυρώσει τον Κύριο της δόξης». Επομένως, αν ο Υιός που υπέμεινε τον σταυρό είναι ο Κύριος της δόξης, πώς δεν είναι κατά φύση Θεός; Και πώς είναι κτίσμα ή δημιούργημα αυτός που υμνείται και από τα Σεραφείμ; Διότι λένε ότι ο ουρανός και η γη είναι πλήρη από τη δόξα του, και τον ονομάζουν Κύριο Σαβαώθ. Είναι, λοιπόν, φανερό ότι γι' αυτόν λένε αυτά, εφόσον είναι ο Κύριος της δόξης, σύμφωνα με τη φωνή του Παύλου.

Μαζί με τη Σιών οι λαοί των εθνών ας προϋπαντήσουμε φέροντας φως. Στον ναό ας εισέλθουμε μαζί με τον ναό και Θεό και Χριστό. Μαζί με τους αγγέλους ας αναφωνήσουμε τον ύμνο των αγγέλων: Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ, πλήρης ο ουρανός και η γη από τη δόξα του. Πλήρη τα πέρατα του κόσμου από την αγαθότητά του. Πλήρης όλη η κτίση από την αίνεσή του. Πλήρης όλη η ανθρωπότητα από τη συγκατάβασή του. Τα επουράνια, τα επίγεια, τα καταχθόνια είναι πλήρη από την ευσπλαχνία του, πλήρη από το έλεός του, πλήρη από τους οικτιρμούς, πλήρη από τις δωρεές, πλήρη από τις ευεργεσίες του.

Μετά από αυτά, μνημονεύουμε τον ουρανό, τη γη και τη θάλασσα, τον ήλιο και τη σελήνη, τα άστρα, ολόκληρη την κτίση, λογική και άλογη, ορατή και αόρατη, τους αγγέλους, τους αρχαγγέλους, τις δυνάμεις, τις κυριότητες, τις αρχές, τις εξουσίες, τους θρόνους, τα πολυπρόσωπα Χερουβίμ, λέγοντας ουσιαστικά τον λόγο του Δαβίδ: «Μεγαλύνατε τον Κύριο μαζί μου». Μνημονεύουμε και τα Σεραφίμ, τα οποία είδε εν Αγίω Πνεύματι ο Ησαΐας να παρίστανται γύρω από τον θρόνο του Θεού, και με τις μεν δύο πτέρυγες να κατακαλύπτουν το πρόσωπό τους, με τις άλλες δύο τα πόδια τους, και με τις άλλες δύο να πετούν και να λένε: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ». Διότι γι' αυτό τον λόγο αναπέμπουμε αυτή τη δοξολογία που μας παραδόθηκε από τα Σεραφίμ, προκειμένου να γίνουμε κοινωνοί της υμνωδίας μαζί με τις υπερκόσμιες στρατιές.

Διότι τίποτα δεν μπορεί να υπάρξει χωρίς τις δύο και τις τρεις μαρτυρίες. Σε αυτές άλλωστε βεβαιωνόταν αινιγματικά και η πίστη εκείνων που βρίσκονταν υπό τον νόμο, οι οποίοι γνώριζαν μόνο τον Πατέρα, εκτός κι αν λάβουν τη δύναμη του Υιού και ενδυναμωθούν μέσω των μαρτυριών του Πατέρα και του Υιού, και μέσω της τρίτης μαρτυρίας λάβουν το Άγιο Πνεύμα και πληρωθούν, καθώς φανερά οι φωνές των Χερουβίμ και των Σεραφίμ κράζουν τρεις φορές το «άγιος, άγιος, άγιος». Διότι η δοξολογία στον ουρανό δεν τελείται με δύο φωνές, ούτε αναφωνούν τέταρτη φορά τα ίδια αυτά άγια και αόρατα πνευματικά όντα, ούτε αποδίδουν τέταρτη φωνή, ούτε μόνο μία, αλλά τρεις φωνές στον ενικό αριθμό, το «άγιος, άγιος, άγιος». Και δεν λένε «άγιοι, άγιοι», για να μην καταστήσουν το ενικό πολυώνυμο ούτε να αποκρύψουν τον αριθμό των τριών, αλλά τρεις μεν φορές αποδίδουν τον αγιασμό, μονοειδώς δε και ενικώς προφέρουν τον λόγο, για να μην ονομάσουν πολυθεΐα. Διότι ένας είναι ο Θεός, ο Πατέρας εν τω Υιώ, και ο Υιός εν τω Πατρί, μαζί με το Άγιο Πνεύμα. Και γι' αυτό είναι «άγιος που αναπαύεται στους αγίους», Πατέρας αληθινός και ενυπόστατος, και Υιός αληθινός και ενυπόστατος, και Πνεύμα Άγιο αληθινό και ενυπόστατο, τρία όντα, μία θεότητα, μία ουσία, μία δοξολογία, ένας Θεός. Ονόμασες τον Υιό, συμπεριέλαβες με τη διάνοια την Τριάδα· έλαβες το Άγιο Πνεύμα, αξιώθηκες τη δύναμη του Πατέρα και του Υιού του Θεού· δόξασας τον Πατέρα, υπέδειξες τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα.

Οι σεμνοί άγγελοι στον ουρανό ψάλλουν τον επινίκιο ύμνο, δοξάζοντας μαζί με τα Σεραφείμ και τα Χερουβείμ την Τριάδα ομόδοξα, ομόστοιχα και ομοούσια, και λέγοντας το «άγιος, άγιος, άγιος», εκφωνώντας τρεις φωνές, λέγοντάς τες όμως με ενότητα και όχι πολυώνυμα. Διότι δεν λέγουν το «άγιος» τέταρτη φορά, για να μην προσθέσουν κάτι στην ονομασία της Τριάδας· ούτε λέγουν το «άγιος» δύο φορές, για να μην καταστεί ελλιπής η δόξα της τελειότητας, αλλά τρεις φορές, ώστε να υμνήσουν την αγιότητα του Πατέρα, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος με την ίδια τιμή. Και δεν λέγουν «άγιος» και «ημιάγιος», αλλά λέγουν το «άγιος» ισότιμα, δοξάζοντας ταυτόχρονα με μία φωνή, με έναν λόγο και με μία τελειότητα την Τριάδα εν ενότητι και την ενότητα εν Τριάδι. Διότι αυτή τη γνώση ήλθε να μας διδάξει ο μονογενής Υιός του Θεού, αυτή τη σύνεση μας κήρυξε το Άγιο Πνεύμα, αυτή την τελειότητα μας αποκάλυψε ο Πατέρας· αληθινά, αυτή τη ζωή μάς χάρισε ο σαρκωθείς Λόγος, αυτή την οικοδομή οικοδόμησε σε εμάς το Άγιο Πνεύμα. «Διότι εάν κάποιος οικοδομεί πάνω σε αυτό το θεμέλιο με χρυσό, άργυρο, πολύτιμους λίθους, ξύλα, χόρτο, καλάμια» (και τα εξής).

Αλλά και τη δικαίωση αναφέρει ότι προέρχεται και από τους δύο, καθώς και τη χάρη· «αφού δικαιωθήκαμε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και εν τω Πνεύματι του Θεού μας», το οποίο είναι όμοιο με το να λέει: «έχοντας λοιπόν δικαιωθεί εκ πίστεως, έχουμε ειρήνη με τον Θεό διά του Κυρίου μας Ιησού Χριστού»· «κανείς δεν μπορεί να πει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω», και κανείς δεν μπορεί να λάβει το Άγιο Πνεύμα παρά μόνο από τον Κύριο· «υπάρχουν δε διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά είναι το ίδιο Πνεύμα, και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά είναι ο ίδιος Κύριος, και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά είναι ο ίδιος Θεός που ενεργεί τα πάντα σε όλους» και «από δόξα σε δόξα, ακριβώς όπως από το Πνεύμα του Κυρίου»· και «μη λυπείτε το Πνεύμα το Άγιο, με το οποίο σφραγιστήκατε για την ημέρα της απολυτρώσεως», το οποίο είναι όμοιο με το να λέει: «ή μήπως προκαλούμε σε ζηλοτυπία τον Κύριο; Μήπως είμαστε ισχυρότεροί του;»· «το δε Πνεύμα ρητώς λέει», το οποίο είναι όμοιο με το να λέει: «αυτά λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ»· και «το Πνεύμά μου βρίσκεται ανάμεσά σας», όμοιο με το να λέει: «εάν κάποιος μου ανοίξει, θα εισέλθω εγώ και ο Πατέρας και θα κατοικήσουμε μαζί του»· ο δε Ησαΐας λέει: «και επάνω του Πνεύμα Θεού», ενώ ο Χριστός: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε» και «τον Ιησού από τη Ναζαρέτ, τον οποίο έχρισε ο Θεός με Πνεύμα Άγιο» ή «ο Κύριος με απέστειλε και το Πνεύμα του». Είναι δε φανερή και η φωνή των Σεραφείμ, που κράζει: «Άγιος, άγιος, άγιος ο Κύριος Σαβαώθ».

Αλλά πρώτα εκφράζει τα δικαιώματα της σάρκας, αναγείροντας μέσω του Μωυσή τον εξωτερικό περίβολο του ναού· δεύτερον, εξιστορεί τα δικαιώματα της ψυχής, κοσμώντας τα Άγια στις υπόλοιπες προφητείες· και τρίτον, τα δικαιώματα του πνεύματος, διαμορφώνοντας το ιλαστήριο και τα Άγια των Αγίων στα ευαγγελικά κείμενα για δική της κατοίκηση· σκηνή άγια, ναό άγιο, ο οποίος περιέχει μόνο τον δίκαιο που συνυπάρχει με αυτά. Κατοικεί δε σε αυτόν μία θεότητα άπειρη, μία θεότητα άφθαρτη, μία θεότητα απερινόητη, ακατάληπτη, ανεκδιήγητη, αόρατη, που γνωρίζει μόνο τον εαυτό της, που φανερώνει τον εαυτό της σε όποιους θέλει, εγείροντας για τον εαυτό της μάρτυρες, καλώντας, προορίζοντας, δοξάζοντας, υψώνοντας από τον Άδη, αγιάζοντας, ενοποιώντας πάλι προς τη δική της δόξα και πίστη αυτά τα τρία: επουράνια, επίγεια και καταχθόνια, πνεύμα, ψυχή και σάρκα, πίστη, ελπίδα και αγάπη, παρελθόντα, παρόντα και μέλλοντα, αιώνα του αιώνος, αιώνες των αιώνων, σάββατα των σαββάτων, περιτομή της σάρκας, περιτομή της καρδιάς, «περιτομή του Χριστού με την απεκδύση του σώματος των αμαρτιών»· και γενικά καθαίρει για τον εαυτό της τα πάντα, τα αόρατα και τα ορατά, θρόνους, κυριότητες, αρχές, εξουσίες, δυνάμεις· και σε όλα αντηχεί η ίδια άγια φωνή, η οποία από δόξα σε δόξα αναφωνεί «άγιος, άγιος, άγιος», δοξάζοντας τον Πατέρα εν τω Υιώ και τον Υιό εν τω Πατρί μαζί με το Άγιο Πνεύμα, στο οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων, αμήν. Και όποιος πιστεύει με αυτόν τον τρόπο θα πει: γένοιτο, γένοιτο.