Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 6:3

Για τους απογόνους των Αρειανών που βλασφημούν το Άγιο Πνεύμα, θα είναι αρκετές δύο μαρτυρίες οι οποίες έχουν ήδη προταχθεί μαζί με τις άλλες μαρτυρίες, η μία από τον Δανιήλ, η οποία έχει ως εξής: μέσα στο καμίνι του πυρός ο Σεδράχ, ο Μισάχ και ο Αβδεναγώ, αινώντας τον Θεό, συμπεριλαμβάνουν μαζί τους όλη την κτίση του Θεού και λέγουν: «ευλογείτε, όλα τα έργα του Κυρίου, τον Κύριο»· και απαρίθμησαν τους ουρανούς και τους αγγέλους και τη σελήνη και τον ήλιο και τις δυνάμεις, τη γη και τη θάλασσα και όλα όσα βρίσκονται μέσα σε αυτά, και πουθενά δεν συναπαρίθμησαν τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα μαζί με τα κτίσματα. Τα δε Σεραφείμ αγιάζουν την Τριάδα ισότιμα, λέγοντας το «Άγιος» όχι μία, ούτε δύο, ούτε τέσσερις, αλλά τρεις φορές. Ας τους ελέγξει δε πάλι ο Πέτρος, επιτιμώντας τον Ανανία και τους οικείους του και λέγοντας: «πειράξατε το Άγιο Πνεύμα»· και λέγει: «δεν είπατε ψέματα σε άνθρωπο, αλλά στον Θεό». Ο δε απόστολος γνωρίζει, όπως και πολλές φορές είπαμε, ότι το Πνεύμα δεν είναι ξένο προς τον Θεό, λέγοντας «ερευνά και τα βάθη του Θεού»· διότι αυτό που δεν προέρχεται από την ουσία του Θεού είναι αδύνατον να ερευνά τα βάθη του Θεού. Εμείς όμως γνωρίζουμε τον Πατέρα ως Πατέρα, τον Υιό ως Υιό, το Άγιο Πνεύμα ως Άγιο Πνεύμα, Τριάδα εν ενότητι. Διότι μία είναι η ενότητα Πατρός και Υιού και Αγίου Πνεύματος, μία ουσία, μία κυριότητα, ένα θέλημα, μία Εκκλησία, ένα βάπτισμα, μία πίστη.

Χερουβίμ, αναβοήστε: Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος, ο τρισάγιος, Σαβαώθ· πλήρης ο ουρανός και η γη από τη δόξα του· Σεραφίμ, υμνήστε· προφήτες, κηρύξτε. Και ο μεν ας λέει: Ας ευφρανθούν οι ουρανοί και ας αγαλλιάσει η γη· ο δε: Χαίρε σφόδρα, θυγατέρα Σιών, κήρυττε, θυγατέρα Ιερουσαλήμ· και άλλος, ατενίζοντας τον βασιλέα Χριστό, ας αναβοά: Ιδού ο Αμνός του Θεού που αίρει την αμαρτία του κόσμου· και έτερος ας κηρύξει για τον ίδιο τον Κύριο: Αυτός είναι ο Θεός μας· κανείς άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί του· και άλλος: Ιδού, συγχρόνως άνθρωπος και Θεός.

Αλλά αποδίδει και τη δικαίωση και τη χάρη και στους δύο: «αφού δικαιωθήκαμε στο όνομα του Κυρίου μας Ιησού Χριστού και εν τω Πνεύματι του Θεού μας», το οποίο είναι όμοιο με το να πει: «εφόσον, λοιπόν, δικαιωθήκαμε από την πίστη, έχουμε ειρήνη με τον Θεό διά του Κυρίου μας Ιησού Χριστού»· «κανείς δεν μπορεί να αποκαλέσει Κύριο τον Ιησού παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι» και κανείς δεν μπορεί να λάβει Άγιο Πνεύμα παρά μόνο από τον Κύριο, «υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά το Πνεύμα είναι το ίδιο· και υπάρχουν διαιρέσεις διακονιών, αλλά ο Κύριος είναι ο ίδιος· και υπάρχουν διαιρέσεις ενεργημάτων, αλλά ο ίδιος Θεός είναι που ενεργεί τα πάντα σε όλους», και «από δόξα σε δόξα, όπως προέρχεται από το Πνεύμα του Κυρίου»· και «μην λυπείτε το Πνεύμα το Άγιο, με το οποίο σφραγιστήκατε για την ημέρα της απολυτρώσεως», το οποίο είναι όμοιο με το να πει: «ή μήπως παρακινούμε σε ζηλοτυπία τον Κύριο; μήπως είμαστε ισχυρότεροί του;» Το «το δε Πνεύμα ρητώς λέγει» είναι όμοιο με το να πει «αυτά λέγει ο Κύριος ο Παντοκράτωρ». Και το «το Πνεύμά μου στέκεται ανάμεσά σας» είναι όμοιο με το να πει «εάν κάποιος μου ανοίξει, θα εισέλθω εγώ και ο Πατέρας και θα κάνουμε κατοικία κοντά του»· ο δε Ησαΐας λέγει «και επ' αυτόν Πνεύμα Θεού», ενώ ο Χριστός «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε»· και «τον Ιησού από τη Ναζαρέτ, τον οποίο ο Θεός έχρισε με Πνεύμα Άγιο», ή «ο Κύριος με απέστειλε και το Πνεύμα του». Είναι δε φανερή και η φωνή των Σεραφείμ, που κράζουν: «Άγιος, άγιος, άγιος ο Κύριος Σαβαώθ».

Αλλά πρώτον εκφράζει τα δικαιώματα της σαρκός, σαν να ανεγείρει τον εξωτερικό περίβολο του ναού στο πρόσωπο του Μωυσή· δεύτερον δε, διηγείται τα δικαιώματα της ψυχής, σαν να κοσμεί τα Άγια στις υπόλοιπες προφητείες· τρίτον δε, τα δικαιώματα του πνεύματος, σαν να ρυθμίζει το ιλαστήριο και τα Άγια των Αγίων στα ευαγγελικά κείμενα για να κατοικήσει η ίδια σε αυτά, και ως αγία σκηνή έχει τον άγιο λαό, ο οποίος έχει μόνο τον Δίκαιο να συνυπάρχει με αυτούς. Κατοικεί δε μέσα σε αυτόν μία θεότητα άπειρη, μία θεότητα άφθαρτη, μία θεότητα απερινόητη, ακατάληπτη, ανεκδιήγητη, αόρατη, η οποία γνωρίζει μόνο η ίδια τον εαυτό της, φανερώνει τον εαυτό της σε όσους θέλει, εγείρει μάρτυρες για τον εαυτό της, καλεί, προορίζει, δοξάζει, υψώνει από τον Άδη, αγιάζει, ενοποιώντας πάλι προς τη δική της δόξα και πίστη αυτά τα τρία: τα επουράνια, τα επίγεια και τα καταχθόνια, το πνεύμα, την ψυχή και τη σάρκα, την πίστη, την ελπίδα και την αγάπη, τα παρελθόντα, τα ενεστώτα και τα μέλλοντα, τα αιώνια, τον αιώνα του αιώνος, τους αιώνες των αιώνων, τα σάββατα των σαββάτων, την περιτομή της σαρκός, την περιτομή της καρδίας, την «περιτομή του Χριστού με την απέκδυση του σώματος των αμαρτιών». Συνολικά δε, καθαίρει για τον εαυτό της τα πάντα, τα αόρατα και τα ορατά, θρόνους, κυριότητες, αρχές, εξουσίες, δυνάμεις· σε όλα δε υπάρχει η ίδια αγία φωνή, η οποία από δόξα σε δόξα αναφωνεί «άγιος, άγιος, άγιος», δοξάζοντας τον Πατέρα εν τω Υιώ, και τον Υιό εν τω Πατρί, μαζί με το Άγιο Πνεύμα, στο οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος εις τους αιώνας των αιώνων, αμήν.

Ότι και ο αριθμός της ίδιας της Τριάδος που αναφέρεται στις θείες Γραφές είναι μυστηριώδης και θαύμα. Γʹ. Τρίτον, τα χερουβείμ ανυμνούν το «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος». Τρία είναι τα μεγάλα στοιχεία: ο ουρανός, η γη και η θάλασσα. Τρία είναι τα εντός ημών: ο νους, το πνεύμα, ο λόγος. Τρεις πατέρες: ο Αδάμ, ο Σηθ, ο Ενώχ. Τρεις πατριάρχες: ο Αβραάμ, ο Ισαάκ, ο Ιακώβ. Τρεις άγγελοι στη σκηνή του Αβραάμ. Τρεις ημέρες της θυσίας του Αβραάμ. Τρία μέτρα σεμιδάλεως πήρε η Σάρρα και τα παρέθεσε στους αγγέλους. Τρεις ράβδους πελέκησε ο Ιακώβ και τις τοποθέτησε στους ληνούς των ποτιστηρίων.

Του Επιφανίου Κύπρου, από τον λόγο περί Τριάδος. Μία είναι η δοξολογία του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, και μία η προσκύνηση· διότι, όταν τα Σεραφείμ δοξολογούν τον Θεό λέγοντας «άγιος, άγιος, άγιος», δοξολογούν τον Πατέρα και τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα.

Ο Σύμμαχος το απέδωσε με αυτόν τον τρόπο: «το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας είδα τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, και όσα βρίσκονταν στα πόδια του γέμιζαν τον ναό. Σεραφείμ στέκονταν από πάνω, το καθένα είχε έξι πτέρυγες». Το ότι «εκείνα που βρίσκονταν στα πόδια του είχαν γεμίσει τον ναό» το λέει επειδή ο επίγειος ναός είχε συσταθεί στο «υποπόδιο» του Θεού· «Διότι ο ουρανός είναι ο θρόνος του, και η γη το υποπόδιο των ποδιών του». Ευλόγως λοιπόν εκείνα που «γέμιζαν» τον επίγειο οίκο λέγονταν ότι βρίσκονταν «στα πόδια» Εκείνου που φαινόταν. Τα «σεραφείμ στέκονταν από πάνω», αλλά από πάνω από τι; Από τον οίκο προφανώς, διότι ασφαλώς όχι από τον Κύριο. Και ο προφήτης θεωρεί τον εαυτό του αξιοθρήνητο, διότι «σιώπησε» μη φωνάζοντας μαζί με τα «σεραφείμ» ούτε αναπέμποντας μαζί με αυτά τον θεολογικό ύμνο του αγιασμού του Κυρίου, και λέει ότι η αιτία της σιωπής του ήταν το ότι είχε «ακάθαρτα χείλη» εξαιτίας της συναναστροφής του με τον ασεβή λαό. «Ο ένας προς τον άλλον» φώναζε και «έκραζε» λέγοντας: «Άγιος, άγιος ο Κύριος Σαβαώθ, πλήρης είναι όλη η γη από τη δόξα του». Δεν έβγαζαν μόνο μία φωνή ούτε την ανέπεμπαν όλα μαζί ταυτόχρονα και από κοινού, αλλά «ο ένας προς τον άλλον», φανερώνοντας έτσι τον θαυμασμό του καθενός και την έκπληξη για εκείνο που έβλεπαν.

Και μάλιστα τα κατέπληττε υπερβολικά η κατάβαση της δόξας του Θεού Λόγου από τα υψηλότερα στα ταπεινά. Αυτό λοιπόν τους προκαλούσε μέγιστο θαυμασμό, ότι δηλαδή δεν ήταν μόνο ο ουρανός πλήρης από τη δόξα του, αλλά πλέον έφτανε και μέχρι τη γη, ώστε να πληρωθεί ολόκληρη η γη από τη δόξα του. Διότι αυτό αποτελεί υπερβολή φιλανθρωπίας Εκείνου που κάθεται μεν στον ύψιστο θρόνο, πληροί δε και τα επίγεια, μεταξύ των οποίων προηγουμένως, σύμφωνα με τα παλαιά, ο ναός στα Ιεροσόλυμα γέμιζε κατά τον καιρό της θέασης αυτών των πραγμάτων. Γι’ αυτό ελέχθη πιο πάνω: «και πλήρης ο οίκος της δόξης αυτού». Τα Σεραφείμ ανυμνώντας αναφωνούσαν, όχι μόνο γι' αυτό, αλλά και επειδή όλη η γη επρόκειτο να είναι πλήρης της δόξης του· διότι έχοντας πρόγνωση του μέλλοντος βρίσκονταν σε υπερβολικό θαυμασμό. Γεγονός που, ακολούθως προς τα προφητικά θεσπίσματα, εκπληρώθηκε μετά την έλευση του Σωτήρα μας στους ανθρώπους. Διότι έκτοτε πραγματικά έγινε γνωστός σε όλα τα έθνη και κηρύχθηκε σε όλη τη γη, όχι μόνο η γνώση, αλλά και η δόξα της περί αυτού θεολογίας. Επειδή δηλαδή έβλεπαν τη δόξα του να πρόκειται να εκλάμψει επί της γης και να μη ζημιώνεται καθόλου από τη γήινη και φθαρτή ουσία, εύλογα αναφωνούσαν το: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ», διακηρύσσοντας την αγιότητά του όχι μία φορά, αλλά πολλάκις, ή μάλλον για αναρίθμητες και άπειρες φορές και διαπαντός, κατεχόμενα από υπερβολική κατάπληξη.

Γι' αυτό «έκραζε ο ένας προς τον άλλον», φανερώνοντας ο καθένας στον πλησίον του τον δικό του θαυμασμό. «Και υψώθηκε το υπέρθυρο». Με αυτή τη «βοή το υπέρθυρο» του ναού «υψώθηκε, και ο οίκος γέμισε με καπνό», υπαινισσόμενος μυστικά ο λόγος ότι, ενώ «θα γέμιζε όλη η γη από τη δόξα του», ο ναός που βρισκόταν σε εκείνον τον τόπο επρόκειτο να απογυμνωθεί και, «αφού υψώθηκε το υπέρθυρο», επρόκειτο να εγκαταλειφθεί έρημος και να γίνει «πλήρης καπνού», παραδιδόμενος στη φωτιά· διότι ο καπνός είναι σημάδι φωτιάς. Υπαινίχθηκε, λοιπόν, μέσω αυτών ο λόγος τελικά τον εμπρησμό που κατέλαβε τον τόπο, μετά τον οποίο «γέμισε όλη η γη από τη δόξα» του Κυρίου· καθώς δεν υπήρχε πλέον μόνο ένας οίκος, αλλά αναρίθμητοι σε όλη την οικουμένη που ιδρύθηκαν και ήταν πολύ ανώτεροι από εκείνον. Ακολούθως προς τη βοή των «Σεραφείμ», ο προφήτης, βλέποντας αυτά, περιήλθε σε αγωνία, μήπως τυχόν καταστραφεί και ο ίδιος μαζί με το πλήθος του λαού· διότι αντιλήφθηκε ότι, ενώ προηγουμένως λεγόταν πως «ο οίκος είναι πλήρης από τη δόξα του Θεού», με τη βοή που ακολούθησε δεν ήταν πλέον πλήρης «δόξας», αλλά «καπνού».

Αυτό ακριβώς καταγράφει και ο Μωυσής, παρουσιάζοντας τον Θεό αφενός να λέει για τους Ιουδαίους, εξαιτίας του μόσχου που κατασκεύασαν: «Άφησέ με, και γεμάτος οργή θα τους εξολοθρεύσω»· αφετέρου δε, σχετικά με την κλήση των εθνών, να προσθέτει: «Ζω εγώ, και ζει το όνομά μου, ότι όλη η γη θα γεμίσει από τη δόξα μου». Και στον Ησαΐα, εξάλλου, τα Σεραφείμ, κυκλώνοντας τον Κύριο Σαβαώθ, αναφωνούσαν: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Θεός Σαβαώθ, γεμάτη είναι όλη η γη από τη δόξα του».

Το πλήθος δε αυτών το παρουσιάζει και ο προφήτης Δανιήλ κατά τη θεοπτία του λέγοντας: «Μύριες μυριάδες τον υπηρετούσαν, και χίλιες χιλιάδες στέκονταν μπροστά του.» Σε συμφωνία με αυτό έχει λεχθεί και τώρα: «Το άρμα του Θεού είναι μυριοπλάσιο, χιλιάδες είναι αυτοί που ευημερούν.» Αντί αυτού, ο Σύμμαχος ερμήνευσε: «Το όχημα του Θεού αποτελείται από μυριάδες, και χιλιάδες είναι αυτοί που ηχούν.» Και τι άλλο σημαίνει «αυτοί που ηχούν» παρά προφανώς φωνές γεμάτες δοξολογία και θεολογία; Όπως ακριβώς έχει καταγραφεί στον Ησαΐα ότι τα Σεραφείμ βοούν και λένε: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ, πλήρης πάσα η γη της δόξης αυτού.» Ανάμεσα δε σε αυτές τις χιλιάδες και τις μυριάδες που είναι ζεγμένες στο άρμα του Θεού, αναστρέφεται και ο ίδιος ο Κύριος στο μέσο τους, κυβερνώντας τες σαν ηνίοχος και προετοιμάζοντάς τες με το Πνεύμα.

Αυτό ακριβώς διδάσκει και το παρόν λόγιο λέγοντας: «Και θα γεμίσει από τη δόξα του όλη η γη». Αυτό παρουσιάζει και ο Ησαΐας, προφητεύοντας για τα Σεραφείμ που περικυκλώνουν τον Κύριο Σαβαώθ και φωνάζουν δυνατά λέγοντας: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ· γεμάτη είναι όλη η γη από τη δόξα του». Αλλά αυτά μεν προφητεύονταν παλαιά με θεϊκή πρόγνωση· με έργα δε εκπληρώθηκαν, όχι νωρίτερα από τότε που ο Σωτήρας και Κύριός μας Ιησούς Χριστός ανέτειλε στο γένος των ανθρώπων. Διότι ιδού, στην εποχή μας έχει πια ανατραπεί κάθε δαιμονική πλάνη, και η Εκκλησία του Χριστού έχει γεμίσει ολόκληρη την οικουμένη, δοξάζοντας τον Θεό του Ισραήλ σε όλη τη γη. Και επειδή ακριβώς το Άγιο Πνεύμα προανήγγειλε προφητικά ότι αυτά πρόκειται να συμβούν, ο χορός των αγγέλων υπακούει, προσευχόμενος μαζί για την τελική εκπλήρωση των πραγμάτων, και επιβεβαιώνοντάς τα λέγει: «Γένοιτο, γένοιτο»· ή κατά τον Ακύλα, «πεπιστωμένως, πεπιστωμένως» (με βεβαιότητα, με βεβαιότητα), ή κατά τον Σύμμαχο: «Αμήν και αμήν». Στα οποία στη συνέχεια προστίθεται: «Εξέλιπον ύμνοι Δαυίδ του υιού Ιεσσαί». Αντί αυτού, ο μεν Σύμμαχος μετέφρασε: «Επετελέσθησαν προσευχαί Δαυίδ υιού Ιεσσαί»· ο δε Θεοδοτίων και η πέμπτη έκδοση: «Ανεκεφαλαιώθησαν προσευχαί Δαυίδ υιού Ιεσσαί». Εκείνοι, λοιπόν, που στερούνται εμπειρίας ως προς την ακρίβεια του αναγνώσματος, δεν εξέλαβαν το «Εξέλιπον ύμνοι Δαυίδ υιού Ιεσσαί» ως μέρος ολόκληρου του ψαλμού, αλλά το ανέγνωσαν ως κάτι που έχει παραγραφεί (προστεθεί) έξω από την προφητεία.

και έκραζαν ο ένας προς τον άλλον και έλεγαν: «Άγιος, άγιος, άγιος ο Κύριος Σαβαώθ, πλήρης όλη η γη από τη δόξα του», και στη συνέχεια προσθέτει: «Και άκουσα τη φωνή του Κυρίου να λέει: Ποιον να αποστείλω, και ποιος θα πορευθεί προς τον λαό αυτόν; Και είπα: Ιδού, εγώ είμαι· απόστειλέ με. Και μου είπε: Πορεύσου και πες στον λαό αυτόν: Με την ακοή θα ακούσετε και δεν πρόκειται να καταλάβετε, και βλέποντας θα βλέπετε και δεν πρόκειται να αντιληφθείτε. Διότι πάχυνε η καρδιά του λαού τούτου, και με τα αυτιά τους άκουσαν βαριά, και τα μάτια τους τα έκλεισαν, μήπως τυχόν δουν με τα μάτια και ακούσουν με τα αυτιά, και εννοήσουν με την καρδιά και επιστρέψουν, και τους θεραπεύσω. Και είπα: Έως πότε, Κύριε; Και είπε: Έως ότου ερημωθούν οι πόλεις, ώστε να μην κατοικούνται, και τα σπίτια, ώστε να μην υπάρχουν άνθρωποι».

Βλέποντας λοιπόν ο προφήτης την εγκαθίδρυση του Σωτήρα μας στον πατρικό θρόνο της ένθεης δόξας και βασιλείας, και έχοντας εμπνευστεί από το Άγιο Πνεύμα, και επειδή επρόκειτο στη συνέχεια να περιγράψει την έλευσή Του στους ανθρώπους και τη γέννησή Του από παρθένο, προμαρτυρεί τη γνώση και τη δοξολογία που έμελλε να απλωθεί σε ολόκληρη τη γη, εισάγοντας τα Σεραφείμ να Τον περιστοιχίζουν και να αναφωνούν: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ, πλήρης πάσα η γη της δόξης αυτού». Και ποια να είναι άραγε τα Σεραφείμ που δορυφορούν τον Χριστό του Θεού, παρά ίσως χοροί αγγέλων και θείων δυνάμεων, ή ακόμη και προφητών και αποστόλων; Διότι τα Σεραφείμ ερμηνεύονται ως «αρχή του στόματός τους». Και τέτοιοι είναι οι προφήτες και οι απόστολοι, μέσω του στόματος των οποίων έγινε η απαρχή του σωτήριου κηρύγματος, γι' αυτό και έλαβαν αυτήν την ονομασία. Των οποίων και οι δυνάμεις του Αγίου Πνεύματος, που ονομάζονται «πτέρυγες», από τη μία αποκρύπτουν τα πρώτα και τα έσχατα της γνώσης του Θεού Λόγου, επειδή είναι άρρητα και ακατάληπτα ως προς τη φύση τους, ενώ από την άλλη φανερώνουν τα ενδιάμεσα της περί Αυτού οικονομίας, διότι μόνο αυτά είναι γνωστά στην ανθρώπινη φύση, ενώ όσα βρίσκονται πέραν αυτών και όσα ακολουθούν παραμένουν αποσιωπημένα ως απόρρητα. Αλλά και θείες και ουράνιες δυνάμεις θα μπορούσαν να υποδηλώνονται μέσω των Σεραφείμ, καθόσον διαφορετικά τα Σεραφείμ ερμηνεύονται ως «εμπρησμοί», γι' αυτό και έχει ειπωθεί: «ο ποιών τους αγγέλους αυτού πνεύματα, και τους λειτουργούς αυτού πυρός φλόγα».

Κράζουν, λοιπόν, αυτοί και βοούν ο ένας στον άλλον σύμφωνα με τη δική του δύναμη, παρουσιάζοντας την αγιότητα εκείνου για τον οποίο θεολογούν και, το πιο παράδοξο από όλα, διακηρύσσοντας θεολογικά ότι όχι μόνο ο ουρανός και όλα όσα βρίσκονται στον ουρανό είναι γεμάτα από τη δοξολογία του, αλλά και «όλη η γη» μετείχε στην ίδια δύναμη εξαιτίας της προαναγγελλόμενης καθόδου του από τους ουρανούς στους ανθρώπους, την οποία στη συνέχεια προφητεύει ο λόγος καθώς προχωρά, κηρύττοντας τη γέννηση από την Παρθένο και τη δοξολογία του που διαμέσου αυτής εξαπλώθηκε σε όλη τη γη. Το δε «Κύριος Σαβαώθ» ερμηνεύεται ως «Κύριος των δυνάμεων». Αυτός, εξάλλου, είναι ο «αρχιστράτηγος της δυνάμεως του Κυρίου», τον οποίο και στον εικοστό τρίτο ψαλμό οι θείες δυνάμεις αποκαλούν και πάλι «Κύριο Σαβαώθ», προαναγγέλλοντας την άνοδό του από τη γη στους ουρανούς μέσω όσων λέγουν: «Σηκώστε τις πύλες, άρχοντές σας, και υψωθείτε, πύλες αιώνιες, και θα εισέλθει ο βασιλιάς της δόξης. Ποιος είναι αυτός ο βασιλιάς της δόξης; Ο Κύριος των δυνάμεων, αυτός είναι ο βασιλιάς της δόξης»· το εβραϊκό κείμενο, άλλωστε, και πάλι εδώ τον ονομάζει «Κύριο Σαβαώθ».

Και επειδή ακριβώς αυτός είναι «ο βασιλεύς της δόξης», και εξαιτίας της ελεύσεώς του έμελλε όλη η γη να γεμίσει από τη δόξα του, εύλογα αυτό που επρόκειτο να συμβεί έχει αναφερθεί και στον προφήτη και στον ψαλμό· στον μεν προφήτη με το «είναι πλήρης όλη η γη από τη δόξα του», στον δε ψαλμό με την αρχή του που λέει: «Του Κυρίου είναι η γη και το πλήρωμά της, η οικουμένη και όλοι όσοι κατοικούν σε αυτήν».

Αφού προφητεύθηκαν αυτά, στη συνέχεια προχωρώντας ο προφήτης μαρτυρεί ότι, αν και «ολόκληρη η γη» θα είναι «γεμάτη από τη δόξα του», εντούτοις το έθνος των Ιουδαίων δεν θα τον αποδεχτεί. Γι' αυτό λέει: Και είπε ο Κύριος (δηλαδή ο ίδιος ο «Κύριος Σαβαώθ» που εθεάθη), «ποιον να αποστείλω, και ποιος θα πορευτεί προς αυτόν τον λαό; Και είπα, ιδού εγώ είμαι· απόστειλέ με. Και είπε, πορεύσου και πες σε αυτόν τον λαό, με την ακοή σας θα ακούσετε και δεν θα κατανοήσετε, και βλέποντας θα βλέπετε και δεν θα αντιληφθείτε. Διότι πάχυνε η καρδιά αυτού του λαού, και με τα αυτιά τους άκουσαν βαριά και έκλεισαν τα μάτια τους, μήπως τυχόν δουν με τα μάτια τους και ακούσουν με τα αυτιά τους, και κατανοήσουν με την καρδιά και επιστρέψουν, και τους θεραπεύσω». Μέσα από αυτά τα λόγια προφητεύει ξεκάθαρα τη μελλοντική αντίθεση του ιουδαϊκού λαού προς αυτόν, και ότι, παρόλο που θα τον δουν, δεν θα προσέξουν ποιος είναι, και ενώ θα τον ακούνε να μιλάει και να διδάσκει ανάμεσά τους, δεν θα κατανοήσουν ούτε ποιος είναι αυτός που τους μιλάει, ούτε τα διδάγματα της νέας διδασκαλίας που θα τους παραδώσει. Για την έκβαση αυτών των λόγων δίνει μαρτυρία ο ευαγγελιστής Ιωάννης, λέγοντας για τον Σωτήρα μας: «Παρόλο που είχε κάνει τόσα σημεία μπροστά τους, δεν πίστεψαν σε αυτόν, για να εκπληρωθεί ο λόγος του προφήτη Ησαΐα, τον οποίο είπε: Κύριε, ποιος πίστεψε στο κήρυγμά μας; Και ο βραχίονας του Κυρίου σε ποιον αποκαλύφθηκε;».

Λόγος Θʹ. Απολογητικός προς τον πατέρα του, Γρηγόριο, με την παρουσία του Βασιλείου, όταν χειροτονήθηκε επίσκοπος Σασίμων. Αʹ. Πάλι έρχεται σε εμένα χρίσμα και Πνεύμα· και πάλι εγώ πορεύομαι πενθώντας και σκυθρωπάζοντας. Απορείτε ίσως· αλλά και ο Ησαΐας, προτού να δει τη δόξα του Κυρίου και τον θρόνο τον υψηλό και επηρμένο, και τα Σεραφείμ γύρω από Αυτόν, δεν λέγει τίποτε τέτοιο, ούτε δυσανασχετεί ούτε φοβάται. Αντιθέτως, καταφέρεται εναντίον του Ισραήλ, ενώ τον εαυτό του τον προφυλάσσει και τον εξαιρεί, σαν να μην είναι καθόλου υπαίτιος. Όταν όμως τα είδε αυτά, και άκουσε την άγια και μυστική φωνή, αποκτώντας βαθύτερη επίγνωση του εαυτού του, λέγει: «Ταλαίπωρος εγώ, διότι έχω συντριβεί», και όσα ακολουθούν στη φράση του, τα οποία παραλείπω για να αποφύγω εγώ τη βλασφημία. Βρίσκω επίσης τον Μανωέ, εκείνον τον παλαιό άνδρα στο βιβλίο των Κριτών, και αργότερα τον Πέτρο, το στήριγμα της Εκκλησίας· εκ των οποίων ο μεν πρώτος έλεγε: «Χαθήκαμε, γυναίκα μου, επειδή είδαμε τον Θεό», διότι αντίκρισε θέαμα ανώτερο από τη δική του φύση και δύναμη· ο δε δεύτερος, μη αντέχοντας την παρουσία και τη θαυματουργική ενέργεια του Σωτήρα, την οποία επέδειξε κατά την αλιεία σε όσους έπλεαν μαζί Του, αν και θαύμαζε, Τον παρακαλούσε να φύγει από το πλοίο, προσθέτοντας και την αιτία: ότι δηλαδή δεν ήταν άξιος θείας εμφάνισης και συναναστροφής.

Αυτά ας έχω θεολογήσει προς το παρόν περί του Θεού. Διότι δεν είναι η κατάλληλη στιγμή για περισσότερα από αυτά, επειδή το προκείμενο θέμα μας δεν είναι η θεολογία, αλλά η θεία οικονομία. Και όταν λέω περί Θεού, εννοώ τον Πατέρα, τον Υιό και το Άγιο Πνεύμα. Ούτε επεκτείνεται η θεότητα πέρα από αυτά, για να μην εισαγάγουμε πλήθος θεών, ούτε περιορίζεται σε λιγότερα από αυτά, για να μην κατακριθούμε για πενία θεότητος, είτε ιουδαΐζοντας εξαιτίας της μοναρχίας, είτε ελληνίζοντας εξαιτίας της αφθονίας. Διότι το κακό είναι όμοιο και στις δύο περιπτώσεις, έστω κι αν βρίσκεται σε αντίθετα άκρα. Έτσι λοιπόν είναι τα Άγια των αγίων, τα οποία αποκρύπτονται ακόμη και από τα σεραφείμ και δοξάζονται με τρεις αγιασμούς, οι οποίοι συνενώνονται σε μία κυριότητα και θεότητα· πράγμα το οποίο έχει θεολογηθεί άριστα και υψηλότατα και από κάποιον άλλον πριν από εμάς.

Ο διάκονος λέγει: Προς ανατολάς βλέπετε. Ο ιερεύς λέγει: Διότι γύρω Σου παρίστανται τα Σεραφείμ, έξι πτέρυγες έχει το καθένα· και με τις μεν δύο πτέρυγες κατακαλύπτουν τα πρόσωπά τους, με τις δε δύο τα πόδια τους, και με τις άλλες δύο πετούν, και έκραζαν το ένα προς το άλλο.

Εκφωνεί. Τον επινίκιο ύμνο των σωτηριών μας, με φωνή ένδοξη, με λαμπρή φωνή, υμνολογώντας, ψάλλοντας, βοώντας, δοξολογώντας, κράζοντας και λέγοντας. Ο διάκονος λέει. Ας προσέξουμε. Ο λαός λέει. Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ, πλήρης ο ουρανός, κ.λπ.

Τον Μανωέ τον κριτή παλαιότερα, και τον Πέτρο τον μαθητή αργότερα, πώς δεν τους θαύμασες; Τον μεν πρώτο, επειδή δεν άντεξε ούτε καν την όψη του Θεού που εμφανίστηκε, και γι' αυτό έλεγε: «Χαθήκαμε, γυναίκα, είδαμε τον Θεό»· διότι για τους ανθρώπους δεν είναι χωρητή ούτε καν η θεία εμφάνιση, πόσο μάλλον η θεία φύση. Τον δε δεύτερο, επειδή δεν δεχόταν στο πλοίο τον Χριστό που του εμφανίστηκε, και γι' αυτό τον παρακαλούσε να απομακρυνθεί. Και τούτο, μολονότι ο Πέτρος ήταν πιο θερμός από τους άλλους στην επίγνωση του Χριστού, και γι' αυτό μακαρίστηκε και του εμπιστεύθηκαν τα μέγιστα. Τι θα μπορούσες άραγε να πεις για τον Ησαΐα, και τον Ιεζεκιήλ, τον επόπτη των μεγίστων αποκαλύψεων, και τους υπόλοιπους προφήτες; Από τους οποίους ο μεν πρώτος είδε τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο δόξης, και να περιστοιχίζεται, να υμνείται και να καλύπτεται από τα εξαπτέρυγα Σεραφείμ, ενώ ο ίδιος καθαριζόταν με τον αναμμένο άνθρακα και προετοιμαζόταν για την προφητεία. Ο δε δεύτερος περιγράφει το όχημα του Θεού, τα Χερουβείμ, και τον θρόνο που βρίσκεται πάνω από αυτά, και το στερέωμα πάνω από αυτόν, και Εκείνον που εμφανιζόταν στο στερέωμα, καθώς και κάποιες φωνές, κινήσεις και πράξεις. Και αυτά, είτε ήταν κάποια ημερήσια οπτασία ορατή μόνο στους αγίους, είτε αληθινό νυχτερινό όραμα, είτε αποτύπωση στο ηγεμονικό της ψυχής που ερχόταν σε επαφή με τα μελλοντικά σαν να ήταν παρόντα, είτε κάποιο άλλο απόρρητο είδος προφητείας, δεν μπορώ να το πω· το γνωρίζει όμως ο Θεός των προφητών, και εκείνοι στους οποίους ενεργούνται τα τοιαύτα.

Ίσως δε πει κάποιος ότι και η οπτασία του Ησαΐα έχει κάποια σχέση με τα προκείμενα χωρία· εννοώ εκείνη την οπτασία, όταν, μετά τον θάνατο του λεπρού βασιλιά, αναφέρει ότι είδε αυτόν που καθόταν μεγαλοπρεπώς πάνω στον υψηλό και επηρμένο θρόνο, του οποίου το σχήμα, το είδος και το μέγεθος δεν μπόρεσε να τα συλλάβει ώστε να τα δει (διότι οπωσδήποτε θα τα έλεγε, εάν τα είχε συλλάβει, όπως ακριβώς έπραξε και με τα άλλα που είδε, όταν μέτρησε τις πτέρυγες και διηγήθηκε τη στάση και την πτήση τους), αλλά αναφέρει ότι άκουσε μόνο φωνή, όταν υψώθηκε το υπέρθυρο από την υμνωδία των Σεραφείμ και ο οίκος γέμισε με καπνό, και μέσω ενός από τα Σεραφείμ ετέθη στο στόμα του προφήτη ένας διάπυρος άνθρακας. Με την πράξη δε αυτή δεν καθαρίζονται μόνο τα χείλη, αλλά και η ακοή του, για να υποδεχθεί τον λόγο. Διότι, όπως ακριβώς εδώ η νύμφη λέει ότι κτυπήθηκε και τραυματίστηκε από τους φύλακες και έτσι απογυμνώθηκε από το περιτύλιγμα του θερίστρου της, έτσι και εκεί, αντί για το θέριστρο υψώνεται το υπέρθυρο, ώστε να καταστεί σε αυτόν ανεμπόδιστη η θεωρία των όσων βρίσκονταν στα άδυτα· αντί δε για τους φύλακες κατονομάζονται τα Σεραφείμ, αντί για τη ράβδο ο άνθρακας, και αντί για την πληγή η καύση. Το κοινό δε αποτέλεσμα, τόσο για τη νύμφη όσο και για την ψυχή του προφήτη, είναι η καθαρότητα.

Διότι, καθώς εκείνη προσευχόταν προς τον Κύριό μας Ιησού Χριστό με δάκρυα και συντετριμμένη καρδιά, ο Θεός, ο οποίος πράττει το θέλημα εκείνων που Τον φοβούνται, εισάκουσε τη δέησή της, εκτιμώντας την πίστη της, και της λέει: «Επειδή για τη σωτηρία των ανθρώπων κατήλθα εκ Πνεύματος Αγίου και Μαρίας της Παρθένου, έτσι και τώρα έρχομαι προς εσένα, επειδή σπλαχνίστηκα τα δάκρυά σου. Ετοίμασε λοιπόν 〈τράπεζα〉 καθαρή και τοποθέτησε πάνω της λευκή κίδαρη και ένα άθικτο και διαυγές σκεύος με νερό. Ετοίμασέ τα σε ένα στολισμένο δωμάτιο και ρίξε τον εαυτό σου στο έδαφος, έξω από τον κοιτώνα, και θα σε σκεπάσει η δεξιά μου και θα σου εμφανιστώ όπως εγώ βούλομαι». Και έπεσε στο έδαφος η μακαρία Ακυλίνα, όπως ακριβώς της πρόσταξε η θεία φωνή. Και κατέβηκε προς αυτήν ο Δεσπότης Χριστός —ω, παράδοξο και φρικτό μυστήριο!—, Αυτός που πάντοτε και παντού συμπαρίσταται και ποτέ δεν παραβλέπει αυτούς που ελπίζουν σε Αυτόν, που Τον επικαλούνται και Τον ποθούν. Ω της συγκαταβάσεως και της άφατης φιλανθρωπίας, που αξίωσε τους δούλους Του τέτοιων μεγάλων δωρεών! Μαζί Του δε, ήλθαν και όλες οι δυνάμεις των ουρανών περίπου την πέμπτη φυλακή της νύχτας, ψάλλοντας και λέγοντας το «〈Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ〉».

Εάν, όμως, κάποιος ανατρέψει το επιχείρημα υποστηρίζοντας ότι ούτε τα Χερουβίμ μνημονεύθηκαν από τον Παύλο, αλλά ότι και αυτά παρασιωπήθηκαν μαζί με το Πνεύμα κατά την απαρίθμηση των δημιουργημάτων, και συμπεράνει από την παράλειψη της αναφοράς σε αυτά είτε ότι και αυτά είναι ανώτερα από την κτίση, είτε ότι ούτε για το Πνεύμα πρέπει να νομίζεται κάτι τέτοιο, ας αναλογιστεί το νόημα όσων απαριθμήθηκαν, και θα διαπιστώσει μέσα σε όσα ελέχθησαν ότι αυτό που φαίνεται να παραλείφθηκε, επειδή δεν αναφέρθηκε με το όνομά του, στην πραγματικότητα συμπεριλαμβάνεται· διότι εκείνος που μνημόνευσε τους «θρόνους» περιέγραψε τα Χερουβίμ με άλλο όνομα, μεταφράζοντας στα ελληνικά την ασάφεια της εβραϊκής γλώσσας με την πιο οικεία προσωνυμία. Επειδή, δηλαδή, άκουσε ότι ο Θεός κάθεται πάνω στα Χερουβίμ, ονόμασε αυτές τις δυνάμεις «θρόνους» εκείνου που κάθεται πάνω τους. Ομοίως δε και τα Σεραφίμ που αναφέρονται στον Ησαΐα, από τα οποία διακηρύχθηκε με σαφήνεια το μυστήριο της Τριάδος, όταν, καταπλησσόμενα από το κάλλος καθενός προσώπου εντός της Τριάδος, αναφώνησαν με θαυμασμό τη λέξη «Άγιος», περιλαμβάνονται στον κατάλογο όσων μνημονεύθηκαν, έχοντας λάβει την ονομασία των «δυνάμεων» τόσο από τον μέγα Παύλο όσο και, πριν από αυτόν, από τον προφήτη Δαβίδ. Διότι ο μεν λέει: «Ευλογείτε τον Κύριο, όλες οι δυνάμεις του, εσείς που πράττετε το θέλημά του», ο δε Ησαΐας, αντί να πει «ευλογείτε», κατέγραψε τα ίδια τα λόγια της ευλογίας: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ, πλήρης πάσα η γη της δόξης αυτού».

Αλλά και ο αγγελικός ύμνος «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος», διά μεν του τρισαγίου δήλωσε το τρισυπόστατο, διά δε του «Κύριος» το ενιαίο της θεότητας. Πιο ξεκάθαρα, σχετικά με τον Πατέρα και τον Υιό, λέγει ο Δαβίδ εκ προσώπου του Πατρός προς τον Υιό: «Εκ γαστρός προ εωσφόρου εγέννησά σε», όπου η γαστέρα νοείται θεοπρεπώς ως η πατρική ουσία και φύση.

Εις το τέλος· ψαλμός του Δαβίδ. Όσα επρόκειτο να συμβούν στο τέλος σχετικά με την παρουσία του Χριστού, τα προέβλεψαν οι προφήτες [μιλώντας μέσω του Αγίου Πνεύματος]. «Υπομένων»: Ο Χριστός υπέμεινε τα του πάθους, αλλά και όσοι έζησαν με υπομονή αποκτούν παρρησία στη δόξα. «Και εισήκουσε»: Διότι ο Αδάμ, καυχώμενος έναντι των δαιμόνων, βροντοφώναξε αυτά κατά την παρουσία του Χριστού. «Και ανήγαγε»: Ο Χριστός, αφού αναστήθηκε από τον τάφο, συνανέστησε τον Αδάμ από τον άδη, δηλαδή από τον λάκκο, τον οποίο του έσκαψαν οι δαίμονες μέσω της παρακοής (μέσω της ανομίας που προήλθε από την παρακοή), ελευθερώνοντάς τον από τη λάσπη του βούρκου της αμαρτίας (ανομίας). «Και έστησε»: Εννοεί τον Χριστό, ο οποίος στάθηκε πάνω στον σταυρό στον βράχο του Γολγοθά. «Και κατηύθυνε»: Αφού εγκατέστησε τον άνθρωπο στην οδό της αλήθειας, που είναι ο Χριστός, ώστε να μην περιπλανάται πλέον εδώ και εκεί από την απάτη του διαβόλου. «Και ενέβαλε»: Αφού δίδαξε στον άνθρωπο το νέο άσμα [νέο ύμνο στον Θεό μας], αυτό που ακολουθεί την παρουσία της χάριτος, το μυστικό, το οποίο ο Σωτήρας δίδαξε στους μαθητές. «Ύμνο στον Θεό»: Τον ύμνο των αγγέλων, τον οποίο ψάλλουν: Άγιος, άγιος, άγιος, Κύριος Σαβαώθ. «Θα δουν πολλοί»: Διότι τα έθνη, βλέποντας και ακούγοντας την πρωτόγνωρη λατρεία, κυριευμένα από φόβο, έσπευσαν προς επιστροφή, ενδυναμωμένα από την ελπίδα. «Μακάριος ο ανήρ»: Διότι, αφού αξιώθηκαν της πίστεως και των θείων μυστηρίων, έπλεξαν για τον εαυτό τους μακαρισμό.

2. Δεν αποκρύφτηκε από τα τέκνα τους σε άλλη γενεά. Και «άλλη γενεά» ονομάζει τα έθνη, για την οποία και αλλού λέει: Θα αναγγελθεί στον Κύριο η ερχόμενη γενεά. Και οι ίδιοι ονομάζονται τέκνα του αληθινού Ισραήλ, καθώς κληρονόμησαν από αυτούς την ευσέβεια προς τον Θεό. Γι' αυτό και ο Παύλος έλεγε: Στους οποίους ανήκει η υιοθεσία, και η λατρεία, και η διαθήκη, και η νομοθεσία, και των οποίων είναι οι πατέρες. Αυτοί, λοιπόν, ανήγγειλαν τις αινέσεις του Κυρίου σε εμάς ως υιούς Του. Διότι δεν θα γνωρίζαμε με ποιον τρόπο πρέπει να αινούμε τον Θεό, εάν οι προφήτες δεν είχαν προλάβει να μας διδάξουν λέγοντας: Ευλογείτε, όλα τα έργα του Κυρίου, τον Κύριο· και πάλι: Αινείτε τον Κύριο εκ των ουρανών· και επίσης: Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ, και όλα τα παρόμοια με αυτά. Από αυτούς έχουμε μάθει τα δυνατά έργα του Θεού και τα θαυμάσια που έκανε· δυνατά έργα μεν, αυτά που έδειξε τυχόν εναντίον του Φαραώ, ή και του Ναβουχοδονόσορα, ή και των γιγάντων, και άλλων παρόμοιων· θαυμάσια δε, αυτά που έκανε με τον Ιώβ, με τον Δαβίδ, με τον Δανιήλ, με τους τρεις παίδες, και με τους άλλους που στεφανώθηκαν μέσα στους πειρασμούς. Και έστησε μαρτύριο στον Ιακώβ. Ποιο, ή πότε; Όταν ο Θεός πάλευε μαζί του στον χείμαρρο του Ιακώβ.

Κεφάλαιο 9. Όραμα της δόξας του Θεού και της στάσης καθώς και της υμνωδίας των Σεραφείμ· και χειροτονία του προφήτη που στάλθηκε για να κατηγορήσει τους Ιουδαίους και να κηρύξει όσα επρόκειτο να υποστούν από υπακοή. Και έγινε... είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο ψηλό και υπερυψωμένο, και ο οίκος ήταν γεμάτος από τη δόξα του. Και Σεραφείμ στέκονταν γύρω του, έξι φτερούγες είχε το ένα και έξι φτερούγες το άλλο· και με τις δύο σκέπαζαν το πρόσωπο, με τις δύο σκέπαζαν τα πόδια και με τις δύο πετούσαν. Και έκραζαν το ένα προς το άλλο και έλεγαν: Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ... και σείστηκε το ανώφλι από τη φωνή με την οποία έκραζαν, και ο οίκος γέμισε καπνό. Και είπα: Ω, ταλαίπωρος εγώ, διότι έχω συντριβεί, επειδή όντας άνθρωπος και έχοντας ακάθαρτα χείλη, κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη, και με τα μάτια μου είδα τον Βασιλιά, τον Κύριο Σαβαώθ. Και στάλθηκε σε μένα ένα από τα Σεραφείμ, και στο χέρι του είχε αναμμένο άνθρακα που είχε πάρει με τη λαβίδα από το θυσιαστήριο, και άγγιξε το στόμα μου και είπε: Ιδού, αυτό άγγιξε τα χείλη σου και θα αφαιρέσει τις ανομίες σου... Και άκουσα τη φωνή του Κυρίου να λέει: Ποιον να αποστείλω, και ποιος θα πορευτεί προς τον λαό αυτόν;... Και είπε: Πορεύσου και πες στον λαό αυτόν: Ακούγοντας θα ακούσετε και δεν θα κατανοήσετε, και βλέποντας θα δείτε και δεν θα αντιληφθείτε.

Του αγίου Ιππολύτου επισκόπου Πόρτου, δηλαδή του λιμανιού της Ρώμης, και μάρτυρα της αλήθειας, από τον λόγο κατά των αιρετικών Βήρωνος και Ηλίκονος περί θεολογίας και σαρκώσεως, του οποίου η αρχή είναι: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ», βοώντας με ακατάπαυστη φωνή τα Σεραφείμ δοξάζουν τον Θεό. Διότι με την απειροδύναμη θέληση του Θεού έγιναν τα πάντα και διασώζονται τα δημιουργήματα, διατηρώντας το καθένα ξεκάθαρα τους δικούς του λόγους, ενώ η θεία θέλησή Του, με την οποία τα πάντα δημιούργησε και κινεί διεξάγοντας το καθένα σύμφωνα με τους φυσικούς του νόμους, παραμένει ακίνητη μαζί με τον ίδιο τον εκ φύσεως απειροδύναμο Θεό και δημιουργό των συμπάντων. Επειδή το άπειρο σε καμία περίπτωση και για κανέναν λόγο δεν επιδέχεται κίνηση, εφόσον δεν έχει πού και γύρω από τι να κινηθεί. Διότι για το εκ φύσεως άπειρο, το οποίο από τη φύση του δεν κινείται, η κίνηση αποτελεί μεταβολή. Γι' αυτό και ο Λόγος του Θεού, όταν έγινε αληθινά άνθρωπος σαν κι εμάς χωρίς αμαρτία, ενεργώντας και πάσχοντας ανθρώπινα όλα όσα είναι αναμάρτητα γνωρίσματα της φύσης, και καταδεχόμενος για εμάς τον περιορισμό της φυσικής σάρκας, δεν υπέστη απολύτως καμία μεταβολή σε τίποτα. Όντας ταυτός με τον Πατέρα, έγινε ταυτός με τη σάρκα μέσω της κένωσης.

«Τότε οι δίκαιοι θα εκλάμψουν ως ο ήλιος», ενώ οι αμαρτωλοί θα αναδειχθούν κατηφείς και σκυθρωποί. Διότι και οι δύο, και οι δίκαιοι και οι αμαρτωλοί, θα αναστηθούν άφθαρτοι. Οι μεν δίκαιοι, για να τιμηθούν αιωνίως και να απολαύσουν τα αθάνατα αγαθά, οι δε αμαρτωλοί, για να κολαστούν αιωνίως κατά την κρίση. Ας αναλογιστεί, λοιπόν, ο καθένας τι απολογία θα δώσει στον δίκαιο Κριτή, είτε για τα αγαθά είτε για τα φαύλα έργα του· διότι οι πράξεις όλων των ανθρώπων θα περικυκλώσουν τον καθένα, είτε είναι αγαθές είτε πονηρές. «Διότι οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν» και φόβος και τρόμος θα καταλάβει τα πάντα, τον ουρανό, τη γη και τα καταχθόνια. «Και κάθε γλώσσα θα εξομολογηθεί» και θα ομολογήσει αυτόν που έρχεται να κρίνει με δίκαιη κρίση, ως Θεό ισχυρό και δημιουργό των πάντων. Τότε με δέος και θάμβος θα έλθουν άγγελοι, «θρόνοι, εξουσίες, αρχές, κυριότητες», πολυόμματα και εξαπτέρυγα, τα Χερουβίμ και τα Σεραφίμ, κράζοντας με δύναμη: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ Παντοκράτωρ, πλήρης ο ουρανός και η γη της δόξης σου». Και θα αποκαλυφθεί ο Βασιλεύς των βασιλευόντων και Κύριος των κυριευόντων, ο απροσωπόληπτος Κριτής και Δικαστής, που απονέμει το δίκαιο στον καθένα, πάνω σε θρόνο φοβερό και υπερυψωμένο, και κάθε σάρκα των θνητών θα αντικρίσει το πρόσωπό του με φόβο και μεγάλο δέος, και ο δίκαιος και ο αμαρτωλός.

Και δεν οδηγήθηκε σε αυτήν την έννοια, όπως τουλάχιστον νομίζω, μόνο από αυτά [τα οποία είναι τα πιο καταπληκτικά], αλλά και από το: «Ας φτιάξουμε τον άνθρωπο σύμφωνα με τη δική μας εικόνα και ομοίωση»· και από το: «Έβρεξε ο Κύριος από τον Κύριο»· και από το: «Κάλεσε ο Κύριος στο όνομα του Κυρίου»· και από το: «Είπε ο Κύριος στον Κύριό μου: Κάθισε στα δεξιά μου»· και από το: «Σε εσένα είναι [ο] Θεός, και εσύ είσαι [ο] Θεός». Διότι εκείνους που λένε ότι ο Θεός είναι άπειρες φορές άγιος, και τολμούν να παρερμηνεύσουν το «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ», τους ελέγχει περίτρανα το: «Αναζήτησα το πρόσωπό σου, το πρόσωπό σου, Κύριε, θα ζητήσω. Μην αποστρέψεις το πρόσωπό σου από εμένα». Διότι, εάν αυτός που τα διατύπωσε αυτά δεν διακήρυττε την Αγία Τριάδα, θα ήταν δίκαιο να του ζητηθεί ο λόγος για φλυαρία. Και όχι μόνο σε αυτό (διότι νομίζω πως πρέπει να προχωρήσουμε σε ένα σαφέστερο ρητό), αλλά και στο: «Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως και απόδωσε στον Ύψιστο τις ευχές σου, και επικαλέσου με σε ημέρα θλίψεως, και θα σε γλιτώσω, και θα με δοξάσεις». Διότι, εάν δεν κηρυσσόταν εδώ σαφώς η Τριάδα, θα έπρεπε να είχε λεχθεί: Πρόσφερε στον Θεό θυσία αινέσεως και απόδωσε σε αυτόν τις ευχές σου, και επικαλέσου αυτόν σε ημέρα θλίψεώς σου, και θα σε γλιτώσει, και θα τον δοξάσεις. Αλλά δεν ειπώθηκε έτσι· αντιθέτως, έχει ειπωθεί όπως ακριβώς ειπώθηκε.

Σήμερα ετοιμάζεται ο πώλος, το άλλοτε άλογο πρότυπο των αλόγιστων εθνών, ως ένδειξη της υποταγής του νέου λαού που προέρχεται από τα έθνη· και τα νήπια διακηρύσσουν τη νηπιότητά τους ως προς τη θεογνωσία. Σήμερα ο Βασιλεύς της δόξης δοξάζεται προφητικά πάνω στη γη, και αναδεικνύει τους γηγενείς κοινωνούς της επουράνιας ευωχίας· για να δείξει ότι Αυτός είναι Κύριος και των δύο, καθώς ανυμνείται και από τις δύο πλευρές αρμονικά, μαζί με τον Πατέρα και το Πνεύμα. Γι' αυτό οι μεν επουράνιοι, αναγγέλλοντας τη σωτηρία πάνω στη γη έψαλλαν: Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ· γεμάτη είναι όλη η γη από τη δόξα Του· οι δε επίγειοι, συμπανηγυρίζοντας με την επουράνια ευφροσύνη κραύγαζαν: Ωσαννά εν τοις υψίστοις, ωσαννά στον Υιό του Δαβίδ.

Και όταν μεν ο βασιλιάς σας προσκαλεί σε συμπόσιο, παρακάθεστε με φόβο, και γεύεστε τα παρατιθέμενα εδέσματα με συστολή και ησυχία. Όταν όμως ο Θεός σας προσκαλεί στη δική Του τράπεζα και παραθέτει τον ίδιο Του τον Υιό, ενώ οι αγγελικές δυνάμεις παρίστανται με φόβο και τρόμο, και τα Χερουβείμ κατακαλύπτουν τα πρόσωπά τους, και τα Σεραφείμ ανακράζουν με τρόμο: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος»· εσύ, πες μου, κραυγάζεις και θορυβείς μπροστά σε αυτήν την πνευματική εστίαση; Δεν γνωρίζεις ότι η ψυχή πρέπει να είναι γεμάτη από γαλήνη εκείνη την ώρα; Υπάρχει ανάγκη από πολλή ειρήνη και ησυχία, όχι από θόρυβο, θυμό και ταραχή· διότι αυτά καθιστούν ακάθαρτη την ψυχή που προσέρχεται.

4. Αναλογίσου ποια λόγια πρόφερε το στόμα σου, και ποιας τράπεζας είναι άξια· αναλογίσου τι αγγίζει, τι γεύεται, ποια τροφή απολαμβάνει. Θεωρείς ότι δεν κάνεις τίποτα το φοβερό όταν κατηγορείς τον αδελφό σου; Πώς λοιπόν τον αποκαλείς αδελφό; Αν πάλι δεν είναι αδελφός σου, πώς λες «Πάτερ ημών»; Διότι το «ημών» είναι δηλωτικό πολλών προσώπων. Αναλογίσου μαζί με ποιους στέκεσαι κατά την ώρα των μυστηρίων· με τα Χερουβίμ, με τα Σεραφίμ. Τα Σεραφίμ δεν υβρίζουν, αλλά το στόμα τους εκπληρώνει μία μόνο αποστολή, το να δοξολογούν, το να δοξάζουν τον Θεό. Πώς λοιπόν θα μπορέσεις εσύ να πεις μαζί με εκείνα, «Άγιος, άγιος, άγιος», εφόσον χρησιμοποίησες το στόμα σου για ύβρη; Πες μου, σε παρακαλώ, εάν ένα σκεύος ήταν βασιλικό, πάντοτε γεμάτο με βασιλικά εδέσματα και προορισμένο για αυτόν τον σκοπό, και έπειτα κάποιος από τους υπηρέτες το χρησιμοποιούσε για κοπριά, άραγε θα τολμούσε πάλι να το τοποθετήσει γεμάτο κοπριά μαζί με εκείνα τα σκεύη που είναι προορισμένα για αυτά τα εδέσματα;

Αλλά ας μη νομίσει κανείς, ακούγοντας για έκπληξη και θάμβος, ότι προκαλείται σε αυτές κάποια δυσάρεστη αγωνία· διότι μαζί με αυτή την έκπληξη έχει αναμειχθεί και κάποια αβάσταχτη αγαλλίαση. «Και με τις δύο πετούσαν.» Και αυτό είναι σημάδι του ότι επιθυμούν συνεχώς τα υψηλά και δεν κοιτάζουν ποτέ προς τα κάτω. «Και έκραζε ο ένας προς τον άλλον: Άγιος, άγιος, άγιος.» Και η κραυγή πάλι αποτελεί για εμάς μέγιστο δείγμα του θαυμασμού τους· διότι δεν υμνούν απλώς, αλλά με ισχυρή κραυγή· και ούτε απλώς με κραυγή, αλλά το πράττουν αυτό και αδιάκοπα. Διότι τα λαμπρά σώματα, ακόμη και αν είναι υπερβολικά λαμπρά, συνηθίζουν να μας προκαλούν κατάπληξη μόνο τότε, όταν για πρώτη φορά τα αντιληφθούμε με τα μάτια μας· όταν όμως αφιερώσουμε περισσότερο χρόνο στη θέασή τους, με τη συνήθεια καταλύουμε τον θαυμασμό, εφόσον τα μάτια μας πλέον έχουν εξοικειωθεί με τα σώματα. Γι' αυτόν τον λόγο, όταν δούμε μια βασιλική εικόνα που μόλις έχει τοποθετηθεί και αστράφτει λαμπερά από τα χρώματα, εκπλησσόμαστε· μετά από μία και δύο ημέρες, όμως, όχι πια.

Και γιατί μιλώ για βασιλική εικόνα, όταν βέβαια το ίδιο ακριβώς παθαίνουμε και με τις ίδιες τις ακτίνες του ηλίου, από τις οποίες κανένα σώμα δεν θα μπορούσε να είναι πιο λαμπρό; Έτσι λοιπόν, σε όλα τα υλικά σώματα η συνήθεια καταργεί τον θαυμασμό· στην περίπτωση όμως της δόξας του Θεού δεν συμβαίνει το ίδιο, αλλά το εντελώς αντίθετο. Διότι, όσο περισσότερο ενδιατρίβουν οι δυνάμεις αυτές στη θεωρία της δόξας εκείνης, τόσο περισσότερο εκπλήσσονται και εντείνουν τον θαυμασμό τους. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο, αν και βλέπουν τη δόξα εκείνη από τη στιγμή της δημιουργίας τους μέχρι σήμερα, ποτέ δεν έπαψαν να αναφωνούν με έκπληξη. Αλλά, αυτό που εμείς παθαίνουμε για μια σύντομη στιγμή όταν μια αστραπή πέφτει στα μάτια μας, εκείνες το υφίστανται στο διηνεκές και βιώνουν ακατάπαυστα τον θαυμασμό με κάποια άρρητη ευφροσύνη. Διότι όχι μόνο κράζουν, αλλά απευθύνονται η μία στην άλλη κάνοντάς το αυτό, πράγμα που αποτελεί σημείο της εντεινόμενης έκπληξής τους. Έτσι κι εμείς, όταν ξεσπά βροντή ή σείεται η γη, όχι μόνο φοβόμαστε και αναπηδούμε, αλλά και φωνάζουμε ο ένας στον άλλο. Αυτό ακριβώς έκαναν και τα Σεραφείμ· και γι' αυτό έκραζε το ένα προς το άλλο: Άγιος, άγιος, άγιος.

Ομιλήσαμε περί των Σεραφείμ, καταδείξαμε πόσο μεγάλο αξίωμα είναι να στέκεται κανείς πλησίον του βασιλικού θρόνου και ότι είναι δυνατόν και οι άνθρωποι να αποκτήσουν αυτό το αξίωμα. Μιλήσαμε για τις πτέρυγες και την απρόσιτη δόξα του Θεού, καθώς και για τη φιλανθρωπία που επιδεικνύει προς εμάς· προσθέσαμε την αιτία της κραυγής και του διηνεκούς θαύματος, και πώς, μέσω της ακατάπαυστης θεωρίας, είναι ακατάπαυστη και η δοξολογία των Σεραφείμ· σας υπενθυμίσαμε σε ποιον χορό ενταχθήκαμε και μαζί με ποιους ανυμνήσαμε τον κοινό Δεσπότη· προσθέσαμε τους λόγους περί μετανοίας· και τέλος, καταδείξαμε πόσο μεγάλο κακό είναι να προσέρχεται κανείς στα μυστήρια με πονηρή συνείδηση και πώς δεν είναι δυνατόν να διαφύγει αυτός που τόλμησε κάτι τέτοιο. Αυτά ας τα μαθαίνει η γυναίκα από τον άνδρα, τα παιδιά από τον πατέρα, ο υπηρέτης από τον κύριο, ο γείτονας από τον γείτονα και ο φίλος από τον φίλο· μάλλον δε, ας τα συζητούμε αυτά και με τους εχθρούς μας, διότι είμαστε υπεύθυνοι και για τη δική τους σωτηρία. Εάν δηλαδή έχουμε λάβει εντολή να ανασηκώνουμε τα υποζύγιά τους όταν έχουν πέσει και να τα διασώζουμε και να τα επιστρέφουμε όταν έχουν πλανηθεί, πολύ περισσότερο οφείλουμε να επαναφέρουμε την ψυχή τους όταν πλανάται και να την ανασηκώνουμε όταν έχει πέσει.

Πώς λοιπόν ο Ιωάννης είπε, τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ; Δηλώνοντας ότι όλα εκείνα αποτελούσαν συγκατάβαση, και όχι θέα της ίδιας της γυμνής ουσίας. Διότι, αν έβλεπαν την ίδια τη φύση, δεν θα την είχαν δει με διαφορετικούς τρόπους. Επειδή αυτή είναι απλή και ασχημάτιστη, ασύνθετη και απερίγραπτη, ούτε κάθεται, ούτε στέκεται, ούτε περπατά. Διότι όλα αυτά είναι γνωρίσματα των σωμάτων. Το πώς όμως είναι, το γνωρίζει μόνο ο Ίδιος. Και αυτό φανερώνοντας ο Θεός και Πατέρας μέσω κάποιου προφήτη, έλεγε: «Εγώ επλήθυνα οράσεις», λέει, «και δια των προφητών έλαβα διάφορα ομοιώματα»· δηλαδή, συγκατέβηκα, δεν φανερώθηκα ακριβώς όπως ήμουν. Επειδή, λοιπόν, επρόκειτο ο Υιός του να φανερωθεί σε εμάς με αληθινή σάρκα, από παλιά τους προγύμναζε να βλέπουν την ουσία του Θεού, όσο τους ήταν δυνατό να τη δουν. Διότι αυτό που πραγματικά είναι ο Θεός, όχι μόνο οι προφήτες, αλλά ούτε οι άγγελοι το είδαν, ούτε οι αρχάγγελοι· αλλά αν τους ρωτήσεις, θα τους ακούσεις να μην απαντούν τίποτα για την ουσία, αλλά μόνο να ψάλλουν στον Θεό: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Και αν επιθυμήσεις να μάθεις κάτι από τα Χερουβίμ ή τα Σεραφίμ, θα ακούσεις τον μυστικό ύμνο του αγιασμού, και ότι: «Πλήρης ο ουρανός και η γη της δόξης αυτού». Αν εξετάσεις τις ανώτερες δυνάμεις, δεν θα βρεις τίποτα άλλο, παρά μόνο ότι ένα είναι το έργο τους, το να αινούν τον Θεό· «Αινείτε τον», λέει, «όλες οι δυνάμεις του». Μόνος λοιπόν τον βλέπει ο Υιός, και το Άγιο Πνεύμα.

Διότι το «Αγιασθήτω» σημαίνει τούτο: «Δοξασθήτω». Επειδή βέβαια ο Θεός κατέχει τη δική Του δόξα πλήρη, η οποία παραμένει πάντοτε αναλλοίωτη· παραγγέλλει όμως σε αυτόν που προσεύχεται να ζητά, να δοξάζεται Εκείνος και μέσα από τη δική μας ζωή. Αυτό ακριβώς έλεγε και προηγουμένως: «Ας λάμψει το φως σας μπροστά στους ανθρώπους, για να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας που είναι στους ουρανούς». Διότι και τα Σεραφείμ, όταν Τον δοξάζουν, τούτο λένε: «Άγιος, άγιος, άγιος». Επομένως, το «Αγιασθήτω» σημαίνει τούτο: «Δοξασθήτω».