Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 6:5

Επίστρεψε τον λαό στο δικαστήριο· δώσε νέα αρχή στη δίκη που περατώθηκε κακώς· στήσε ως κρινόμενους τους ψευδώνυμους κριτές· ας αντιστραφεί η τάξη των προεστώτων και ας παρατηρεί η γυναίκα τους γέροντες, όπως ακριβώς εκείνη πριν από λίγο αποτελούσε θέαμα για την πόλη. Δίκασε, εσύ ο αιχμάλωτος, τους πολίτες· ο ξένος τους ντόπιους· ο νέος τους ηλικιωμένους. Παραχώρησε το άγιο στόμα στο Πνεύμα· διότι δεν έχεις ακάθαρτα χείλη, όπως λέει για τον εαυτό του ο Ησαΐας ταπεινώνοντάς τον· ούτε έχεις ανάγκη από ένα εκ των Σεραφείμ και από τον καθαρτήριο άνθρακα. Χώρισε με σοφία τους ψευδώνυμους κριτές, ώστε να μην επιτεθούν συμφωνημένα και στις δικές σου ερωτήσεις, όπως επιτέθηκαν στη γυναίκα μέσα στον παράδεισο.

Απεστάλη δε, επειδή τον άκουσε να οδύρεται για τις δικές του ταλαιπωρίες και να ομολογεί την αμαρτία των λογισμών του. Διότι είπε: «Ω ταλαίπωρος εγώ, διότι έχω συντριβεί, επειδή, ενώ είμαι άνθρωπος και έχω ακάθαρτα χείλη, κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη». Αυτά έλεγε και ο Παύλος: «Ταλαίπωρος άνθρωπος εγώ, ποιος θα με λυτρώσει από το σώμα τούτου του θανάτου;» Έπειτα και ο ίδιος, έχοντας τύχει της θείας αρωγής, προσθέτει: «Ευχαριστώ τον Θεό διά του Ιησού Χριστού».

Είπε δε το «Ω, ταλαίπωρος εγώ», έχοντας κατανοήσει διορατικά τη βασιλεία του Θεού, ο Οποίος κάθεται σε θρόνο υψηλό και επηρμένο, και έχει γεμίσει με τη δόξα Του έναν τόσο μεγάλο κόσμο. Διότι, προτού κατανοήσει τον Θεό, δεν φαίνεται να έχει πει το «Ω, ταλαίπωρος εγώ». Επειδή και ο Αβραάμ, όταν του εμφανίστηκε ο Θεός, τότε έχει καταγραφεί ότι είπε το «Εγώ δε είμαι χώμα και στάχτη». Έτσι και ο Μωυσής, ενώ εκπαιδευόταν σε όλη τη σοφία των Αιγυπτίων και, όπως ήταν φυσικό, τους ξεπερνούσε όλους στην ευφυΐα και τη σύνεση, δεν αισθανόταν ότι ο ίδιος ήταν ισχνόφωνος ή βραδύγλωσσος· όταν όμως άκουσε Εκείνον που του απεύθυνε τον θείο λόγο, τότε αντιλήφθηκε την αφωνία του και τη βραδύτητα της γλώσσας του.

Φαίνεται δε ότι ο Προφήτης, όταν είδε την ενέργεια των Σεραφείμ, τα οποία δεν έκαναν τίποτε άλλο παρά να αγιάζουν τον Θεό, τότε έφθασε σε συναίσθηση της ακαθαρσίας των δικών του χειλέων, διότι και ανθρώπινα ομιλεί, και μόλυνε πολλές φορές τη γλώσσα του με λόγια περί της ματαιότητος του κόσμου. Αισθανόμενος, λοιπόν, βαθιά συντριβή από τη σύγκριση με εκείνα (και επειδή εκείνα μεν δεν φθέγγονται τίποτε άλλο, παρά εκβοούν τον αγιασμό της θεότητος, ενώ ο ίδιος απασχολεί τη φωνή του ως επί το πλείστον με τα ανθρώπινα πράγματα), γι' αυτό είπε: «Ω, ταλαίπωρος εγώ, διότι έχω συντριβεί, διότι όντας άνθρωπος και έχοντας ακάθαρτα χείλη, κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη». —Έτσι και ο Μωυσής, έως τότε δεν αντιλαμβανόταν ότι ήταν ισχνόφωνος και βραδύγλωσσος, αυτός που είχε εκπαιδευθεί σε όλη τη σοφία των Αιγυπτίων και τους ξεπερνούσε όλους στην ευφυΐα και τη σύνεση· όταν όμως άκουσε Εκείνον που του ομιλούσε, τότε είδε την ασθένειά του. —Και ο Αβραάμ, όταν του εμφανίστηκε ο Θεός, τότε αποκάλεσε τον εαυτό του γη και σποδό.

Παρόμοια, λοιπόν, με αυτά και ο Ησαΐας, αφού είδε Εκείνον που καθόταν επάνω σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο και αφού αντίκρισε τη δόξα Του να έχει γεμίσει ολόκληρο τον οίκο του κόσμου, καθώς και τα Σεραφείμ γύρω Του να αναφωνούν με έκπληξη εκείνη τη φωνή, τότε αποκάλεσε τον εαυτό του ταλαίπωρο, τότε αναγνώρισε την ακαθαρσία στα χείλη του, γι' αυτό και αξιώθηκε την κάθαρση μέσω των Σεραφείμ. —Παρατήρησε δε, ότι τα παραπτώματά του δεν ήταν διάχυτα σε κάθε πράξη και ενέργεια, αλλά ήταν περιορισμένα μόνο στα χείλη και στα λόγια.

Ο Ησαΐας, όμως, μετά τη συγχώρηση των αμαρτιών του, επειδή είχε πει ότι «Εγώ κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη» και έπειτα άκουσε: «Ποιος θα πορευτεί προς τον λαό αυτόν;», νομίζοντας ότι αναζητείται ο απεσταλμένος προκειμένου να ευεργετηθούν και εκείνοι με παρόμοιο τρόπο, από μεγάλη χαρά προσέφερε τον εαυτό του, ώστε να συγχωρηθούν και σε εκείνους οι αμαρτίες.

Διότι, όταν ο Ησαΐας είπε ότι «Ακάθαρτα χείλη έχω» και (προσθέτοντας σχετικά και για τον λαό) ότι «Κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη», στον ίδιο μεν δόθηκε η χάρη της συγχωρήσεως και η κάθαρση μέσω ενός από τα Σεραφείμ, στον λαό όμως όχι· επειδή ο Προφήτης και ο λαός δεν είχαν όμοια διάθεση. Διότι ο μεν είδε τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο, και πίστεψε σε όσα είδε· οι δε, βλέποντας τον Κύριο να έρχεται ανάμεσά τους, δεν πίστευαν· και ο μεν, αφού άκουσε τα Σεραφείμ, κατανόησε τη δοξολογία τους· οι δε, ενώ άκουγαν τα λόγια του Σωτήρος, δεν τα αποδέχονταν· και του μεν η καρδιά, γεμάτη κατάνυξη, συναισθάνθηκε τη δική του αμαρτία, γι' αυτό και είπε: «Ω, ταλαίπωρος εγώ, διότι έχω κατανυγεί»· των δε η καρδιά πωρώθηκε, ώστε να μην έχουν καμία συναίσθηση των αμαρτημάτων τους, ούτε να προσέλθουν σε Εκείνον που είχε τη δύναμη να τους συγχωρήσει τις αμαρτίες. Γι' αυτόν τον λόγο ο μεν καθαρίστηκε, οι δε αφέθηκαν στις αμαρτίες τους, όπως άλλωστε τους είπε και ο Κύριος, ότι «Θα πεθάνετε μέσα στις αμαρτίες σας».

Διότι, όταν όλη η γη γέμισε από τη δόξα του Σωτήρα μας, με την κλήση των εθνών μέσω της πίστεως, τότε λύθηκε κάθε πνευματική ασφάλεια της διανοίας των Ιουδαίων. Σαν τον καπνό δε, οι ταλαίπωροι, αφού έλαβαν στον νου τους την ομίχλη της αμάθειας, έγιναν νοητά τυφλοί. Γι' αυτόν τον λόγο και ο Σωτήρας τούς φώναζε λέγοντας: «Όσο έχετε το φως, να περπατάτε στο φως, για να μη σας καταλάβει το σκοτάδι.» Το ότι δε ο νους των Ιουδαίων δεν είναι καθόλου ασφαλής αλλά ευάλωτος σε κάθε είδους πάθος, όντας στερημένος από την άνωθεν βοήθεια, πώς θα μπορούσε να το αμφισβητήσει κανείς από αυτούς που σκέφτονται ορθά; <Και είπα, Ω ταλαίπωρος εγώ, διότι έχω συντριβεί, επειδή όντας άνθρωπος και έχοντας ακάθαρτα χείλη, κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη· και είδα με τα μάτια μου τον βασιλιά Κύριο Σαβαώθ.> Ο νόμος που διατάχθηκε μέσω του πανσόφου Μωυσή όρισε να μην αναμειγνύεται ο βέβηλος με τους αγίους, και υπήρχε πάρα πολύ μεγάλη σχολαστικότητα στους Ιουδαίους ως προς αυτά. Γι' αυτό άλλωστε και στους αγίους αποστόλους, ενώ ακόμη ψάρευαν, ο Κύριος τους φώναξε λέγοντας: «Ρίξτε τα δίχτυα σας για ψάρεμα.» Όταν έγινε αυτό, πιάστηκε πολύ μεγάλο πλήθος ψαριών, ο δε θεσπέσιος Πέτρος, θαυμάζοντας τη δύναμη του λόγου, «Έπεσε», λέει, «στα γόνατα του Ιησού, λέγοντας: Φύγε από μένα, Κύριε, διότι είμαι άνθρωπος αμαρτωλός.» Όμως ο Πέτρος δεν θα ήθελε πραγματικά να φύγει από κοντά του ο Χριστός.

«Και όταν το είδαν οι Φαρισαίοι, έλεγαν στους μαθητές του: "Γιατί ο δάσκαλός σας τρώει μαζί με αμαρτωλούς και τελώνες;"» Αντιλαμβάνεσαι, λοιπόν, πώς κατηγορούσαν τον Χριστό ότι παραμελούσε τον νόμο, επειδή ακριβώς ήθελε να συναναστρέφεται με πονηρούς ανθρώπους. Κάπου δε ο Θεός κατηγορεί και εκείνους που έλαχαν να προΐστανται της ιουδαϊκής Συναγωγής, λέγοντας μέσω του προφήτη: «Δεν έκαναν διάκριση ανάμεσα στο άγιο και το βέβηλο». Ήταν επομένως τρόπος ευλάβειας, όπως είπα, και παράδοση των νομικών ενταλμάτων το να μην επιθυμούν να συνυπάρχουν με τους αγίους όσοι είχαν φήμη φαυλότητας και των οποίων η συνείδηση δεν ήταν ελεύθερη από αμαρτίες. Κάτι τέτοιο φαίνεται να έπαθε και ο μακάριος προφήτης, γι' αυτό και λέει: «Ω, ταλαίπωρος εγώ, διότι έχω συντριβεί». Και δεν είναι ταλαίπωρος για τον λόγο αυτόν, επειδή δηλαδή συνετρίβη· άλλωστε, πώς δεν θα ήταν ανόητο να το κατανοήσουμε έτσι; Αλλά ότι έχει συντριβεί, λέει, από τη συνείδησή του, και είναι φανερό ότι γι' αυτό είπε: «Ω, ταλαίπωρος εγώ, διότι, ενώ είμαι άνθρωπος και έχω ακάθαρτα χείλη, κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη· και τα μάτια μου είδαν τον βασιλιά Κύριο Σαβαώθ». Επειδή, λοιπόν, τα άγια Σεραφείμ ανέπεμπαν τις δοξολογίες με καθαρά και πάναγνα στόματα, ο ίδιος φοβήθηκε το γεγονός, όντας θεοδίδακτος και μη αγνοώντας ότι «δεν είναι ωραίος ο αίνος στο στόμα του αμαρτωλού», όπως έχει γραφτεί.

Διότι τα χείλη του Ισραήλ ήταν ομολογουμένως ακάθαρτα· επειδή βλασφήμησαν τον Κύριό μας Ιησού Χριστό. Αν πάλι ο προφήτης λέει ότι και ο ίδιος έχει τέτοια χείλη, καίτοι εντελώς αμέτοχος στην ασέβεια του Ισραήλ, λέμε ότι αφενός ταπεινοφρονεί ως άγιος, και αφετέρου είναι φυσικό ότι, επειδή προέρχεται από το αίμα του Ισραήλ, δεν θέτει τον εαυτό του εκτός ευθύνης. Αλλά μετέχει στο κοινό αμάρτημα του λαού, σώζοντας με αυτόν τον τρόπο αυτούς που είχαν αμαρτήσει· δηλαδή ομολογεί την ασθένεια της ανθρώπινης φύσης. Όπως είναι και εκείνο που λέγεται από τον μακάριο Δαβίδ για κάθε άνθρωπο: «Εγώ είπα στην έκστασή μου: Κάθε άνθρωπος είναι ψεύτης.» Διότι η διάνοια του ανθρώπου νοσεί από το ψεύδος, έστω και αν κάποιοι απαλλάσσονται από το κακό, κερδίζοντας αυτό το κατόρθωμα μέσω της νήψης. Φοβήθηκε λοιπόν ο προφήτης ότι, μην όντας τόσο καθαρός, όπως φυσικά τα άγια Σεραφείμ, είδε μεν τον Κύριο Σαβαώθ, αλλά σιώπησε, καίτοι όφειλε μάλλον να δοξολογεί, επειδή δεν είχε τόσο καθαρό στόμα. Το ότι όμως πρέπει να υμνολογούμε με καθαρά στόματα, θα μπορούσε να γίνει σαφές από τα λόγια ενός από τους αγίους μαθητές, ο οποίος λέει για τη γλώσσα: «Με αυτήν ευλογούμε τον Κύριο και Πατέρα. Και με αυτήν καταρώμεθα τους ανθρώπους, οι οποίοι έχουν δημιουργηθεί καθ' ομοίωσιν Θεού. Δεν πρέπει, αδελφοί μου, αυτά να γίνονται έτσι. Μήπως η πηγή αναβλύζει από την ίδια οπή το γλυκό και το πικρό; Μήπως μπορεί, αδελφοί μου, η συκιά να κάνει ελιές;»

«Διότι εάν ομολογήσεις με το στόμα σου ότι ο Ιησούς είναι Κύριος, και πιστέψεις στην καρδιά σου ότι ο Θεός τον ανέστησε από τους νεκρούς, θα σωθείς· επειδή με την καρδιά πιστεύει κανείς για να δικαιωθεί, και με το στόμα ομολογεί για να σωθεί». Ας βρίσκεται, λοιπόν, στα χείλη μας ο θείος άνθρακας, αυτός που καταφλέγει τον συρφετό της αμαρτίας, και λιώνει τον ρύπο της ανομίας, και μας κάνει να ζέουμε εν πνεύματι. Αν δε λέγεται ότι λαμβάνεται με τη λαβίδα, θα κατανοήσεις ορθά ότι την πίστη σε αυτόν, αλλά και τη γνώση, τις δεχόμαστε σαν με κάποια λαβίδα μέσα από τις νομικές και προφητικές διδασκαλίες, δηλαδή από τις προφητείες. Εξού και ο λόγος των αγίων αποστόλων επισφραγίζεται παντού ως αληθινός. Διότι, κάνοντας χρήση των μαρτυριών του νόμου και των προφητών, πείθουν τους ακροατές τους, και σχεδόν προσφέρουν και αυτοί τον άνθρακα στα χείλη τους, προετοιμάζοντάς τους να ομολογήσουν την πίστη στον Χριστό. <Και άκουσα τη φωνή του Κυρίου να λέει: Ποιον να αποστείλω; Και ποιος θα πορευτεί προς τον λαό αυτόν; Και είπα: Ιδού εγώ· απόστειλέ με.> Όταν ο άνθρακας άγγιξε τα χείλη του προφήτη και αφαίρεσε τις ανομίες του, τότε ακούει τη φωνή του Κυρίου, και δεν φοβάται πλέον, και αποσιωπά το «Ταλαίπωρος εγώ», αλλά παρίσταται πολύ πρόθυμα για αποστολή, προσερχόμενος σε αυτήν σαν αυτόκλητος με το, «Ιδού εγώ, απόστειλέ με».

Διότι, αν και κατάγονταν από τους Ιουδαίους και πριν από την αγάπη τους προς τον Χριστό είχαν ίσως και αυτοί, όπως και οι άλλοι, ακάθαρτα χείλη, όταν όμως αποδέχθηκαν την πίστη και έκαναν την καλή ομολογία, και τους άγγιξε ο άνθρακας, τότε κλήθηκαν σε αποστολή και ακολούθησαν χωρίς καθυστέρηση, μολονότι ο πάνσοφος Μωυσής έλεγε: «Σε παρακαλώ, Κύριε, προχείρισε κάποιον άλλον ικανό, τον οποίο θα στείλεις»· και ο Ιερεμίας πάλι έλεγε: «Δέσποτα Κύριε, ιδού, δεν γνωρίζω να μιλώ, διότι είμαι πολύ νέος.» Είναι επομένως πιο θερμοί ως προς την αποστολή και τη διακονία οι εν Χριστώ πιστοί σε σχέση με τους παλαιότερους αγίους. Και σαφής προτύπωση αυτού του γεγονότος θα μπορούσε να είναι ο μακάριος προφήτης Ησαΐας, ο οποίος, μετά την επαφή του με τον άνθρακα, αναφώνησε και είπε: «Ιδού εγώ, απόστειλόν με.» <Και είπε: Πήγαινε και πες σε αυτόν τον λαό: Θα ακούσετε με την ακοή σας και δεν θα καταλάβετε· και βλέποντας θα δείτε και δεν θα αντιληφθείτε. Διότι πάχυνε η καρδιά αυτού του λαού, και με τα αυτιά τους άκουσαν βαριά, και έκλεισαν τα μάτια τους, μήπως τυχόν δουν με τα μάτια, και ακούσουν με τα αυτιά, και κατανοήσουν με την καρδιά, και επιστρέψουν, και εγώ τους θεραπεύσω.> Ότι δηλαδή επήλθε πώρωση εν μέρει στον Ισραήλ, το γράφει ο θεσπέσιος Παύλος· ερμηνεύοντας δε με ποιον τρόπο τους συνέβη να πάθουν την πώρωση, λέει: «Διότι μέχρι σήμερα, όταν αναγινώσκεται ο Μωυσής, υπάρχει κάλυμμα πάνω στην καρδιά τους.»

Και για να μην γράφουμε πολλά, μη μπορώντας να πούμε τίποτα αντάξιο των Αγίων, παραλείπω τα υπόλοιπα. Διότι όλοι οι Άγιοι δοκιμάστηκαν σε αυτούς τους αγώνες, ζώντας όλο τον χρόνο της ζωής τους μέσα από πειρασμούς. Ο Ησαΐας, βέβαια, έζησε γυμνός και ανυπόδητος για τρία χρόνια. Ο μέγας αυτός προάγγελος της οικονομίας του Σωτήρος· αυτός που αξιώθηκε να δει τον Δεσπότη πάνω στα Χερουβείμ· αυτός που μας ευαγγελίστηκε την άφεση των αμαρτιών μας μέσω του αθάνατου σώματος του Δεσπότη Χριστού, λέγοντας με κάθε ταπεινοφροσύνη: «Αλίμονο σε μένα τον ταλαίπωρο, διότι είμαι συντετριμμένος· και ενώ έχω ακάθαρτα χείλη, κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη, και είδα με τα μάτια μου τον Βασιλέα, τον Κύριο Σαβαώθ».

Μου προκαλεί δε μεγίστη έκπληξη, ω τέκνα της πίστεως και της Εκκλησίας, το πώς οι φιλόνεικοι διαστρέβλωσαν τα αληθινά σε αλληγορία και εκλαμβάνουν εσφαλμένα τα όσα έχουν ειπωθεί μεταφορικά ως αληθινά. Διότι, από τη μια, το ότι έχει γεννηθεί, το οποίο υπάρχει σε αυτόν κατά φύση, το αρνούνται, λέγοντας ότι δεν είναι όπως ένα από τα γεννήματα· από την άλλη, το ότι έχει κτιστεί, το οποίο είναι αλλότριο προς τη θεότητά του, έστω και αν έχει ειπωθεί κάποτε αλληγορικά, αυτό το θεωρούν αληθινό, ενώ το πραγματικά αληθινό το εξαφανίζουν. Διότι όταν ο Ησαΐας λέει «είδα τον Κύριο Σαβαώθ» και «εμφανίστηκε ο Κύριος στον Μωυσή» και «εμφανίστηκε ο Κύριος στον Αβραάμ» και «είδε οραματικά ο Δανιήλ τον Παλαιό των Ημερών» και τα παρόμοια, και ότι εμφανίστηκε ο Κύριος στον Ιεζεκιήλ και είπε «είδα τη μορφή του Θεού», αυτοί ισχυρίζονται ότι αυτά δεν ισχύουν, διαψεύδοντας τους προφήτες, ορμώμενοι δήθεν από το ρητό του Ευαγγελίου, όπου ο Σωτήρας διδάσκοντας είπε ότι «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό». Και λένε: εάν λοιπόν ο Μονογενής είπε ότι κανείς δεν έχει δει [τον Θεό], ενώ οι προφήτες λένε ότι έχουν δει, κατ' ανάγκη ψεύδεται είτε ο Μονογενής είτε οι προφήτες. Και σύμφωνα με τα λεγόμενα αυτών που μιλούν έτσι, καθώς και των Μανιχαίων, όσα αναφέρονται στους προφήτες θα είναι ψευδή. Εάν όμως οι προφήτες δεν ψεύδονται, αλλά λένε την αλήθεια, σύμφωνα με τον λόγο του Σωτήρα «εγώ που μιλούσα μέσω των προφητών, ιδού είμαι παρών», το ζήτημα απαιτεί βαθύτερη κατανόηση και υπάρχει ανάγκη αλληγορίας.

Αλλά μη λέγεις πάλι, δραματοποιώντας τα πράγματα, ότι οι προφήτες είδαν όχι με τους οφθαλμούς αλλά με τη διάνοια, κατανοώντας δηλαδή σχεδόν χωρίς να βλέπουν. Διότι γι' αυτό ακριβώς λέγει ο Ησαΐας: «Ταλαίπωρος εγώ, διότι έχω συντριβεί, επειδή, ενώ είμαι άνθρωπος με ακάθαρτα χείλη και κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη, είδα τον Κύριο Σαβαώθ». Και δεν είπε «είδα με τη διάνοια», αλλά «με τους οφθαλμούς μου». Είδαν λοιπόν και δεν είδαν, αλλά είδαν στο μέτρο του δυνατού· στην πραγματικότητα δηλαδή είδαν, αλλά δεν είδαν σύμφωνα με το άπειρο της ακαταληψίας του Θεού. Έτσι και περί του παραδείσου πολλοί αλληγορούν, όπως ο θεήλατος Ωριγένης, ο οποίος θέλησε να εισαγάγει στη ζωή μάλλον τη φαντασία παρά την αλήθεια. Και λέγει ότι δεν υπάρχει παράδεισος επί της γης, ορμώμενος δήθεν από το ρητό που ειπώθηκε από τον άγιο Απόστολο: «Γνωρίζω έναν άνθρωπο, πριν από δεκατέσσερα χρόνια – είτε με το σώμα δεν γνωρίζω, είτε εκτός του σώματος δεν γνωρίζω, ο Θεός γνωρίζει – ότι ο άνθρωπος αυτός αρπάχθηκε έως τον τρίτο ουρανό». Αλλά μην αναγιγνώσκεις εσφαλμένα και λέγεις ότι αυτό σημαίνει το τρίτο μέρος του αέρα· διότι, λέγοντας «έως τον τρίτο ουρανό», δεν ομιλεί περί κάποιου τρίτου μέρους, αλλά για αριθμό τριών ουρανών. Και προσθέτει: «Γνωρίζω ότι ο άνθρωπος αυτός αρπάχθηκε στον παράδεισο και άκουσε λόγια, τα οποία δεν επιτρέπεται σε άνθρωπο να προφέρει». Δόξα στον παντοκράτορα Θεό, ο Οποίος με κάθε τρόπο διασαφηνίζει και εξηγεί με λεπτομέρεια τα πάντα, ώστε οι αληθινοί να μην πλανώνται.

Το ευαγγέλιο, βέβαια, ανέφερε: «Κανένας ποτέ δεν έχει δει τον Θεό· ο μονογενής Θεός, αυτός τον φανέρωσε», και πάλι η ίδια η θεία Γραφή 〈αναφέρει〉 ότι «ο Θεός εμφανίστηκε στον Αβραάμ όταν αυτός βρισκόταν στη Μεσοποταμία», αλλά και ο ίδιος ο Κύριος στο Ευαγγέλιο λέει ότι «οι άγγελοί τους βλέπουν το πρόσωπο του Πατέρα μου που βρίσκεται στον ουρανό». Αλλά βεβαίως, κάποιος θα ισχυριστεί ότι η θεία Γραφή λέει πως οι προφήτες έχουν δει τον Θεό με τον νου τους, βασιζόμενος στο ρητό «και οι άγγελοί τους βλέπουν το πρόσωπο του Πατέρα μου που βρίσκεται στον ουρανό», και πάλι στο «μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Κατανοώντας το αυτό και συνδέοντας τις λέξεις σύμφωνα με τη δική του αντίληψη, 〈κάποιος〉 θα μπορούσε να πει ότι ο καθένας βλέπει τον Θεό με τον νου και όχι με τα μάτια. Σε αυτό όμως αντιτίθεται ο θείος λόγος, όταν λέει μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Αλίμονο σε εμένα, διότι έχω συντριβεί, επειδή, ενώ είμαι άνθρωπος με ακάθαρτα χείλη και κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη, είδα με τα μάτια μου τον Κύριο Σαβαώθ»· και δεν είπε «με τον νου» ούτε «με τη σκέψη», αλλά «με τα μάτια», επιβεβαιώνοντας έτσι τα αληθινά και στερεά της πίστεως. Τι να πούμε, λοιπόν, όταν το Ευαγγέλιο λέει ότι κανένας ποτέ δεν έχει δει τον Θεό, ενώ οι προφήτες και οι απόστολοι, καθώς και ο ίδιος ο Κύριος, το βεβαιώνουν; Μήπως άραγε υπάρχει κάποια αντίφαση στην ίδια τη θεία Γραφή; Μη γένοιτο. Απεναντίας, οι προφήτες και οι απόστολοι είδαν (τον Θεό), και αυτό είναι αληθινό.

Αυτός ο προφήτης βλέπει με τα ίδια του τα μάτια τον Κύριο Σαβαώθ στον ναό Του, τον οποίο πολλές φορές διακήρυξε. Και διηγείται τα προκείμενα σε πρώτο πρόσωπο, πράγμα το οποίο αποδεικνύει με όσα προσθέτει στη συνέχεια: «Και είπα, αλίμονό μου, διότι έχω συντριβεί, επειδή, ενώ είμαι άνθρωπος και έχω ακάθαρτα χείλη, κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη, και είδα με τα μάτια μου τον Βασιλέα, τον Κύριο Σαβαώθ»· διότι αυτά σαφώς παρουσιάζουν τον ίδιο τον άνθρωπο να διηγείται όσα είδε, και ότι αντίκρισε με τα μάτια του τον Κύριο Σαβαώθ, για τον Οποίο τόσα πολλά έχουν ειπωθεί προηγουμένως. Αναφέρει δε και τον χρόνο του οράματος λέγοντας: «Και συνέβη τη χρονιά που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας, είδα τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο». Νομίζω δε ότι μέσα από αυτά καθίσταται σαφές ποιος ήταν τελικά αυτός που σε ολόκληρη την προφητεία αναφέρεται ως Κύριος, Κύριος Σαβαώθ, το οποίο ερμηνεύεται ως Κύριος των στρατιών ή Κύριος των δυνάμεων. Παρουσιάζει, λοιπόν, τον Θεό να είναι ορατός· καίτοι για την αγέννητη θεότητα έχει λεχθεί το εξής: «Τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ· ο Μονογενής Υιός, ο Οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός, Εκείνος τον φανέρωσε».

Ο Σύμμαχος το απέδωσε με αυτόν τον τρόπο: «το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας είδα τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο, και όσα βρίσκονταν στα πόδια του γέμιζαν τον ναό. Σεραφείμ στέκονταν από πάνω, το καθένα είχε έξι πτέρυγες». Το ότι «εκείνα που βρίσκονταν στα πόδια του είχαν γεμίσει τον ναό» το λέει επειδή ο επίγειος ναός είχε συσταθεί στο «υποπόδιο» του Θεού· «Διότι ο ουρανός είναι ο θρόνος του, και η γη το υποπόδιο των ποδιών του». Ευλόγως λοιπόν εκείνα που «γέμιζαν» τον επίγειο οίκο λέγονταν ότι βρίσκονταν «στα πόδια» Εκείνου που φαινόταν. Τα «σεραφείμ στέκονταν από πάνω», αλλά από πάνω από τι; Από τον οίκο προφανώς, διότι ασφαλώς όχι από τον Κύριο. Και ο προφήτης θεωρεί τον εαυτό του αξιοθρήνητο, διότι «σιώπησε» μη φωνάζοντας μαζί με τα «σεραφείμ» ούτε αναπέμποντας μαζί με αυτά τον θεολογικό ύμνο του αγιασμού του Κυρίου, και λέει ότι η αιτία της σιωπής του ήταν το ότι είχε «ακάθαρτα χείλη» εξαιτίας της συναναστροφής του με τον ασεβή λαό. «Ο ένας προς τον άλλον» φώναζε και «έκραζε» λέγοντας: «Άγιος, άγιος ο Κύριος Σαβαώθ, πλήρης είναι όλη η γη από τη δόξα του». Δεν έβγαζαν μόνο μία φωνή ούτε την ανέπεμπαν όλα μαζί ταυτόχρονα και από κοινού, αλλά «ο ένας προς τον άλλον», φανερώνοντας έτσι τον θαυμασμό του καθενός και την έκπληξη για εκείνο που έβλεπαν.

Εύλογα, διαπιστώνοντας τη μεταβολή του οίκου προς το χειρότερο, ταράζεται και αγωνιά μήπως τυχόν συμπεριληφθεί μαζί με εκείνους εξαιτίας των οποίων ο τόπος υπέφερε αυτά, αλλά και συγκρίνοντας την υπεροχή της δόξας του Κυρίου που έβλεπε με τη θνητή φύση, εξομολογείται, και ταλανίζοντας τον εαυτό του μέσα από αυτήν λέει: «Ταλαίπωρος εγώ, διότι έχω συντριβεί, επειδή όντας άνθρωπος και έχοντας ακάθαρτα χείλη, κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη και είδα με τα μάτια μου τον Βασιλέα, τον Κύριο Σαβαώθ». Ομολογεί δε ότι είναι ακάθαρτος, όχι ως προς την ψυχή ούτε σε ολόκληρο το σώμα, επειδή δεν είχε συνείδηση καμιάς ακάθαρτης πράξης του, αλλά λέει ότι είχε ακάθαρτα μόνο τα χείλη, καθώς το υπόλοιπο σώμα του και η ψυχή του ήταν καθαρά, σύμφωνα με το: «Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Και είχε ακάθαρτα τα χείλη, όχι από άλλη αιτία παρά από τη συνομιλία του με τους ακαθάρτους· διότι, όπως ήταν φυσικό, αναγκαζόταν συνομιλώντας με ακάθαρτους άνδρες να λέει λόγια ανάλογα με τη δική τους μοχθηρία, μέσω των οποίων μόλυνε τα χείλη του. Τόσο δε ακριβής ήταν ο βίος του προφήτη, ώστε να συντρίβεται ακόμη και για το ελάχιστο, και ταυτόχρονα κατακρίνει τη θνητή φύση ως γεμάτη από φθορά και ατιμία. Γι' αυτό λέει το: «όντας άνθρωπος»· διότι αρκούσε για κατάκριση και μόνο το γεγονός ότι ήταν άνθρωπος περιβεβλημένος με φθαρτή σάρκα.

Όλοι λοιπόν όσοι επιθυμούν να διακόψουν τη σύμπνοια της Παλαιάς με την Καινή Διαθήκη, στηριζόμενοι σε αυτά τα χωρία σαν να είναι κάποιο απροσδόκητο εύρημα, νομίζουν ότι αποδεικνύουν σαφώς μέσα από αυτά ότι ο Πατέρας του Χριστού, ο οποίος μάλιστα ομολογείται ως αόρατος από την ευαγγελική φωνή, είναι διαφορετικός από τον Θεό του Μωυσή και των προφητών, ο οποίος εμφανίστηκε με διάφορους τρόπους, άλλοτε στον Αβραάμ, άλλοτε στον Ισαάκ, (στον οποίο επίσης, απευθύνοντας τον λόγο Του, προαναγγέλλει παρόμοια πράγματα με εκείνα που είχε πει στον Αβραάμ), ομοίως δε και στον Ιακώβ, ίσως δε και στον Ησαΐα, ο οποίος είπε, «είδα τον Κύριο Σαβαώθ», και παρομοίως στους υπόλοιπους προφήτες· εμείς όμως, (επειδή και στους ίδιους τους παλαιούς προφήτες του Θεού εμπεριέχεται κάποιο θείο λόγιο εκ μέρους του Θεού που λέει, «διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σας και δεν έχω αλλοιωθεί· Και μήπως δεν γεμίζω εγώ τον ουρανό και τη γη;»

«Γι' αυτό δεν μπορούσαν να πιστέψουν, διότι πάλι είπε ο Ησαΐας: ετύφλωσε τους οφθαλμούς τους και επώρωσε την καρδιά τους, για να μη δουν με τους οφθαλμούς και κατανοήσουν με την καρδιά και επιστρέψουν, και τους θεραπεύσω. Αυτά είπε ο Ησαΐας όταν είδε τη δόξα Του, και έδωσε μαρτυρία γι' αυτόν». Αναμφίβολα, λοιπόν, ο ευαγγελιστής ανήγαγε τη θεοφάνεια του Ησαΐα στον Χριστό και στον ιουδαϊκό λαό, ο οποίος δεν αποδέχθηκε τον Κύριο που είχε δει ο προφήτης, σύμφωνα με την προφητεία για αυτόν. Στον προφήτη, εξάλλου, ο οποίος είδε «τον Κύριο Σαβαώθ», αναφέρει ο χρησμός να πει στο ιουδαϊκό έθνος ότι βεβαίως και οι ίδιοι θα Τον δουν κάποτε, αλλά δεν θα καταλάβουν ποιος είναι, και θα Τον ακούσουν να ομιλεί ανάμεσά τους και να διδάσκει, αλλά δεν θα κατανοήσουν, εξαιτίας του ότι έχει πωρωθεί η καρδιά τους.

Λόγος Θʹ. Απολογητικός προς τον πατέρα του, Γρηγόριο, με την παρουσία του Βασιλείου, όταν χειροτονήθηκε επίσκοπος Σασίμων. Αʹ. Πάλι έρχεται σε εμένα χρίσμα και Πνεύμα· και πάλι εγώ πορεύομαι πενθώντας και σκυθρωπάζοντας. Απορείτε ίσως· αλλά και ο Ησαΐας, προτού να δει τη δόξα του Κυρίου και τον θρόνο τον υψηλό και επηρμένο, και τα Σεραφείμ γύρω από Αυτόν, δεν λέγει τίποτε τέτοιο, ούτε δυσανασχετεί ούτε φοβάται. Αντιθέτως, καταφέρεται εναντίον του Ισραήλ, ενώ τον εαυτό του τον προφυλάσσει και τον εξαιρεί, σαν να μην είναι καθόλου υπαίτιος. Όταν όμως τα είδε αυτά, και άκουσε την άγια και μυστική φωνή, αποκτώντας βαθύτερη επίγνωση του εαυτού του, λέγει: «Ταλαίπωρος εγώ, διότι έχω συντριβεί», και όσα ακολουθούν στη φράση του, τα οποία παραλείπω για να αποφύγω εγώ τη βλασφημία. Βρίσκω επίσης τον Μανωέ, εκείνον τον παλαιό άνδρα στο βιβλίο των Κριτών, και αργότερα τον Πέτρο, το στήριγμα της Εκκλησίας· εκ των οποίων ο μεν πρώτος έλεγε: «Χαθήκαμε, γυναίκα μου, επειδή είδαμε τον Θεό», διότι αντίκρισε θέαμα ανώτερο από τη δική του φύση και δύναμη· ο δε δεύτερος, μη αντέχοντας την παρουσία και τη θαυματουργική ενέργεια του Σωτήρα, την οποία επέδειξε κατά την αλιεία σε όσους έπλεαν μαζί Του, αν και θαύμαζε, Τον παρακαλούσε να φύγει από το πλοίο, προσθέτοντας και την αιτία: ότι δηλαδή δεν ήταν άξιος θείας εμφάνισης και συναναστροφής.

Τον Μανωέ τον κριτή παλαιότερα, και τον Πέτρο τον μαθητή αργότερα, πώς δεν τους θαύμασες; Τον μεν πρώτο, επειδή δεν άντεξε ούτε καν την όψη του Θεού που εμφανίστηκε, και γι' αυτό έλεγε: «Χαθήκαμε, γυναίκα, είδαμε τον Θεό»· διότι για τους ανθρώπους δεν είναι χωρητή ούτε καν η θεία εμφάνιση, πόσο μάλλον η θεία φύση. Τον δε δεύτερο, επειδή δεν δεχόταν στο πλοίο τον Χριστό που του εμφανίστηκε, και γι' αυτό τον παρακαλούσε να απομακρυνθεί. Και τούτο, μολονότι ο Πέτρος ήταν πιο θερμός από τους άλλους στην επίγνωση του Χριστού, και γι' αυτό μακαρίστηκε και του εμπιστεύθηκαν τα μέγιστα. Τι θα μπορούσες άραγε να πεις για τον Ησαΐα, και τον Ιεζεκιήλ, τον επόπτη των μεγίστων αποκαλύψεων, και τους υπόλοιπους προφήτες; Από τους οποίους ο μεν πρώτος είδε τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο δόξης, και να περιστοιχίζεται, να υμνείται και να καλύπτεται από τα εξαπτέρυγα Σεραφείμ, ενώ ο ίδιος καθαριζόταν με τον αναμμένο άνθρακα και προετοιμαζόταν για την προφητεία. Ο δε δεύτερος περιγράφει το όχημα του Θεού, τα Χερουβείμ, και τον θρόνο που βρίσκεται πάνω από αυτά, και το στερέωμα πάνω από αυτόν, και Εκείνον που εμφανιζόταν στο στερέωμα, καθώς και κάποιες φωνές, κινήσεις και πράξεις. Και αυτά, είτε ήταν κάποια ημερήσια οπτασία ορατή μόνο στους αγίους, είτε αληθινό νυχτερινό όραμα, είτε αποτύπωση στο ηγεμονικό της ψυχής που ερχόταν σε επαφή με τα μελλοντικά σαν να ήταν παρόντα, είτε κάποιο άλλο απόρρητο είδος προφητείας, δεν μπορώ να το πω· το γνωρίζει όμως ο Θεός των προφητών, και εκείνοι στους οποίους ενεργούνται τα τοιαύτα.

Ίσως δε πει κάποιος ότι και η οπτασία του Ησαΐα έχει κάποια σχέση με τα προκείμενα χωρία· εννοώ εκείνη την οπτασία, όταν, μετά τον θάνατο του λεπρού βασιλιά, αναφέρει ότι είδε αυτόν που καθόταν μεγαλοπρεπώς πάνω στον υψηλό και επηρμένο θρόνο, του οποίου το σχήμα, το είδος και το μέγεθος δεν μπόρεσε να τα συλλάβει ώστε να τα δει (διότι οπωσδήποτε θα τα έλεγε, εάν τα είχε συλλάβει, όπως ακριβώς έπραξε και με τα άλλα που είδε, όταν μέτρησε τις πτέρυγες και διηγήθηκε τη στάση και την πτήση τους), αλλά αναφέρει ότι άκουσε μόνο φωνή, όταν υψώθηκε το υπέρθυρο από την υμνωδία των Σεραφείμ και ο οίκος γέμισε με καπνό, και μέσω ενός από τα Σεραφείμ ετέθη στο στόμα του προφήτη ένας διάπυρος άνθρακας. Με την πράξη δε αυτή δεν καθαρίζονται μόνο τα χείλη, αλλά και η ακοή του, για να υποδεχθεί τον λόγο. Διότι, όπως ακριβώς εδώ η νύμφη λέει ότι κτυπήθηκε και τραυματίστηκε από τους φύλακες και έτσι απογυμνώθηκε από το περιτύλιγμα του θερίστρου της, έτσι και εκεί, αντί για το θέριστρο υψώνεται το υπέρθυρο, ώστε να καταστεί σε αυτόν ανεμπόδιστη η θεωρία των όσων βρίσκονταν στα άδυτα· αντί δε για τους φύλακες κατονομάζονται τα Σεραφείμ, αντί για τη ράβδο ο άνθρακας, και αντί για την πληγή η καύση. Το κοινό δε αποτέλεσμα, τόσο για τη νύμφη όσο και για την ψυχή του προφήτη, είναι η καθαρότητα.

Αλλά εμείς, επιστρέφοντας εκεί από όπου ξεκινήσαμε και αφού προσθέσουμε λίγα ακόμη, ας σταματήσουμε τον λόγο, εφόσον εκτείνεται σε μεγάλο μήκος. Όποιος δεν πιστεύει σε αυτό το μέγα μυστήριο της καινής χάριτος, ούτε αποβλέπει στην ελπίδα της θεώσεως, δεν θα μπορούσε ούτε την ηδονή της σάρκας, ούτε τα χρήματα και τα κτήματα, ούτε τη δόξα των ανθρώπων να περιφρονήσει. Αν όμως τυχόν και μπορέσει, έστω και για λίγο, τον κυριεύει η οίηση, σαν να έχει ήδη κατακτήσει την τελειότητα, και εξαιτίας της κατακρημνίζεται πάλι στον κατάλογο των ακαθάρτων. Εκείνος όμως που αποβλέπει σε εκείνη, ακόμη και αν κατορθώσει κάθε αγαθό έργο, επειδή έχει μπροστά του την υπέρτατη και ατελεύτητη τελειότητα, θεωρεί ότι ο ίδιος δεν έχει κατορθώσει ακόμη τίποτα και έτσι αυξάνει την ταπείνωσή του. Αναλογιζόμενος δε, αφενός την υπεροχή των αγίων που έχουν προηγηθεί, και αφετέρου την υπερβολή της θείας φιλανθρωπίας, πενθώντας, αναφωνεί τον λόγο του Ησαΐα: «Αλίμονό μου, διότι ενώ είμαι ακάθαρτος και έχω ακάθαρτα χείλη, είδα με τα μάτια μου τον Κύριο Σαβαώθ». Αυτό το πένθος επαυξάνει την κάθαρση· και σε αυτήν ο Κύριος της χάριτος χορηγεί πλουσιοπάροχα την παρηγοριά και την έλλαμψη. Γι' αυτό ακριβώς και ο Ιωάννης, διδάσκοντας από προσωπική πείρα, λέει: «Άβυσσος πένθους είδε παρηγοριά· και καθαρότητα καρδιάς δέχθηκε έλλαμψη». Δεκτική, λοιπόν, αυτής της ελλάμψεως είναι η κεκαθαρμένη καρδιά· ενώ όσα λέγονται και γίνονται γνωστά για τον Θεό, τα δέχεται και μια ακάθαρτη καρδιά.

Κεφάλαιο 9. Όραμα της δόξας του Θεού και της στάσης καθώς και της υμνωδίας των Σεραφείμ· και χειροτονία του προφήτη που στάλθηκε για να κατηγορήσει τους Ιουδαίους και να κηρύξει όσα επρόκειτο να υποστούν από υπακοή. Και έγινε... είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο ψηλό και υπερυψωμένο, και ο οίκος ήταν γεμάτος από τη δόξα του. Και Σεραφείμ στέκονταν γύρω του, έξι φτερούγες είχε το ένα και έξι φτερούγες το άλλο· και με τις δύο σκέπαζαν το πρόσωπο, με τις δύο σκέπαζαν τα πόδια και με τις δύο πετούσαν. Και έκραζαν το ένα προς το άλλο και έλεγαν: Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ... και σείστηκε το ανώφλι από τη φωνή με την οποία έκραζαν, και ο οίκος γέμισε καπνό. Και είπα: Ω, ταλαίπωρος εγώ, διότι έχω συντριβεί, επειδή όντας άνθρωπος και έχοντας ακάθαρτα χείλη, κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη, και με τα μάτια μου είδα τον Βασιλιά, τον Κύριο Σαβαώθ. Και στάλθηκε σε μένα ένα από τα Σεραφείμ, και στο χέρι του είχε αναμμένο άνθρακα που είχε πάρει με τη λαβίδα από το θυσιαστήριο, και άγγιξε το στόμα μου και είπε: Ιδού, αυτό άγγιξε τα χείλη σου και θα αφαιρέσει τις ανομίες σου... Και άκουσα τη φωνή του Κυρίου να λέει: Ποιον να αποστείλω, και ποιος θα πορευτεί προς τον λαό αυτόν;... Και είπε: Πορεύσου και πες στον λαό αυτόν: Ακούγοντας θα ακούσετε και δεν θα κατανοήσετε, και βλέποντας θα δείτε και δεν θα αντιληφθείτε.

Ρ΄. ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΣΥΡΟ ΑΝΑΓΝΩΣΤΗ. Κατά των Ναυατιανών. Πες στον μαθητή της αλαζονείας του Ναυάτου: Γιατί φρυάζεις ως καθαρός, φερόμενος ανόητα; Γιατί παριστάνεις υποκριτικά τον αναμάρτητο; Γιατί αρνείσαι την κοινωνία της ανθρώπινης φύσης; Ο Ησαΐας διακηρύσσει τον εαυτό του ακάθαρτο. Ο Δαβίδ γνωρίζει ότι κάθε άνθρωπος είναι ψεύστης, και ότι όλοι συνελήφθησαν και κυοφορήθηκαν μέσα στις αμαρτίες. Και ο ίδιος ο Θεός γνωρίζει ότι οι άνθρωποι είναι ισχυρά προσκολλημένοι στην πονηρία, και ότι έχουν ανάγκη μόνο από το έλεος της θείας φιλανθρωπίας, και εσύ αλαζονεύεσαι με την έπαρση της καθαρότητας; Ή, λοιπόν, πάψε να ψεύδεσαι, ή μέσα από τις πράξεις σου θα γίνεις καταγέλαστος, ή μάλλον θα ντροπιαστείς οικτρά.

Αλλά φθάνοντας σε αυτό το σημείο του λόγου και στρέφοντας το βλέμμα του νου προς το πέλαγος των αποστολικών έργων, κυριευμένος από ίλιγγο και σκοτοδίνη και συστρεφόμενος στον εαυτό μου, ομόφωνα με τον μεγαλοφωνότατο Ησαΐα λέω: «Ω, ταλαίπωρος εγώ», λέγοντας, «διότι ενώ είμαι ακάθαρτος και έχω ακάθαρτα χείλη», καταπιάνομαι με καθαρές υποθέσεις, δίχως καμία απολύτως αφορμή να μου προσφέρει την ελπίδα ώστε να έχω το θάρρος για τέτοια εγχειρήματα.

Διότι ο μεν Δαβίδ έλεγε: «Οι ανομίες μου ξεπέρασαν το κεφάλι μου· σαν βαρύ φορτίο με βάρυναν». Ο δε Ησαΐας αναφωνούσε: «Αλίμονο σε μένα τον ταλαίπωρο, διότι, όντας άνθρωπος, έχω ακάθαρτα χείλη». Και οι τρεις παίδες, ενώ βρίσκονταν μέσα στο καμίνι και είχαν παραδώσει τα σώματά τους στον θάνατο για τον Θεό, συγκατέλεγαν τους εαυτούς τους στους έσχατους των αμαρτωλών, λέγοντας: «Αμαρτήσαμε, παρανομήσαμε»· αν και τι υπήρχε πιο λαμπρό, τι πιο καθαρό από εκείνους; Διότι, ακόμη και αν είχαν διαπράξει κάποιες αμαρτίες, η φύση εκείνης της φλόγας τις εξάλειψε όλες. Αλλά δεν απέβλεπαν στα δικά τους κατορθώματα, παρά αναλογίζονταν τα αμαρτήματά τους. Έτσι και ο Δανιήλ, μετά τον λάκκο των λεόντων, μετά τα αμέτρητα μαρτύρια που υπέμεινε, κατηγορούσε και αυτός τον εαυτό του, και κανένας δεν κατηγορούσε τον πλησίον του.

«Να επιδιώκετε την ειρήνη και τον αγιασμό, χωρίς τον οποίο κανείς δεν πρόκειται να δει τον Κύριο»· και, «Εκπληρώνοντας αγιωσύνη με φόβο Θεού». Διότι η λέξη «άγιος» δεν επαρκεί για να αποδώσει την ίδια ακριβώς έννοια σε όλα όσα αποδίδεται· επειδή και ο Θεός ονομάζεται άγιος, αλλά όχι με την έννοια που ονομαζόμαστε εμείς. Όταν, λοιπόν, ο Προφήτης άκουσε αυτή τη φωνή να αναπέμπεται από τα Σεραφείμ, δες τι λέει: «Αλίμονο σε εμένα τον ταλαίπωρο, διότι ενώ είμαι άνθρωπος και έχω ακάθαρτα χείλη, κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη». Καίτοι ήταν και άγιος και καθαρός· αλλά όταν εμείς συγκρινόμαστε με την επουράνια αγιωσύνη, είμαστε ακάθαρτοι. Άγιοι είναι και οι άγγελοι, άγιοι και οι αρχάγγελοι, και αυτά τα ίδια τα Σεραφείμ και τα Χερουβείμ· αλλά και ως προς αυτή την αγιωσύνη υπάρχει πάλι μία άλλη διαφορά και σε σχέση με εμάς και σε σχέση με τις υπερέχουσες δυνάμεις. Θα μπορούσα να επεκταθώ αναλυτικά και σε όλα τα άλλα, αλλά βλέπω τον λόγο να εκτείνεται σε μεγάλο μήκος· γι' αυτό, σταματώντας να προχωρήσουμε περαιτέρω, θα αφήσουμε σε εσάς να μελετήσετε τα υπόλοιπα. Διότι είναι δυνατόν και σε εσάς, συγκεντρώνοντας αυτά στο σπίτι σας, να κατανοήσετε τη διαφορά και να εξετάσετε παρομοίως και τα λοιπά. Επειδή, όπως λέει, «Δώσε αφορμή στον σοφό, και θα γίνει σοφότερος». Η αρχή, λοιπόν, γίνεται από εμάς, αλλά το τέλος θα προέλθει από εσάς. Εμείς, όμως, είναι αναγκαίο να πιάσουμε και πάλι τη συνέχεια του λόγου.

Και είπα: «Αλίμονο σε μένα τον ταλαίπωρο, διότι έχω κατανυγεί, διότι, ενώ είμαι άνθρωπος και έχω ακάθαρτα χείλη και κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη, είδα με τα μάτια μου τον Κύριο Σαβαώθ». Η θέα αυτή εξέπληξε τον προφήτη, τον αφύπνισε, του ενέβαλε μεγάλο φόβο, τον υποκίνησε σε εξομολόγηση, και τον παρασκεύασε να επιγνώσει με μεγαλύτερη ακρίβεια την ευτέλεια της δικής του φύσης. Διότι τέτοιοι είναι όλοι οι άγιοι· όταν απολαύσουν μεγαλύτερη τιμή, τότε ταπεινώνονται περισσότερο. Έτσι και ο Αβραάμ, όταν συνομιλούσε με τον Θεό, αποκαλούσε τον εαυτό του χώμα και στάχτη· έτσι και ο Παύλος, όταν αξιώθηκε εκείνης της οπτασίας, ονόμασε τον εαυτό του έκτρωμα· έτσι λοιπόν και αυτός οικτίρει τον εαυτό του, πρώτα με βάση τη φύση του, λέγοντας: «Αλίμονο σε μένα τον ταλαίπωρο, διότι έχω κατανυγεί, επειδή είμαι άνθρωπος»· έπειτα με βάση την προαίρεσή του: «Και έχω ακάθαρτα χείλη». Ονόμασε τα χείλη του ακάθαρτα, όπως τουλάχιστον εγώ νομίζω, σε σύγκριση με τα πύρινα στόματα εκείνων των καθαρών δυνάμεων και εκείνης της ακριβέστατης λειτουργίας τους. Και δεν σταμάτησε εδώ, αλλά εξομολογείται και εκ μέρους όλου του λαού, προσθέτοντας τα εξής: «Κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη». Και για ποιο λόγο κατηγορεί εδώ τα χείλη του; Για να φανερώσει την έλλειψη παρρησίας του. Επειδή σχεδόν το ίδιο έλεγαν και οι τρεις παίδες, ενώ βρίσκονταν μέσα στο καμίνι: «Δεν μας επιτρέπεται να ανοίξουμε το στόμα μας».

Και τώρα, επειδή ήταν καιρός υμνωδίας και δοξολογίας και έβλεπε τις άνω δυνάμεις να πράττουν αυτό, εύλογα στρέφει τον λόγο στα χείλη, τα οποία κατεξοχήν καλούνται προς μια τέτοια διακονία. Όμως τα μεν δικά του εξαιτίας αυτού τα ονόμασε ακάθαρτα, τα δε του λαού όχι γι' αυτό, αλλά επειδή ήταν γεμάτοι από πολλή ανομία.

Και τον Βασιλέα Κύριο είδα με τους οφθαλμούς μου. Γι' αυτό στενάζω και θρηνώ, λέει, επειδή, όντας ανάξιος, αξιώθηκα τόσης τιμής, η οποία υπερβαίνει την αξία μου και ξεπερνά τη φύση μου. Όταν όμως λέει: Είδα, μη νομίζεις πως εννοεί την ακριβή κατανόηση, αλλά εκείνη που του ήταν εφικτή.

Και παρατήρησε πόσο είναι το κέρδος της εξομολογήσεως. Κατηγόρησε τον εαυτό του και αμέσως καθαρίστηκε. Διότι, επειδή είπε αυτά τα λόγια: «Στάλθηκε σε εμένα», λέει, «ένα από τα Σεραφείμ και στο χέρι του είχε έναν άνθρακα, τον οποίο πήρε με τη λαβίδα από το θυσιαστήριο. Και άγγιξε το στόμα μου και είπε: Ιδού, αυτό άγγιξε τα χείλη σου και θα αφαιρέσει τις ανομίες σου και θα καθαρίσει πλήρως τις αμαρτίες σου». Κάποιοι βέβαια ισχυρίζονται ότι αυτά αποτελούν σύμβολα των μελλοντικών μυστηρίων: δηλαδή το θυσιαστήριο, το πυρ που βρίσκεται επάνω του, η δύναμη που διακονεί, το να δίνεται στο στόμα, το να καθαρίζει τα αμαρτήματα. Εμείς όμως προς το παρόν παραμένουμε στην ιστορική διήγηση και εξηγούμε για ποιον λόγο συνέβη αυτό. Επρόκειτο να σταλεί προς τον ιουδαϊκό λαό, για να αναγγείλει κάποια μηνύματα φοβερά και δυσβάσταχτα. Στέλνεται, λοιπόν, το Σεραφείμ, ώστε να τον απαλλάξει από τον φόβο και να τον γεμίσει με παρρησία. Και για να μην προβάλει δικαιολογίες, όπως ο Μωυσής λέγοντας ότι έχει αδύναμη φωνή, και ο Ιερεμίας ότι είναι πολύ νέος, έτσι και αυτός ότι έχει ακάθαρτα χείλη και δεν δύναται να διακονήσει τα όσα του παραγγέλλονται, έρχεται το Σεραφείμ καθαρίζοντάς του τα αμαρτήματα, όχι με δική του δύναμη (διότι αυτό αποτελεί έργο αποκλειστικά του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος), αλλά κατόπιν προσταγής και με την προσφορά του άνθρακα. Διότι δεν είπε: «Ιδού, εγώ αφαιρώ», αλλά: «Ιδού, αυτό αφαιρεί τις ανομίες σου και θα καθαρίσει πλήρως τις αμαρτίες σου», εξαιτίας της προσταγής Εκείνου που το απέστειλε.

Κάποιοι λοιπόν λένε ότι, επειδή αμάρτησε μη ελέγχοντας τον Οζία όταν εκείνος καταπάτησε με θράσος τα άδυτα, θέλοντας να εξιλεωθεί για εκείνη την αμαρτία, με τη μετέπειτα προθυμία της υπακοής του έσπευσε γρήγορα, ώστε να εξευμενίσει τον Θεό. Γι' αυτόν τον λόγο, άλλωστε, έλεγε ότι τα χείλη του ήταν ακάθαρτα, εξαιτίας της έλλειψης παρρησίας του. Αλλά εγώ δεν θα μπορούσα να ανεχθώ αυτούς που τα λένε αυτά· διότι πιο αξιόπιστος από αυτούς είναι ο Παύλος, ο οποίος τον αποκαλεί τολμηρό λέγοντας: «Ο Ησαΐας μάλιστα αποτολμά και λέει». Γι' αυτό, εξάλλου, δεν τελείωσε τη ζωή του σύμφωνα με τον κοινό φυσικό νόμο, όπως λένε, αλλά υπέστη βαρύτατη τιμωρία, επειδή οι Ιουδαίοι δεν άντεξαν την παρρησία του. Εκτός όμως από αυτά, πουθενά δεν αναφέρει η Γραφή ότι ήταν παρών, όταν συνέβαιναν τα γεγονότα με τον Οζία, και ότι, αν και παρών, σιώπησε, αλλά όσοι τα λένε αυτά κάνουν αυθαίρετες εικασίες από μόνοι τους. Τι μπορεί, λοιπόν, να πει κανείς; Ότι η περίπτωση του Μωυσή δεν ήταν ίδια με αυτήν εδώ. Διότι ο μεν Μωυσής στελνόταν σε ξένη και βάρβαρη χώρα και σε έναν τύραννο που μαινόταν και λυσσομανούσε· ενώ αυτός στελνόταν στους οικείους του, οι οποίοι είχαν ακούσει πολλά επανειλημμένως και είχαν διαπαιδαγωγηθεί επί πολύ χρόνο· και δεν απαιτούσε την ίδια ανδρεία η υπακοή στη μία και στην άλλη περίπτωση. Κάποιοι άλλοι, πάλι, λένε ότι και κάτι άλλο τού προκάλεσε αυτή την προθυμία.

Αν εξετάσεις το ζήτημα με ακρίβεια, θα δεις και τον κόπο που απαιτείται για αυτό, αλλά και το κέρδος που προέρχεται από αυτό. Διότι, πρώτον, ένας τέτοιος ύμνος επιζητείται από τους δικαίους, και πρέπει πρώτα να διορθώσει κανείς τον βίο του, και έπειτα με αυτόν τον τρόπο να αναπέμπει ύμνους στον Θεό. Επειδή ο αίνος δεν είναι ωραίος στο στόμα του αμαρτωλού. Δεύτερον, η υμνολογία δεν επιτελείται μόνο με τα λόγια, αλλά και με τις πράξεις, και μάλιστα αυτόν τον αίνο, αυτήν τη δόξα επιζητεί κυρίως ο Θεός. Διότι λέγει: «Ας λάμψει το φως σας μπροστά στους ανθρώπους, για να δουν τα καλά σας έργα και να δοξάσουν τον Πατέρα σας που βρίσκεται στους ουρανούς». Έτσι υμνούν τα Χερουβίμ. Γι' αυτό και ο προφήτης, όταν άκουσε εκείνη τη μυστική μελωδία, θρηνεί για τον εαυτό του, λέγοντας: «Αλίμονό μου, διότι, αν και είμαι άνθρωπος και έχω ακάθαρτα χείλη, κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη». Γι' αυτό, όταν προτρέπει να αναπέμπονται ύμνοι, αρχίζει από τις άνω δυνάμεις, λέγοντας τα εξής: «Αινείτε τον Κύριο από τους ουρανούς, αινείτε τον όλοι οι άγγελοί του». Επομένως, πρέπει να γίνει κανείς άγγελος, και με αυτόν τον τρόπο να υμνεί.

«Και Σεραφείμ στέκονταν ολόγυρά του, και με τις δύο φτερούγες κάλυπταν το πρόσωπο, και με τις δύο τα πόδια, και με τις δύο πετούσαν και έκκραζαν το ένα προς το άλλο και έλεγαν: “Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ”». Και τι είπε ενώπιον αυτής της οπτασίας αυτός ο σοφός και μέγας προφήτης του Θεού; «Ω, ταλαίπωρος εγώ, διότι έχω κατανυγεί, επειδή, αν και είμαι άνθρωπος και έχω ακάθαρτα χείλη και κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη, είδα με τα μάτια μου τον Βασιλέα, τον Κύριο Σαβαώθ». Τι λες, ω προφήτη;

Τόση δόξα αντίκρισες, και τόσο πολύ οικτείρεις τον εαυτό σου; «Ναι», απαντά, «διότι ο Θεός αντιτάσσεται στους υπερήφανους, ενώ στους ταπεινούς δίνει χάρη». «Τον βασιλιά, τον Κύριο Σαβαώθ», λες, «είδα με τα μάτια μου», ω προφήτη; Και πώς διακήρυξες αυτή την οπτασία; Αυτός ακριβώς ο βασιλιάς είναι ο Ιησούς, ο Υιός και Λόγος του Θεού. Όταν ο Μωυσής έλεγε στο όρος Σινά: «Δείξε μου τον εαυτό σου, για να σε δω», και απαντώντας σε αυτό το αίτημα ο Θεός και Σωτήρας μας Ιησούς Χριστός έλεγε: «Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει», εσύ πώς λες: «Είδα με τα μάτια μου»; «Ναι», απαντά, «είδα· όχι στο μέτρο που πραγματικά είναι, αλλά όσο μπόρεσα. Διότι εμένα τον ελάχιστο, λόγω της πολλής Του ευσπλαχνίας, με αξίωσε για αυτή την οπτασία. Επειδή μου εμπιστεύθηκε να κηρύξω και την ένσαρκη παρουσία Του, η οποία υπήρξε λαμπρότερη και εκπληρώθηκε με το θέλημα του Πατέρα και το δικό Του, καθώς και όλα τα θαύματα που επρόκειτο να γίνουν από Αυτόν, μίλησα μέσω της δικής Του χάρης λέγοντας: “Ιδού ο Θεός ανταποδίδει κρίση· ο ίδιος θα έρθει και θα μας σώσει· τότε θα ανοιχτούν τα μάτια των τυφλών και τα αυτιά των κουφών θα ακούσουν”. Την άχραντη και σωτήρια σάρκωση του Σωτήρα από το γένος του Δαβίδ προευαγγελίστηκα λέγοντας: “Θα αναβλαστήσει ράβδος από τη ρίζα του Ιεσσαί”. Παρομοίως δε, προεσήμανα και το σωτήριο πάθος Του λέγοντας: “Σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή”».

Αλλά κήρυξα την ακατάληπτη γενεαλογία του, λέγοντας: «Τη γενεά του, ποιος θα τη διηγηθεί;» Και έχω πει ότι στον σταυρό προσήλωσε τις αμαρτίες μας: «Αυτός σηκώνει τις αμαρτίες μας και υποφέρει για εμάς, και ο ίδιος τραυματίστηκε για τις ανομίες μας· και με την πληγή του εμείς θεραπευτήκαμε». Και προείπα την άνοδο στους ουρανούς, αναφέροντας ότι «Αίρεται η ζωή του», και εκτός από όλα αυτά, οικτίροντας τον εαυτό μου [πρόσθεσα]: «Διότι έχω συντριβεί, επειδή, αν και είμαι άνθρωπος και έχω ακάθαρτα χείλη, αντίκρισα τον Βασιλέα, τον Κύριο Σαβαώθ», αλλά χάρη στην υπερβολική φιλανθρωπία του εγώ αξιώθηκα αυτής της χάριτος.

Επομένως, το Πνεύμα δεν είναι ξένο προς τον Θεό. Είδα, λέει ο Ησαΐας, τον Θεό πάνω σε θρόνο ψηλό και υπερυψωμένο, και τα Σεραφείμ γύρω του, και τα εξής· και είπα: Αλίμονο σε μένα τον ταλαίπωρο, διότι έχω συντριβεί, επειδή, ενώ έχω ακάθαρτα χείλη, κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη, και είδα με τα μάτια μου τον Βασιλέα, τον Κύριο Σαβαώθ. Και είπε: Ποιος θα πάει προς αυτόν τον λαό; Και είπα: Ιδού εγώ, στείλε εμένα. Και μου είπε (δηλαδή, εκείνος που καθόταν στον θρόνο): Πήγαινε προς αυτόν τον λαό και πες: Με την ακοή σας θα ακούσετε και δεν πρόκειται να καταλάβετε, και βλέποντας θα κοιτάζετε και δεν πρόκειται να δείτε.