Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 60:13

Διότι η Εκκλησία δέχεται σε κάθε καιρό αυτούς που θέλουν να πιστέψουν, και δεν αποκλείει σε κανέναν απολύτως την προθυμία του για αυτό. Και είναι δυνατόν σε αυτούς που το επιθυμούν, χωρίς κανείς να τους εμποδίζει, σε όποιον καιρό και αν θέλουν, να οδηγηθούν στο φως της αληθινής θεογνωσίας. Και ο Θεός και Πατέρας οδηγεί τους πάντες στην επίγνωση του Υιού, μέσω του οποίου, και στον οποίο, και μαζί με τον οποίο δοξάζεται. Και αυτό το φανέρωσε ο ίδιος σε εμάς, λέγοντας: «Κανείς δεν μπορεί να έρθει σε μένα, εάν ο Πατέρας μου που με έστειλε δεν τον ελκύσει.» Και λέγει ότι θα εισαχθεί η δύναμη των εθνών, ώστε να μην εννοήσεις, όπως είπα, μόνο αυτούς που βρίσκονται σε μικρότητα και ταπείνωση, αλλά και αυτούς που βρίσκονται σε δύναμη και δόξα κατά την παρούσα ζωή. Και προσθέτει ότι, «Και τα έθνη, και οι βασιλείς, οι οποίοι δεν θα σε υπηρετήσουν, θα καταστραφούν, και θα ερημωθούν.» Διότι οι άπιστοι, και οι αμυσταγώγητοι, και οι αμέτοχοι της σωτηρίας δια του Χριστού, είτε είναι κάποιοι από τους επιφανείς, είτε από τους πιο άσημους, θα πέσουν στο βάραθρο του άδη, και στην παγίδα του θανάτου. Διότι θα πεθάνουν μέσα στις ίδιες τους τις αμαρτίες, και θα υποστούν την πιο έσχατη από όλες τις καταδίκες. <Και η δόξα του Λιβάνου θα έρθει σε σένα με κυπαρίσσι, και με πεύκο, και με κέδρο, για να δοξάσουν ταυτόχρονα τον άγιο τόπο μου.> Ο Λίβανος είναι βουνό της Φοινίκης, κατάφυτο από κέδρους, κυπαρίσσια, και πεύκα, καθώς και με τα ίδια τα φυτά του Λιβάνου.

Διότι η Εκκλησία του Χριστού τρέφει πάρα πολλές και ευδόκιμες κεφαλές αγίων, οι οποίες έχουν υψωθεί μέσω των αρετών και βεβαίως είναι εξαιρετικά εύοσμες. Επειδή αναδίδουν την ευωδία του Χριστού. Ενυπάρχει δε σε αυτές και το να βρίσκονται υπεράνω της φθοράς που προέρχεται από το σαρκικό φρόνημα, όπως ακριβώς βέβαια είναι άφθαρτα το πεύκο και ο κέδρος. Είναι δε συνήθεια στη θεόπνευστη Γραφή να παρομοιάζει μερικές φορές το πλήθος των αγίων με τέτοιου είδους φυτά, και γι' αυτό είπε κάπου πάλι ο Θεός μέσω της φωνής του Ησαΐα: «Και θα δημιουργήσω νερό στην έρημο, και ποταμούς στην άνυδρη γη. Θα φυτέψω στην άνυδρη γη κέδρο, και πύξο, και μυρτιά, και κυπαρίσσι, και λεύκα.» Διότι με γη ξηρή και άνυδρη παρομοιάζει τα έθνη· επειδή δεν υπήρχε σε αυτά θείος λόγος ικανός να ζωοποιεί και να προάγει την αύξηση στην ευσέβεια και στη γνώση του Θεού, αλλά αναδείχθηκαν ανάμεσά τους κέδρος και πύξος και μυρτιά και κυπαρίσσι και λεύκα, δηλαδή ψηλά και αξιοθαύμαστα φυτά, τα οποία μνημονεύει και ο θεσπέσιος Μελωδός λέγοντας: «Ο άρτος στηρίζει την καρδιά του ανθρώπου, θα χορτάσουν τα δέντρα της πεδιάδας, και οι κέδροι του Λιβάνου, που φύτεψες.» Διότι, όπως γράφει ο πάνσοφος Παύλος, «είμαστε γεώργιο του Θεού». Αυτή λοιπόν η δόξα του Λιβάνου, λέει, θα δοθεί σε εσένα, δηλαδή, θα εμφανιστείς κατάφυτος από πολλές και θαυμαστές κεφαλές αγίων. Και θα γίνει αυτό, ώστε να δοξαστεί ο άγιος τόπος μου.

Βλέποντας πλέον ακόμη και τους κοσμικούς αυτοκράτορες και βασιλείς των Ρωμαίων να προστρέχουν στις πύλες της εκκλησίας του Θεού και να αξιώνονται των μυστηρίων που τελούνται μέσα από τις πύλες, πώς να μην επιμαρτυρήσουν την αλήθεια του θεσπίσματος; Αυτούς, λοιπόν, θα τους δεχθούν και οι πύλες της βασιλείας των ουρανών. Όσο για τα έθνη που απέμειναν στην απιστία, καθώς και για τους άρχοντες και τους βασιλείς τους που πέθαναν μέσα στην ειδωλολατρία, το ποιο τέλος θα έχουν το παρουσιάζει στη συνέχεια ο λόγος λέγοντας: «Διότι τα έθνη και οι βασιλείς, οι οποίοι δεν θα σε υπηρετήσουν, θα καταστραφούν». Διότι εκείνοι που είναι άξιοι σωτηρίας πρέπει να προσφέρουν τη σωτήρια και άριστη δουλεία στην πόλη του Θεού, δηλαδή στην εκκλησία και στο θεοσεβές πολίτευμα που υπάρχει σε αυτήν, διαφορετικά όσοι ασεβήσουν προς αυτήν την δουλεία θα παραδοθούν στην απώλεια. «Σε εσένα δε, την εκκλησία του Θεού, και στο θεοσεβές πολίτευμα θα κομισθούν και τα ωραιότερα και υψηλότερα φυτά του Λιβάνου, ώστε μέσω αυτών να δοξαστεί ο άγιός μου τόπος». Ο Λίβανος είναι πάλι όρος των αλλοφύλων, όπου φυτρώνουν τα υψηλότερα και τεράστια δέντρα, τα οποία είναι χρησιμότατα για οικοδομές. Τέτοιοι θα μπορούσαν να είναι οι διακεκριμένοι άνδρες από τα έθνη που έχουν μετέχει στη «σοφία αυτού του αιώνα», τους οποίους βλέποντάς τους να διαπρέπουν στην εκκλησία του Θεού και να την κοσμούν με την ρητορική τους κατάρτιση, δεν θα έκανες λάθος αν, ακολουθώντας τον κανόνα της αλληγορίας, τους ονόμαζες ξύλα του Λιβάνου, λέγοντας ότι είναι το «κυπαρίσσι, τα πεύκα και οι κέδροι», μέσω των οποίων «δοξάζεται ο άγιος τόπος» του Θεού, ο «τόπος των ποδιών» του, που είναι βέβαια η εκκλησία. Εκτός από όλα αυτά, επειδή πολλοί, φθονώντας τον λαό του Θεού, σπαράζονται στις ψυχές τους χωρίς να μπορούν να καταφέρουν τίποτα, ταπεινώνονται και υποκρίνονται, προσποιούμενοι ότι τον τιμούν και ότι αποδέχονται τον σωτήριο λόγο με ειρωνεία, ούτε και αυτών τη μνεία παρέλειψε ο προφήτης.

Και ο Ησαΐας, αναφερόμενος στο από πού προέρχονταν και ποια ήταν τα ξύλα του σταυρού, λέγει: «Με κυπαρίσσι και πεύκο και κέδρο, για να δοξάσουν μαζί τον άγιο τόπο». Και ο Μωυσής, εξάλλου, ρίχνοντας ένα ξύλο στη Μερρά, γλύκανε τα πικρά ύδατα ως τύπο του σταυρού του Χριστού, ο οποίος εγλύκανε τον κόσμο από την πικρία των δαιμόνων.

Κτίστηκε δε, προφανώς, στη γη Ναΐδ. Πρέπει δε να θεωρήσουμε ως γη Ναΐδ τη γη της Ιερουσαλήμ, η οποία βρίσκεται στο μέσο της γης, απέναντι από την Εδέμ, προς ανατολάς, στη μέση της Ανατολής, στην οποία ο Υιός του Θεού στις έσχατες ημέρες επρόκειτο να κατεργαστεί τη σωτηρία μέσω του σταυρού, στην οποία εγκατέστησε τους πρωτοπλάστους μετά την παράβασή τους, στην οποία καλεί τον Αβραάμ από τη γη των Χαλδαίων ως κληρονομιά για τους απογόνους του, και στην οποία έχει ταμιευθεί η κρίση και η θεοπρεπής δευτέρα παρουσία του Χριστού. Ονομάζεται δε Ναΐδ εξαιτίας του ιερού και σεβάσμιου ναού, ο οποίος επρόκειτο να οικοδομηθεί πριν από κάθε άλλον ναό στην ίδια αυτή γη, και ο οποίος κατασκευάστηκε κατά μίμηση της μωσαϊκής σκηνής που έφερε την απεικόνιση του ουρανού, στον οποίο τώρα ο Θεός επιτελούσε παράξενα και παράδοξα μυστήρια, γι' αυτό και την ονόμασε γη Ναΐδ. Σε αυτό το περίχωρο λοιπόν, στο όρος του Λιβάνου, ο δίκαιος Νώε κατασκεύασε την κιβωτό, έχοντας άφθονη ευπορία από άσηπτα τετράγωνα ξύλα, όπως ακριβώς είχε διαταχθεί. Επειδή, δε, από τα ξύλα του Λιβάνου κτίστηκε η κιβωτός και οικοδομήθηκε ο ναός, και από εκεί λήφθηκε το σταυρικό ξύλο, το οποίο αποτελούσε τη δόξα του Λιβάνου, για το οποίο έλεγε ο Θεός μέσω του Ησαΐα: «Και η δόξα του Λιβάνου θα έρθει σε σένα με πεύκο, με κέδρο και με κυπαρίσσι μαζί, για να δοξάσει τον άγιό μου τόπο, και τον τόπο των ποδιών μου θα δοξάσω».

Εγκώμιο του Νεοφύτου, πρεσβυτέρου, μοναχού και εγκλείστου, εις τον τίμιο και ζωοποιό Σταυρό και περί των σωτηρίων παθών του Κυρίου και Θεού και Σωτήρος ημών Ιησού Χριστού, για τα οποία υπάρχουν και ικανές προφητικές μαρτυρίες. Πάτερ, ευλόγησον. Εφόσον σήμερα τελείται η σταυρική πανήγυρη και ανύψωση και εισάγεται στο μέσο η μνήμη «των παθημάτων του Χριστού», ποιος κορεσμός θα μπορούσε να επέλθει στις φιλόχριστες ψυχές; Νομίζω πως κανένας. Διότι, όπου ανυμνείται ο σταυρός, είναι προφανές ότι συνδοξάζεται και ο Χριστός. Ομοίως, όπου ανυμνείται ο Χριστός, συνδοξάζεται και ο σταυρός· διότι ο σταυρός αποτελεί τύπο της αχωρίστου Τριάδος, ενωμένος μεν από τα τρία ξύλα φέροντας αδιαίρετη την ένωση, διακρινόμενος δε κατά τα ονόματα όπως τα πρόσωπα. Γι' αυτό και επιλέχθηκε παλαιότερα από τον Λίβανο, και παρέμενε αχρησιμοποίητος μέχρι και τη σταύρωση του Χριστού, ώστε στον κατάλληλο καιρό να εκπληρωθεί το ρητό του Ησαΐα που λέει: «Και η δόξα του Λιβάνου θα έρθει προς εσένα με πεύκο και κέδρο και κυπαρίσσι μαζί, για να δοξάσει τον άγιό μου τόπο, και τον τόπο των ποδιών μου θα δοξάσω».

Υπόθεσε ότι ο βασιλιάς δόξασε κάποιον από τους μεγιστάνες του με μεγάλη δόξα, περισσότερο από όλους τους υφισταμένους του, και λέμε ότι ο βασιλιάς τον δόξασε μεγάλως· κανείς όμως δεν θα τολμούσε να τον αποκαλέσει βασιλιά. Έτσι και για τον σταυρό λέμε ότι ο Χριστός τον δόξασε μεγάλως, όπως ακριβώς προείπε: «και τον τόπο των ποδιών μου θα δοξάσω». Διότι, αφού προσηλώθηκε σε αυτόν εκουσίως και τον έβαψε με το πανάγιο αίμα του, και αφού συνέτριψε μέσω αυτού τις πύλες του Άδη, τσάκισε την κεφαλή του τυράννου και ελευθέρωσε τους δεσμίους, μας τον έδωσε ως ακαταμάχητο όπλο για σωτηρία, ώστε, ως πιστοί «δούλοι Χριστού», κρατώντας το σύμβολο της νίκης του, να κατατροπώνουμε και εμείς τους εχθρούς μας.

Αλλά ποια ανάγκη υπάρχει να παραθέσουμε πολλές γραφικές μαρτυρίες περί αυτού του ξύλου; Διότι η δόξα του είναι θεομαρτύρητη και υπερβαίνει κατά πολύ τον έπαινο της ανθρώπινης γλώσσας και σκέψης. Ότι δε έχει τη δόξα του θεομαρτύρητη, άκουσε τον Θεό να λέει μέσω του Ησαΐα στην αγία πόλη Ιερουσαλήμ: «Και η δόξα του Λιβάνου», λέει, «θα έλθει σε σένα με κυπαρίσσι και πεύκο και κέδρο μαζί, για να δοξάσει τον άγιο τόπο μου, και τον τόπο των ποδιών μου θα δοξάσω».

Και τι είναι άραγε η δόξα του Λιβάνου, με την οποία λέει ότι δοξάζει τον τόπο των ποδιών του; Τα κυπαρίσσια, λέει, και τα πεύκα και οι κέδροι, για τα οποία είπε και ο Δαβίδ: «Οι κέδροι του Λιβάνου, που εσύ φύτεψες». Και πάλι ο Ησαΐας: «Και η δόξα», λέει, «του Λιβάνου δόθηκε σε αυτήν», δηλαδή στην αγία πόλη Ιερουσαλήμ. Διότι, όπως ακριβώς δόξα της πεδινής γης είναι η βλάστηση και η ομαλότητα, έτσι και δόξα των ορέων, όπως σε αυτόν τον Λίβανο, είναι το γεμάτο δέντρα άλσος από κυπαρίσσια και πεύκα και κέδρους και διάφορα φυτά· «Εκεί θα υπάρχει», λέει, «ευφροσύνη πτηνών, κατοικίες σειρήνων και καλαμιές και έλη».

Επειδή, λοιπόν, η δόξα του Λιβάνου συνίσταται από τη φύση της στα κυπαρίσσια, τα πεύκα και τους κέδρους, από τα οποία επρόκειτο να κατασκευαστεί ο τίμιος σταυρός, προείπε ο Κύριος: «και η δόξα του Λιβάνου θα έρθει σε εσένα, για να δοξάσει τον άγιο τόπο μου, και θα δοξάσω τον τόπο των ποδιών μου». Όλη λοιπόν η Ιερουσαλήμ είναι τόπος των ποδιών του Χριστού, στην οποία βάδισαν τότε σωματικά για τη δική μας σωτηρία, και όλη η γη είναι υποπόδιο των ασώματων ποδιών της θεότητάς του, και θρόνος του ο ουρανός. Τόπος, πάλι, ειδικά των ποδιών της ανθρώπινης φύσης του είναι ο άγιος Γολγοθάς, προς τον οποίο ήλθε στον κατάλληλο χρόνο η δόξα του Λιβάνου, όπως προείπε ο Κύριος, και δοξάστηκε ο άγιος τόπος του Θεού, σύμφωνα με τη δόξα που προείπε το Άγιο Πνεύμα. Διότι, από την ημέρα που το σεβάσμιο ξύλο πήχθηκε εκεί, και ο Δεσπότης μας υψώθηκε εκουσίως σε αυτό με τη σάρκα του, δοξάστηκε ο τόπος των άχραντων ποδιών του με δόξα ασύγκριτη. Και όσο έσπευδαν οι άτιμοι να υβρίσουν και να ατιμάσουν τον Τιμημένο, τόσο και περισσότερο ως Θεός ο ίδιος δοξαζόταν. «Ιδού, θα πράξει με σύνεση ο δούλος μου», λέει ο Πατέρας, «και θα υψωθεί και θα δοξαστεί και θα εξυψωθεί σφόδρα». Ο δε Υιός λέει: «Όταν υψωθώ από τη γη, θα ελκύσω τους πάντες προς τον εαυτό μου». Όταν υψωθώ από τη γη και συγκαταλεχθώ με τους ανόμους και σταυρωθώ ανάμεσα σε ληστές ως κακούργος, τότε «θα ελκύσω τους πάντες προς τον εαυτό μου».

Όταν τα πλήθη των Εβραίων υποθέσουν ότι θα χαθώ με ατιμωτικό θάνατο, τότε «θα ελκύσω τους πάντες προς τον εαυτό μου». Και όταν υψωθώ από τη γη, από το Όρος των Ελαιών, αναλαμβανόμενος από νεφέλη και συνοδευόμενος από αγγέλους, και αποστείλω άλλον Παράκλητο όμοιο με εμένα προς τους φίλους και μαθητές μου, τότε «θα ελκύσω τους πάντες προς τον εαυτό μου». Λέγοντας δε «τους πάντες», εννοεί όλους όσοι επιθυμούν να προσέλθουν σε αυτόν από όλα τα έθνη, τις φυλές και τις γλώσσες· διότι, αν και δεν πίστεψαν όλοι σε αυτόν, ωστόσο είλκυσε κοντά του ανθρώπους από όλα τα έθνη μετά το άγιο πάθος του και την ένδοξη ανάληψή του. Και δεν υπάρχει έθνος κάτω από τον ήλιο, από το οποίο ο Χριστός να μην είλκυσε ανθρώπους προς τον εαυτό του μετά τη θεία και σωτήρια ύψωσή του. Μέχρι τα πέρατα της γης εξαπλώθηκε το σωτήριο κήρυγμα, και σε όλη τη γη ο φθόγγος των αποστόλων του, διατρέχοντας, αιχμαλώτισε πνευματικά τους πάντες, ώστε να μην διαψευστεί το λόγιο: «εάν υψωθώ από τη γη, θα ελκύσω τους πάντες προς τον εαυτό μου». «Και η δόξα του Λιβάνου», λέει, «θα έρθει σε εσένα με κυπαρίσσι και πεύκο και κέδρο μαζί, για να δοξάσει τον άγιο τόπο μου, και τον τόπο των ποδιών μου θα δοξάσω».

Ασφαλώς, λοιπόν, ο τίμιος σταυρός είναι σύμβολο της αγίας, αδιαίρετης, προανάρχου, υπερθέου και τρισυπόστατης μίας θεότητας, και άκουσε τον τρόπο με σύνεση: διότι, καθώς διαιρείται σύμφωνα με τα ονόματα «από κυπαρίσσι, πεύκο και κέδρο», φανέρωσε τις υποστάσεις του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, ενώ η αδιαίρετη ένωση των τριών ξύλων δηλώνει το άτμητο της θείας φύσεως. Και όπως ο κέδρος δεν είναι ταυτόχρονα κέδρος, πεύκο και κυπαρίσσι, ούτε το πεύκο είναι ταυτόχρονα πεύκο, κέδρος και κυπαρίσσι, ούτε το κυπαρίσσι πάλι είναι ταυτόχρονα κυπαρίσσι και πεύκο, αλλά ο κέδρος είναι ο ίδιος ο κέδρος ενυπόστατος, και το πεύκο ομοίως είναι το πεύκο, και το κυπαρίσσι το κυπαρίσσι, έτσι ούτε ο Πατήρ ονομάζεται ταυτόχρονα Πατήρ, Υιός και Άγιο Πνεύμα, ούτε πάλι ο Υιός ταυτόχρονα Υιός, Πατήρ και Πνεύμα, ούτε το Πνεύμα ταυτόχρονα Πνεύμα, Υιός και Πατήρ, αλλά ο Πατήρ είναι ο γεννήτωρ Πατήρ και άναρχος, και ο Υιός είναι ο εξ αυτού γεννηθείς Υιός και κατά τη θεία φύση συνάναρχος, και το Άγιο Πνεύμα είναι ενυπόστατο Άγιο Πνεύμα (όπως ο Πατήρ και ο Υιός), προερχόμενο εκ του Πατρός και συνάναρχο.