Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 60:4

Γι' αυτό λοιπόν έχει λεχθεί προς αυτήν: «Σήκωσε τα μάτια σου γύρω και δες συγκεντρωμένα τα τέκνα σου.» «Ιδού, αυτοί έρχονται από μακριά, άλλοι από τον βορρά και τη θάλασσα, και άλλοι από τη γη των Περσών. Και θα πεις, λέει, μέσα στην καρδιά σου: Ποιος μου γέννησε αυτούς; Εγώ ήμουν άτεκνη και χήρα, αυτοί πού βρέθηκαν;» Και πάλι: «Πλάτυνε τον χώρο της σκηνής σου και των αυλαιών σου· στερέωσέ τα, μη φεισθείς· άπλωσε τα ακόμη προς τα δεξιά και προς τα αριστερά.» Διότι από κάθε έθνος, πόλη και χώρα υπήρξε συνάθροιση προς τον Χριστό, καθώς τα έθνη κλήθηκαν μέσω της πίστεως, έτσι ώστε αυτοί που επιστρέφουν να προσκαλούνται από την ανατολή και τον νότο, από τη δύση και τον βορρά, όντας πολύ περισσότεροι από εκείνους που κατάγονται εξ αίματος από τον Ισραήλ. Και ακριβώς αυτό προανήγγειλε ο προφήτης Ησαΐας, λέγοντας για την Εκκλησία και τη Συναγωγή των Ιουδαίων: «Ευφράνσου στείρα, εσύ που δεν γεννούσες· ξέσπασε σε χαρά και φώναξε εσύ που δεν δοκίμαζες πόνους τοκετού, διότι πολλά είναι τα τέκνα της εγκαταλελειμμένης, περισσότερα από τα τέκνα εκείνης που έχει τον άνδρα.» Διότι στείρα που δεν γεννά και έρημη, επιπλέον, αποκαλεί την Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη. Επειδή πράγματι ήταν άτεκνη και έρημη, δηλαδή χήρα, καθώς δεν είχε τον Λόγο που είναι ο σπορέας κάθε αγαθού.

Ο προφήτης συνδέει πάλι την επίσκεψη του Θεού σε αυτούς που προέρχονται από τον Ισραήλ με την κλήση των εθνών, ώστε να γνωρίζουν ότι, ακόμη και αν εκείνοι με τις απείθειές τους ατιμάσουν τον Λυτρωτή και αποσκιρτήσουν από την προς Αυτόν αγάπη, προς όλεθρο του ίδιου τους του εαυτού, Εκείνος δεν θα μείνει χωρίς προσκυνητές, αλλά μάλλον θα ελκύσει μέσω της πίστεως έθνη και βασιλείς· διότι στη λαμπρότητα που σου δόθηκε, λέει, δηλαδή στον φωτισμό που προέρχεται από τον Χριστό, θα πορευθούν βασιλείς και έθνη. Και πού θα πορευθούν; Προφανώς προς τη σωτηρία μέσω της πίστεως, προς μια ένδοξη και άμεμπτη ζωή, προς το να γνωρίζουν και να ομολογούν ποιος είναι εκ φύσεως και αληθώς ο Δημιουργός και Τεχνίτης των όλων. Διότι προηγουμένως προσκυνούσαν την κτίση αντί για τον Κτίστη, και απέδιδαν το σέβας τους σε ξύλα και λίθους. Επειδή όμως καταλαμπρύνθηκαν από το φως που σου δόθηκε, και αυτοί, λέει, θα πορευθούν την ευθεία και βασιλική οδό, χωρίς να προσκρούουν σε κανένα από τα εμπόδια, αλλά σαν να βρίσκονται σε φως και ημέρα, μολονότι ήταν υιοί της νύχτας και του σκότους, προσπερνώντας όλα τα σκάνδαλα. <Σήκωσε γύρω τους οφθαλμούς σου και δες συγκεντρωμένα τα τέκνα σου· Ιδού, έχουν έρθει όλοι οι υιοί σου από μακριά, και οι θυγατέρες σου θα σηκωθούν στους ώμους· τότε θα δεις και θα νιώσεις δέος, θα εκπλαγείς στη διάνοια, διότι θα μεταστραφεί σε εσένα ο πλούτος της θάλασσας, των εθνών και των λαών, και θα έρθουν σε εσένα αγέλες καμηλών, και θα σε σκεπάσουν κάμηλοι της Μαδιάμ και της Γεφάρ.>

Όλα αυτά τα προαγγέλλει, και μάλιστα λέει προς τη νοητή Ιερουσαλήμ, δηλαδή την Εκκλησία, η οποία εξ αρχής συγκροτήθηκε από Ιουδαίους· διότι αυτοί πίστεψαν πρώτοι: «Σήκωσε ολόγυρα τα μάτια σου και δες συγκεντρωμένα τα παιδιά σου.

«Διότι ιδού, ήρθαν όλοι οι γιοι σου από μακριά, και οι θυγατέρες σου θα σηκωθούν στους ώμους.» Επειδή, καθώς το θείο και ευαγγελικό κήρυγμα, που σαγηνεύει την οικουμένη, συλλέγει αυτούς που πίστεψαν από κάθε έθνος και χώρα, και τους πείθει να καταφύγουν στη χάρη της πίστεως σαν σε μια πόλη με ισχυρούς πύργους, δηλαδή στην τροφή των αγίων, εννοώ βέβαια την Εκκλησία, λέει αυτά τα λόγια, όπως ακριβώς, βέβαια, και κάπου αλλού: «Διότι θα είναι, λέει, στις έσχατες ημέρες φανερό το όρος του Κυρίου, έτοιμο πάνω στις κορυφές των ορέων, και θα υψωθεί πάνω από τα βουνά, και θα έρθουν σε αυτό πολλά έθνη και θα πουν: Ελάτε, ας ανεβούμε στο όρος του Κυρίου και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ, και θα μας αναγγείλει την οδό του. Και θα πορευτούμε σε αυτήν.» Παιδιά, λοιπόν, της Ιερουσαλήμ δεν θα μπορούσαν να ονομαστούν μόνο εκείνοι που κατάγονται από το αίμα του Ισραήλ, αλλά και όλοι εκείνοι που από κάθε έθνος και χώρα έχουν κληθεί μέσω της πίστεως στο φως της αλήθειας. Διότι, όπως γράφει ο πάνσοφος Παύλος, «Δεν είναι Ισραήλ όλοι όσοι κατάγονται από τον Ισραήλ, ούτε επειδή είναι σπέρμα του Αβραάμ είναι όλοι παιδιά του, αλλά τα παιδιά της επαγγελίας υπολογίζονται ως σπέρμα». Έχει δε ειπωθεί από τον Θεό προς τον θεσπέσιο Αβραάμ ότι: «Σε κατέστησα πατέρα πολλών εθνών».

Επομένως, καθώς έχει ήδη συγκεντρωθεί πλήθος από τα έθνη και προσκυνά τον Χριστό, λέει: «Σήκωσε τα μάτια σου ολόγυρα», δηλαδή, παρατήρησε ολόκληρη την οικουμένη, και από κάθε μέρος της θα δεις τα τέκνα σου να τρέχουν προς εσένα, και θα έρθουν αν και κάποτε βρίσκονταν μακριά, μακριά όμως όχι τοπικά, αλλά ως προς το φρόνημα και τη διάθεση του νου. Γι' αυτό, άλλωστε, είπε κάποιος από τους αγίους προφήτες σε εκείνους που είχαν απομακρυνθεί από τη γνώση του κατά φύση και αληθινού Θεού: «Θυμηθείτε τον Κύριο εσείς που βρίσκεστε μακριά, και ας αναβεί η Ιερουσαλήμ στην καρδιά σας». Έγραψε επίσης και ο πάνσοφος Παύλος για τον Χριστό, ότι: «Ερχόμενος ευαγγελίστηκε την ειρήνη σε όσους βρίσκονταν μακριά, και σε όσους βρίσκονταν κοντά». Και γράφει σε αυτούς που προέρχονται από τα έθνη: «Να θυμάστε εσείς τα έθνη, που ονομάζεστε ακροβυστία από τη λεγόμενη περιτομή που γίνεται με τα χέρια στη σάρκα, ότι κατά τον καιρό εκείνο ήσασταν χωρίς Χριστό, αποξενωμένοι από την ελπίδα του Ισραήλ, και ξένοι προς τις διαθήκες της επαγγελίας, χωρίς να έχετε ελπίδα, και όντας άθεοι μέσα στον κόσμο, ενώ τώρα εσείς που κάποτε ήσασταν μακριά, ήρθατε κοντά μέσω του αίματος του Χριστού». Διότι εκείνοι που αγνοούν παντελώς τον κατά φύση και αληθινό Θεό, λέγεται ότι βρίσκονται μακριά, και βρίσκονται, ως προς τη διάθεση και το φρόνημα, όπως προείπα.

«Αλλά ιδού ήλθαν», λέγει, δηλαδή, η κλήση τους δεν θα καθυστερήσει ούτε θα αναβληθεί· διότι θα τρέξουν ακολουθώντας κατά πόδας τα ευαγγελικά κηρύγματα, και θα πραγματοποιήσουν την προσέλευσή τους προς τον Θεό διά της πίστεως, χωρίς κανέναν κόπο, έχοντας απαλλαγεί από κάθε δυσκολία και ιδρώτα.

Κάτι τέτοιο συμβαίνει και με όσους καλούνται από την ελληνική πλάνη· διότι θεραπεύονται από τους μυσταγωγούς χωρίς να σκληραγωγούνται υπερβολικά και χωρίς να βαδίζουν αμέσως τον τραχύ δρόμο, αλλά σαν να τρέφονται με γάλα μέσω μιας ήπιας αγωγής και να προοδεύουν σιγά-σιγά προς τον τέλειο άνδρα, στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού. Γι' αυτό άλλωστε έδωσε εντολή στους αγίους αποστόλους να βαπτίζουν όλα τα έθνη στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, και να τα διδάσκουν να τηρούν όλα όσα τους παρήγγειλε. Εκείνοι, αν και ήθελαν να το πράξουν αυτό, στην αρχή δεν επέβαλαν κανένα βαρύ φορτίο στους πιστούς, χρησιμοποιώντας διδακτική δεξιοτεχνία. Διότι έγραψαν σε όσους προέρχονταν από τα έθνη: «Φάνηκε καλό στο Άγιο Πνεύμα και σε εμάς, να μην σας επιβάλλουμε κανένα επιπλέον βάρος, παρά μόνο να απέχετε από την πορνεία, από το πνιγμένο κρέας και από το αίμα». Γράφει επίσης σε κάποιους ο πανάριστος Παύλος ότι: «Σας πότισα γάλα και όχι στερεά τροφή, διότι δεν μπορούσατε ακόμα, αλλά ούτε και τώρα μπορείτε». Η στερεά τροφή όμως είναι για τους τέλειους, για εκείνους που, λόγω της συνεχούς άσκησης, έχουν τα αισθητήρια της καρδιάς τους γυμνασμένα στη διάκριση του καλού και του κακού. Επομένως, «θα σηκωθούν στους ώμους», λέει, «οι γιοι σου και οι θυγατέρες σου, και τότε θα δεις και θα φοβηθείς, και θα εκσταθείς», δηλαδή, θα θαυμάσεις. Διότι έτσι κάπου λέει και ο θεσπέσιος Αββακούμ: «Κύριε, άκουσα το άγγελμά σου και φοβήθηκα· κατενόησα τα έργα σου και έμεινα έκθαμβος».

Ψάλλει κάπου και λέει ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Ας κατευθυνθεί η προσευχή μου σαν θυμίαμα ενώπιόν σου, και η έπαρση των χεριών μου σαν εσπερινή θυσία.» Πρέπει να σημειωθεί ότι αυτόν τον στίχο τον υπενθύμισε κάπου και ο ίδιος ο Σωτήρας, όταν επιτιμούσε το εμπόριο των Ιουδαίων, λέγοντας: «Είναι γραμμένο: Ο οίκος μου θα ονομαστεί οίκος προσευχής, εσείς όμως τον κάνετε σπήλαιο ληστών.» Όταν, λοιπόν, έγινε οίκος προσευχής, τότε και δοξάστηκε. <Ποιοι είναι αυτοί που πετούν σαν σύννεφα, και σαν περιστέρια μαζί με τους νεοσσούς τους; Εμένα περίμεναν τα νησιά, και πρώτα τα πλοία της Θαρσείς, για να φέρουν τα παιδιά σου από μακριά, και το ασήμι και τον χρυσό μαζί τους, για το άγιο όνομα του Κυρίου και επειδή ο Άγιος του Ισραήλ είναι ένδοξος.> Είναι δυνατόν πάλι σε αυτά να δούμε να εισάγεται το πρόσωπο της Εκκλησίας, δηλαδή της νοητής Ιερουσαλήμ, η οποία, αφού σήκωσε τα μάτια της ολόγυρα όπως της προστάχθηκε από τον Θεό, έπειτα περιπλανά το βλέμμα της με έκπληξη στο πλήθος αυτών που προστρέχουν σε αυτήν, και στον λαό που έχει συγκεντρωθεί μέσω της πίστης, ο οποίος ξεπερνά κάθε αριθμό. «Διότι ποιοι είναι αυτοί που πετούν», λέει, «σαν σύννεφα και σαν περιστέρια με τους νεοσσούς τους;» Επειδή σαγηνεύονται μέσω της πίστης, όχι μόνο οι ηλικιωμένοι, αλλά μαζί με αυτούς και οι νέοι, και μαζί οι πατέρες με τα παιδιά και οι μητέρες με τις κόρες.

Προς αυτήν λέει και ο προφήτης για εσάς: Σήκωσε τα μάτια σου ολόγυρα και δες συγκεντρωμένα τα παιδιά σου. Και εκείνη αποκρίνεται λέγοντας: Ποιοι είναι αυτοί που πετούν σαν σύννεφα και σαν περιστέρια με τους νεοσσούς τους προς εμένα; Σύννεφα λόγω του πνευματικού τους χαρακτήρα, και περιστέρια λόγω της ακεραιότητάς τους. Και πάλι: Ποιος έχει ακούσει τέτοια πράγματα; Ή ποιος έχει δει κάτι τέτοιο; Μήπως κοιλοπόνεσε η γη σε μία ημέρα και γεννήθηκε ένα έθνος μονομιάς; Διότι η Σιών κοιλοπόνεσε και γέννησε τα παιδιά της. Και τα πάντα θα γεμίσουν με ανεκλάλητη χαρά, χάρη στον Κύριο που είπε: Διότι ιδού, εγώ κάνω την Ιερουσαλήμ αγαλλίαση και τον λαό μου ευφροσύνη.

Χαίρε λοιπόν και ευφραίνου, θυγατέρα Σιών, τέρπου και αγάλλου, όλη η Εκκλησία του Θεού· ύψωσε ολόγυρα τα μάτια σου και δες συγκεντρωμένα τα άλλοτε διασκορπισμένα τέκνα σου από τα έθνη. Δες την ευφημία της εορτής· δες τη συμφωνία του λαού, δες κάθε γλώσσα να ενώνεται σε μία δόξα, δες κάθε στόμα σαν ένα στόμα, δες εκείνα που πριν ήταν άγρια θηρία τώρα να γίνονται σε σένα πρόβατα, δες την επευφημία των εθνών που εορτάζουν, η οποία αποτελεί μίμηση των αγγελικών και ασωμάτων δυνάμεων, δες τη συμφωνία, τη χοροστασία των ασωμάτων, δες τις στάσεις σαν τάξεις αγγέλων. Βλέπω τους ύμνους σαν ύμνους αγγέλων, βλέπω τα παιδιά σαν νεόφυτους αμνούς, να λέγουν στον Χριστό: «Ωσαννά εν τοις υψίστοις, ευλογημένος ο ερχόμενος», μαζί με τους οποίους, κροτώντας δυνατά τα χέρια, φώναξε με λαμπρή και λεονταρίσια φωνή, λέγοντας ταυτόχρονα εόρτια και ευχαριστήρια λόγια: «Ιδού εγώ και τα παιδιά που μου έδωσε ο Θεός, σε μένα την άλλοτε άτεκνη και άγνωστη στείρα· ευλογημένος αυτός που ήλθε, αλλά και έρχεται στο όνομα του Κυρίου· Θεός είναι ο Κύριος και φανερώθηκε σε εμάς». Αυτός που έρχεται, και πουθενά δεν περιορίζεται· αυτός που έρχεται, και από πουθενά δεν συγκρατείται· ευλογημένος αυτός που έρχεται, και δεν χωρίζεται από τους ουρανούς· ευλογημένος αυτοπρεπώς, και πάλι ερχόμενος θεοπρεπώς· ευλογημένος αυτός που ήλθε σε μένα πάνω σε πώλο τυπικώς, σαν να καθόταν πάνω σε χερουβικό πώλο.

Είναι δε αξιοθαύμαστο και εκπληκτικό το αποτέλεσμα της προφητείας, το πώς δηλαδή εκπληρώθηκε στις μέρες μας με τους ανώτατους βασιλείς να αξιώνονται της χάριτος του λουτρού, έπειτα, επειδή έκανε μνεία για έθνη και βασιλείς, με μεγάλη συνέπεια διδάσκει την προγενέστερη πόλη του Θεού να θεωρεί δικά της τέκνα όλους όσους από τα έθνη προσέρχονται στο θεοσεβές πολίτευμα. Γι' αυτό της λέει: «Σήκωσε ολόγυρα τα μάτια σου και δες συγκεντρωμένα τα τέκνα σου· ήλθαν όλοι οι υιοί σου από μακριά, και οι θυγατέρες σου θα σηκωθούν στους ώμους». Γι' αυτό όλοι όσοι από τα έθνη πίστεψαν στον Θεό διά του Χριστού έχουν λάβει την υπόσχεση να αναπαυθούν στους κόλπους του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ, αφού τούτο δίδαξε ο ίδιος ο Σωτήρας. Και σε πολλά άλλα σημεία η Εκκλησία που προέρχεται από τα έθνη ονομάζεται θυγατέρα της Σιών και θυγατέρα της Ιερουσαλήμ. Επομένως, μητέρα της νέας Ιερουσαλήμ, η οποία συγκροτήθηκε από τα έθνη, ήταν εκείνη που παλαιότερα είχε εδραιωθεί στον προηγούμενο λαό, και δικά της τέκνα είμαστε όλοι εμείς. Γι' αυτό έχει λεχθεί: «ήλθαν όλοι οι υιοί σου από μακριά»· διότι βρισκόμασταν κάπου πολύ μακριά, «αποξενωμένοι από το πολίτευμα του Ισραήλ και ξένοι ως προς τις διαθήκες της επαγγελίας, μη έχοντας ελπίδα και όντας άθεοι μέσα στον κόσμο», αλλά «εσείς», λέει, «που κάποτε ήσασταν μακριά, βρεθήκατε κοντά».

Γι' αυτό έχει λεχθεί: «έχουν έλθει όλοι οι υιοί σου από μακριά, και οι θυγατέρες σου θα σηκωθούν στους ώμους»· διότι, εφόσον είναι ψυχές απαλές και ακόμη νήπιες, επιποθώντας «ως αρτιγέννητα βρέφη το λογικό και άδολο γάλα», και έχοντας γίνει, μέσω της εν Χριστώ αναγεννήσεως, τέκνα του Αβραάμ, υποβαστάζονται «σηκωμένες στους ώμους» και στηρίζονται από τους διδασκάλους που τις καθοδηγούν, όπως ακριβώς ο Παύλος που έλεγε: «όπως η τροφός περιθάλπει τα δικά της τέκνα, έτσι, τρέφοντας βαθιά στοργή για εσάς, ευδοκούμε να σας μεταδώσουμε όχι μόνο το ευαγγέλιο του Χριστού, αλλά και τις ίδιες μας τις ψυχές».

ΙΑ΄. Σήκωσε ολόγυρα τα μάτια σου και δες, καθένας από εσάς που εξετάζει τα λόγια μου. Δες το στεφάνι της δόξας που έχει πλεχθεί, αντί για τους μισθωτούς του Εφραίμ και το στεφάνι της ύβρεως. Δες το συνέδριο των πρεσβυτέρων, που είναι τιμημένοι για τα λευκά τους μαλλιά και τη σύνεσή τους, την ευταξία των διακόνων, που δεν απέχουν από το ίδιο Πνεύμα, την ευκοσμία των αναγνωστών, τη φιλομάθεια του λαού, τόσο στους άνδρες όσο και στις γυναίκες, που είναι ισότιμες στην αρετή· και από τους άνδρες, τόσο στους φιλοσόφους όσο και στους πιο απλοϊκούς, που είναι όλοι τους σοφοί στα θεία· τόσο στους άρχοντες όσο και στους αρχομένους, όπου εδώ όλοι κυβερνώνται καλά· τόσο στους στρατιώτες όσο και στους ευγενείς, τόσο σε αυτούς που κατέχουν τον λόγο και ασχολούνται με τα γράμματα, αφού είναι όλοι στρατιώτες του Θεού, ήμεροι κατά τα άλλα, αλλά πολεμιστές υπέρ του Πνεύματος, που όλοι τιμούν την άνω σύγκλητο (στην οποία δεν τους εισάγει το πεζό γράμμα, αλλά το ζωοποιούν Πνεύμα), όντας όλοι τους αληθινά λόγιοι και υπηρέτες του πραγματικού Λόγου· και από τις γυναίκες, τόσο αυτές που βρίσκονται υπό τον ζυγό του γάμου, οι οποίες είναι συνδεδεμένες περισσότερο με τον Θεό παρά με τη σάρκα, όσο και αυτές που είναι χωρίς ζυγό και ελεύθερες, οι οποίες έχουν αφιερώσει τα πάντα στον Θεό· τόσο στους νέους όσο και στους γέροντες, από τους οποίους οι μεν οδεύουν καλώς προς το γήρας, οι δε βιάζονται να παραμείνουν αθάνατοι, ανακαινιζόμενοι μέσα από τις ανώτερες των ελπίδων.

Δʹ. Μην κλείσεις, λοιπόν, τη γλώσσα που έχει μιλήσει για τόσα πολλά και ωραία, της οποίας οι καρποί είναι πολλοί και πολλά τα γεννήματα της δικαιοσύνης· για να δεις πόσα είναι τα τέκνα της και ποιοι οι θησαυροί της, ύψωσε ολόγυρα τα μάτια σου και δες: είναι όλος αυτός ο λαός, τον οποίο εσύ γέννησες εν Χριστώ διά του Ευαγγελίου. Μη μας στερήσεις, λοιπόν, τα ωφέλιμα λόγια σου, είτε είναι περισσότερα είτε λίγα, και μη δώσεις από τώρα το προοίμιο της μελλοντικής απώλειας. Μίλησε, σύντομα μεν, αλλά με λόγια για εμένα αγαπημένα και γλυκύτατα· λόγια που ίσως να μην είναι ακουστά, αλλά να γίνονται αντιληπτά με την πνευματική βοή, σύμφωνα με την οποία ο Θεός ακούει τον Μωυσή ακόμη και όταν αυτός σιωπά· και το «Γιατί βοάς προς εμένα;» λέγεται σε εκείνον που προσεύχεται νοερώς. Κατάρτισε για χάρη μου τον λαό, για το δικό σου θρέμμα, που έπειτα έγινε ποιμένας, και τώρα πλέον αρχιποιμένας.

ΚΑ΄. Γνωρίζοντας αυτά, αδελφοί, ας περιβάλουμε με αγάπη ο ένας τον άλλον, ας αγκαλιαστούμε, ας γίνουμε αληθινά ένα, ας μιμηθούμε Εκείνον που κατέλυσε το μεσότοιχο του φραγμού, και διά του αίματός Του τα συγκέντρωσε όλα και έφερε την ειρήνη· ας πούμε στον κοινό τούτο Πατέρα, στη σεμνή πολιά, στον πράο και ήπιο ποιμένα: Βλέπεις την ανταμοιβή της επιεικείας; Ύψωσε τα μάτια σου ολόγυρα και δες συγκεντρωμένα τα τέκνα σου, όπως ακριβώς το ποθούσες, και εκείνο που αποκλειστικά ζητούσες να σου δοθεί νύχτα και μέρα, ώστε σε καλό γήρας να τερματίσεις την επίγεια παροικία σου· ιδού, όλοι έχουν έλθει προς εσένα, και αναπαύονται κάτω από τις δικές σου πτέρυγες, και κυκλώνουν το θυσιαστήριό τους, αφού απομακρύνθηκαν με δάκρυα, και τώρα προστρέχουν με ευφροσύνη. Χαίρε και κατατέρπου, άριστε και φιλοτεκνότατε των πατέρων, διότι έχεις ενδυθεί και περιβληθεί όλους αυτούς, όπως η νύμφη τον στολισμό της. Φθέγξου και εσύ προς εμάς: «Ιδού εγώ και τα παιδία τα οποία μου έδωσε ο Θεός». Πρόσθεσε και την άλλη δεσποτική φωνή, που είναι τόσο οικεία: «Εκείνους που μου έδωσες τους ἐφύλαξα, και δεν απώλεσα εξ αυτών ουδένα».

Αλλά σε εσένα, αντίθετα, είναι δυνατό, μακαριώτατε πάτερ, αν μόνο το θελήσεις, να ενώσεις τα διεστώτα και να γκρεμίσεις το μεσότοιχο του φραγμού και να επιτελέσεις έργο θείας οικονομίας. Εσύ ο ίδιος έθεσες την αρχή αυτού του έργου και το επαύξησες με τις λαμπρές φιλοτιμίες και τις μεγαλοδωρεές, γι' αυτό ευδόκησε να το οδηγήσεις στο τέλος. Διότι δεν θα βρεις άλλη ευκαιρία πιο κατάλληλη από αυτήν που σου παρέσχε ο Θεός σήμερα. Σήκωσε τα μάτια σου και κοίταξε γύρω σου σεβάσμιους και ιεροπρεπείς γέροντες, οι οποίοι έχουν πλέον περισσότερο ανάγκη από κλίνη και ανάπαυση, να έχουν αναχωρήσει από τα όριά τους και να έχουν προστρέξει στη δική σου τελειότητα, παρακινούμενοι μόνο από την ελπίδα στον Θεό και την αγάπη προς εσάς. Δες το πλεγμένο στεφάνι της δόξας, το οποίο μην αναβάλεις να φορέσεις. Έκανε τομή κάποιος άλλος; Εσύ ο ίδιος επύλωσε την πληγή. Έσκισε κάποιος άλλος; Εσύ ο ίδιος ένωσε.

Ποιος αφαίρεσε από εμάς την αδελφική αγάπη, εισάγοντας τη διαφορετική θυσία, η οποία δεν προσφέρεται ορθά, επειδή δεν μοιράζεται; Άραγε αυτά είναι γνωρίσματα αποστολικής ψυχής και πατρικής γνώμης και αδελφικής διάθεσης ή, αντίθετα, κάποιας σκληρής και διεστραμμένης και αυθαίρετης, που δεν θεωρεί καθόλου φοβερό αν χαθούν οι πάντες; Εγώ τουλάχιστον νομίζω ότι αυτός που εισήγαγε αυτή τη διαίρεση και έσκισε τον υφασμένο από πάνω χιτώνα του Δεσποτικού σώματος, θα υποστεί μεγαλύτερη τιμωρία από τους σταυρωτές και από όλους τους ασεβείς και αιρετικούς των αιώνων. Αλλά σε σένα, αντίθετα, είναι δυνατό, μακαριότατε πάτερ, αρκεί μόνο να το θελήσεις, να ενώσεις τα διεστώτα και να γκρεμίσεις το μεσότοιχο του φραγμού και να επιτελέσεις έργο θείας οικονομίας. Αυτού του έργου την αρχή εσύ ο ίδιος έθεσες, και με τις λαμπρές φιλοτιμίες και μεγαλοδωρεές το αύξησες, και ευδόκησε να του δώσεις το τέλος. διότι δεν θα βρεις άλλη ευκαιρία πιο κατάλληλη από αυτήν που σου παρέσχε ο Θεός σήμερα. Σήκωσε ολόγυρα τα μάτια σου και δες σεβάσμιους και ιεροπρεπείς γέροντες, που έχουν πλέον περισσότερη ανάγκη από κλίνη και ανάπαυση, να έχουν αναχωρήσει από τους οικείους τόπους τους και να έχουν προστρέξει στη δική σου τελειότητα, παρακινούμενοι μόνο από την ελπίδα στον Θεό και την αγάπη προς εσάς. Δες το στεφάνι της δόξας που έχει πλεχθεί, το οποίο μην αναβάλεις να φορέσεις.

Και τι διακηρύττει προς τη θεόκλητη Εκκλησία του, ας ακούσουμε με σύνεση: «Σήκωσε», λέει, «το βλέμμα σου γύρω και δες συγκεντρωμένα τα τέκνα σου»· «Ιδού, συγκεντρώθηκαν και ήλθαν προς εσένα· ζω εγώ, λέγει ο Κύριος, ότι όλους αυτούς θα τους φορέσεις ως στολίδι και θα τους περιβληθείς όπως η νύμφη το στολίδι της». «Διότι θα πουν στα αυτιά σου οι υιοί σου: Στενός είναι ο τόπος· κάνε μας χώρο για να κατοικήσουμε· και θα πεις μέσα στην καρδιά σου: Εγώ είμαι χήρα και άτεκνη· και ποιος μου τους γέννησε αυτούς; Ή ποιος μου τους ανέθρεψε; Διότι εγώ είχα εγκαταλειφθεί μόνη, αυτοί λοιπόν πού βρίσκονταν;». Βλέπετε, αγαπητοί, βλέπετε πόσο σπουδαία πράγματα προανήγγειλε ο Θεός μέσω του Ησαΐα για τη σεπτή Εκκλησία του; Τα οποία εγώ ευλόγως, νομίζω, εφήρμοσα στην ημέρα των εγκαινίων.

Ο Κύριος αφαίρεσε τα αδικήματά σου, σε λύτρωσε από τα χέρια των εχθρών σου. Σήκωσε τα μάτια σου γύρω και δες συγκεντρωμένα τα παιδιά σου. διότι, ιδού, έφτασαν σε σένα όλοι οι γιοι σου από μακριά και οι κόρες σου, όχι προσφέροντας χρυσό και λιβάνι και πολύτιμους λίθους, που είναι όλα γεννήματα της γης και αποκτούν την αξία τους από τον ανθρώπινο νόμο, αλλά προσφέροντάς σου την πατροπαράδοτη πίστη ανόθευτη, πιο καθαρή από κάθε χρυσό και πιο πολύτιμη από όλους τους λίθους. Χαίρε και ευφραίνου με όλη σου την καρδιά, διότι, ιδού, έρχεται ο Κύριος και θα κατασκηνώσει ανάμεσά σου. Τι είναι πιο ευχάριστο από τη σημερινή ημέρα, και τι πιο τρανό από αυτή τη γιορτή ως αφορμή για αγαλλίαση και χαρά; Ένα άλλο κεντρί μπήγεται σήμερα εναντίον του θανάτου μέσα στα ίδια του τα σπλάχνα, όχι με τον ενταφιασμό του Σωτήρα σε τάφο νεκρώσεως για την κοινή ανάσταση του ανθρωπίνου γένους, αλλά με την έγερση της μητρικής εικόνας από τα ίδια τα βάθη της λήθης, η οποία συνανασταίνει μαζί της τις μορφές των αγίων.

Χαίρε σφόδρα, θυγατέρα Σιών, κήρυξε, θυγατέρα της Ιερουσαλήμ· αφαίρεσε ο Κύριος τα αδικήματά σου, σε ελευθέρωσε από τα χέρια των εχθρών σου. Βλέπεις τον αγαπημένο σου υιό, τον οποίο από τα ίδια τα σπάργανα τον έκανες υιό και βασιλιά σου, και, αναθρέφοντάς τον με ευσέβεια και ανδρώνοντάς τον με ευσέβεια, τον οδήγησες σε αυτό το μέτρο της κατά Χριστόν ηλικίας. Τον βλέπεις, πώς στέκεται μπροστά σου προσφέροντας για την ανατροφή του πρωτοφανή και λαμπρά ανταποδόματα με μεγάλους τόκους, και με πόσα και πόσο μεγάλα λάφυρα γέμισε αυτό το ιερό και σεπτό τέμενος; Διότι δεν σου φέρνει δέσμιο τον Άρειο, ούτε δοριάλωτο τον Μακεδόνιο, ούτε αιχμάλωτο τον Νεστόριο και τα τέκνα του Διόσκουρου, ο οποίος με αναρίθμητες αλλότριες σπορές εκβαρβάρωσε την οικουμένη, ούτε τον τάδε ή τον δείνα εχθρό και πολέμιο της Εκκλησίας, ούτε τον αρχηγό μίας ή περισσότερων αιρέσεων, αλλά παρουσίασε ταυτόχρονα όλες τις φάλαγγες του εχθρού μαζί με τους ίδιους τους ηγεμόνες και με τα ίδια τα τεχνάσματα και τις βουλές τους, με ένα και το αυτό χτύπημα της βασιλικής δεξιάς, νεκρούς και λαφυραγωγημένους. Σήκωσε ολόγυρα τα μάτια σου και δες συγκεντρωμένα τα τέκνα σου, τα οποία κάποτε οι βάκχες και οι άρπυιες των αιρέσεων και των σχισμάτων τα είχαν συναρπάσει και, αφού τα γέμισαν με πολλή μανία, τα διασκόρπισαν εξαγριώνοντάς τα σε βουνά και γκρεμούς της απώλειας. Ευφραίνου και τέρπου από τα βάθη της καρδιάς σου.

Αλλά εύγε, διότι τα πάντα αποβαίνουν προς το καλό σου. Σήκωσε ολόγυρα τα μάτια σου από τη σκοπιά του νου και δες, καλέ ποιμένα, τα τέκνα σου ή μάλλον τα πρόβατά σου, τα οποία, αν και είναι διασκορπισμένα σωματικά, παραμένουν ενωμένα πνευματικά. Έχουν καταλάβει σχεδόν το ένα μετά το άλλο κάθε μέρος ολόκληρης της εκκλησίας σου και, με τις λάμψεις της ομολογίας τους, δίκην αστέρων, μεταδίδουν το φως της ορθοδοξίας σε όσους βρίσκονται στη νυχτερινή μάχη της αίρεσης. Άλλα μεν έχουν προσφερθεί ως θυσία στον Θεό μέσω της μαρτυρικής τελειώσεως, άλλα δε αγωνίζονται, χωρίς να πτοούνται καθόλου από τα παρόντα δεινά, αλλά ενδυναμώνονται με τις θεοπειθείς προσευχές σου. Αυτή είναι η δόξα της εκκλησίας σου, αυτό είναι το σύμβολο της μαρτυρίας σου· το οποίο ο μελλοντικός χρόνος, παραλαμβάνοντάς το, είθε να δοξάσει τον Θεό στο πρόσωπό σου, όπως γίνεται και τώρα. Πολλά εγκώμια οφείλονται σε σένα, ο οποίος αγωνίζεσαι υπέρ της εικόνας του Χριστού.

Απομένει ο τέταρτος τρόπος της παλαιάς νομοθεσίας. Ύψωσε το βλέμμα σου γύρω, ω φιλανθρωπότατε, και δες την οικουμένη, η οποία από την εποχή του ίδιου του αποστολικού κηρύγματος, παντού σε γη και θάλασσα, φέρει μέσω των ιερών ναών, των θείων σκευών και των σεπτών αναθημάτων τον Χριστό εικονιζόμενο, και με τα ίδια τα έργα υψώνει φωνή ότι ο Χριστός εβασίλευσε επί των επιγείων σύμφωνα με το ψαλμικό του Δαβίδ: «ζήτησε από εμένα, και θα σου δώσω τα έθνη ως κληρονομιά σου και ως ιδιοκτησία σου τα πέρατα της γης»· και ότι δεν υπάρχει κανένα είδωλο στον κόσμο, σύμφωνα με τον λόγο του αποστόλου, και ότι τα πάντα έχουν γεμίσει από το ευλογημένο φως, καθώς έχει έρθει εκείνος που είπε: «εγώ ήρθα ως φως στον κόσμο». Διότι, τι λογής είναι αυτά που βλέπουμε; Εδώ μεν να γεννιέται σε σπήλαιο και να δοξάζεται από αγγέλους, εκεί δε να βαστάζεται στην αγκαλιά από τη μητέρα του και να προσκυνείται από τους μάγους· έπειτα στη νεανική του ηλικία, όταν εθεάθη να κάθεται στο μέσον των διδασκάλων· κατόπιν να βαπτίζεται από τον Πρόδρομο, ύστερα να θαυματουργεί μαζί με τους αποστόλους, να ανεβαίνει στον σταυρό, να εκπνέει, να θάβεται, να ανίσταται, να ανέρχεται στους ουρανούς. Ατενίζοντας, λοιπόν, σε όλα αυτά μέσω των εικόνων, όπως τότε με τα ίδια τους τα μάτια τα είδαν οι απόστολοι, δικαίως θα λέγαμε και εμείς: «είδαμε τη δόξα του, δόξα ως μονογενούς από τον Πατέρα, πλήρη χάριτος και αληθείας».

ΛΑ΄. Όταν, λοιπόν, επιστρέψαμε από την εξορία και εμείς, καθώς και άλλοι από διάφορα μέρη, προστρέχοντας σαν να είχαμε φτερά, το γεγονός αυτό προκαλούσε τον θαυμασμό των ευσεβών, τα μέλη ενώνονταν πάλι με την κεφαλή, και ίσως αντηχούσε και εδώ, αν και είναι τολμηρό να το πω, ο μεγαλοφωνότατος προφήτης Ησαΐας: «Σήκωσε τα μάτια σου τριγύρω και δες συγκεντρωμένα τα τέκνα σου· ήλθαν όλοι οι υιοί σου από μακριά»· τότε θα δεις και θα χαρείς, θα νιώσεις δέος και θα εκπλαγείς στην καρδιά. Αυτά μεν είπε εκείνος. Εγώ όμως θα έλεγα τούτο, ότι και ο ιεράρχης σεβάστηκε τον άνδρα, δίνοντας εξηγήσεις και προσκαλώντας τον σε ένωση, η οποία και πραγματοποιήθηκε, με την αποπομπή εκείνου που είχε στεφανώσει και από μέριμνα για την αποφυγή της διάσπασης, την οποία προπαντός απέφευγε ο μακάριος, μολονότι θα μπορούσε να είχε κερδίσει το έπαθλο της νίκης απέναντι σε όλους όσοι είχαν συγκεντρωθεί. Διότι τι άλλο είναι πιο αγαπητό στον Θεό από την ομόνοια και την ένωση, όταν η ένωση δεν μας απομακρύνει από την εντολή του Θεού;

Ή έπρεπε να ταιριάζεις εσύ με τις δικές μας ασχήμιες ή με τα δικά μου μέτρια σφάλματα αποκρύπτεται και το δικό σου μέγιστο κακό· ίσως μάλιστα θα κατηγορήσεις και τους πατέρες, εσύ ο ευχάριστος και γελαστός, επειδή πολλές φορές αγνοούν τη φυσική στοργή χάριν της ίδιας της φύσης και φανερώνουν από τη μύτη τον δριμύ θυμό τους, άλλοτε τιμωρώντας, άλλοτε κλείνοντας βαριά τις πόρτες στα πρόσωπά τους και αποκλείοντάς τους από το τραπέζι. Αλλά και αυτοί είναι πατέρες, και εγώ δάσκαλος, έστω και αν σκάσεις χίλιες φορές υποστηρίζοντας τα αντίθετα. Έπειτα, αν η αποκήρυξή μου ήταν ανυποχώρητη και οι αποφάσεις μου αμετάκλητες και η ζυγαριά έγερνε μόνο προς τα αριστερά και η διαμονή είχε μόνο νύχτα, όπως μυθολογείται για κάποια χώρα, ούτε και τότε θα είχες κάτι ορθό να πεις, έστω κι αν το νόμιζες. Τώρα όμως, αν και γνωρίζω ότι μιλώ σε τυφλό, ύψωσε τα μάτια σου τριγύρω και δες συναγμένα τα τέκνα μου· διότι, ιδού, θεραπεύω τους συντετριμμένους και δέχομαι αυτούς που είχαν απωθηθεί· και έφερα πίσω το πλανημένο και αναζήτησα το απολωλός· και αυτόν που για λίγο δεν ήταν λαός μου, λαό μου τον ονομάζω· και αυτούς που για λίγο χώλαναν στις τρίβους τους και έγιναν ξένοι, συγκαταλέγοντάς τους με τους υιούς, σου προξενώ στεναγμούς· επάταξα και πάλι θα ιατρεύσω· επαίδευσα, αλλά δεν παρέδωσα στον θάνατο· με την αριστερά απώθησα, αλλά με τη δεξιά προσέλκυσα. Η γλώσσα αποκήρυσσε, αλλά ο νους τους κατέγραφε ως κληρονόμους.

Γιατί, τι κι αν δεν έπεισα τον δείνα, όπως ο Λεωνίδας εκείνον που δείλιασε; Αλλά σήκωσε τα μάτια σου τριγύρω, εσύ που δεν τα έχεις αλλοιώσει από τον φθόνο, και δες τα νεόφυτα ελαιόδεντρά μου φυτεμένα γύρω από την τράπεζα, ριζωμένα δίπλα στις πηγές των υδάτων, τα οποία και θα αποδώσουν τον καρπό τους στην ώρα τους. Διότι δεν θα σταματήσω να τα σκάβω, να τα ποτίζω και να τα καθαρίζω, όσο είναι δυνατόν, και αν ποτέ χρειαστεί, να προσθέτω την κοπριά της ατιμίας και της επίπληξης, και πάνω από όλα να θέτω ενώπιόν τους τον δικό μου τρόπο ζωής, πράγμα που είναι πιο δραστικό για να πεισθούν. Διότι, εκτός κι αν κάποιος με χαρακτηρίσει υπερόπτη και γι' αυτόν τον λόγο άφρονα, επειδή θεωρώ τον εαυτό μου συνετό και επιστήμονα στα δικά μου μάτια και έχω κυριευθεί από αλαζονεία πέρα από τα ανθρώπινα μέτρα, δεν επαινώ τις περιέργειες και τις αταξίες των πολλών, ούτε ασχολούμαι με ξένους βίους, αλλά διοχέτευσα τη φυσική μου τάση για έρευνα και φιλομάθεια προς τους αρχαίους σοφούς. Και, αν και είναι φορτικό, θα το πω επειδή αναγκάζομαι, λίγα από τα αρχαία συγγράμματα μου διέφυγαν· είτε πρόκειται για τεχνικό, είτε για επιστημονικό, είτε για ιστορικό, γνωρίζω την πρόθεση του καθενός. Αν όμως δεν έχω αφοσιωθεί σε όλα αυτά μαζί, αλλά προΐσταμαι ενός μόνο έργου. Ποιο είναι αυτό; Πείτε το εσείς που με φθονείτε.