Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 61:1

Και ο Ιησούς, ο οποίος στον παρόντα προφήτη αναγορεύεται μέγας ιερέας, μου φαίνεται ότι διασώζει λαμπρότατη εικόνα και εναργές σύμβολο του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, καθώς και με το ίδιο όνομα με Εκείνον έχει τιμηθεί, και του λαού ηγήθηκε κατά την επάνοδο από την αιχμαλωσία της Βαβυλώνας, επειδή και για τον Σωτήρα μας Ιησού Χριστό αναφέρεται μέσω του προφήτη Ησαΐα ότι έχει σταλεί «για να κηρύξει στους αιχμαλώτους απελευθέρωση και στους τυφλούς ανάβλεψη, να παρηγορήσει όλους όσοι πενθούν, και να δοθεί σε αυτούς που πενθούν στη Σιών δόξα αντί για στάχτη, έλαιο ευφροσύνης». Έχεις λοιπόν ήδη δύο μεγάλους αρχιερείς, τον έναν, τον χρισμένο από τον Μωυσή, και τον άλλον, τον προκείμενο Ιησού, οι οποίοι φέρουν επάνω τους τα σύμβολα της αλήθειας σχετικά με τον Σωτήρα και Κύριό μας Ιησού Χριστό. Αλλά ο μεν Ααρών, ο χρισμένος από τον Μωυσή, αφού απάλλαξε τον λαό από τη δουλεία των Αιγυπτίων, και ηγήθηκε της πορείας τους από την Αίγυπτο προς την ελευθερία και τη λατρεία του Θεού, διασώζει την εικόνα του αληθινού Κυρίου, ο Οποίος λύτρωσε όλους εμάς, που προερχόμαστε από τα έθνη, από την αιγυπτιακή ειδωλολατρία.

Και εφόσον, μέσω αυτών, ο Χριστός έχει φανερωθεί σαφώς ως αγαπητός, ως Θεός και ως βασιλιάς, είναι καιρός να εξετάσεις πώς ένας τόσο σπουδαίος λέγεται ότι έχει εχθρούς, και ποιοι είναι αυτοί και για ποια αιτία, εναντίον των οποίων ακόνισε τα βέλη του και τη ρομφαία του, και πώς, όχι με στρατιωτική παράταξη, αλλά «χάριν της αλήθειας και της πραότητας και της δικαιοσύνης», υπέταξε στον εαυτό του αναρίθμητους λαούς. Ερευνώντας δε με ακρίβεια αυτά, θα ήταν ορθό να τα αναγάγεις στον Σωτήρα και Κύριό μας Ιησού, τον Χριστό του Θεού, ανατρέχοντας σε όσα έχουν εξιστορηθεί λεπτομερώς σχετικά με την έλευσή του στους ανθρώπους, κατά την οποία, αφού κατατρόπωσε τις εχθρικές και αόρατες δυνάμεις των μοχθηρών και φθοροποιών δαιμόνων, καθώς και των πονηρών και ακάθαρτων πνευμάτων, συγκρότησε για τον εαυτό του αναρίθμητους λαούς από όλα τα έθνη. Αυτόν, λοιπόν, αρμόζει να τον ανακηρύσσουμε εξαιτίας αυτού αληθινό Χριστό του Θεού, όχι επειδή χρίστηκε με συνηθισμένο έλαιο όπως οι παλαιοί (δεν αναφέρεται ιστορικά άλλωστε κάτι τέτοιο για αυτόν), αλλά με ανώτερο και ένθεο χρίσμα, σύμφωνα με το οποίο λέει μέσω του Ησαΐα: «Το Πνεύμα του Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό με έχρισε»· εξαιτίας τούτου, περισσότερο από όλους όσους χρίστηκαν ποτέ στους Εβραίους με πιο σωματικό τρόπο, μόνος αυτός σε όλη την οικουμένη διακηρύσσεται από όλους ως Χριστός, και έχει γεμίσει τη σύμπασα οικουμένη με την προσηγορία των Χριστιανών που προέρχεται από αυτόν.

Αν όμως ισχυριστεί κάποιος ότι αυτά εκπληρώθηκαν την εποχή του Αντίοχου του Επιφανούς, ας σκεφτεί αν είναι σε θέση να εφαρμόσει και τα υπόλοιπα της προφητείας στους χρόνους του Αντίοχου· όπως, για παράδειγμα, το ότι ο λαός υπέστη αιχμαλωσία, και το ότι τα πόδια του Κυρίου στάθηκαν στο όρος των Ελαιών, και αν «ο Κύριος έγινε βασιλιάς σε όλη τη γη εκείνη την ημέρα», και αν το «όνομα» του Κυρίου «περικύκλωσε όλη τη γη και την έρημο», όταν ο Αντίοχος κυβερνούσε τη Συρία. Και τα υπόλοιπα της προφητείας τι τέλος είχαν κατά τη βασιλεία του Αντίοχου, πώς θα τα ερμηνεύσει κανείς; Σύμφωνα με εμάς, όμως, αυτά έχουν εκπληρωθεί και κατά λέξη, αλλά και σύμφωνα με μία άλλη, πνευματική έννοια. Διότι, μετά την παρουσία του Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, η πόλη τους, η ίδια η Ιερουσαλήμ, και ολόκληρο το σύστημα και το πολίτευμα της θρησκείας σύμφωνα με τον νόμο του Μωυσή καταστράφηκε· και αμέσως υπέστησαν τη νοητή αιχμαλωσία παράλληλα με τη σωματική, επειδή δεν αποδέχθηκαν τον Σωτήρα και Λυτρωτή των ανθρώπινων ψυχών, ο οποίος ήρθε «για να κηρύξει» σε όσους ήταν «αιχμάλωτοι» των πονηρών δαιμόνων «άφεση, και στους» τυφλούς κατά τη διάνοια «ανάβλεψη».

Διότι μέχρι τους χρόνους του Σωτήρος μας, οι ανέκαθεν κατά διαδοχήν αρχιερείς κυβερνούσαν ταυτόχρονα όλο τον λαό και τελούσαν διαρκώς τη λατρεία του Θεού, σύμφωνα με αυτήν που είχε νομοθετήσει ο Μωυσής. Από τους χρόνους όμως του Σωτήρος μας, πρώτα μεν προκλήθηκε σύγχυση στην τάξη τους, και λίγο αργότερα αυτή έσβησε εντελώς. Αλλά εγώ, μη βρίσκοντας πουθενά στην Αγία Γραφή να ονομάζεται ο αρχιερέας των Ιουδαίων «Άγιος αγίων», θεωρώ ότι με αυτά τα λόγια δηλώνεται μόνο ο ίδιος ο Μονογενής Λόγος του Θεού, ο οποίος είναι κυρίως και αληθώς άξιος αυτής της προσωνυμίας. Διότι, για όσους από τους ανθρώπους έχουν προκόψει και έχουν φτάσει στο εφικτό μέτρο της αρετής, είναι αρκετό να ονομάζονται κάποτε άγιοι, κατά μετοχή και κοινωνία Εκείνου που είπε: «Άγιοι να είστε, διότι εγώ είμαι άγιος, ο Κύριος». Όμως, ποιος μεταξύ των ανθρώπων θα μπορούσε κυρίως να ονομαστεί «Άγιος αγίων», παρά μόνον ο αγαπημένος Υιός του Αγίου, ο οποίος, όπως αναγορεύεται «Βασιλεύς βασιλέων» και «Κύριος κυρίων», έτσι ονομάζεται και «Άγιος αγίων»; Γι' αυτόν τον λόγο, μόνο σε Αυτόν έχει ειπωθεί, εφόσον χρίστηκε με τρόπο εντελώς ξεχωριστό από εκείνους που κάποτε χρίστηκαν από τον Μωυσή με γήινο και τεχνητό έλαιο: «Αγάπησας τη δικαιοσύνη και μίσησας την ανομία· για τον λόγο αυτόν σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου, με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους μετόχους σου». Αφού χρίστηκε με αυτό, λέει και ο Ίδιος εξ ιδίου προσώπου στο βιβλίο του Ησαΐα: «Πνεύμα Κυρίου είναι πάνω μου, γι' αυτό με έχρισε».

Και με τις νεάνιδες και τις τυμπανίστριες υπονόησε τις ψυχές που παλαιότερα ζούσαν με τρόπο πιο σωματικό σύμφωνα με τον νόμο του Μωυσή, ονομάζοντάς τες αφενός νεάνιδες λόγω του νεαρού και ατελούς του φρονήματός τους, και αφετέρου τυμπανίστριες επειδή αναλώνονταν στη σωματική λατρεία. 〈Από τον Ησαΐα〉. «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό με έχρισε για να ευαγγελιστώ τους φτωχούς, με απέστειλε να κηρύξω απελευθέρωση στους αιχμαλώτους και ανάβλεψη στους τυφλούς, να θεραπεύσω τους συντετριμμένους στην καρδιά, να αναγγείλω δεκτό έτος Κυρίου και ημέρα ανταποδόσεως.» Και αυτήν την προφητεία ο ίδιος ο Κύριός μας ομολογεί ότι εκπληρώθηκε στο πρόσωπό του, όταν, αφού ήρθε «στη Ναζαρέτ, όπου είχε ανατραφεί, εισήλθε κατά τη συνήθειά του την ημέρα του Σαββάτου στη συναγωγή», και καθώς σηκώθηκε του δόθηκε το βιβλίο του προφήτη Ησαΐα. Και αφού το ξετύλιξε, διάβασε τα γεγραμμένα: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό με έχρισε για να ευαγγελιστώ τους φτωχούς, με απέστειλε να κηρύξω απελευθέρωση στους αιχμαλώτους και ανάβλεψη στους τυφλούς, να αποστείλω ελεύθερους τους καταπιεσμένους, να αναγγείλω δεκτό έτος Κυρίου. Και αφού τύλιξε το βιβλίο και το έδωσε πίσω στον υπηρέτη, κάθισε· και τα μάτια όλων στη συναγωγή ήταν προσηλωμένα επάνω του. Άρχισε δε να τους λέει, ότι σήμερα εκπληρώθηκε αυτή η γραφή στα αυτιά σας».

Ο μεν λοιπόν Σωτήρας και Κύριός μας, μέσα από αυτήν τη Γραφή, φαίνεται σαφώς —με τρόπο διαφορετικό και ανώτερο από τους ιερείς του παρελθόντος, οι οποίοι χρίονταν με πιο σωματικό τρόπο— ότι έχει χριστεί όχι με παρασκευασμένο έλαιο ούτε από ανθρώπους όπως οι άλλοι, αλλά με το ένθεο Πνεύμα αυτού του ίδιου του Θεού και Πατέρα του, από τον οποίο, έχοντας μετάσχει στην αγένητη θεότητα, έχει αναγορευθεί Θεός και Κύριος από τις ιερές Γραφές. Σε συμφωνία δε με την προκείμενη προφητεία, παρουσιάζεται από τον Ματθαίο να ευαγγελίζεται στους πτωχούς, όταν «αφού είδε τα πλήθη, ανέβηκε στο όρος· και αφού κάθισε, τον πλησίασαν οι μαθητές του, και ανοίγοντας το στόμα του τους δίδασκε λέγοντας: μακάριοι οι πτωχοί τω πνεύματι, διότι δική τους είναι η βασιλεία των ουρανών». Έχει επίσης καταγραφεί ότι χάρισε την όραση σε όχι λίγους τυφλούς· διότι δεν δώριζε την όραση μόνο σε όσους είχαν χάσει τους σωματικούς τους οφθαλμούς, αλλά έγινε και σε αυτούς που προηγουμένως ήταν τυφλοί η αιτία της κατά νουν θεωρίας και της επίγνωσης του Θεού των όλων. Και σε άλλους επίσης, που ήταν δέσμιοι και είχαν απαχθεί ως αιχμάλωτοι από την αόρατη και δαιμονική δύναμη, δεμένοι με τις αλυσίδες των κακών, κήρυττε την ελευθερία και την ανακούφιση από τα δεινά που τους συνείχαν, εφόσον βέβαια και εκείνοι, πιστεύοντας στο κήρυγμα, θα προσέτρεχαν σε αυτόν ως λυτρωτή και σωτήρα και θα υπάκουαν στα παραγγέλματά του.

ΚΒʹ. ΟΤΙ ΚΑΝΕΙΣ ΑΛΛΟΣ ΑΠΟ ΑΙΩΝΟΣ, ΠΑΡΑ ΜΟΝΟ Ο ΣΩΤΗΡΑΣ ΚΑΙ ΚΥΡΙΟΣ ΜΑΣ, ΕΛΕΥΘΕΡΩΣΕ ΟΛΟΚΛΗΡΟ ΤΟ ΑΝΘΡΩΠΙΝΟ ΓΕΝΟΣ ΑΠΟ ΤΗ ΔΑΙΜΟΝΙΚΗ ΠΛΑΝΗ Εάν λοιπόν με σύνεση οι σύγχρονοί μας αποστράφηκαν την απηνή και άγρια ωμότητα, άρα κανείς από τους παλαιούς δεν ήταν σοφός, εφόσον εξευμένιζε τους πονηρούς δαίμονες με ανθρωποκτονίες. Αλλά, εξάλλου, «ακόμη και σε τυφλό», όπως λένε, είναι φανερό ότι ούτε θεοί θα μπορούσαν να είναι ούτε αγαθοί δαίμονες εκείνοι που κατά το παρελθόν λατρεύονταν ως θεοί από όλα τα έθνη, αλλά αντιθέτως έχουν απομακρυνθεί πάρα πολύ από το αγαθό. Γι' αυτό και δικαίως θα μπορούσαν να ονομαστούν θεομάχοι και ασεβείς, αφού λυμαίνονταν ολόκληρη τη ζωή, από τους οποίους κανείς από αιώνος δεν εξασφάλισε τη διαφυγή για όλους τους ανθρώπους, παρά μόνο ο Σωτήρας και Κύριός μας, ο Χριστός του Θεού, ο οποίος ευαγγελίστηκε σε όλους μαζί, Έλληνες και βαρβάρους, τη θεραπεία από την προγονική νόσο και την ελευθερία από την πικρή και παμπάλαια δουλεία. Προς αυτήν μας προτρέπει να σπεύσουμε ο λόγος της ευαγγελικής απόδειξης, φωνάζοντας με δυνατή φωνή ώστε να ακουστεί από όλους: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, επειδή με έχρισε· με απέστειλε να ευαγγελιστώ σε πτωχούς, να κηρύξω άφεση σε αιχμαλώτους και ανάβλεψη σε τυφλούς, να ιατρεύσω τους συντετριμμένους στην καρδιά». Και πάλι: «Να βγάλω από τα δεσμά τους δεσμώτες και από τον οίκο της φυλακής εκείνους που κάθονται στο σκοτάδι».

Ι΄. Γιατί ο ευαγγελιστής ονομάζει τον Ιωακείμ Ιεχονία. α΄. Αυτός ήταν διώνυμος· αλλά επειδή αποκαλείται με το όνομα Ιεχονίας από τον προφήτη Ιερεμία, μέσα από τα λόγια: «Ατιμάστηκε ο Ιεχονίας σαν σκεύος για το οποίο δεν υπάρχει καμία χρησιμότητα· διότι απορρίφθηκε αυτός και το σπέρμα του· γη, γη, άκουε τον λόγο του Κυρίου· κατάγραψε αυτόν τον άνδρα ως αποκηρυγμένο, διότι δεν πρόκειται να αναδειχθεί κανείς από το σπέρμα του που να καθίσει στον θρόνο του Δαβίδ και να άρχει πλέον στον Ιούδα»· και επειδή εξαιτίας αυτών συνέβη να υποστεί ο προαναφερθείς, μαζί με τον λαό, την αιχμαλωσία στη Βαβυλώνα, εύλογα ο θαυμάσιος ευαγγελιστής, περιγράφοντας τη γέννηση του Λυτρωτή και Σωτήρα των πάντων, μνημόνευσε και αυτόν τον ατιμασμένο που απορρίφθηκε μαζί με το σπέρμα του στη γη των Βαβυλωνίων, τον αποκηρυγμένο, τον αιχμάλωτο· διδάσκοντας ότι εκείνος που απεστάλη από τον Πατέρα για να κηρύξει στους αιχμαλώτους άφεση ήταν αυτός ο Ιησούς Χριστός, του οποίου τη βίβλο συγγράφει, στον οποίο αναφέρεται το λόγιο που ειπώθηκε από τον προφήτη: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό με έχρισε, με απέστειλε για να ευαγγελιστώ στους πτωχούς, να κηρύξω στους αιχμαλώτους άφεση»· για τον οποίο και σε άλλο σημείο λέει ο ίδιος προφήτης: «Αυτός θα οικοδομήσει την πόλη μου και θα επαναφέρει την αιχμαλωσία του λαού μου». β΄.

Εάν δε λέγει ο προφήτης προς τη γη για τον Ιεχονία: «Γράψε αυτόν τον άνδρα ως αποκηρυγμένο, διότι δεν πρόκειται να αναδειχθεί από το σπέρμα του κανένας που να καθίσει στον θρόνο του Δαβίδ και να άρχει πλέον στον Ιούδα», αυτό δεν αναιρεί βεβαίως το γεγονός ότι θα υπάρξει σπέρμα του, αλλά το ότι κάποιος από το σπέρμα του θα βασιλεύσει στο έθνος των Ιουδαίων· πράγμα που αποδείχθηκε αληθινό. Λέει λοιπόν: «Ατιμάστηκε ο Ιεχονίας ως σκεύος το οποίο δεν είναι χρήσιμο, διότι απορρίφθηκε αυτός και το σπέρμα του σε γη που δεν γνώριζε», προφητεύοντας ολοφάνερα τη γη της Βαβυλώνας. Πλην όμως εκείνος που ήλθε να κηρύξει άφεση στους αιχμαλώτους και έχοντας αποσταλεί για να λύσει τις αλυσίδες των αμαρτιών και τα δεσμά των ψυχών που βρίσκονταν από παλιά δεμένες υπό την εξουσία του θανάτου, ήλθε για τη σωτηρία όλων αυτών. Γι' αυτό λέει ο Δαβίδ προφητεύοντας για αυτόν: «Απέστειλε τον λόγο του, και τους θεράπευσε από τις φθορές τους· ας δοξολογούν τον Κύριο για τα ελέη του και για τα θαυμάσιά του προς τους γιους των ανθρώπων· διότι συνέτριψε χάλκινες πύλες και έσπασε σιδερένιους μοχλούς· και τους προστάτευσε από την οδό της ανομίας τους· ταπεινώθηκαν, και τους έβγαλε από το σκοτάδι και τη σκιά του θανάτου, και διέρρηξε τα δεσμά τους». Διότι αυτά λέγονται για την απολύτρωση από τον θάνατο που πραγματοποιήθηκε δια του Χριστού, όπως συμφωνεί και το λόγιο που αναφέρει: «Ο θάνατος κατέπιε, έχοντας υπερισχύσει». Και πάλι: «Αφαίρεσε ο Θεός κάθε δάκρυ από κάθε πρόσωπο».

ΙΓ΄. Αυτό κηρύχθηκε βέβαια από τους προφήτες, όπως στο χωρίο: «Πνεύμα Κυρίου επ’ εμέ»· και, «Θα αναπαυθούν επάνω του επτά Πνεύματα»· και, «Κατέβηκε Πνεύμα Κυρίου, και τους οδήγησε»· και το Πνεύμα επιστήμης που γέμισε τον Βεσελεήλ, τον αρχιτέκτονα της σκηνής· και το Πνεύμα που παροξύνεται· και το Πνεύμα που ανέλαβε τον Ηλία με άρμα, και το οποίο ζητήθηκε εις διπλούν από τον Ελισσαίο· και με το αγαθό και ηγεμονικό πνεύμα από το οποίο ο Δαβίδ καθοδηγούνταν και στηριζόταν.

Σε αυτήν την κτίση, ήλιος μεν είναι ο καθαρός βίος, άστρα δε οι αρετές, αέρας δε η διαφανής πολιτεία, θάλασσα δε είναι το βάθος του πλούτου της σοφίας και της γνώσεως, χλόη δε και βλαστήματα η αγαθή διδασκαλία και τα θεία διδάγματα, τα οποία νέμεται ο λαός της νομής, δηλαδή το ποίμνιο του Θεού, δένδρα δε καρποφόρα είναι η εργασία των εντολών. Σε αυτήν κτίζεται και ο αληθινός άνθρωπος, ο οποίος δημιουργήθηκε κατ’ εικόνα και καθ’ ομοίωσιν του Θεού. Βλέπεις ποιου κόσμου γίνεται αρχή Αυτή η ημέρα, την οποία εποίησε ο Κύριος, για την οποία λέγει ο προφήτης ότι δεν είναι ούτε ημέρα όμοια με τις άλλες ημέρες ούτε νύχτα όμοια με τις άλλες νύκτες. Και δεν έχει διακηρύξει ακόμη ο λόγος το εξαίρετο της παρούσης χάριτος. Αυτή έλυσε την ωδίνα του θανάτου, αυτή έφερε στο φως τον πρωτότοκο των νεκρών, σε αυτήν συνετρίβησαν οι σιδηρές πύλες του θανάτου, σε αυτήν συνεθλάσθησαν οι χάλκινοι μοχλοί του άδου. Τώρα ανοίγεται το δεσμωτήριο του θανάτου, τώρα κηρύσσεται στους αιχμαλώτους η άφεσις, τώρα χαρίζεται στους τυφλούς η ανάβλεψις, τώρα επισκέπτεται αυτούς που κάθονται στο σκότος και στην σκιά του θανάτου η εξ ύψους ανατολή.

Δ΄. Περί των θαυμάτων τα οποία επρόκειτο να επιτελέσει ο Κύριος μετά την ενανθρώπισή του. Ιερεμίας: «Ιδού, σε έθεσα ως διαθήκη του γένους, και ως φως των εθνών, για να ανορθώσεις τη γη, και να λάβεις έρημη κληρονομιά, λέγοντας σε αυτούς που βρίσκονται στα δεσμά: Εξέλθετε· και σε αυτούς που βρίσκονται στο σκοτάδι: Φανερωθείτε». Και ότι δεν ομιλεί περί απλού ανθρώπου, το αποδεικνύει ο ίδιος που είπε: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανείς άλλος δεν πρόκειται να συγκριθεί μαζί του». Ησαΐας: «Δυναμώστε, χέρια χαλαρωμένα και γόνατα παραλυμένα· λάβετε θάρρος, οι λιγόψυχοι στη διάνοια· δυναμώστε, μη φοβάστε. Ιδού ο Θεός μας, ιδού ο Κύριος έρχεται με δύναμη». Και πάλι: «Τότε θα ανοιχθούν τα μάτια των τυφλών, και τα αυτιά των κωφών θα ακούσουν· τότε ο χωλός θα πηδήξει σαν ελάφι, και καθαρή θα γίνει η γλώσσα των βραδύγλωσσων». Και πάλι: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε· με απέστειλε να κηρύξω το Ευαγγέλιο στους πτωχούς, να διαλαλήσω στους αιχμαλώτους απελευθέρωση και στους τυφλούς ανάβλεψη».

ΚΒʹ. Περί του Αγίου Πνεύματος. Ο Ησαΐας: «Και τώρα ο Κύριος απέστειλε εμένα, και το Πνεύμα του.» Από την Έξοδο: «Και είπε στον Μωυσή: Ανέβασέ μου εβδομήντα πρεσβυτέρους, και θα λάβω από το Πνεύμα που είναι επάνω σου, και θα το εκχέω σε αυτούς, και θα σε συνδράμω.» Ο Δαβίδ: «Καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ, και Πνεύμα ευθές εγκαίνισε στα έγκατά μου, και το Πνεύμα σου το Άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα, και με Πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με.» Και πάλι: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου;» Ο Ιώβ: «Πνεύμα θείο είναι αυτό που με δημιούργησε.» Και πάλι: «Υπάρχει πνεύμα στους θνητούς, και η πνοή του Παντοκράτορα είναι αυτή που με διδάσκει.» Και πάλι: «Ζει ο Κύριος, ο οποίος έτσι με έκρινε, και ο Παντοκράτορας, ο οποίος πίκρανε την ψυχή μου. Θείο δε Πνεύμα είναι αυτό που παραμένει στα ρουθούνια μου.» Ο Ζαχαρίας: «Εγώ είμαι ανάμεσά σας, και το Πνεύμα μου στέκεται στο μέσο σας.» Ο Σολομών: «Το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη.» Ο Ησαΐας: «Παρόξυναν το Άγιο Πνεύμα, και στράφηκε εναντίον τους με έχθρα. — Ο οίκος του Ιακώβ παρόξυνε το Πνεύμα του Κυρίου.» Ο Ιωήλ: «Και θα συμβεί κατά τις έσχατες ημέρες, θα εκχέω από το Πνεύμα μου σε κάθε σάρκα», δηλαδή σε αυτήν που πιστεύει, «και στους γιους σας, και στις θυγατέρες σας», και τα εξής. Ο Ησαΐας: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, για τον λόγο αυτό με έχρισε», και, «Θα αναπαυθούν επάνω του επτά πνεύματα.» Και, «Κατέβηκε το Πνεύμα του Κυρίου και τους οδήγησε.»

Θα μπορούσες δε να δεις και τον μέγα στη θεολογία Γρηγόριο να αποδεικνύει ότι το ίδιο το Άγιο Πνεύμα είναι αυτά τα επτά πνεύματα, όπως άλλωστε και στον λόγο του «Εις την αγίαν Πεντηκοστήν» μας το παρουσίασε, λέγοντας: «Αυτό το Άγιο Πνεύμα κηρύχθηκε μεν από τους προφήτες, όπως στο “πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, για τον λόγο αυτό με έχρισε”, και “θα αναπαυθούν επάνω του επτά πνεύματα”». Και λίγο πιο πάνω, λέγοντας για το Άγιο Πνεύμα, «υπήρχε μεν ανέκαθεν και υπάρχει και θα υπάρχει», έπειτα μετά από λίγο λέει: «πνεύμα σοφίας, συνέσεως, γνώσεως, ευσέβειας, βουλής, ισχύος, φόβου, αυτών δηλαδή που έχουν απαριθμηθεί». Επομένως, λέει και αυτός ότι αυτά και τα παρόμοια είναι το Άγιο Πνεύμα. Αλλά και πάλι πιο πάνω, αφού μνημόνευσε αυτά τα επτά πνεύματα, έπειτα προσθέτει: «διότι ο Ησαΐας συνηθίζει να ονομάζει τις ενέργειες του Πνεύματος, πνεύματα». Επομένως, είναι το ίδιο πράγμα το να λέμε η σοφία και η δύναμη του Πνεύματος και πνεύμα σοφίας και δυνάμεως.

Αυτό το αποδεικνύει σαφώς και εκείνος που μιλά μέσω του προφήτη λέγοντας: «Εγώ με τα χέρια μου θεμελίωσα τη γη και άπλωσα τον ουρανό, και τώρα ο Κύριος έστειλε εμένα και το Πνεύμα του», καθώς και ο Χριστός, πάλι αλλού μέσω του ίδιου προφήτη, λέγοντας: «Πνεύμα Κυρίου είναι πάνω μου, γι' αυτό με έχρισε, για να φέρω το χαρμόσυνο άγγελμα στους φτωχούς με απέστειλε». Επομένως, το Άγιο Πνεύμα όχι μόνο αποστέλλεται, αλλά και αποστέλλει τον Υιό που αποστέλλεται από τον Πατέρα, γεγονός από το οποίο αποδεικνύεται ότι είναι συμφυές, ομοσθενές, συνεργό και ομότιμο με τον Πατέρα και τον Υιό. Με την ευδοκία λοιπόν του Πατέρα και τη συνέργεια του Αγίου Πνεύματος, λόγω ενός ανέκφραστου πελάγους φιλανθρωπίας, ο Μονογενής του Θεού, αφού έκλινε τους ουρανούς και κατέβηκε από ψηλά, εμφανίστηκε στη γη όπως εμείς και συναναστράφηκε μαζί μας. Έπραξε και δίδαξε πράγματα θαυμαστά, μεγάλα, υψηλά και αληθινά θεοπρεπή, τα οποία είναι θεουργά και σωτήρια για όσους τον υπακούν.

Πήγε, λοιπόν, και νίφτηκε, και ήρθε βλέποντας. Αλλά και μετά την ανάσταση της νεκρής κόρης του αρχισυνάγωγου Ιαείρου, όπως θα ακούσουμε σήμερα από το Ευαγγέλιο του Ματθαίου, καθώς περνούσε ο Ιησούς, τον ακολούθησαν δύο τυφλοί κράζοντας και λέγοντας: «Ελέησέ μας, υιέ του Δαβίδ». Εκείνος δε, αφού εισήλθε μαζί τους στην οικία και άγγιξε τα μάτια τους, λέγοντάς τους, «Σύμφωνα με την πίστη σας ας γίνει σε εσάς», τους θεράπευσε. Χωρίς, λοιπόν, αυτούς που δεν περιλήφθηκαν στον αριθμό, έξι είναι οι καταμετρημένοι· και νομίζω ότι κανένας από τους τυφλούς που βρίσκονταν τότε στην Ιουδαία ή και στις γειτονικές περιοχές δεν απέμεινε χωρίς να φωτιστεί. Γι' αυτό και ο Ησαΐας, ομιλώντας εκ προσώπου του Χριστού, προείπε ότι απεστάλη από τον Πατέρα και το Πνεύμα Του «για να κηρύξει στους αιχμαλώτους άφεση και στους τυφλούς ανάβλεψη».

Πώς όμως δεν είπε ο προφήτης ότι στάλθηκε για να δώσει στους τυφλούς ανάβλεψη, πράγμα που πράγματι συνέβη, αλλά ότι στάλθηκε να κηρύξει στους τυφλούς ανάβλεψη; Επειδή ο Κύριος δεν ήλθε στη γη πρωτίστως για να ανοίξει τα σωματικά μάτια, αλλά της ψυχής, τα οποία αποκτούν την ανάβλεψη μέσω του ευαγγελικού κηρύγματος. Εύλογα, λοιπόν, η προφητεία αναφέρει ότι ο Κύριος θα κηρύξει ανάβλεψη στους τυφλούς.

Κεφάλαιο πα'. Προφητεία για την παρουσία του Χριστού και το ευαγγελικό κήρυγμα και την επερχόμενη χαρά στη Σιών για τη σύναξη των εθνών, με τα οποία ο Θεός συνάπτει αιώνια διαθήκη. Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό με έχρισε για να φέρω το χαρμόσυνο άγγελμα στους φτωχούς ... να κηρύξω στους αιχμαλώτους απελευθέρωση και στους τυφλούς ανάβλεψη, να αναγγείλω το δεκτό έτος του Κυρίου και την ημέρα της ανταποδόσεως, ... να δοθεί σε όσους πενθούν στη Σιών δόξα αντί για στάχτη, έλαιο ευφροσύνης σε όσους πενθούν, ένδυμα δόξας αντί για πνεύμα ακηδίας· ... ... και θα ανακαινίσουν έρημες πόλεις, που ήταν ερειπωμένες για γενιές. Και θα έρθουν αλλογενείς για να ποιμάνουν τα πρόβατά σου, και αλλόφυλοι ως γεωργοί και αμπελουργοί· εσείς όμως θα ονομαστείτε ιερείς του Κυρίου και λειτουργοί του Θεού, θα τραφείτε από τη δύναμη των εθνών, και με τα πλούτη τους θα θαυμαστείτε. Έτσι, για δεύτερη φορά θα κληρονομήσουν τη γη, και αιώνια ευφροσύνη θα βρίσκεται πάνω από το κεφάλι τους· διότι εγώ είμαι ο Κύριος που αγαπώ τη δικαιοσύνη και μισώ τις αρπαγές που προέρχονται από την αδικία· και θα δώσω τον κόπο τους στους δικαίους ... και θα γίνει γνωστό ανάμεσα στα έθνη το σπέρμα τους, και οι απόγονοί τους ... και με ευφροσύνη θα ευφρανθούν εν Κυρίω.

Μέσα από αυτές τις πιο αδρές ονομασίες φανερώνει την ενέργειά του, με την οποία ανόρθωσε την οικουμένη, με την οποία έλυσε τον πόλεμο και έστησε το τρόπαιο. Διότι, πράγματι, ήταν ένας πόλεμος σκληρός, ο πιο πικρός από όλους τους πολέμους, όχι επειδή πολεμούσαν βάρβαροι, αλλά επειδή επιβουλεύονταν οι δαίμονες και διέφθειραν ολόκληρη την οικουμένη. Γι' αυτό ακριβώς και ο Ησαΐας έλεγε: «Και θα μοιράσει τα λάφυρα των ισχυρών»· και πάλι: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου· γι' αυτό με έχρισε, με απέστειλε για να φέρω το χαρμόσυνο μήνυμα στους φτωχούς, να κηρύξω άφεση στους αιχμαλώτους». Γι' αυτό ακριβώς και ο Παύλος, προτάσσοντας παντού στις επιστολές του, έλεγε: «Χάρις σε σας και ειρήνη από τον Θεό τον Πατέρα μας». Και πάλι: «Διότι αυτός είναι η ειρήνη μας, ο οποίος έκανε και τα δύο ένα». Για να μη νομίσεις όμως, ακούγοντας το «Ζώσου τη ρομφαία σου», ότι πρόκειται για αισθητή μάχαιρα, άκουσε τα εξής. Διότι, αφού είπε «Ζώσου τη μάχαιρά σου», πρόσθεσε, «Με την ωραιότητά σου, και με το κάλλος σου»· αυτή είναι η μάχαιρα: η ωραιότητά του και το κάλλος του, και η δόξα, και το αξίωμα, και η μεγαλωσύνη, και η μεγαλοπρέπεια. Διότι εκείνη η θεία ουσία δεν έχει ανάγκη από τίποτα για να κατορθώσει τα προκείμενα· επειδή είναι ανενδεής. Παρακαλεί, λοιπόν, ο προφήτης, εξάγοντάς τον σε πόλεμο υπέρ της οικουμένης. Έπειτα, από τα υψηλά νοήματα, κατεβάζει και πάλι τον λόγο στα πιο αδρά.

ΣΤΟΝ ΡΚΕ΄ ΨΑΛΜΟ. Όταν ο Κύριος επέστρεψε την αιχμαλωσία της Σιών, γίναμε σαν να είχαμε παρηγορηθεί. Κάποιος άλλος ερμηνευτής λέει: Όταν επιστρέψει ο Κύριος την αιχμαλωσία, θα είμαστε παρηγορημένοι. α΄. Η λέξη αιχμαλωσία είναι μεν απλή κατά την προφορά, αλλά έχει πολλές έννοιες. Διότι υπάρχει και καλή αιχμαλωσία, όπως όταν λέει ο Παύλος: «Αιχμαλωτίζοντας κάθε νόημα στον Χριστό»· υπάρχει και κακή, όπως όταν λέει: «Αιχμαλωτίζοντας γυναικάρια φορτωμένα με αμαρτίες». Υπάρχει η νοητή, για την οποία λέει: «Να κηρύξω άφεση στους αιχμαλώτους». Υπάρχει και η αισθητή, αυτή από τους εχθρούς. Πιο σκληρή όμως είναι η πρώτη. Διότι εκείνοι που συλλαμβάνουν κάποιους με τον νόμο του πολέμου, πολλές φορές σπλαχνίζονται αυτούς που έχουν συλλάβει· και αν τους διατάξουν να κουβαλούν νερό, να κόβουν ξύλα, και τους κάνουν ιπποκόμους, σε τίποτα δεν έβλαψαν την ψυχή τους. Εκείνος όμως που πιάνεται αιχμάλωτος από την αμαρτία, αποκτά μια άσπλαχνη και βάρβαρη δέσποινα, η οποία τον καταβιβάζει στα πιο ατιμωτικά έργα. Διότι αυτή η τυραννία δεν γνωρίζει να λυπάται ούτε να ελεεί. Άκουσε, λοιπόν, πώς, όταν έπιασε αιχμάλωτο τον άθλιο και ταλαίπωρο Ιούδα, δεν τον σπλαχνίστηκε, αλλά τον έκανε ιερόσυλο, προδότη, και αφού διέπραξε την αμαρτία, τον οδήγησε στο θέατρο των Ιουδαίων και αποκάλυψε το σφάλμα του, και ούτε έτσι τον άφησε να καρπωθεί το κέρδος από τη μετάνοια, αλλά τον άρπαξε πριν προφτάσει να μετανοήσει, οδηγώντας τον στην αγχόνη.

Για ποιον λόγο, λοιπόν, όρισαν οι πατέρες να μυσταγωγείσθε κατά την περίοδο αυτή, φρονώ ότι σας το παρουσιάσαμε επαρκώς με όσα έχουν ήδη λεχθεί. Επιθυμώ, όμως, να σας εξοφλήσω και ένα άλλο χρέος, εάν δεν έχετε κουραστεί να ακούτε, και να σας εξηγήσω για ποιον λόγο σας στέλνουμε από εδώ γυμνούς και ανυπόδητους προς τις φωνές των εξορκιστών. Διότι και εδώ πάλι θα φανεί η ίδια αιτία: ότι ο βασιλιάς, αφού νίκησε στον πόλεμο, πήρε αιχμαλώτους. Αυτή είναι, λοιπόν, η εμφάνιση των αιχμαλώτων. Άκουσε τι λέει ο Θεός προς τους Ιουδαίους: «Όπως περπάτησε ο δούλος μου Ησαΐας γυμνός και ανυπόδητος, έτσι θα πορευθούν και οι υιοί του Ισραήλ στην αιχμαλωσία, γυμνοί και ανυπόδητοι». Θέλοντας, επομένως, να σου υπενθυμίσει την προηγούμενη τυραννία του διαβόλου, μέσω αυτού του σχήματος σε παραπέμπει στη μνήμη της παλαιάς δυσγένειας. Για τον λόγο αυτόν δεν στέκεστε μόνο γυμνοί και ανυπόδητοι, αλλά έχετε και τα χέρια ύπτια, ώστε να ομολογείτε τη μετέπειτα δεσποτεία του Θεού, στην οποία τώρα προσέρχεσθε. Σκύλα είστε και λάφυρα όλοι εσείς· και αυτά τα σκύλα τα μνημονεύει από πολύ παλιά ο Ησαΐας, προαναγγέλλοντας πριν από την έκβαση των πραγμάτων με τα εξής λόγια: «Αυτός θα μοιράσει τα σκύλα του ισχυρού». Και πάλι: «Ήλθε να κηρύξει στους αιχμαλώτους την απελευθέρωση». Ο δε Δαβίδ, συμφωνώντας μαζί του, προφητεύοντας αυτήν την αιχμαλωσία έλεγε: «Ανέβηκες στα ύψη, αιχμαλώτισες αιχμαλωσία».

Διότι ο Χριστός είναι ο Υιός του ζώντος Θεού, τον οποίο έχρισε ο Πατέρας με το Άγιο Πνεύμα, όπως λέει ο θείος Δαβίδ: «Γι' αυτό σε έχρισε ο Θεός, ο Θεός σου, με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους μετόχους σου», και ο Ησαΐας εκ προσώπου του Κυρίου: «Πνεύμα άγιο είναι πάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε». Την επίκληση εξάλλου, διδάσκοντας ο Κύριος στους δικούς του μαθητές, έλεγε: «Βαπτίζοντάς τους στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Επειδή, δηλαδή, ο Θεός μάς δημιούργησε για την αφθαρσία, αλλά όταν παραβήκαμε τη σωτήρια εντολή του μάς καταδίκασε στη φθορά του θανάτου, ώστε να μην είναι αθάνατο το κακό, συγκαταβαίνοντας στους δούλους του ως εύσπλαχνος και γινόμενος όμοιος με εμάς, μας λύτρωσε από τη φθορά δια του δικού του πάθους. Ανέβλυσε για εμάς από την αγία και άχραντη πλευρά του πηγή αφέσεως: νερό αφενός για την αναγέννηση και την έκπλυση τόσο της αμαρτίας όσο και της φθοράς, και αίμα αφετέρου ως ποτό πρόξενο της αιώνιας ζωής, και μας έδωσε την εντολή να αναγεννώμαστε δι' ύδατος και πνεύματος, καθώς το πνεύμα επιφοιτά στο νερό μέσω της δεήσεως και της επικλήσεως.

Αλλά αυτά μεν είναι τα λόγια των αποστόλων, αφήνοντας κατά μέρος όσα έχουν αποσιωπηθεί για το Άγιο Πνεύμα· ποια είναι όμως τα λόγια των προφητών; Διότι από αυτούς ο μεν Δαβίδ λέει: «με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί, και με το Πνεύμα του στόματός Του όλη η δύναμή τους»· «καρδιά καθαρή κτίσε μέσα μου, Θεέ μου, και πνεύμα ευθύ εγκαινίασε στα σπλάχνα μου· μη με απορρίψεις από το πρόσωπό Σου, και το Πνεύμα Σου το Άγιο μην το αφαιρέσεις από εμένα· δώσε μου πίσω την αγαλλίαση της σωτηρίας Σου, και με Πνεύμα ηγεμονικό στήριξέ με»· «θα εξαποστείλεις το Πνεύμα Σου και θα δημιουργηθούν, και θα ανακαινίσεις το πρόσωπο της γης»· «πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα Σου, και από το πρόσωπό Σου πού να φύγω;» και «το Πνεύμα Σου το αγαθό θα με οδηγήσει σε γη ευθεία». Ο δε Ησαΐας: «Ιδού ο δούλος μου τον οποίο διάλεξα, ο αγαπητός μου, στον οποίο ευδόκησε η ψυχή μου, θα θέσω το Πνεύμα μου επάνω του». «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, για το οποίο με έχρισε, για να ευαγγελιστώ σε φτωχούς με απέστειλε»· «κατέβηκε Πνεύμα από τον Κύριο και τους οδήγησε»· «αυτά λέει ο Κύριος: πήρατε απόφαση, και όχι μέσω εμού, και κάνατε συνθήκες, και όχι μέσω του Πνεύματός μου· και αυτοί απείθησαν, και παρόξυναν το Πνεύμα το Άγιο· και Εκείνο στράφηκε εναντίον τους ως εχθρός».

Και πάλι, από κοινού, ο μεν Πατέρας, σχετικά με το ότι το θείο είναι τρισυπόστατο, λέει: «ας δημιουργήσουμε τον άνθρωπο κατ' εικόνα μας και καθ' ομοίωσιν»· και «ελάτε, αφού κατεβούμε, να συγχύσουμε τις γλώσσες τους»· και «άκουε, Ισραήλ, ο Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας». Ο δε Υιός λέει: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, για το οποίο με έχρισε»· και «ο Παράκλητος τον οποίο εγώ θα στείλω σε εσάς από τον Πατέρα»· και «πορευθείτε και μαθητεύστε όλα τα έθνη, βαπτίζοντάς τα στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος». Το Άγιο Πνεύμα, όμως, λέει μέσω του Παύλου: «υπάρχουν διαιρέσεις χαρισμάτων, αλλά το ίδιο Πνεύμα»· και «διαιρέσεις διακονιών υπάρχουν, αλλά ο ίδιος Κύριος»· και «διαιρέσεις ενεργημάτων υπάρχουν, αλλά ο ίδιος Θεός, που ενεργεί τα πάντα σε όλους»· και «η χάρη του Κυρίου μας Ιησού Χριστού, και η αγάπη του Θεού και Πατρός, και η κοινωνία του Αγίου Πνεύματος ας είναι με όλους σας»· και επιπλέον αυτών, «ο δε Κύριος», δηλαδή το Πνεύμα, «ας κατευθύνει τις καρδιές σας στην αγάπη του Θεού», δηλαδή του Πατέρα, «και στην υπομονή του Χριστού», δηλαδή του Υιού.

ε΄. Ψαλμός ργ΄: Και θα εξαποστείλεις το Πνεύμα σου, και θα κτισθούν. στ΄. Και ο Ησαΐας: Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό με έχρισε· με απέστειλε να κηρύξω το ευαγγέλιο στους φτωχούς, να θεραπεύσω τους συντριμμένους στην καρδιά, να κηρύξω άφεση στους αιχμαλώτους και ανάβλεψη στους τυφλούς.

Δώσατε μια τέτοια αιτιολογία για ποιον λόγο το Άγιο Πνεύμα λέγεται Πνεύμα του Χριστού από την αιωνιότητα. Λέμε λοιπόν πρώτα: Ποια Γραφή ονόμασε το Άγιο Πνεύμα Πνεύμα του Χριστού από την αιωνιότητα; Διότι γνωρίζουμε ότι η Θεία Γραφή το ονομάζει μεν Πνεύμα Χριστού, αλλά όχι με την προσθήκη που εσείς αναφέρατε: Πνεύμα του Χριστού από την αιωνιότητα. Επειδή ούτε ο Χριστός, ως Χριστός, είναι συνάναρχος με τον Πατέρα και το Πνεύμα, παρά μόνο ως προς τη θεότητα. Και από τη μία το Πνεύμα είναι προαιώνιο, από την άλλη όμως το χρίσμα είναι πρόσφατο, όπως ακριβώς και ο Χριστός, εφαρμόζοντας στον εαυτό του τα λόγια του Ησαΐα, είπε: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό τον λόγο με έχρισε». Ας δεχτούμε όμως, για χάρη σας, και αυτό, το να ονομάζεται δηλαδή Πνεύμα Χριστού από την αιωνιότητα. Πλην όμως, κι αν ειπωθεί αυτό έτσι, μπορεί να ειπωθεί με τον ίδιο τρόπο που κάποιος νοείται ως προαιώνιος βασιλιάς, χωρίς ακόμη να έχουν παραχθεί αυτοί που κυβερνώνται, και προαιώνιος δημιουργός, χωρίς να έχουν ακόμη γίνει τα δημιουργήματα, και ευεργέτης, χωρίς να υπάρχουν ακόμη οι ευεργετούμενοι. Έτσι θα μπορούσε να λέγεται και Πνεύμα του Χριστού προαιωνίως, εξαιτίας της αρχαίας και προαιώνιας βουλής για την ένσαρκη οικονομία, σύμφωνα με την οποία ο Εμμανουήλ εχρίσθη με το Πνεύμα.

Θα καταφύγουν λοιπόν πολλά έθνη, λέει η προφητική ρήση, στον Κύριο. Πότε θα γίνουν αυτά; Είναι φανερό, όταν έφτασε ο καιρός της θεοφάνειας, και εκείνοι που έχουν καταφύγει κράζουν: Κύριε, έγινες καταφυγή μας από γενιά σε γενιά. Αυτοί, έχοντας κληθεί ως λαός του Κυρίου, κατασκηνώνουν στη Σιών, δηλαδή βεβαίως στην Εκκλησία· η οποία και προστάζεται να τέρπεται και να ευφραίνεται, βλέποντας το πλήθος των παιδιών της που ξεπερνά κάθε αριθμό. Σε ακολουθία με αυτά, και ένας άλλος από τους αγίους θα αναφωνήσει εκ προσώπου του Σωτήρα: Με απέστειλε για να κηρύξω το Ευαγγέλιο στους φτωχούς. Γίνεται δε πιστευτό από εμάς και κηρύσσεται, ότι ο Υιός του Θεού και Θεός αποστέλλεται από τον Πατέρα οικονομικώς, κατά την ανθρώπινη φύση· διότι πρώτα αυτόν γνωρίζει ο αποστολικός λόγος ως απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, ο οποίος απεστάλη στα απολωλότα πρόβατα του οίκου Ισραήλ. Αλλά επειδή δεν αναγνώρισαν ούτε δέχτηκαν τον απεσταλμένο λυτρωτή και ευεργέτη, για τον λόγο αυτόν οι μαθητές αποστέλλονται στα έθνη· και από εκεί το φως της θεογνωσίας επιλάμπει στον κόσμο, και απαλλαχθήκαμε από την υποδούλωση στα στοιχεία του κόσμου, και λυτρωθήκαμε από κάθε δαιμονική ενέργεια.

Και δεν είναι πλέον καινοφανές το ότι ο αυτοκράτορας αποδεικνύεται σε όλα όμοιος με τον Δαβίδ, αλλά και το ότι αναγνωρίζεται ως σύμμορφος και συμμέτοχος σε ορισμένα πράγματα βεβαίως με τον ίδιο τον Χριστό. Ο Χριστός λέει ότι απεστάλη για να ευαγγελιστεί τους φτωχούς, να θεραπεύσει τους συντετριμμένους, να κηρύξει απελευθέρωση στους αιχμαλώτους και ανάβλεψη στους τυφλούς. Έτσι και αυτός, ενεργώντας χριστομίμητα, συμπεριφέρεται κατάλληλα σε όλους κάνοντας τα ίδια, γινόμενος πόδι για τον χωλό, οφθαλμός για εκείνον που δεν έχει, ιατρός για τους ασθενείς, παρήγορος για τους ενδεείς, και σε κάθε άλλον ό,τι του λείπει από τη φυσική αρτιότητα, αν είναι δυνατόν, το αποκαθιστά, ειδάλλως, το αναπληρώνει μέσω της ευεργεσίας. Και για τους δύο είναι κοινό το να παλέψουν με τον φθόνο και να υποστούν εξαιτίας αυτού δεινά. Και ο μεν, όντας εκ φύσεως Κύριος των κυρίων και Βασιλεύς των βασιλευόντων, αν και ορώμενος, εντούτοις ανέχθηκε να πάθει και λέγεται ότι εισήλθε στη δόξα Του, ο δε, περιεζώσθη το ρωμαϊκό κράτος. Είναι δε απολύτως σαφές σε όλους ότι, επειδή ο ένθεος αυτοκράτοράς μας ζητεί να ενωθεί μέσω της αρετής με τον Χριστό, αφενός επιλέγει την απέριττη και λιτή τράπεζα, αφετέρου διάγοντας άυπνες νύχτες εγκαρτερεί στην προσευχή και τη μελέτη των θείων λογίων, ώστε να μπορεί να ψάλλει μαζί με τον Δαβίδ: «λύχνος στους πόδες μου είναι ο νόμος σου, και φως στις τρίβους μου» και «οι συμβουλές μου είναι τα λόγιά σου».

Διότι, όπως φαίνεται, οι Χριστιανοί που δεν συνελήφθησαν από τους διώκτες έδιναν τα αναγκαία σε εκείνους που κρατούνταν στη φυλακή και τους ανακούφιζαν· της οποίας ανακούφισης την ανταμοιβή θα τους την αποδώσουν πολλαπλάσια, εάν θλίβοντας πολλαπλασίως τον εαυτό τους λυτρωθούν από την πικρή σκλαβιά του διαβόλου, την οποία υπέστησαν εξαιτίας της άρνησης, ενθυμούμενοι το ρητό του προφήτη Ησαΐα, που έχει ειπωθεί ως εκ προσώπου του Κυρίου: «Πνεύμα Κυρίου είναι πάνω μου, το οποίο με έχρισε και με έστειλε να φέρω χαρμόσυνα μηνύματα στους φτωχούς, να κηρύξω λύτρωση στους αιχμαλώτους, ανάβλεψη στους τυφλούς, να αφήσω ελεύθερους τους καταπιεσμένους και να διακηρύξω ότι ήλθε καιρός δεκτός από τον Θεό και ημέρα λύτρωσης». Βλέπε και τον 4ο κανόνα της εν Αγκύρα Συνόδου.

Συνεπώς, ολόκληρο το όραμα δίδαξε στον προφήτη την οικονομία του Σωτήρος. Και το ότι είδε το όραμα «στο μέσο της αιχμαλωσίας», σημαίνει ότι αυτός που έρχεται για να λύσει την αιχμαλωσία των ανθρώπων, ήλθε ανάμεσά τους και σύμφωνα με τα λόγια του προφήτου, για να «κηρύξει στους αιχμαλώτους άφεση». Ακόμη και ο χρόνος της αιχμαλωσίας, κατά τον οποίο ο προφήτης είδε αυτά, αποτελεί εικόνα των καιρών του Σωτήρος, κατά τους οποίους επιδήμησε, ενώ οι άνθρωποι βρίσκονταν ακόμη σε δουλεία. Διότι, από τη μία «ήταν το πέμπτο έτος», και από την άλλη ο Κύριος, αφού ήλθε ανάμεσα στους ανθρώπους που περιπλανιόνταν μακριά από την πατρίδα τους επί πέντε χιλιάδες πεντακόσια πέντε χρόνια και ήταν δούλοι της κακίας, τους ελευθέρωσε και τους έδωσε την αρχαία τους πόλη. Ώστε, η μεν αιχμαλωσία των Εβραίων να είναι εικόνα της κοινής αιχμαλωσίας των ανθρώπων, ο δε χρόνος εικόνα του χρόνου· ενώ το όραμα που φανερώθηκε, είναι εικόνα του Σωτήρος και της πρόνοιάς Του για τους ανθρώπους. Το «επί του ποταμού» πάλι, σημαίνει ότι μέσω του ύδατος βρήκαμε την ελευθερία. Και το «άνοιξαν οι ουρανοί», σημαίνει ότι οι επουράνιοι θα κοινωνήσουν με τους ανθρώπους και οι άνθρωποι θα κληρονομήσουν την άνω Ιερουσαλήμ. Διότι Αυτός που έρχεται θα εγκαινιάσει μέσω του εαυτού Του τις οδούς, και αυτήν από τους αγγέλους προς εμάς, και εκείνην από εμάς προς αυτούς: την πρώτη κατερχόμενος μέσω της σάρκας, και τη δεύτερη ανερχόμενος και πάλι εν δόξη μαζί με την προσληφθείσα σάρκα. Γι' αυτό τον λόγο «άνοιξαν οι ουρανοί» στις εικόνες της έλευσης του Σωτήρος.

Διότι, για εκείνα των οποίων η ύπαρξη είναι υπερούσια, ο τρόπος της μεταξύ τους σχέσης είναι επίσης ανέκφραστος και ακατάληπτος. Έτσι λοιπόν, επειδή το θείο Πνεύμα είναι υπερηνωμένο με τον Υιό και Λόγο, δεν παρέμεινε λιγότερο υπερηνωμένο μαζί Του και μετά την υπερφυή και ασύλληπτη σάρκωση του Λόγου, και δεν υπάρχει χρόνος ή τόπος ή τρόπος που ο Χριστός να νοείται χωρίς το Πνεύμα· επειδή ακριβώς αυτό το ίδιο, τόσο το όνομα όσο και το πράγμα «Χριστός», εισάγει άμεσα στην αντίληψή μας το Πνεύμα· διότι αυτό είναι το χρίσμα. Για το οποίο, στον μεν Ησαΐα αναφέρει: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό με έχρισε, με απέστειλε να κηρύξω το Ευαγγέλιο στους πτωχούς», και όλα τα υπόλοιπα τα οποία ανήκουν στην ευαγγελική, δηλαδή την πνευματική χάρη, που μας δόθηκε διά του Χριστού. Στον δε ψαλμό λέει: «Γι' αυτό ο Θεός, ο Θεός σου, σε έχρισε με έλαιο αγαλλιάσεως περισσότερο από τους μετόχους σου»· ο μεν Δαβίδ ονόμασε το Πνεύμα «έλαιο» ως χρίσμα, «αγαλλιάσεως» δε, για να το καταστήσει γνωστό από τον ίδιο του τον καρπό. Διότι καρπός του Πνεύματος, σύμφωνα με τον Απόστολο, είναι η χαρά, δηλαδή η αγαλλίαση. Και έτσι λοιπόν, μόλις αυτό το Άγιο Πνεύμα επήλθε στην Παρθένο σύμφωνα με τα λόγια του Αγγέλου, ο οποίος ερμήνευε τον τρόπο της παρθενικής συλλήψεως, την επισκίασε και η δύναμη του Υψίστου, ο Υιός, διαμορφώνοντας από αυτήν για τον εαυτό Του, μαζί με το Πνεύμα, την ανθρώπινη φύση.

Ομοίως δε, ακόμη κι αν το Άγιο Πνεύμα υφίστατο την ενσάρκωση, η ίδια πρόφαση αγνωμοσύνης και απιστίας θα παρουσιαζόταν στους Ιουδαίους, καθώς και καταφύγιο δυσφορίας και αυθάδειας, που θα φαινόταν να αποτρέπει την κατηγορία εναντίον τους· διότι, αν και διατηρούσαν στη διάνοιά τους κάποια αμυδρή αντίληψη περί του Παναγίου Πνεύματος, εντούτοις, ακούγοντας τις ρήσεις των προφητών, κατανοούσαν ότι είναι ανώτερο της ανθρώπινης φύσης και ότι δεν υπάρχει τίποτα κοινό μεταξύ σάρκας και πνεύματος, και σχημάτιζαν κάποια ιδέα περί της θεότητάς του, αφενός από τον Ησαΐα που αναγγέλλει «πνεύμα Κυρίου επ' εμέ, ου είνεκεν έχρισέ με», αφετέρου από τον Δαβίδ «το πνεύμα σου το αγαθό μη αντανέλης απ' εμού», και «πνεύμα Θεού επεφέρετο επάνω του ύδατος» κατά τη συγγραφή της κοσμογονίας από τον Μωυσή, καθώς και από άπειρα άλλα. Από αυτά συμπέραιναν ότι η φύση του Πνεύματος ήταν πιο θεϊκή παρά ανθρώπινη, έστω κι αν δεν ανάγονταν στην καθαρή θεολογία Του. Ακόμη περισσότερο, οι Φαρισαίοι θα περιγελούσαν και θα διακωμωδούσαν το μυστήριο, και με τα χέρια και με τα δόντια τους, αν τους δινόταν η δυνατότητα, θα ξέσκιζαν και θα κατασπάρασσαν Εκείνον που θα είχε εμφανιστεί, επειδή ακριβώς δεν ανέχονταν ούτε να πουν ούτε να αποδεχθούν με τον λογισμό τους ότι ήρθε καθόλου σε ύπαρξη, όπως ακριβώς δεν ανέχονταν ούτε τη φύση των αγγέλων.

Είναι λοιπόν φανερό από αυτά, ακόμη και σε όσους δεν είναι πολύ οξυδερκείς, ότι η αποστολή ούτε τον Υιό υποβιβάζει σε κατώτερη φύση και τιμή, αλλά βέβαια ούτε και το Πνεύμα, εφόσον μάλιστα και ο ίδιος ο Πατέρας λέγεται ότι αποστέλλεται από τον καθένα τους. Αποστέλλει ο Πατέρας το Πνεύμα, αποστέλλει και ο Υιός. Αποστέλλει τον Υιό και το Πνεύμα (διότι λέει: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό με έχρισε, για να κηρύξω το ευαγγέλιο στους φτωχούς με απέστειλε»), αποστέλλει και τον Πατέρα. Επομένως, δεν μειώνεται το Πνεύμα εξαιτίας της αποστολής. Και όχι μόνο αποστέλλει, αλλά και χρίει τον Υιό. Πώς λοιπόν η αποστολή θα υποβιβάσει το Πνεύμα, όταν όχι μόνο ανταποδίδει αυτό την αποστολή στον Υιό, αλλά προσθέτει και το χρίσμα; Βαθύς είναι ο λόγος, αλλά στον βαθμό του βάθους του φράζει τα στόματα των αιρετικών. Εξέτασε όμως και τούτο. Παραμένει πάνω στον Υιό, τον ανασταίνει από τους νεκρούς. Άραγε αυτά κατέχουν δεύτερη, και όχι την πρώτη τάξη ή την τάξη αυτού που αποστέλλει; Αλλά ούτε αυτά καθιστούν το Πνεύμα ανώτερο του Υιού, ούτε η αποστολή υποβιβάζει από την ισοτιμία με τον Υιό το Πνεύμα που αποστέλλεται.

Και ο προφήτης Ησαΐας από παλαιά προφητεύοντας παρόμοια και αναφέροντας την προφητεία στο πρόσωπο του Χριστού λέει: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, για τον λόγο αυτό με έχρισε». Άκουσες ποτέ τους ένδοξους εκείνους, τον Γρηγόριο ή τον Ζαχαρία (διότι ίσως αυτοί διαλύουν περισσότερο την αναίδειά σου μετατρέποντάς την σε αιδώ)· τους άκουσες να λένε: «Το Πνεύμα μένει μέσα στον Υιό»· και πώς δεν ανέτρεξες αμέσως από εκεί στη φωνή του Παύλου, με την οποία λέει, «Το Πνεύμα του Υιού του», και αντί να τερατολογείς περί της εκπορεύσεως, δεν αφυπνίστηκες ώστε να κατανοήσεις ότι, επειδή ακριβώς το Πνεύμα μένει στον Υιό, ευλόγως θα μπορούσε να ονομαστεί Πνεύμα του Υιού; Διότι η παραμονή του Πνεύματος μέσα στον Υιό αποτελεί μια απολύτως προφανή αιτία, η οποία οδηγεί αβίαστα στην πειθώ, για το γιατί ονομάζεται Πνεύμα του Υιού. Άλλωστε, ποιο από τα δύο μας δίνει η αποστολική ρήση να κατανοήσουμε πιο άμεσα, ότι το Πνεύμα μένει στον Υιό ή ότι εκπορεύεται από τον Υιό; Μάλλον όμως και αυτή η ίδια η σύγκριση είναι άτοπη. Διότι το πρώτο το διασαλπίζει ο Βαπτιστής του κοινού Δεσπότη και ο προφήτης το έχει προφητεύσει από παλαιά, και ο ίδιος ο Σωτήρας διαβάζοντας το ρητό το επισφραγίζει. Και η ευσέβεια, λαμβάνοντας από εκεί αυτή τη μυσταγωγία, προβάλλεται ως διδάσκαλος σε όλους τους πιστούς. Εσύ όμως, έχοντας αναδυθεί από τις ζοφερές πύλες της δυσέβειας, αντί να δοξολογείς ότι το Πνεύμα μένει μέσα στον Υιό και επάνω στον Υιό, θεομαχείς λέγοντας ότι εκπορεύεται από τον Υιό.

«Διότι δεν είστε εσείς που μιλάτε», λέει πάλι η ίδια η πηγή της αληθείας, «αλλά το Πνεύμα του Πατέρα σας που μιλά μέσα σας». Και, ως Πνεύμα του Θεού, ο Ησαΐας αναφωνεί: «Και θα αναπαυθεί επάνω του το Πνεύμα του Θεού». — Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό: ο Παύλος, ο μεγαλόφωνος κήρυκας των ορθών δογμάτων, λέει: «Εσείς όμως δεν λάβατε το πνεύμα του κόσμου, αλλά το Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό»· και, «Εάν όμως καθοδηγείστε από το Πνεύμα του Θεού, δεν ζείτε κατά σάρκα». — Πνεύμα Κυρίου, ο Ησαΐας αναφωνεί: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, διότι με έχρισε». Πάλι ονομάζεται Πνεύμα του Υιού, Πνεύμα Χριστού, Πνεύμα εκείνου που ανέστησε τον Ιησού Χριστό, καθώς ο Παύλος πάλι μυσταγωγεί: «Εξαπέστειλε ο Θεός το Πνεύμα του Υιού του στις καρδιές σας, το οποίο κράζει: Αββά, ο Πατέρας»· και, «Το Πνεύμα εκείνου που ανέστησε τον Ιησού Χριστό κατοικεί μέσα σας»· και, «Εσείς δεν ζείτε κατά σάρκα, εάν βέβαια το Πνεύμα του Χριστού κατοικεί μέσα σας»· και, «Εάν κάποιος δεν έχει το Πνεύμα του Χριστού, αυτός δεν ανήκει σε αυτόν». Πρόσεξες πάντως ότι το Πνεύμα ονομάζεται του Θεού, και από τον Θεό και Πατέρα, και του Κυρίου, και εκείνου που ανέστησε τον Χριστό από τους νεκρούς, και Πνεύμα του Πατέρα. Άραγε λοιπόν, όταν λέει Πνεύμα Θεού ή Πατέρα ή Κυρίου ή εκείνου που ανέστησε τον Ιησού Χριστό, ή Πνεύμα που προέρχεται από τον Θεό, αυτές οι φράσεις δηλώνουν ακριβώς το ίδιο πράγμα που σήμαινε η έκφραση που λέει ότι εκπορεύεται από τον Πατέρα;

93. Εσύ όμως πρόσεξέ μου και τούτο: το Πνεύμα ονομάζεται του Χριστού, και το πώς ονομάζεται, δεν είναι δύσκολο να το μάθουμε από τον Ησαΐα, ή μάλλον και από την ίδια τη Δεσποτική ανάγνωση και φωνή. Διότι λέει, Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό με έχρισε· ώστε το Πνεύμα ονομάζεται με άλλον τρόπο του Κυρίου και με άλλον του Υιού· το μεν πρώτο ως ομοούσιο· το δεύτερο, αν και είναι ομοούσιο, τώρα όμως ονομάζεται του Υιού εξαιτίας του χρίσματος· διότι είναι Πνεύμα του Χριστού, επειδή τον χρίει.

Τα ίδια θα μπορούσε να πει κανείς και για το Πανάγιο Πνεύμα. Καίτοι η Αγία Γραφή θεολογεί για το Πανάγιο Πνεύμα ακόμη πιο ξεκάθαρα από ό,τι για τον Υιό. Διότι λέει σχετικά μεν με τον Υιό: «Η δεξιά του Κυρίου έκανε δύναμη», και: «Με τον λόγο του Κυρίου στερεώθηκαν οι ουρανοί», και οτιδήποτε άλλο παρόμοιο, τα οποία ως προς το νόημα συμπίπτουν και συμφωνούν με την έννοια του Υιού, αλλά δεν αποφεύγουν την παραλλαγή ως προς τη λέξη. Δες, όμως, το σαφές και απαράλλακτο της λέξης όταν αναφέρεται στο Άγιο Πνεύμα: «Με το πνεύμα του στόματός του όλη η δύναμή τους», και: «Το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη», και: «Το αγαθό σου πνεύμα θα με οδηγήσει σε γη ευθεία», και: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου», και: «Θείο Πνεύμα είναι αυτό που με έπλασε», και: «Θα εξαποστείλεις το πνεύμα σου και θα δημιουργηθούν», και μύρια άλλα.

Πρέπει λοιπόν εκείνος που προσέρχεται στον Κύριο και ζητά αιώνια ζωή να προσέρχεται με πολλή πίστη και βεβαιότητα, και να είναι πεπεισμένος για τούτο, ότι ο Κύριος ήλθε και σταυρώθηκε και πέθανε για τους αμαρτωλούς και τους αιχμαλώτους και τους συντετριμμένους στην καρδιά, και για τους χωλούς, τους τυφλούς και τους κωφούς στην ψυχή, για να αναστήσει και να θεραπεύσει τις ψυχές όλων. Διότι το Πνεύμα προφήτευσε μέσω του Ησαΐα για την έλευση του Κυρίου, πώς πρόκειται να θεραπεύσει τις ψυχές: «Πνεύμα Κυρίου», λέγει, «είναι επάνω μου, γι' αυτό με έχρισε για να κηρύξω το Ευαγγέλιο στους πτωχούς, με απέστειλε να κηρύξω άφεση στους αιχμαλώτους και ανάβλεψη στους τυφλούς, να παρηγορήσω αυτούς που πενθούν, να δώσω σε αυτούς που πενθούν έλαιο ευφροσύνης αντί για στάχτη, και ένδυμα δόξας αντί για πνεύμα ακηδίας». Στον δε Θεό μας ανήκει η δόξα στους αιώνες. Αμήν.

Λύτρωσέ μας λοιπόν και εμάς, Κύριε, από αυτά τα τρία κεφάλια του δράκοντα. Επέστρεψε δε ο Ιησούς με τη δύναμη του Πνεύματος· μου φαίνεται ότι ο Ιησούς επέστρεψε γεμάτος ένθεο ζήλο· διότι αυτό σημαίνει το «με τη δύναμη του Πνεύματος». Ίσως όμως πρόσεξες στη Γραφή, ότι αφού νίκησε αυτόν που τον πείραζε και έδειξε τη δύναμή Του, τότε γράφτηκε το «με τη δύναμη του Πνεύματος». Το δε «απομακρύνθηκε από αυτόν μέχρι καιρού», έχει το εξής νόημα: Ο διάβολος επιτίθεται στον Κύριο μέσω δύο παθών, της ηδονής και της λύπης· διότι επιτέθηκε στον Κύριο μέσω της ηδονής, όπως πάνω στο όρος· και απομακρύνθηκε από αυτόν «μέχρι καιρού», δηλαδή μέχρι τον καιρό του σταυρού· διότι τότε επρόκειτο να του επιτεθεί μέσω της λύπης. «Και ήρθε στη Ναζαρέτ, όπου είχε ανατραφεί, και εισήλθε, όπως συνήθιζε, την ημέρα του Σαββάτου στη Συναγωγή, και σηκώθηκε για να διαβάσει, και του δόθηκε το βιβλίο του προφήτη Ησαΐα· και αφού ξετύλιξε το βιβλίο, βρήκε το σημείο όπου ήταν γραμμένο: Πνεύμα Κυρίου είναι πάνω μου, γι' αυτό με έχρισε· με απέστειλε για να κηρύξω το χαρμόσυνο μήνυμα στους φτωχούς, να θεραπεύσω τους συντριμμένους στην καρδιά, να κηρύξω στους αιχμαλώτους απελευθέρωση και στους τυφλούς ανάβλεψη, να ελευθερώσω τους καταπιεσμένους, να κηρύξω το ευπρόσδεκτο έτος του Κυρίου. Και αφού τύλιξε το βιβλίο, το επέστρεψε στον υπηρέτη και κάθισε· και τα μάτια όλων μέσα στη Συναγωγή ήταν προσηλωμένα πάνω Του».