Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 66:24

Κάποιοι είπαν ότι το άστρο που κατέβηκε στη γη, δηλαδή κατά την κρίση που θεωρείται ότι θα γίνει στην κοιλάδα του Ιωσαφάτ, είναι ένας θείος άγγελος υπεύθυνος για τις κολάσεις, ότι το φρέαρ της αβύσσου είναι η γέεννα, και ότι ο καπνός που βγαίνει από αυτήν καθιστά τον ήλιο και τον αέρα αόρατους σε αυτούς που κολάζονται, και ότι ακρίδες είναι τα σκουλήκια, για τα οποία λέει ο προφήτης: «το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει». Το γεγονός δε ότι δεν βασανίζεται η γη ή το χορτάρι, αλλά οι άνθρωποι, οφείλεται στο ότι αυτά απαλλάσσονται από τη φθορά, στην οποία βρίσκονται υποδουλωμένα σήμερα εξαιτίας μας· και το ότι βασανίζονται αυτοί επί πέντε μήνες (σημαίνει) ότι κολάζονται εντατικά για κάποιο ορισμένο χρονικό διάστημα, ενώ μετά από αυτό (κολάζονται) ηπιότερα μεν, αλλά αιώνια. Εγώ βέβαια συμφωνώ ότι το άστρο είναι θείος άγγελος· και ότι αυτός, κατά θεία παραχώρηση, αναβιβάζει τους καταδικασμένους στην άβυσσο πονηρούς δαίμονες, τους οποίους έδεσε ο Χριστός κατά την ενανθρώπησή Του, ώστε, αφού πράξουν τα οικεία τους έργα πριν από τη συντέλεια, να υποστούν την ατελεύτητη κόλαση, και (θεωρώ) ως καπνό τον ζόφο που προηγείται των πονηρών έργων, ο οποίος προέρχεται από τις προσβολές τους, και όταν αυτές γίνουν αποδεκτές, τους δίνεται η εξουσία να βασανίζουν τους ανθρώπους. Η συσκότιση δε του ήλιου και του αέρα φανερώνει την ψυχική τύφλωση των ανθρώπων που απολαμβάνουν το φως τους ή την (κατηφή) διάθεσή τους κατά τις δυσχέρειες· διότι για όσους βρίσκονται σε οδύνες το φως θεωρείται σκοτάδι.

Ενώ λοιπόν ο Κύριος άλλοτε μεν αποφαίνεται ότι αυτοί θα απέλθουν σε κόλαση αιώνια, άλλοτε δε αποπέμπει κάποιους στο πυρ το αιώνιο, το οποίο είναι ετοιμασμένο για τον διάβολο και τους αγγέλους του· και άλλοτε κάνει λόγο για γέεννα του πυρός και προσθέτει: «Όπου το σκουλήκι τους δεν πεθαίνει, και το πυρ δεν σβήνει»· και ενώ ακόμη από παλαιότερα μέσω του προφήτη είχε προείπει για κάποιους ότι «το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει, και το πυρ τους δεν θα σβήσει»· και παρόλο που αυτά και άλλα παρόμοια αναφέρονται σε πολλά σημεία της θεόπνευστης Γραφής, αποτελεί και αυτό μέρος της μεθοδείας του διαβόλου, το να επινοούν οι περισσότεροι άνθρωποι για τους εαυτούς τους ότι υπάρχει τέλος στην κόλαση, σαν να έχουν λησμονήσει τα τόσα πολλά και τέτοιας σημασίας λόγια και αποφάσεις του Κυρίου, με σκοπό να αποθρασύνονται περισσότερο στην αμαρτία.

Μάλλον δε, για να χρησιμοποιήσω ένα πιο κατάλληλο παράδειγμα, όσο πιο πολύτιμη είναι σε όλα η ψυχή από το σώμα, τόσο μεγάλη είναι και η διαφορά μεταξύ των δύο αυτών τρόπων ζωής. Αλλά οι περισσότεροι άνθρωποι, εξαιτίας του χωρίου: «Ο μεν θα δαρεί με πολλές, ο δε με λίγες», ισχυρίζονται ότι υπάρχει τέλος της κολάσεως για τους κολαζομένους. Πράγμα το οποίο δεν έγκειται στην παράταση ή στη συμπλήρωση του χρόνου, αλλά στη διαφορά της κολάσεως. Διότι, ενώ ο Κύριος άλλοτε μεν αποφαίνεται ότι «θα απέλθουν αυτοί εις κόλασιν αιώνιον, οι δε δίκαιοι εις ζωήν αιώνιον»· άλλοτε δε αποστέλλει κάποιους στο αιώνιο πυρ «το ητοιμασμένον τω διαβόλω και τοις αγγέλοις αυτού», και άλλοτε την ονομάζει γέεννα του πυρός, και προσθέτει: «Όπου ο σκώληκας αυτών δεν πεθαίνει, και το πυρ δεν σβήνει»· και επιπλέον πάλι έχει πει μέσω του προφήτη για κάποιους ότι «ο σκώληκας αυτών δεν θα πεθάνει, και το πυρ αυτών δεν θα σβήσει»· ενώ αυτά και άλλα παρόμοια αναφέρονται σε πολλά σημεία της θεόπνευστης Γραφής, αποτελεί οπωσδήποτε και αυτό μία από τις μεθοδείες του διαβόλου το να επινοούν οι περισσότεροι άνθρωποι για τον εαυτό τους ένα τέλος της κολάσεως, σαν να ξεχνούν τις τόσες και τέτοιου είδους αποφάσεις του Κυρίου, ώστε να αποτολμούν ευκολότερα την αμαρτία. Διότι, εάν πρόκειται να υπάρξει ποτέ τέλος της αιώνιας κολάσεως, οπωσδήποτε θα έχει τέλος και η αιώνια ζωή. Εάν όμως δεν καταδεχόμαστε ούτε να το διανοηθούμε αυτό για τη ζωή, πώς θα ήταν λογικό να θέσουμε ένα τέλος στην αιώνια κόλαση;

Ώστε λοιπόν, αδελφοί μου, ας αγωνιστούμε γνωρίζοντας ότι ο αγώνας είναι μπροστά μας, και ότι στους φθαρτούς αγώνες πολλοί προσέρχονται, αλλά δεν στεφανώνονται όλοι, παρά μόνο όσοι έχουν κοπιάσει πολύ και έχουν αγωνιστεί καλά. Εμείς λοιπόν ας αγωνιστούμε, για να στεφανωθούμε όλοι. Ας τρέξουμε, επομένως, την ευθεία οδό, τον άφθαρτο αγώνα, και πολλοί ας προσέλθουμε σε αυτόν και ας αγωνιστούμε, ώστε και να στεφανωθούμε· και αν δεν μπορούμε να στεφανωθούμε όλοι, τουλάχιστον ας βρεθούμε κοντά στο στεφάνι. Πρέπει να γνωρίζουμε ότι εκείνος που αγωνίζεται στον φθαρτό αγώνα, εάν βρεθεί να παραβαίνει τους κανόνες, μαστιγώνεται, απομακρύνεται και ρίχνεται έξω από το στάδιο. Τι νομίζετε; Εκείνος που θα διαφθείρει τον αγώνα της αφθαρσίας τι θα πάθει; Διότι για εκείνους που δεν τήρησαν, λέει, τη σφραγίδα, το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει και η φωτιά τους δεν θα σβήσει, και θα γίνουν θέαμα σε κάθε σάρκα.

Ας μετανοήσουμε, λοιπόν, με όλη μας την καρδιά, ώστε να μην απολεστεί κανείς από εμάς. Διότι, εάν έχουμε εντολή να πράττουμε και αυτό, δηλαδή να αποσπούμε τους ανθρώπους από τα είδωλα και να τους κατηχούμε, πόσο μάλλον δεν πρέπει να χάνεται μια ψυχή που γνωρίζει ήδη τον Θεό; Ας συνδράμουμε, λοιπόν, ο ένας τον άλλον στο να καθοδηγούμε προς το αγαθό και τους πνευματικά ασθενείς, ώστε να σωθούμε όλοι, να επιστρέψουμε και να νουθετήσουμε αλλήλους. Και ας μη δίνουμε την εντύπωση ότι πιστεύουμε και προσέχουμε μόνο τώρα, όταν νουθετούμαστε από τους πρεσβυτέρους, αλλά και όταν αναχωρήσουμε για τα σπίτια μας, ας θυμόμαστε τα προστάγματα του Κυρίου και ας μην παρασυρόμαστε από τις κοσμικές επιθυμίες. Αντιθέτως, προσερχόμενοι συχνότερα, ας προσπαθούμε να προκόβουμε στις εντολές του Κυρίου, ώστε όλοι, έχοντας το ίδιο φρόνημα, να είμαστε συναγμένοι προς τη ζωή. Διότι ο Κύριος είπε: «Έρχομαι για να συνάξω όλα τα έθνη, τις φυλές και τις γλώσσες». Και με αυτό εννοεί την ημέρα της επιφανείας του, όταν ερχόμενος θα λυτρώσει εμάς, τον καθένα σύμφωνα με τα έργα του. Τότε οι άπιστοι θα δουν τη δόξα του και την εξουσία του, και θα εκπλαγούν βλέποντας τη βασιλεία του κόσμου να ανήκει στον Ιησού, λέγοντας: «Αλίμονό μας, διότι εσύ ήσουν και εμείς δεν το γνωρίζαμε, δεν πιστεύαμε και δεν πειθόμασταν στους πρεσβυτέρους που μας κήρυτταν για τη σωτηρία μας». Και το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει και η φωτιά τους δεν θα σβήσει, και θα γίνουν θέαμα σε κάθε σάρκα.

Ανακράζοντας δε το «Υπάγω», και απειλώντας με την αναχώρησή του από ολόκληρο το έθνος, συνέδεσε, σύμφωνα με τη θεία οικονομία, και τη ζημία που θα τους προέκυπτε εξαιτίας αυτού. Διότι, λέει, θα πεθάνετε μέσα στις αμαρτίες σας· και ας θεωρήσουμε ως αληθινό τον λόγο που απορρέει από την ίδια τη φύση του πράγματος. Διότι αυτοί που δεν αποδέχθηκαν καθόλου Εκείνον που ήρθε σε εμάς από τους ουρανούς, για να δικαιώσει τους πάντες μέσω της πίστεως, πώς να μην πεθάνουν αναμφισβήτητα μέσα στις ίδιες τους τις αμαρτίες; Και εφόσον δεν δέχτηκαν Εκείνον που γνωρίζει να καθαρίζει, πώς να μην έχουν διαρκή τον μολυσμό από τη δική τους ασέβεια; Το να πεθαίνει όμως κανείς χωρίς να έχει λυτρωθεί, αλλά όντας ακόμη καταβεβαρυμμένος από το βάρος της αμαρτίας, πού άραγε θα οδηγήσει την ψυχή του ανθρώπου, και για ποιον είναι αυτό αμφίβολο; Διότι τον τέτοιον άνθρωπο, νομίζω, θα τον υποδεχθεί ο βαθύς άδης, και θα παραμείνει σε μακρύ σκοτάδι, αλλά και θα κατοικήσει σε πυρ και φλόγες, συναριθμούμενος ευλόγως με εκείνους για τους οποίους έχει ειπωθεί κάπου μέσω της φωνής του προφήτη: «Το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει, και το πυρ τους δεν θα σβήσει, και θα είναι προς θέα σε κάθε σάρκα». Για να αποφύγουν λοιπόν την πείρα αυτών των δεινών, ο Χριστός τους καλούσε με πολλούς τρόπους σε ταχεία απομάκρυνση από τη συνηθισμένη τους απείθεια, λέγοντας όχι απλώς ότι θα αναχωρήσει και θα απομακρυνθεί, αλλά προβάλλοντας αναγκαστικά και το μέγεθος της συμφοράς που θα υποστούν εξαιτίας αυτού. Διότι λέει: «Θα πεθάνετε μέσα στις αμαρτίες σας».

Διότι κάπου είπε και ο ίδιος: «Αλήθεια σας λέω, εκείνος που πιστεύει στον Υιό, έχει ζωή αιώνια· εκείνος όμως που απειθεί στον Υιό, δεν θα δει τη ζωή, αλλά η οργή του Θεού μένει επάνω του.» Σε αυτούς λοιπόν, λέει, που είναι σκληρόκαρδοι και έχουν επιλέξει να απειθούν, θα αναγγείλει τον αιώνιο τόπο, και ότι έχει ετοιμαστεί φωτιά που ανάβει, και μάλιστα ακατάπαυστα. Διότι, όπως πάλι κάπου λέει ο ίδιος ο προφήτης για όσους έχουν πεθάνει στα παραπτώματά τους: «Το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει, και η φωτιά τους δεν θα σβήσει, και θα είναι θέαμα για κάθε σάρκα.» <Εκείνος που πορεύεται με δικαιοσύνη, που μιλά τον ορθό λόγο, που μισεί την ανομία και την αδικία, και που αποτινάσσει τα χέρια του από δωροδοκίες, που κλείνει τα αυτιά του για να μην ακούσει καταδίκη σε θάνατο, που κλείνει τα μάτια του για να μη δει την αδικία· αυτός θα κατοικήσει σε υψηλό σπήλαιο ισχυρού βράχου· άρτος θα του δοθεί, και το νερό του θα είναι εξασφαλισμένο. Βασιλιά με δόξα θα δείτε, και τα μάτια σας θα δουν γη από μακριά, η ψυχή σας θα μελετήσει φόβο.> Ότι λοιπόν θα κατέβουν στον άδη για να τιμωρηθούν, και θα πέσουν στην άσβεστη φλόγα ορισμένοι που έχουν παγιδευτεί στις ασέβειες κατά του Χριστού, το έχει προαναγγείλει πάρα πολύ καλά. Προσθέτει δε πολύ ωφέλιμα εκείνα με τα οποία καθιστά σαφές ποιοι θα είναι αυτοί που πρόκειται να γίνουν μέτοχοι της αιώνιας ζωής, και οι οποίοι πρόκειται να απολαύσουν τα δικά του χαρίσματα, τα θεία δηλαδή και πνευματικά, στους κατάλληλους καιρούς.

Διότι εκείνοι που δεν αποδέχθηκαν την πίστη σε αυτόν, αλλά θεομάχησαν, όπως ακριβώς και οι Ιουδαίοι, όλοι θα καταντροπιαστούν, ηττημένοι μεν από την ανίκητη χείρα, χωρίς να βλάψουν απολύτως καθόλου τη δόξα του, έχοντας όμως επισύρει τον όλεθρο στα δικά τους κεφάλια, θα γίνουν αντικείμενο ντροπής και ονειδισμού. Διότι θα γίνουν θέαμα σε κάθε σάρκα, σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη. <Ανακαινιστείτε στρεφόμενες προς εμένα, νήσοι. Ο Ισραήλ σώζεται από τον Κύριο με αιώνια σωτηρία. Δεν θα καταντροπιαστούν, ούτε θα ντροπιαστούν εις τον αιώνα, λέγει ο Κύριος Παντοκράτωρ.> Διευρύνει και πάλι την προφητεία της κλήσεως και της επιστροφής των εθνών· και δεν την περιορίζει μόνο στους Αιγυπτίους και στους εμπόρους της Αιθιοπίας, καθώς και στους ίδιους τους Σαβαίους· αλλά με τα λόγια αυτά έχει διαμηνύσει ότι θα κληθούν και εκείνοι που βρίσκονται σε όλη τη γη, και θα υπάρξει παντού ανάδειξη αγίων Εκκλησιών.

Όμως θα έλθουν και αυτοί, διότι θα κληθούν στους έσχατους καιρούς του αιώνα, όταν εισέλθει το πλήρωμα των εθνών, όπως λέει ο πάνσοφος Παύλος <Και θα εξέλθουν οι άγιοι, και θα δουν τα πτώματα των ανθρώπων που παρέβησαν τον νόμο εναντίον μου. Διότι το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει, και η φωτιά τους δεν θα σβήσει, και θα αποτελούν θέαμα για κάθε σάρκα>. Φαίνεται ότι μέσω αυτών θέλει να φανερώσει τις συμφορές που επέπεσαν στους Ιουδαίους, τις οποίες λέμε ότι υπέστησαν από το χέρι των Ρωμαίων, όταν δηλαδή καταστράφηκε ο ναός και όλοι τους υπέστησαν ωμότατη σφαγή. Αφού λοιπόν έπαθαν αυτά, έγιναν θέαμα για κάθε σάρκα, και έχουν την τιμωρία σχεδόν ατελεύτητη. Διότι αυτό ίσως υποδηλώνει το να λέγεται ότι ούτε το σκουλήκι τους θα πεθάνει, ούτε η φωτιά θα καταλαγιάσει. Ορισμένοι όμως θέλουν να ανάγουν τους λόγους περί αυτών και στον καιρό της συντέλειας του αιώνα, όταν τα πτώματα, τρόπον τινά, των παραβατών θα ριχτούν για να σταλούν στην κόλαση και στην ατελεύτητη φλόγα. Διότι εκεί το σκουλήκι των κολασμένων θα ζει στο διηνεκές, και η φωτιά δεν θα σβήσει. Από όλα αυτά όμως θα μας απαλλάξει ο Χριστός, μέσω του οποίου και μαζί με τον οποίο ανήκει η δόξα στον Θεό και Πατέρα μαζί με το άγιο Πνεύμα, στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.

Επομένως, χρησιμοποιώντας την παρομοίωση με τα φυτά, λέει ότι έχει αφαιρεθεί κάθε ελπίδα από αυτούς που αγαπούν την αμαρτία. Και αυτό το διακηρύσσει σαφώς ο θεσπέσιος Ησαΐας λέγοντας: «Ο σκώληκας αυτών δεν θα πεθάνει, και το πυρ αυτών δεν θα σβήσει, και θα γίνουν θέαμα σε κάθε σάρκα». <Και σε εσάς που φοβάστε το όνομά μου θα ανατείλει ο ήλιος της δικαιοσύνης, και θεραπεία θα υπάρχει στις φτερούγες του· και θα εξέλθετε και θα σκιρτήσετε σαν μοσχάρια που λύθηκαν από τα δεσμά. Και θα καταπατήσετε τους ανόμους, διότι θα γίνουν στάχτη κάτω από τα πόδια σας την ημέρα που εγώ ενεργώ, λέει ο Κύριος Παντοκράτωρ.> Έλαμψε λοιπόν ο μονογενής Λόγος του Θεού, όταν εμφανίστηκε σε τούτο τον κόσμο λαμβάνοντας τη δική μας ομοίωση· διότι λέει, «Ο Λόγος έγινε σάρκα και κατασκήνωσε ανάμεσά μας». Και ενώ ήμασταν στην ομίχλη και το σκοτάδι, σαν άλλος ήλιος μας καταυγάζει με τις δικές του λάμψεις, και εμφυτεύοντας τη λαμπρή ακτίνα της αληθινής θεογνωσίας στις καρδιές των πιστών, μας ανέδειξε καθαρούς και σοφούς και γνώστες κάθε αγαθοεργίας. Και μας έδειξε στο πρόσωπό του τον Πατέρα, καθιστώντας μας μέσα από την άρρητη μυσταγωγία ικανότατους και σοφούς, ώστε να έχουμε τον νου μας γεμάτο με τη γνώση γι' αυτόν.

«Διότι η σάρκα στρατεύεται κατά του πνεύματος, και το πνεύμα κατά της σάρκας· διότι αυτά αντιτίθενται το ένα στο άλλο.» Εάν λοιπόν οι Ισραηλίτες είχαν θελήσει να θεωρήσουν ως επαρκή απόλαυση τη χορηγία του μάννα, το οποίο είναι νοητός άρτος των αγγέλων και τύπος της γλυκύτητας που δίδεται μέσω του Πνεύματος, δεν θα είχαν εκπληρώσει την επιθυμία της σάρκας, ούτε θα είχαν θερίσει από αυτήν τη φθορά.» Πολύ χαρακτηριστικά είναι τα μνήματα του λαού· διότι εκεί, λέει, έθαψαν τον λαό της επιθυμίας, σύμφωνα με το, «Θα είναι θέαμα σε κάθε σάρκα»· και λαός της επιθυμίας ονομάστηκε αυτός που έπαθε εκείνα, σύμφωνα, νομίζω, με εκείνο που ειπώθηκε κάπου για μερικούς: «Των οποίων η δόξα βρίσκεται στην αισχύνη τους»· διότι η ονομασία προήλθε από την αμαρτία. Και επιγραφόταν ατελείωτος ονειδισμός για τις ανανδρίες τους σε εκείνους που πέθαναν οικτρά, και η φήμη τους προερχόταν από εκείνα για τα οποία καταδικάζονταν. ΠΑΛΛ. Αλήθεια. ΚΥΡ. Επομένως, όσοι έχουν επιλέξει αληθινά να αγαπούν τη μάθηση, πρέπει να αποφεύγουν πάση θυσία την έλλειψη υπομονής στους πόνους, τον άπρακτο γογγυσμό, την αχάριστη φλυαρία, και, αυτό που είναι μάλλον πιο ανόσιο από τα άλλα, το να επιθυμούν τους μολυσμούς που προέρχονται από τη φαυλότητα και τη φιλοσαρκία.

Γι' αυτόν τον λόγο, λοιπόν, παραδειγματίζονται ενώπιον του Κυρίου απέναντι από τον ήλιο, δηλαδή κρεμιούνται από όρθια ξύλα στραμμένα προς την ανατολή, και αυτός ήταν γι' αυτούς ο τρόπος της τιμωρίας, σαν να φώναζε ξεκάθαρα ο τύπος και να έβγαζε φωνή, ότι κανείς δεν θα μπορούσε να ξεφύγει από τον παντεπόπτη και αλάνθαστο οφθαλμό του Κριτή, πέφτοντας σε τέτοια παραπτώματα, ούτε θα έφευγε ατιμώρητος, αλλά θα τεθεί, σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη, ως θέαμα σε κάθε σάρκα, υπομένοντας πικρές τιμωρίες για τα σφάλματά του. ΠΑΛΛ. Άρα, λοιπόν, το να τιμωρείται κανείς φανερά και το να παραδειγματίζεται, τρόπον τινά, ενώπιον των οφθαλμών του Θεού, το ονομάζει απέναντι από τον ήλιο. ΚΥΡ. Βεβαιότατα· και ο λόγος μας δεν είναι εκτός σκοπού· το ότι, δηλαδή, για εκείνους που πορνεύουν ή που έχουν εμπλακεί σε πορνεία, η απολογία για μια τόσο ψυχρή και βέβηλη ζωή γίνεται ενώπιον του Θεού, και τα κρυφά είναι φανερά, και θα γίνουν σαφώς γνωστά τα όσα υπάρχουν στον καθένα, μας το προτύπωσε πάλι μέσω άλλου νόμου.

Αγαπητέ, να διδάσκεις τον αδελφό σου την οδό, όχι αυτήν που οδηγεί στον κόσμο, αλλά αυτήν που εισάγει στη βασιλεία των ουρανών. Να φοβάσαι τον Κύριο με όλη σου τη δύναμη και να μη ζηλεύεις τα έργα των ασεβών, διότι η φωτιά τους δεν θα σβήσει και το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει.

Διότι το πυρ δεν πρόκειται να σβήσει, και ο σκώληκάς μας δεν θα πεθάνει. Φοβήσου την απειλή που απευθύνεται σε σένα, ω ψυχή. Αποτίναξε τον βαρύ ύπνο της αμέλειας και τον νυσταγμό της φοβερής ραθυμίας. Το τέλος είναι κοντά. Η κρίση βρίσκεται προ των πυλών. Τι άραγε θα μας βρει μετά τον χωρισμό, ω ψυχή;

Ας προσέξουμε, λοιπόν, τον εαυτό μας, μετανοώντας με δάκρυα ενώπιον του Κυρίου, ώστε να λυτρωθούμε από τον μελλοντικό εκείνο φόβο. Διότι ακούμε τον Προφήτη να λέει: Ποιος θα σας αναγγείλει τον αιώνιο τόπο; Ποιος θα σας αναγγείλει ότι καίει φωτιά; Και πάλι λέει: Και θα εξέλθουν και θα δουν τα πτώματα των ανθρώπων που παρέβησαν τις εντολές απέναντί μου. Διότι το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει, και η φωτιά τους δεν θα σβήσει, και θα αποτελούν θέαμα για κάθε σάρκα. Προσεύχου δε για εμένα, παρακαλώ, ώστε να αξιωθώ και εγώ να προσφέρω καρπό ευπρόσδεκτο στον Κύριό μας Ιησού Χριστό. Αμήν.

Επομένως, εάν οι γραμματείς και οι Φαρισαίοι ήταν συνετοί, θα απείχαν από τις σκευωρίες και τα εγχειρήματα εναντίον του, έχοντας γνωρίσει εκ των προτέρων μέσω των αγίων προφητών ότι δεν θα μπορούσαν να βλάψουν τον Χριστό, ο οποίος είναι Θεός και Κύριος και αληθινός Υιός του Πατρός. Εσείς, όμως, όλοι «ως ιμάτιο θα παλιώσετε, και σκόρος θα σας καταφάει», ή «ευρώς» (μούχλα) κατά τον Σύμμαχο, ή «βρωτήρ» (σκουλήκι) κατά τον Ακύλα. Με αυτά υποδηλώνει την παλαίωση της σωματικής λατρείας τους· «διότι καθετί που παλιώνει και γερνά, βρίσκεται κοντά στον αφανισμό». Και ως «σκόρο» που τους κατατρώει εννοεί τη συνείδηση για όσα τόλμησαν να πράξουν, η οποία δίκην σκώληκος καταβροχθίζει την ψυχή τους· διότι, βλέποντας την επιστροφή των εθνών στον Θεό και τη δική τους έκπτωση, την οποία υπέστησαν εξαιτίας των ασεβειών τους, πληγώνονται και κατατρώγονται από τη συνείδησή τους. Γι' αυτό και στο τέλος του προκειμένου βιβλίου, σχετικά με αυτούς ο ίδιος προφητεύει λέγοντας: «Ο σκώληκας αυτών δεν θα πεθάνει, και το πυρ δεν θα σβήσει, και θα είναι εις θέαμα σε κάθε σάρκα».

Γι' αυτό έχει ειπωθεί: «και θα εξέλθουν και θα δουν τα πτώματα των ανθρώπων που παρέβησαν τις εντολές μου», ή, σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «και θα δουν το τέλος των ανθρώπων που με αθέτησαν». Το ποιοι δε ήταν αυτοί, το φανέρωσε στην αρχή της προφητείας λέγοντας: «υιούς γέννησα και ύψωσα, αυτοί όμως με αθέτησαν»· υπονόησε, επομένως, εκείνους από το ιουδαϊκό έθνος που αθέτησαν τη σωτήρια χάρη. Βρισκόμενοι δε μακριά τους, θα τους δουν εκείνοι που θα εξέλθουν από την Ιερουσαλήμ και θα απέλθουν στις δικές τους μονές. Διότι αυτό ακριβώς παρουσιάζει ο λόγος λέγοντας: «θα εξέλθουν και θα δουν τα πτώματα των ανθρώπων που με αθέτησαν, των οποίων ο σκώληξ δεν θα πεθάνει, και το πυρ δεν θα σβήσει, αλλά θα αποτελούν θέαμα για κάθε σάρκα». Από κάθε τιμωρία, λοιπόν, αυτή θα ήταν η χειρότερη, εννοώ δηλαδή το να έχουν μέσα τους τον δικό τους σκώληκα ατελεύτητο· έτσι δε ονομάζει τη συνείδηση, η οποία δίκην σκώληκος κατατρώει την ψυχή εκείνων που γνωρίζουν μέσα τους ότι δεν έπραξαν τα αγαθά, καθώς μετανοούν για τα ασεβή τους έργα και βλέπουν τους εαυτούς τους αποκλεισμένους από τόσα πολλά αγαθά. Ο καθένας τους, λοιπόν, κατά την εξομολόγηση, θα γίνει κατήγορος του εαυτού του, αναλογιζόμενος τα όσα έπραξε κατά τον θνητό του βίο και κεντούμενος από τη συνείδησή του, και κατ' αυτόν τον τρόπο ο σκώληκάς τους παραμένει ατελεύτητος.

Διότι βεβαίως δεν έχουν λεχθεί αυτά για κάποιον αισθητό σκώληκα, σαν να επρόκειτο να υπάρξει και αυτός στο μέλλον, «και το πυρ τους θα είναι άσβεστο». Αυτό ακριβώς το τέλος των ασεβών καθόρισε και ο Σωτήρας μας στα Ευαγγέλια, λέγοντας σε όσους επρόκειτο να σταθούν «στα αριστερά του»: «πορεύεσθε εἰς τὸ πῦρ τὸ αἰώνιον, τὸ ἡτοιμασμένον τῷ διαβόλῳ καὶ τοῖς ἀγγέλοις αὐτοῦ». Όπως λοιπόν εκεί το πυρ ονομάζεται «αιώνιο», έτσι και εδώ «άσβεστο», φανερώνοντας και από τα δύο χωρία των Γραφών τη μία και αυτή ουσία του πυρός. «Αλλά και θα είναι», ενώ βρίσκονται σε τέτοια κόλαση, «θέαμα για κάθε σάρκα». Σε ποια «σάρκα» όμως; Προφανώς, σε εκείνη που δεν θα κολαστεί, αλλά θα αξιωθεί της επουράνιας θέας, για την οποία ελέχθη προηγουμένως: «θα έλθει κάθε σάρκα για να προσκυνήσει ενώπιόν μου, είπε ο Κύριος», «και θα εξέλθουν και θα δουν». Αυτή λοιπόν η «σάρκα θα δει» αυτούς να κολάζονται, έχοντας η ίδια καταξιωθεί τα ανώτερα αγαθά. Εκείνοι όμως που θα παραδοθούν στο «αιώνιο πυρ», φέροντας τον δικό τους ατελεύτητο σκώληκα μέσα στην ψυχή τους, θα εκτίθενται προς θέαση σε όσους θα έχουν αξιωθεί την ένθεη μακαριότητα.

Από αυτούς πάλι, όσοι εξαγνίστηκαν επαρκώς διά της φιλοσοφίας, ζουν εντελώς απαλλαγμένοι από κόπους στον μετέπειτα χρόνο και φθάνουν σε κατοικίες ακόμη πιο ωραίες από αυτές, τις οποίες ούτε εύκολο είναι να περιγράψει κανείς ούτε ο χρόνος επαρκεί επί του παρόντος. Αλλά γι' αυτούς ακριβώς τους λόγους που αναλύσαμε, ω Σιμμία, πρέπει να κάνουμε τα πάντα, ώστε να μετάσχουμε της αρετής και της φρόνησης κατά τη διάρκεια του βίου· διότι το έπαθλο είναι ωραίο και η ελπίδα μεγάλη». Αυτά λέει ο Πλάτων. Εσύ, βέβαια, θα παραβάλεις με το «και φθάνουν σε κατοικίες πιο ωραίες, τις οποίες ούτε εύκολο είναι να περιγράψει κανείς ούτε ο χρόνος επαρκεί επί του παρόντος» το δικό μας χωρίο που έχει ως εξής: «Εκείνα που μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν, αυτά ετοίμασε ο Θεός για εκείνους που τον αγαπούν»· και με τις εν λόγω κατοικίες, το ότι έχουν υποσχεθεί στους θεοφιλείς ότι υπάρχουν «πολλές μονές» κοντά στον Πατέρα· και με τα όσα ειπώθηκαν για τον Πυριφλεγέθοντα, το αιώνιο πυρ με το οποίο απειλούνται οι ασεβείς, σύμφωνα με τον προφήτη των Εβραίων που τους λέει: «Ποιος θα σας αναγγείλει ότι καίει φωτιά; Ποιος θα σας αναγγείλει τον αιώνιο τόπο;» και πάλι: «Το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει και το πυρ δεν θα σβήσει, και θα αποτελούν θέαμα για κάθε σάρκα». Παρατήρησε δε ότι και ο Πλάτων, συμφωνώντας με αυτά, αφού είπε ότι οι ασεβείς θα μεταβούν στον Τάρταρο, προσθέτει: «από όπου ποτέ δεν βγαίνουν». Και πάλι, αφού είπε ότι οι ευσεβείς θα ζήσουν ανάμεσα στους μακάριους, προσθέτει λέγοντας: «εντελώς και στον μετέπειτα χρόνο».

«ότι θα δώσεις» Το σώμα και το αίμα του Χριστού, μέσω του οποίου τρέφεται και σώζεται ο πιστός άνθρωπος αιώνια. «θα ευφράνεις» Διότι μεγάλη ευφροσύνη για τον άνθρωπο είναι το να βρίσκεται μαζί με τον Θεό. «ότι ο βασιλιάς» Ο Χριστός, ως αληθινός βασιλιάς, όντας αχώριστος από την αγάπη προς τον Πατέρα, δεν κλονίστηκε. «στο έλεος» Δηλαδή δεν μετάνιωσε που ελέησε τον άνθρωπο. «ας βρεθεί» Για τους Ιουδαίους είναι οφθαλμοφανές· διότι αυτοί είναι εχθροί του Χριστού, και αυτοί υπέπεσαν στην καταδίκη, η οποία είναι το χέρι του Θεού. «το δεξί σου χέρι» Ομοίως και τα τέκνα των Ιουδαίων· διότι, επειδή καταφρόνησαν το δεξί χέρι του Χριστού, από αυτό συντρίφθηκαν. «θα τους θέσεις» Διότι την εποχή των θαυμάτων του Χριστού οι Ιουδαίοι άναψαν σαν καμίνι από τον φθόνο και τη ζήλια. Μιλάει όμως και για τον καιρό της συντέλειας. «Κύριε, εν οργή» Διότι η φωτιά τους δεν θα σβήσει, λέει ο Ησαΐας. Διότι τότε θα έλθει προς αυτούς με οργή. Τότε. Πότε; Στη συντέλεια. «τον καρπό» Διότι μέσω της αναστάσεως ο Χριστός κατήργησε από αυτούς τις απαρχές, τις προσφορές, τις νουμηνίες και τις θυσίες. «και το σπέρμα» Διότι από όλους τους υιούς των ανθρώπων οι Ιουδαίοι έγιναν βδελυροί και μισητοί, επειδή σήκωσαν τα χέρια τους εναντίον του Θεού. «ότι έκλιναν» Έχοντας σκεφτεί πονηρά (κάνοντας πονηρό λογισμό) εναντίον του Χριστού και Θεού τους· διότι πότε μπορεί (θα μπορέσει) να σταθεί όρθιος κάποιος που μηχανεύεται σχέδια εναντίον του Θεού;

Και θα εξέλθουν και θα αντικρίσουν τα πτώματα των ανθρώπων που παρανόμησαν εναντίον μου· διότι το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει, και η φωτιά τους δεν θα σβήσει, και θα αποτελούν θέαμα για κάθε σάρκα.

Και στους αγίους θα πει: «Ελάτε οι ευλογημένοι του Πατέρα μου, κληρονομήστε τη βασιλεία που έχει ετοιμαστεί για εσάς προ καταβολής κόσμου». Προς δε τους ανόμους τι λέει; «Φύγετε από εμένα οι καταραμένοι στο πυρ το αιώνιο που ετοίμασε ο Πατέρας μου για τον διάβολο και τους αγγέλους του». Ο Ιωάννης, εξάλλου, λέει: «Έξω οι κύνες και οι μάγοι και οι πόρνοι και οι φονείς και οι ειδωλολάτρες και καθένας που αγαπά και πράττει το ψεύδος», διότι «η μερίδα σας είναι στη γέεννα του πυρός». Ομοίως και ο Ησαΐας λέει: «Και θα εξέλθουν και θα δουν τα πτώματα των ανθρώπων που έχουν παρανομήσει εναντίον μου· διότι το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει, και το πυρ τους δεν θα σβήσει, και θα αποτελούν θέαμα για κάθε σάρκα». Ο δε απόστολος Παύλος, γράφοντας προς τους Θεσσαλονικείς περί της αναστάσεως των δικαίων, λέει: «Δεν θέλουμε να αγνοείτε, αδελφοί, σχετικά με αυτούς που έχουν κοιμηθεί, ώστε να μη λυπάστε όπως και οι υπόλοιποι που δεν έχουν ελπίδα. Διότι, αν πιστεύουμε ότι ο Ιησούς πέθανε και αναστήθηκε, έτσι και ο Θεός αυτούς που κοιμήθηκαν δια του Ιησού, θα τους φέρει μαζί Του».

Δεν είναι αλήθεια αυτό που έχει ειπωθεί για τους μοιχούς, ότι «ο σκώληκας αυτών δεν θα πεθάνει και το πυρ αυτών δεν θα σβήσει»; Ή μήπως αυτά είναι μόνο απειλές; Ναι, λέει.

«Αλλ' όμως έλαβε τέλος», λέει. Αλλά τα εκεί δεν είναι τέτοια. Διότι, το ότι εκείνα δεν θα λάβουν ποτέ τέλος, άκουσέ τον να το λέει: «Ο σκώληκας αυτών δεν θα πεθάνει, και το πυρ αυτών δεν θα σβήσει»· και, «Θα πορευτούν αυτοί σε ζωή αιώνια, και αυτοί σε κόλαση αιώνια». Εάν λοιπόν η ζωή είναι αιώνια, τότε και η κόλαση είναι αιώνια. Δεν βλέπεις με πόσα απείλησε τους Ιουδαίους; Άραγε λοιπόν εκπληρώθηκαν οι απειλές, ή ήταν απλώς λόγια τα όσα ειπώθηκαν;

Διότι ούτε εκείνος περιφρόνησε τη Σάρρα επειδή ήταν άτεκνη, ούτε την ονείδισε για κάτι τέτοιο· αλλά και εκείνη, από την πλευρά της, φρόντισε να επινοήσει κάποια παρηγοριά για αυτόν ως προς την ατεκνία, μέσω της δούλης· διότι τότε αυτά δεν είχαν ακόμη απαγορευθεί, όπως συμβαίνει σήμερα. Διότι σήμερα ούτε για τις γυναίκες είναι θεμιτό να κάνουν τέτοιες παραχωρήσεις στους άνδρες, ούτε σε εκείνους να προβαίνουν σε τέτοιες συνευρέσεις, είτε εν γνώσει είτε εν αγνοία των γυναικών τους, έστω και αν τους βασανίζει μυριάδες φορές η θλίψη της ατεκνίας· διότι θα ακούσουν και αυτοί, ότι το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει και η φωτιά τους δεν θα σβήσει. Διότι σήμερα δεν επιτρέπεται, τότε όμως δεν απαγορευόταν· γι' αυτό και η γυναίκα το πρόσταζε, και εκείνος υπάκουε, και μάλιστα όχι χάριν ηδονής. Αλλά δες, λέγει, πώς πάλι την έδιωξε, κατόπιν δικής της προσταγής.

εʹ. Θέλεις να μάθεις ακριβώς πόσο φοβερό είναι αυτό το κακό; Σκέψου τι ζωή ζουν όσοι υποπτεύονται τις γυναίκες τους, πώς τους είναι αηδιαστικά τα φαγητά και αηδιαστικά τα ποτά. Το τραπέζι τούς φαίνεται ότι είναι γεμάτο από δηλητήρια· και αποφεύγουν το σπίτι τους σαν να είναι όλεθρος, γεμάτο από μύρια κακά. Δεν υπάρχει γι' αυτούς ύπνος, ούτε ευχάριστη νύχτα, ούτε συναναστροφή με φίλους, ούτε καν αυτές οι ίδιες οι ακτίνες του ήλιου· αλλά νομίζουν ότι ενοχλούνται ακόμη και από το ίδιο το φως, όχι μόνο όταν δουν τη γυναίκα τους να μοιχεύεται, αλλά και αν απλώς την υποπτευθούν. Να σκέφτεσαι, λοιπόν, ότι τα ίδια παθαίνει και η γυναίκα, όταν ακούσει από οποιονδήποτε ή υποπτευθεί ότι παρέδωσες τον εαυτό σου σε πόρνη γυναίκα. Αναλογιζόμενος αυτά, μην αποφεύγεις μόνο τις μοιχείες, αλλά και τις υποψίες· και αν ακόμη σε υποπτευθεί αδίκως, θεράπευσέ την και πείσε την. Διότι δεν το κάνει αυτό από έχθρα ή παραφροσύνη, αλλά από φροντίδα, και επειδή φοβάται πάρα πολύ για το δικό της κτήμα. Διότι δικό της κτήμα είναι, όπως προείπα, το δικό σου σώμα, και μάλιστα κτήμα πολυτιμότερο από όλα τα υπάρχοντα. Μην την αδικήσεις, λοιπόν, ως προς τα μέγιστα, ούτε να της καταφέρεις καίριο πλήγμα. Διότι, ακόμη και αν περιφρονήσεις εκείνην, τουλάχιστον φοβήσου τον Θεό, ο οποίος είναι ο τιμωρός τέτοιων πράξεων, και ο οποίος απείλησε με ανυπόφορες κολάσεις τα τέτοιου είδους αμαρτήματα. Διότι για όσους τολμούν τέτοιες πράξεις, λέγει: «Ο σκώληξ δεν θα τελευτήσει και το πυρ δεν θα σβεσθεί».

Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος αναγκάζεται να ζει βίο ταλαίπωρο και βασανισμένο, και δεν βρίσκεται σε καθόλου καλύτερη μοίρα από εκείνους που τιμωρούνται, καθώς εισέρχεται κρυφά σε ξένο σπίτι με πολύ φόβο και τρόμο, υποπτευόμενος τους πάντες, και τους υπηρέτες και τους ελεύθερους. Γι' αυτό, παρακαλώ, φροντίστε να απαλλαγείτε από αυτό το νόσημα. Αν όμως δεν πείθεστε, μην διαβαίνετε τα ιερά πρόθυρα. Διότι και τα πρόβατα που είναι γεμάτα ψώρα και βρίθουν από ασθένεια, δεν πρέπει να βόσκουν μαζί με τα υγιή, αλλά να απομακρύνονται από το ποίμνιο, μέχρι να αποβάλουν τη νόσο. Διότι έχουμε γίνει μέλη του Χριστού· ας μη γίνουμε λοιπόν μέλη πόρνης. Εδώ δεν είναι πορνείο, αλλά εκκλησία. Εάν λοιπόν έχεις μέλη πόρνης, μη στέκεσαι μέσα στην εκκλησία, για να μην εξυβρίσεις τον τόπο. Διότι, ακόμη κι αν δεν υπήρχε η γέεννα, κι αν δεν υπήρχε η κόλαση, μετά από εκείνες τις συμφωνίες και τις γαμήλιες λαμπάδες, μετά τη δίκαιη συζυγική κλίνη, μετά την τεκνοποιία, μετά την κοινωνία του βίου, πώς ανέχεσαι να προσκολλάσαι σε άλλη; Πώς δεν ντρέπεσαι και δεν κοκκινίζεις; Δεν γνωρίζεις ότι εκείνοι που μετά τον θάνατο της συζύγου τους εισάγουν άλλη, κατακρίνονται από πολλούς, καίτοι η πράξη αυτή δεν επιφέρει κόλαση; Εσύ όμως εισάγεις άλλη ενώ η δική σου ζει. Και πόσης λαγνείας δεν είναι απόδειξη αυτά; Μάθε τι έχει ειπωθεί για τους τέτοιους ανθρώπους: «Ο σκώληξ αυτών», λέγει, «δεν θα τελευτήσει, και το πυρ δεν θα σβεσθεί».

Διότι, όπως ακριβώς αυτοί όταν εκδιώχθηκαν τότε την αναζητούσαν, έτσι και πολλοί από εμάς το ίδιο θα πάθουν, όταν εκείνη την ημέρα εκπέσουν από την άνω Ιερουσαλήμ. Αλλά εκείνοι μεν, όταν εξορίστηκαν, είχαν ελπίδες επιστροφής, εμείς όμως, αν εκπέσουμε, δεν είναι δυνατόν να επιστρέψουμε ξανά. Διότι «το σκουλήκι τους», λέει, «δεν θα πεθάνει, και η φωτιά τους δεν θα σβήσει». Γι' αυτό ακριβώς πρέπει να προσέχουμε με μεγαλύτερη ακρίβεια τη ζωή μας και να διαχειριζόμαστε τον παρόντα βίο με τέτοιον τρόπο, ώστε να μη γίνουμε αιχμάλωτοι, ούτε αποξενωμένοι, ούτε ξένοι προς εκείνη τη μητρόπολη. «Θυμήσου, Κύριε, τους υιούς του Εδώμ κατά την ημέρα της Ιερουσαλήμ, αυτούς που έλεγαν: Γκρεμίστε, γκρεμίστε την έως τα θεμέλιά της». Άλλος λέει: «Στους υιούς του Εδώμ». Και αυτός ο λόγος προέρχεται από ανθρώπους που φλέγονται για την πόλη. Αυτό δε που εννοούν, είναι το εξής: Τιμώρησε αυτούς που δεν θέλησαν να αρκεστούν στην άλωση, ούτε χόρτασαν με την καταστροφή, αλλά στέκονταν από πάνω και έλεγαν: «Γκρεμίζετε, όσο υπάρχει θεμέλιο σε αυτήν». Διότι επιθυμούσαν να μη μείνουν ούτε τα ίδια τα βάθρα της πόλης, αλλά να ξεριζωθούν και τα θεμέλιά της.

Είπε ο Κύριος προς εμένα: «Μην προσεύχεσαι για τον λαό αυτόν, διότι ακόμη κι αν σταθούν ο Μωυσής και ο Σαμουήλ ενώπιόν μου, η ψυχή μου δεν θα στραφεί προς αυτούς». «Το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει, και η φωτιά δεν θα σβήσει· και θα γίνουν θέαμα σε κάθε σάρκα». «Μήπως θα ξεχάσει η νύφη τα στολίδια της, και η παρθένος τον στηθόδεσμό της; Ο λαός μου όμως με ξέχασε για ημέρες αναρίθμητες». «Αυτά λέγει ο Κύριος: Αυτοί θα οικοδομήσουν, εγώ όμως θα καταστρέψω». «Το ίδιο μισητά είναι και αυτός που ασεβεί και η ασέβεια· αυτό που πράχθηκε θα εξολοθρευθεί μαζί με αυτόν που το έπραξε». «Η ελπίδα των ασεβών είναι σαν το χνούδι που παρασύρεται από τον άνεμο, και σκορπίστηκε σαν τον καπνό από τον άνεμο». «Τα τέλη της άδικης γενεάς είναι οδυνηρά». «Μάταιοι βέβαια είναι όλοι οι άνθρωποι που τους διέκρινε η άγνοια του Θεού, και από τα ορατά αγαθά δεν μπόρεσαν να γνωρίσουν τον Υπάρχοντα, ούτε προσέχοντας τα έργα αναγνώρισαν τον Δημιουργό. Είναι ταλαίπωροι, και οι ελπίδες τους βρίσκονται στους νεκρούς». «Στους ασεβείς επέπεσε αμείλικτος θυμός μέχρι το τέλος». «Σε σύναξη αμαρτωλών θα ανάψει φωτιά». «Η τιμωρία των ασεβών είναι φωτιά και σκουλήκι». «Φωτιά, χαλάζι, πείνα και θάνατος, όλα αυτά δημιουργήθηκαν για την τιμωρία των αμαρτωλών». «Θάνατος, και έριδα, και ρομφαία, και μάστιγα, δημιουργήθηκαν για τους ανόμους». «Ουαί σε εσάς, άνδρες ασεβείς, που εγκαταλείψατε τον νόμο του Κυρίου». «Το πένθος για τον νεκρό διαρκεί επτά ημέρες· για τον μωρό όμως και τον ασεβή, όλες τις ημέρες της ζωής του». «

Διότι οι ίδιες οι πράξεις του καθενός μαρτυρούν εναντίον του, όχι εκβάλλοντας φωνή, αλλά φανερούμενες τέτοιες ακριβώς όπως έχουν πραχθεί από εμάς. Αποτελεί και αυτό μέρος της μεθοδείας του διαβόλου, το να πείθει τους περισσότερους ανθρώπους, ωσάν να έχουν λησμονήσει τόσες πολλές καταδικαστικές αποφάσεις, να προσδιορίζουν για τον εαυτό τους κάποιο τέλος των κολάσεων, προκειμένου να αποτολμούν περισσότερο την αμαρτία. «Διότι ο σκώληξ αυτών δεν θα πεθάνει, και το πυρ αυτών δεν θα σβήσει». Εκεί κρίνεται όχι μόνο αυτός που καθοδήγησε στο κακό, αλλά και εκείνος που ακολούθησε τον πονηρό οδηγό προς την αμαρτία.

Αυτά, άλλωστε, και οι προφήτες πριν από πολλά χρόνια, καταυγαζόμενοι από τη χάρη του Πνεύματος, τα εξήγγειλαν σαφέστατα. Διότι λέει ο Ησαΐας: Εγώ γνωρίζω τα έργα τους και τους λογισμούς τους και θα τους τα ανταποδώσω· ιδού, έρχομαι να συνάξω όλα τα έθνη και τις γλώσσες, και θα έρθουν, και θα δουν τη δόξα μου. Και θα υπάρξει νέος ουρανός και νέα γη, τα οποία εγώ δημιουργώ ενώπιόν μου· και θα έρθει κάθε σάρκα για να προσκυνήσει ενώπιόν μου, λέγει ο Κύριος, και θα εξέλθουν, και θα δουν τα πτώματα των ανθρώπων που παρέβησαν το θέλημά μου· διότι το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει, και το πυρ τους δεν θα σβήσει, και θα αποτελούν θέαμα για κάθε σάρκα. Και πάλι για την ημέρα εκείνη λέει: Και θα τυλιχθεί ο ουρανός σαν βιβλίο, και όλα τα άστρα θα πέσουν σαν τα φύλλα από το κλήμα· διότι ιδού, έρχεται η ημέρα του Κυρίου, αδυσώπητη, γεμάτη θυμό και οργή, για να κάνει όλη την οικουμένη έρημη και να εξολοθρεύσει τους αμαρτωλούς από αυτήν· διότι οι αστέρες του ουρανού και ο Ωρίων και όλος ο διάκοσμος του ουρανού δεν θα δώσουν το φως τους, και θα σκοτεινιάσει ο ήλιος καθώς ανατέλλει, και η σελήνη δεν θα δώσει το φως της· και θα καταστρέψω την αλαζονεία των ανόμων και θα ταπεινώσω την υπερηφάνεια των αλαζόνων.

Γιατί, λοιπόν, με τέτοια μανία προσκολλάσαι και κρατιέσαι από τη δόξα που μαραίνεται και χάνεται σαν τα ανοιξιάτικα άνθη, και από τη βδελυρή και δυσώδη καλοπέραση, και από τα πιο μιαρά πάθη της γαστέρας και όσων βρίσκονται κάτω από αυτήν, τα οποία προσωρινά τέρπουν τις αισθήσεις των ανόητων, αργότερα όμως καθιστούν την απόληξή τους πιο πικρή και από τη χολή, όταν αυτές οι σκιές και τα όνειρα του μάταιου τούτου βίου παρέλθουν, και εγκλειστούν στη διηνεκή οδύνη του άσβεστου και σκοτεινού πυρός οι εραστές τους και οι εργάτες της ανομίας, εκεί όπου ο ακοίμητος σκώληκας τους κατατρώγει ατελεύτητα, και το πυρ τους κατακαίει ακατάπαυστα και άσβεστα στους απέραντους αιώνες; Μαζί με αυτούς, αλίμονο, εάν εγκλειστείς και εσύ και υποφέρεις σκληρά, θα μετανιώσεις πολύ για τις δεινές σου αποφάσεις, θα αναζητήσεις με πόθο τις τωρινές ημέρες και θα θυμηθείς τα λόγια μου· αλλά κανένα όφελος δεν θα υπάρξει από τη μεταμέλεια. Διότι στον άδη δεν υπάρχει εξομολόγηση και μετάνοια· αλλά ο παρών καιρός ορίστηκε ως καιρός εργασίας, ενώ ο μελλοντικός ως καιρός ανταπόδοσης.

Είναι δε τα εξής: «Ιδού, έρχεται ως υιός ανθρώπου επάνω στις νεφέλες του ουρανού» και «οι άγγελοί του μαζί του». Επειδή, λοιπόν, αποδεικνύουμε ότι όλα όσα έχουν ήδη γίνει είχαν προαναγγελθεί από τους προφήτες πριν καν γίνουν, είναι ανάγκη να πιστέψουμε και για όσα παρομοίως προφητεύτηκαν ότι μέλλουν να γίνουν, πως οπωσδήποτε θα γίνουν. Διότι, όπως ακριβώς εκείνα που ήδη συνέβησαν είχαν προαναγγελθεί και, έστω κι αν αγνοούνταν, εκπληρώθηκαν, με τον ίδιο τρόπο και όσα υπολείπονται, έστω κι αν αγνοούνται και δεν γίνονται πιστευτά, πρόκειται να εκπληρωθούν. Επειδή οι προφήτες προανήγγειλαν δύο παρουσίες του: την πρώτη, η οποία έχει ήδη πραγματοποιηθεί, ως άτιμου και παθητού ανθρώπου, και τη δεύτερη, για την οποία έχει κηρυχθεί ότι θα έρθει με δόξα από τους ουρανούς μαζί με την αγγελική του στρατιά, όταν και θα αναστήσει τα σώματα όλων των ανθρώπων που υπήρξαν ποτέ, και τα μεν σώματα των αξίων θα τα ντύσει με αφθαρσία, ενώ τους αδίκους, διατηρώντας τους σε αιώνια συναίσθηση, θα τους στείλει μαζί με τους φαύλους δαίμονες στο αιώνιο πυρ. Και το ότι έχει προειπωθεί πως θα γίνουν και αυτά, θα το αποδείξουμε. Έχει δε ειπωθεί μέσω του προφήτη Ιεζεκιήλ το εξής: «Θα συναρμολογηθεί άρθρωση με άρθρωση και οστό με οστό», «και θα αναφυούν σάρκες». «Και κάθε γόνατο θα κάμψει στον Κύριο, και κάθε γλώσσα θα τον εξομολογηθεί». Και για το σε τι είδους συναίσθηση και κόλαση πρόκειται να βρεθούν οι άδικοι, ακούστε όσα έχουν παρομοίως ειπωθεί γι' αυτό. Είναι δε τα εξής: «Ο σκώληκάς τους δεν θα παύσει, και το πυρ τους δεν θα σβήσει».

Διότι έτσι, ως προς όλα, θα βρεθώ αθώος εξαιτίας σας, εάν προσκομίζοντας αποδείξεις αγωνίζομαι να σας πείσω· εάν όμως εσείς, παραμένοντας σκληρόκαρδοι ή αδύναμοι στο φρόνημα εξαιτίας του θανάτου που έχει οριστεί για τους Χριστιανούς, δεν θέλετε να συμφωνήσετε με την αλήθεια, θα φανείτε εσείς οι ίδιοι υπεύθυνοι για τον εαυτό σας. Και εξαπατάτε τον εαυτό σας, νομίζοντας ότι, επειδή είστε κατά σάρκα σπέρμα του Αβραάμ, θα κληρονομήσετε οπωσδήποτε τα αγαθά που εξαγγέλθηκαν από τον Θεό ότι θα δοθούν μέσω του Χριστού. Διότι κανείς δεν μπορεί με κανέναν τρόπο να λάβει τίποτα από εκείνα, παρά μόνον όσοι έχουν εξομοιωθεί στο φρόνημα με την πίστη του Αβραάμ και έχουν επίγνωση όλων των μυστηρίων, εννοώ δηλαδή ότι κάποια μεν εντολή είχε διαταχθεί για θεοσέβεια και δικαιοπραξία, ενώ κάποια άλλη εντολή και πράξη είχε ομοίως διατυπωθεί είτε ως μυστήριο του Χριστού είτε εξαιτίας της σκληροκαρδίας του λαού σας. Και ότι αυτό ισχύει, ο Θεός, αποφαίνοντας γι' αυτό στον Ιεζεκιήλ, είπε: Εάν ο Νώε, ο Ιακώβ και ο Δανιήλ ζητήσουν είτε γιους είτε θυγατέρες, δεν θα τους δοθούν. Και στον Ησαΐα, για το ίδιο ακριβώς θέμα, είπε τα εξής: Είπε Κύριος ο Θεός: Και θα εξέλθουν και θα δουν τα πτώματα των ανθρώπων που έχουν παρανομήσει· διότι το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει, και το πυρ τους δεν θα σβεστεί, και θα αποτελούν θέαμα για κάθε σάρκα.

Και αφού όλοι συμφώνησαν, είπα: Θα ήθελα να αναφέρω τώρα και κάποιους λόγους, τους οποίους δεν ανέφερα προηγουμένως· αυτοί έχουν λεχθεί από τον πιστό θεράποντα Μωυσή με τρόπο συγκεκαλυμμένο. Έχουν λεχθεί λοιπόν ως εξής: Ευφρανθείτε ουρανοί μαζί του, και ας τον προσκυνήσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού. Και η συνέχεια των λόγων που παρέθεσα είναι η εξής: Ευφρανθείτε έθνη μαζί με τον λαό του, και ας τον ενισχύσουν όλοι οι άγγελοι του Θεού, διότι το αίμα των υιών του εκδικείται, και θα εκδικηθεί, και θα ανταποδώσει δικαιοσύνη στους εχθρούς, και σε όσους τον μισούν θα ανταποδώσει, και ο Κύριος θα καθαρίσει τη γη του λαού του. Και λέγοντας αυτά, εννοεί ότι εμείς, τα έθνη, ευφραινόμαστε μαζί με τον λαό του, δηλαδή με τον Αβραάμ, τον Ισαάκ, τον Ιακώβ, τους προφήτες και γενικά με όλους από εκείνον τον λαό που υπήρξαν ευάρεστοι στον Θεό, σύμφωνα με όσα έχουμε ήδη ομολογήσει. Αλλά δεν θα δεχτούμε ότι εννοεί όλους όσους κατάγονται από το γένος σας, επειδή γνωρίζουμε, και μέσω του Ησαΐα, ότι τα σώματα εκείνων που παρέβησαν τον νόμο πρόκειται να καταβιβρώσκονται από σκουλήκι και άσβεστο πυρ, παραμένοντας αθάνατα, ώστε να είναι ορατά σε κάθε σάρκα.

Διότι διαφορετικά δεν θα έλεγε αυτό ο Ησαΐας: «Και εάν ο Κύριος Σαβαώθ δεν μας άφηνε σπέρμα, θα είχαμε γίνει σαν τα Σόδομα και τα Γόμορρα»· και ο Ιεζεκιήλ: «Ότι ακόμη κι αν ο Νώε, ο Ιακώβ και ο Δανιήλ ζητήσουν γιους ή κόρες, δεν πρόκειται να τους δοθούν· αλλ' ούτε πατέρας υπέρ του γιου ούτε γιος υπέρ του πατέρα, αλλά καθένας θα χαθεί εξαιτίας της δικής του αμαρτίας και καθένας θα σωθεί εξαιτίας της δικής του δικαιοπραξίας»· και πάλι ο Ησαΐας: «Θα δουν τα πτώματα εκείνων που παρέβησαν τον νόμο· το σκουλήκι τους δεν θα σταματήσει, και το πυρ τους δεν θα σβήσει, και θα γίνουν θέαμα σε κάθε σάρκα». Και ο Κύριός μας, σύμφωνα με το θέλημα του Πατρός και Δεσπότη των πάντων που τον έστειλε, δεν θα έλεγε: «Θα έλθουν από δυσμάς και ανατολάς, και θα ανακλιθούν μαζί με τον Αβραάμ και τον Ισαάκ και τον Ιακώβ στη βασιλεία των ουρανών· ενώ οι υιοί της βασιλείας θα εκβληθούν στο εξώτερο σκότος». Αλλά και το ότι όχι με υπαιτιότητα του Θεού αυτοί που προγνωρίζονται και πρόκειται να γίνουν άδικοι, είτε άγγελοι είτε άνθρωποι, γίνονται φαύλοι, αλλά με δική του υπαιτιότητα ο καθένας είναι τέτοιος, όπως ακριβώς θα αποκαλυφθεί ο καθένας, το απέδειξα και στα προηγούμενα.

«Πορευθείτε στο φως του πυρός σας, και στη φλόγα που εσείς ανάψατε.» Και πάλι: «Θα εξέλθουν και θα δουν τα πτώματα των ανθρώπων που παρανόμησαν εναντίον μου. Διότι το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει, και το πυρ τους δεν θα σβήσει· και θα αποτελούν θέαμα για κάθε σάρκα.» Όπως λέει δε ο Ιερεμίας: «Δώστε δόξα στον Κύριο τον Θεό σας, προτού σκοτεινιάσει και προτού σκοντάψουν τα πόδια σας επάνω σε σκοτεινά όρη.» Και πάλι: «Ακούστε, λαέ μωρέ και ασύνετε· έχουν μάτια, και δεν βλέπουν· έχουν αυτιά, και δεν ακούν. Εμένα δεν θα φοβηθείτε, λέει ο Κύριος; Ή δεν θα σταθείτε με ευλάβεια ενώπιον του προσώπου μου; Εμένα που έθεσα την άμμο ως όριο στη θάλασσα, ως πρόσταγμα αιώνιο, το οποίο δεν θα υπερβεί;» Και πάλι: «Η αποστασία σου θα σε παιδαγωγήσει, και η κακία σου θα σε ελέγξει. Γνώρισε, λοιπόν, και δες ότι είναι πικρό για εσένα να με εγκαταλείπεις, λέει ο Κύριος. Εγώ φύτεψα άμπελο καρποφόρα, απολύτως γνήσια· πώς μεταστράφηκες σε πικρία, εσύ η αλλότρια άμπελος;» Και πάλι: «Δεν κάθισα σε συνέδριο εκείνων που διασκεδάζουν, αλλά με ευλάβεια ενώπιον της χειρός σου, καθόμουν ολομόναχος, διότι γέμισα από πικρία.»

Διότι τι τέτοιο θα μπορούσατε να δείτε από τον Ηλία, σε σύγκριση με όσα είδατε στον Χριστό και στον Βαπτιστή Του; Μάλλον δε, εάν και εκείνος εμφανιζόταν να μην τρώει ούτε να πίνει, τι θα σας εμπόδιζε να πείτε και γι' αυτόν ότι έχει δαιμόνιο; Εάν πάλι εμφανιζόταν να μετέχει σε φαγητό και ποτό, τι θα σας εμπόδιζε να τον αποκαλέσετε και εκείνον φαγά και οινοπότη; Διότι τέτοια είναι η κακία, τέτοια είναι η πονηρία, τέτοιος είναι ο φθόνος· δυσαρεστείται από το καλό, φθονεί το αγαθό, αποστρέφεται το χρηστό, σιχαίνεται το επιεικές, βδελύσσεται το ευσεβές· διότι, όπως λέει, «η θεοσέβεια είναι βδέλυγμα για τους αμαρτωλούς». Όλους τους θέλουν να είναι πονηροί και κακοί και άχρηστοι σαν αυτούς, όλους τους θέλουν να συμμετέχουν στην κακία τους· γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε καταδικάζουν σε θάνατο τους αγαθούς· γι' αυτόν τον λόγο σκότωσαν τους προφήτες, γι' αυτό σκότωσαν και τον ίδιο τον Χριστό, γι' αυτό τους αποστόλους, γι' αυτό τους μάρτυρες, γι' αυτό οι κακοί θανάτωσαν με κακό τρόπο, σαν να ήταν κακούργοι, τους κεχρισμένους του Χριστού, οι οποίοι, αφού έλαβαν τα βραβεία της νίκης, συμβασιλεύουν με τον Χριστό αγαλλόμενοι. Εκείνοι όμως βρίσκονται σε κοινωνία με τον διάβολο και τους αγγέλους του, εκεί όπου «το σκουλήκι τους δεν θα πεθάνει και η φωτιά τους δεν θα σβήσει». «Το δε παιδί», αναφέρει, «μεγάλωνε και ενδυναμωνόταν στο Πνεύμα και βρισκόταν στις ερήμους μέχρι την ημέρα της αναδείξεώς του προς τον Ισραήλ».

Και όταν οι μύστες και φίλοι και αδελφοί του δεν μπόρεσαν να σταθούν και να αντικρίσουν τη μεταμόρφωσή του, πώς θα μπορέσουμε να τον ατενίσουμε εμείς, οι αμαρτωλοί και αμετανόητοι τότε, όταν το στερέωμα αποσυρθεί από τη μέση σαν παραπέτασμα, και φανερωθεί στους θνητούς μυριοπλάσια λαμπρότερος από τον ήλιο και έλθει επί της γης μέσα στην πατρική δόξα με μυριάδες αγγέλων, όταν δια των αγίων αγγέλων συγκεντρώσει με τιμή από τους τέσσερις ανέμους τους εκλεκτούς του, όταν «το πυρ του θυμού του θα αναφλεγεί έως τον κατώτατο άδη και θα καταφάει τη γη και τα γεννήματά της, θα φλέξει τα θεμέλια των ορέων», και «θα εκλάμψουν τότε οι δίκαιοι περισσότερο από τον ήλιο», όπως ο ίδιος υποσχέθηκε χωρίς ψεύδος, ενώ οι αμαρτωλοί θα σκοτιστούν περισσότερο και θα αποχωριστούν εκεί όπου, όπως λέει, «ο σκώληκάς τους δεν θα πεθάνει και το πυρ τους δεν θα σβήσει»;

«Και θα εξέλθουν και θα δουν τα πτώματα», δηλαδή τα σώματα, «των ανθρώπων που παρανόμησαν απέναντί μου», δηλαδή εκείνων που παρέβησαν είτε τους θείους του νόμους είτε την προς αυτόν πίστη τους· «διότι το σκουλήκι τους δεν θα τελευτήσει», λέει, «και το πυρ τους δεν θα σβεστεί».