Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 7:9

ΨΑΛΜΟΣ ΡΙΕ΄. Αλληλούια. Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα. Λέγοντας: «Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα», ως κάποιος που ευαρέστησε τον Κύριο, έχοντας φτάσει στις άνω μονές, λέει τα εξής: διότι δεν θα πρόφερε αυτόν τον λόγο, αν δεν είχε αποκτήσει θάρρος από τις υποσχέσεις του Θεού· και αυτές ήταν γεμάτες έλεος: «Μακάριοι όσοι κλαίνε τώρα, διότι αυτοί θα χαρούν». Εάν λοιπόν τα μάτια ήταν γεμάτα δάκρυα, είναι φανερό ότι θα λάβουν την αγαλλίαση σε εκείνες τις μονές. Αυτή τη φράση την παραθέτει στους Κορινθίους ο Παύλος, λέγοντας: «Έχοντας το ίδιο πνεύμα της πίστεως, σύμφωνα με το: Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα». Διότι με την καρδιά πιστεύει κανείς προς δικαιοσύνη, και με το στόμα ομολογεί προς σωτηρία· και εμείς πιστεύουμε, γι' αυτό και μιλάμε. Λέγοντας «πνεύμα πίστεως», εννοεί είτε τη σταθερή έξη που προέρχεται από αυτήν, είτε το Πνεύμα που χορηγείται από τον Θεό σε εκείνον που έχει πίστη. Συμφωνεί δε με το: «Πίστεψα, γι' αυτό μίλησα» και το εξής: «Εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται να κατανοήσετε». Πρώτα πιστεύει κανείς, έπειτα κατανοεί, και μετά από αυτά μιλάει. Όταν δε, λέει, αφού πίστεψα μίλησα για μεγάλα πράγματα, τότε, βλέποντας τον εαυτό μου ως ένα τίποτα, ταπεινώθηκα πάρα πολύ. Παρόμοιο είναι αυτό που είπε ο Ιωάννης για τον Ιησού: «Εκείνος πρέπει να αυξάνεται, εγώ δε να ελαττώνομαι».

Ερώτηση 218. Ποια σύνεση οφείλουμε να ζητούμε από τον Θεό, ή πώς μπορούμε να αξιωθούμε αυτής; Απόκριση. Τη σύνεση τη μαθαίνουμε από τον ίδιο τον Θεό μέσω του προφήτη, ο οποίος λέει: «Ας μην καυχάται ο σοφός για τη σοφία του, και ας μην καυχάται ο ισχυρός για την ισχύ του, και ας μην καυχάται ο πλούσιος για τον πλούτο του· αλλά σε τούτο ας καυχάται όποιος καυχάται, στο να έχει σύνεση και να γνωρίζει τον Κύριο»· και μέσω του Αποστόλου που είπε: «Αλλά κατανοώντας ποιο είναι το θέλημα του Κυρίου». Μπορούμε δε να αξιωθούμε αυτής, εάν πράξουμε το γεγραμμένο: «Ησυχάστε και γνωρίστε ότι εγώ είμαι ο Θεός»· και εάν πιστέψουμε ότι κάθε λόγος του Θεού είναι αληθινός· διότι, λέει: «Εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται ούτε να αποκτήσετε σύνεση».

Υπόσχονται δε ότι θα καταστήσουν βασιλιά τον υιό του Ταβεήλ· το δε όνομα Ταβεήλ ερμηνεύεται «αγαθός Θεός». Είναι δε χαρακτηριστικό γνώρισμα εκείνων που επιτίθενται στην Εκκλησία το να υπόσχονται ότι θα παραδώσουν τα περί του Υιού του Θεού, και μέσω μιας τέτοιας χρηστολογίας εξαπατούν τους πιο απλοϊκούς. Το ότι δε αυτά είναι αινίγματα, τα οποία μέσα από την ιστορία αναφέρονται στη σημερινή κατάσταση των Εκκλησιών, το αποκαλύπτει με σαφήνεια ο λόγος στη συνέχεια, λέγοντας: «Εάν δεν πιστέψετε, ούτε πρόκειται να κατανοήσετε».

Και είπε ο Κύριος προς τον Ησαΐα: Έξελθε σε συνάντηση του Άχαζ, εσύ και ο εναπομείνας γιος σου Ιασούβ, στην κολυμβήθρα της άνω οδού του αγρού του γναφέως, και να του πεις: Πρόσεξε να παραμείνεις ήσυχος και μη φοβάσαι, ούτε να δειλιάσει η ψυχή σου εξαιτίας αυτών των δύο ξύλων, των δαυλών που καπνίζουν. Διότι, όταν εκδηλωθεί η οργή του θυμού μου, πάλι θα θεραπεύσω. Και όσο για τον γιο του Αράμ και τον γιο του Ρομελίου, επειδή συνέλαβαν πονηρή βουλή εναντίον σου, λέγοντας: «Θα ανεβούμε στην Ιουδαία και, αφού συνομιλήσουμε μαζί τους, θα τους στρέψουμε προς εμάς, και θα καταστήσουμε βασιλιά της τον γιο του Ταβεήλ». Αυτά λέγει ο Κύριος: Δεν πρόκειται να σταθεί η βουλή αυτή, ούτε θα πραγματοποιηθεί· αλλά η κεφαλή του Αράμ είναι η Δαμασκός, και η κεφαλή της Δαμασκού ο Ρασίν. Αλλά σε εξήντα πέντε ακόμη έτη, το βασίλειο του Εφραΐμ θα εκλείψει και θα πάψει να αποτελεί λαό· και η κεφαλή του Εφραΐμ είναι η Σομόρων, και η κεφαλή της Σομόρων ο γιος του Ρομελίου. Και εάν δεν πιστέψετε, ούτε και πρόκειται να κατανοήσετε.

Αλλά σε ακόμη εξήντα πέντε έτη, λέγει, θα εκλείψει η βασιλεία του Εφραίμ ως λαός· και κεφαλή του Εφραίμ είναι η Σομόρων, και κεφαλή της Σομόρων ο υιός του Ρομελίου. Είναι λοιπόν η βασιλεία του Εφραίμ μια επικράτεια ετεροδόξων, διότι από τέτοια φυλή καταγόταν αυτός που απέσχισε τον Ισραήλ από τον Ιούδα. Κεφαλή λοιπόν του Εφραίμ είναι η Σομόρων, δηλαδή η Σαμάρεια. Και η Σαμάρεια εξάλλου είναι χώρα κάποιων εχθρών, εκείνων που παραχάραξαν τον υγιαίνοντα λόγο, επειδή οι Σαμαρείτες απέκλιναν από τον Ιουδαϊσμό.

Όπως δε κεφαλή της Συρίας ήταν η Δαμασκός, και κεφαλή της Δαμασκού ο Ρασίν, έτσι η μεν Σαμάρεια ήταν κεφαλή του Εφραίμ, κεφαλή δε της Σαμάρειας ο υιός του Ρομελίου. Μέσω του λόγου μάς παραδίδονται κάποιες επιτάσεις και υπερβολές κακών, ώστε να μην είναι δυνατόν να επικρατήσει η συμφωνία τέτοιων ανθρώπων, ούτε να έχουν κάποια ισχύ εναντίον εκείνων τους οποίους επιχειρούν να επιβουλευθούν.

Και εάν δεν πιστέψετε, ούτε πρόκειται να κατανοήσετε. Πρέπει, βεβαίως, να πιστεύουμε στις Γραφές, εφόσον περιέχουν θείο νου, και έτσι να φθάνουμε στην κατανόηση των γεγραμμένων. Διότι πρέπει, αφού υπερβούμε τους τύπους, να κατανοήσουμε με αυτόν τον τρόπο την αλήθεια όσων μας έχουν υποδειχθεί. Διότι πρώτα πρέπει να πιστεύουμε στις Γραφές με απλή πίστη, ότι είναι θεόπνευστες και ωφέλιμες· και έπειτα να διερευνούμε λεπτομερώς και εξεταστικώς το νόημα που εναπόκειται σε αυτές.

Θεωρώ δε αναγκαίο να εννοούμε και να κατανοούμε μέσω της πίστεως τη δύναμη κάθε ρητού, και να ομιλούμε στον βαθμό που, χάρη στις κοινές προσευχές, θα μας δοθεί λόγος κατά το άνοιγμα του στόματός μας. Διότι έχει γραφτεί: «Εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται να κατανοήσετε»· και πάλι: «Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα». Επειδή δε θεωρώ ότι η χρήση των ονομάτων, των λέξεων και των πραγμάτων της καθημερινής συνήθειας δεν παραλαμβάνεται στη θεόπνευστη Γραφή —από τον Θεό και τον Χριστό Του, καθώς και από τους αγίους προφήτες, ευαγγελιστές και αποστόλους— απλώς και τυχαία, κατά σύμπτωση, αλλά δοκιμασμένα εν Αγίω Πνεύματι, προς τον σκοπό του ευσεβούς φρονήματος, και τούτο όχι εξ ολοκλήρου, αλλά εν μέρει και στον βαθμό που το καθένα συμβάλλει στον προκείμενο υγιή λόγο, ώστε να φρονούμε ευσεβώς και να καθοδηγείται ο νους στην κατανόηση των κριμάτων και των δογμάτων της ευσέβειας· καθίσταται αναγκαίο και εμείς να προσέχουμε διερευνητικά και με μεγάλη προσοχή κάθε ρητό, και να εκλέγουμε το νόημά του σύμφωνα με τον σκοπό της άνω κλήσεως. Και αυτό θα το πράξουμε, εάν, χάρη στις κοινές προσευχές, μας ενδυναμώσει ο Ιησούς Χριστός, ο μονογενής Υιός του ζώντος Θεού, ώστε να εκπληρωθεί και σε εμάς αυτό που είπε ο Απόστολος: «Όλα τα μπορώ μέσω του Χριστού που με ενδυναμώνει».

Διότι, χωρίς να φιλονικήσει καθόλου με τις μικροψυχίες αυτών που απειθούσαν, τους προσφέρει και πάλι απλόχερα τη ζωοποιό γνώση του μυστηρίου, και αφού νίκησε ως Θεός την αλαζονεία αυτών που τον λυπούσαν, αναφέρει τα μέσα με τα οποία θα ανέλθουν στην αιώνια ζωή. Και με ποιον τρόπο θα τους δώσει να φάνε τη σάρκα του, δεν τους το διδάσκει ακόμη· διότι γνώριζε ότι βρίσκονταν στο σκοτάδι και δεν είχαν καμία απολύτως δύναμη να κατανοήσουν το απόρρητο. Τους υποδεικνύει όμως με ωφέλιμο τρόπο πόσο μεγάλο αγαθό θα προκύψει για αυτούς από αυτή τη βρώση, ώστε ίσως, πείθοντάς τους ευκολότερα με τις απέραντες χαρές της επιθυμίας για ζωή, να τους διδάξει να πιστεύουν. Διότι, σε εκείνους που έχουν ήδη πιστέψει, ακολουθεί με τον κατάλληλο τρόπο και το να μπορούν να μαθαίνουν. Επειδή έτσι λέει και ο προφήτης Ησαΐας: «Εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται να κατανοήσετε». Έπρεπε, λοιπόν, αφού πρώτα ριζώσει μέσα τους η πίστη, να επακολουθήσει δεύτερη η σύνεση σχετικά με όσα αγνοούν, και να μη φαίνεται ότι η διερεύνηση προηγείται της πίστεως.

Διότι έπρεπε και να πιστεύουμε και να κατανοούμε. Και επειδή τα θεία ζητήματα γίνονται αποδεκτά διά της πίστεως, δεν πρέπει για τον λόγο αυτό να εγκαταλείπουμε εντελώς την έρευνά τους, αλλά μάλλον να προσπαθούμε να ανέλθουμε έστω και σε μια μέτρια γνώση, η οποία βλέπει «ως δι' εσόπτρου εν αινίγματι», όπως ακριβώς λέει ο Παύλος. Πολύ σωστά δε πάλι δεν ισχυρίζονται ότι πρώτα γνώρισαν και έπειτα πίστεψαν, αλλά προτάσσοντας την πίστη, εισάγουν ως δεύτερη τη γνώση. Διότι η γνώση έπεται της πίστεως και δεν προηγείται αυτής, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται να κατανοήσετε». Διότι, αφού κατατεθεί εκ των προτέρων μέσα μας η απλή και χωρίς περιέργεια πίστη δίκην θεμελίου, εποικοδομείται στη συνέχεια σταδιακά η γνώση, ανυψώνοντάς μας στο «μέτρο της ηλικίας» του Χριστού και σε «άνδρα τέλειο» και πνευματικό. Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και ο Θεός λέει κάπου: «Ιδού, εγώ θέτω στα θεμέλια της Σιών λίθο εκλεκτό, ακρογωνιαίο, πολύτιμο». Διότι αρχή μας και θεμέλιο για τον αγιασμό και τη δικαιοσύνη είναι ο Χριστός, προφανώς διά της πίστεως και όχι με άλλον τρόπο· διότι έτσι κατοικεί μέσα μας.

Αυτή λοιπόν είναι, λέει, η αιώνια ζωή: το να γνωρίζουν εσένα, τον μόνο αληθινό Θεό, και εκείνον που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό. Άραγε λοιπόν, θα ρωτήσει κάποιος από τους φιλομαθείς ακροατές, οι οποίοι φροντίζουν να μην ασχολούνται επιφανειακά με τα θεία δόγματα: εφόσον λέμε ότι η γνώση είναι η αιώνια ζωή, θα αρκέσει σε κάποιον το να γνωρίζει τον όντως και εκ φύσεως αληθινό Θεό για να έχει την πλήρη ασφάλεια της ελπίδας, και δεν θα χρειαστεί τίποτε άλλο; Τότε πώς συμβαίνει η πίστη χωρίς τα έργα να είναι νεκρή; Όταν βέβαια λέμε πίστη, εννοούμε την αληθινή γνώση για τον Θεό και τίποτε άλλο· διότι μέσω του πιστεύειν έρχεται η γνώση. Και αυτό το μαρτυρεί ο προφήτης Ησαΐας, λέγοντας σε κάποιους: «Εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται ούτε να κατανοήσετε». Και ότι οι συγγραφές των αγίων μας αποδεικνύουν πως η γνώση που περιορίζεται σε απλές θεωρίες είναι πράγμα εντελώς ανώφελο, νομίζω ότι θα το κατανοήσουμε και από το εξής: διότι κάπου είπε ένας από τους αγίους μαθητές: «Εσύ πιστεύεις ότι ο Θεός είναι ένας· καλά κάνεις, αλλά και τα δαιμόνια πιστεύουν, και φρίττουν». Τι θα πούμε λοιπόν σε αυτά; Πώς θα αληθεύει ο Χριστός, όταν λέει ότι αιώνια ζωή είναι το να γνωρίσει κανείς τον ένα και αληθινό Πατέρα και Θεό, και μαζί με αυτόν τον Υιό;

Γι' αυτό ακριβώς λέει ότι έχει γεννηθεί και έχει έλθει, προφανώς σε αυτόν εδώ τον κόσμο, όταν έγινε άνθρωπος, για να μαρτυρήσει την αλήθεια, δηλαδή, για να αφαιρέσει το ψεύδος του κόσμου και, καταστρέφοντας τον δαίμονα που τυράννησε μέσω της απάτης, να αναδείξει την αλήθεια ως κυρίαρχο των πάντων, δηλαδή, την αληθινά και φυσικά βασιλική φύση, στην οποία η ικανότητα να εξουσιάζει και να κυριαρχεί στον ουρανό και στη γη και σε καθετί γενικώς που έχει έλθει στη δημιουργία, δεν έχει αποκτηθεί από πλεονεξία, ούτε είναι επίκτητη ή εξωτερική, αλλά φαίνεται να ενυπάρχει σε αυτήν ουσιωδώς και φυσικώς. Και για να φανερώσει πάλι ο Χριστός ότι δεν αγνόησε τη σκληρότητα της αρνήσεως του Πιλάτου να ακούσει και τη δυσκολία του να μεταστραφεί ώστε να θελήσει να σκεφτεί ορθά, προσθέτει πολύ εύστοχα: Κάθε ένας που προέρχεται από την αλήθεια, ακούει τη φωνή μου. Διότι ο λόγος της αλήθειας γίνεται εύκολα αποδεκτός από εκείνους που ήδη την έχουν γνωρίσει και την αγαπούν, ενώ από όσους δεν είναι τέτοιοι, όχι πια. Γι' αυτό άλλωστε έλεγε ο προφήτης Ησαΐας σε κάποιους: Εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται ούτε να κατανοήσετε. Το οποίο ακριβώς, αποδεικνύοντας αμέσως ότι είναι αληθές, ο Πιλάτος είπε: Τι είναι αλήθεια;

Και στις θείες του κρίσεις, ποιος μπορεί να αντιταχθεί; Επομένως, στερεώνει στην πίστη εκείνους που είναι ακόμη άπιστοι. Διότι δεν έχουν ανάγκη ιατρού οι υγιείς, αλλά οι ασθενείς, όπως ακριβώς είπε και ο ίδιος ο Σωτήρας. Πρέπει δε να γνωρίζουμε ότι γιο του Αράμ ονομάζει τον Σύριο, δηλαδή τον Ραασσών, και του Ρομελίου τον Φακεέ, ο οποίος βασίλευσε στο Ισραήλ, δηλαδή στις δέκα φυλές στη Σαμάρεια. <Αλλά η κεφαλή της Αράμ είναι η Δαμασκός, και η κεφαλή της Δαμασκού ο Ραασσών· και σε εξήντα πέντε ακόμη χρόνια θα εκλείψει η βασιλεία του Εφραΐμ ώστε να μην είναι λαός, και η κεφαλή του Εφραΐμ θα είναι η Σομόρων, και κεφαλή της Σομόρων ο γιος του Ρομελίου. Και εάν δεν πιστέψετε, ούτε πρόκειται να κατανοήσετε.> Για εκείνους που επιθυμούν να διασαφηνίζουν τα όσα περιέχονται στη θεόπνευστη Γραφή, υπάρχει πάντως ανάγκη και της εξιστόρησης των γεγονότων, ώστε από παντού η αλήθεια να συνοδεύει τα θεία λόγια.

Και η βασιλεία του Εφραΐμ θα εκλείψει από τον λαό. Σε εξήντα πέντε ακόμη χρόνια θα εκλείψει η βασιλεία του Εφραΐμ, δηλαδή του Ισραήλ. Θα εκλείψει και η κεφαλή του Αράμ, δηλαδή η Δαμασκός, και η κεφαλή της Δαμασκού, δηλαδή ο Ραασσών. Διότι, όπως προείπα, ο μεν Θεγλαφαλλασάρ κυρίευσε τη Δαμασκό και τον Ραασσών, ο δε Σαλμανασάρ κυρίευσε τον Ωσηέ, τον βασιλιά του Εφραΐμ, δηλαδή του Ισραήλ, και τη Σομόρων, δηλαδή τη Σαμάρεια, καθώς το ρήμα «θα εκλείψει» ισχύει από κοινού. Και η κεφαλή του Εφραΐμ, η Σομόρων, θα εκλείψει πάλι. Κεφαλή του Εφραΐμ ονομάζει τα Σόμορα, δηλαδή τη Σαμάρεια, διότι η μητρόπολη της Σαμάρειας είναι τα Σόμορα.

Όταν δε λέει Εφραΐμ, εννοεί τον Ισραήλ· και η κεφαλή της Σομορών είναι ο υιός του Ρομελίου, δηλαδή ο Φακεέ· και το «θα εκλείψει» ισχύει πάλι για όλους. Προσθέτει δε σε αυτά: «Και εάν δεν πιστέψετε, ούτε πρόκειται να κατανοήσετε.» Και ο λόγος αυτός είναι απολύτως εύλογος.

Ακολουθεί κατά δεύτερο λόγο και η μαρτυρία των αγίων, καθώς και η σύνεση που του αποδίδει όλα όσα θα άρμοζαν στη φύση που βρίσκεται υπεράνω όλων. Γι' αυτό, αφού προσέλαβε ως μάρτυρες τους αγίους προφήτες, ανυψώνεται στο μείζον και ομολογουμένως αψευδές, δηλαδή, εννοώ, στον εαυτό του και τον ίδιο τον Υιό. Διότι αρκεί, όπως είπα, για την απόλυτη πίστη στους σώφρονες η φωνή του Θεού. «Αυτά σας τα είπα», λέει, «όχι μάταια, αλλά για να γνωρίσετε, να πιστέψετε και να κατανοήσετε ότι εγώ είμαι». Διότι μέσω της γνώσης έρχεται η πίστη, και μέσω της πίστης η σύνεση. Διότι, «εάν δεν πιστέψετε, ούτε και πρόκειται να κατανοήσετε», λέει. Να πιστέψετε δε ότι πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός, και μετά από εμένα δεν θα υπάρξει. Διότι ούτε πριν από αυτόν υπήρχε άλλος Θεός, αλλά αυτός είναι η αρχή των πάντων και βρίσκεται επέκεινα κάθε νου, και μετά από αυτόν δεν θα υπάρξει άλλος. Διότι παραμένει ο ίδιος, και έχει αναλλοίωτη τη φύση, ακλόνητη την υπεροχή επί των πάντων, και διηνεκή βασιλεία. Διότι εκείνος που δεν έχει αρχή της ύπαρξής του, προς ποιο τέλος θα μπορούσε να οδεύσει; Εγώ είμαι ο Θεός, και δεν υπάρχει εκτός από εμένα σωτήρας.

Πάρα πολλοί βασιλείς, μάλιστα, σεβόμενοι αυτόν ως Θεό και προσφέροντας τη δόξα σε αυτόν ως βασιλιά των όλων, θα κλείσουν το στόμα τους, δηλαδή δεν θα πουν τίποτα το απρεπές, αλλά ούτε θα εκστομίσουν κάτι από όσα προσβάλλουν τη δόξα του Χριστού. Το ότι το θείο, ιερό και σωτήριο κήρυγμα, δηλαδή το ευαγγελικό, δεν πρόκειται σε καμία περίπτωση να ανήκει σε εκείνους οι οποίοι περιφρόνησαν το πρόσωπό του, αλλά μάλλον σε εκείνους που έκλεισαν το στόμα τους και θαύμασαν τη δόξα του, το απέδειξε λέγοντας: «Εκείνοι στους οποίους δεν αναγγέλθηκε τίποτα περί αυτού, θα δουν, και εκείνοι που δεν έχουν ακούσει, θα κατανοήσουν». Διότι τα περί του Χριστού αναγγέλθηκαν στους Ισραηλίτες μέσω του νόμου και των προφητών, ενώ στα έθνη καθόλου. Όμως αυτά, λέγει, θα δουν μάλλον τη σωτηρία που προέρχεται από αυτόν· και εκείνοι που δεν είχαν ακούσει απολύτως τίποτα για τα μυστήριά του, αυτοί θα τα κατανοήσουν, αφού προφανώς πιστέψουν. Διότι η πίστη είναι ρίζα και τροφός της συνέσεως, και τρόπον τινά είσοδος στην ευσέβεια, εισάγοντας στη ζωή όσους τη δέχονται. Γι' αυτό άλλωστε και ο προφήτης Ησαΐας λέει: «Εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται να κατανοήσετε». Κύριε, ποιος πίστεψε στο κήρυγμά μας; Και ο βραχίονας του Κυρίου σε ποιον αποκαλύφθηκε;

Αλλά αυτό δεν το έπραξαν οι λεγόμενοι νομικοί. Αντιθέτως, αφαίρεσαν το κλειδί της γνώσεως. Για να κατανοήσεις την καθοδήγηση μέσω του νόμου, δηλαδή την πίστη, και προφανώς την πίστη στον Χριστό. Διότι μέσω της πίστεως προσκτάται η γνώση της αληθείας. Και γι' αυτό ο προφήτης Ησαΐας κάπου λέει: «Και αν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται να κατανοήσετε». Διότι «χωρίς πίστη, είναι αδύνατον να ευαρεστήσει ποτέ κανείς τον Θεό». Αφαίρεσαν λοιπόν οι νομικοί το κλειδί της γνώσεως. Διότι δεν άφηναν κανέναν να πιστέψει στον Σωτήρα των όλων Χριστό. Αυτός θαυματούργησε με πολλούς τρόπους. Εκείνοι όμως, αν και έπρεπε να τον θαυμάζουν για αυτά, χλεύαζαν τα θεία σημεία και σκανδαλίζοντας τους υποταγμένους σε αυτούς λαούς, έλεγαν: «Αυτός δεν εκβάλλει τα δαιμόνια, παρά μόνο με τη δύναμη του Βεελζεβούλ, του άρχοντα των δαιμονίων». Βλέπεις με αυτά πώς αφαιρούν το κλειδί της γνώσεως; Εδίδασκε στις συναγωγές, καθιστούσε φανερό στους ακροατές το θέλημα του Πατρός, το αγαθό και τέλειο και ευάρεστο. Αυτοί όμως βρίσκονται να μην αφήνουν ούτε αυτές τις μυσταγωγίες του ακατηγόρητες. Διότι φώναζαν προς τα πλήθη: «Δαιμόνιο έχει και είναι παράφρων. Τι τον ακούτε;» Αφαίρεσαν επομένως, στ' αλήθεια, το κλειδί της γνώσεως. Αυτοί δεν εισήλθαν, αλλά εμπόδισαν και τους άλλους. <Άρχισαν οι Γραμματείς και οι Φαρισαίοι να τον εχθρεύονται φοβερά και να προσπαθούν να του αποσπάσουν λόγια για περισσότερα ζητήματα.> (A f. 165 b).

όπως ακριβώς βέβαια και τους αγίους αγγέλους. <Ότι δε εγείρονται οι νεκροί, και ο Μωυσής το φανέρωσε, κ.τ.λ.> Τους παρουσίασε και τον Μωυσή, ο οποίος γνώριζε καλά την ανάσταση των νεκρών· διότι, λέει, στη διήγηση για τη βάτο εισήγαγε τον Θεό να λέει: «Εγώ είμαι ο Θεός του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ.» Ποιων λοιπόν είναι Θεός, αν δεν πρόκειται να ζήσουν όπως εκείνοι; Αλλά είναι Θεός ζώντων· άρα με κάθε τρόπο και εξάπαντος θα ξαναζήσουν, καθώς η παντοδύναμη δεξιά φέρνει σε αυτό όλους όσους βρίσκονται πάνω στη γη. <Και δεν τολμούσαν πλέον να τον επερωτήσουν τίποτα.> Αρχή της συνέσεως είναι η πίστη· «Εάν γάρ δεν πιστέψετε, ούτε πρόκειται να κατανοήσετε.» Είναι δε σωτήρια η αναζήτηση των αναγκαίων· ο Εμμανουήλ είναι ομολογουμένως και υιός και Κύριος του Δαβίδ· το πώς ακριβώς όμως αρμόζει να το κατανοήσει αυτό κανείς, εάν επιλέξει να το διδαχθεί, θα προχωρήσει οπωσδήποτε στην ακριβή θεωρία του μυστηρίου σχετικά με αυτόν, το οποίο έχει μεν αποσιωπηθεί από την καταβολή του κόσμου, φανερώθηκε όμως στους έσχατους καιρούς. Οι Φαρισαίοι, λοιπόν, σιώπησαν όταν ρωτούσε ο Χριστός· και το έπρατταν αυτό με κακότροπο τρόπο, ή μάλλον εναντίον του εαυτού τους, ώστε, καθώς θα εξεταζόταν η ερώτηση, να μην αναλάμψει μέσα τους ο σωτήριος λόγος· διότι δεν ήθελαν να γνωρίσουν την αλήθεια.

Διότι, όπως ο ίδιος είπε πάλι: «Δεν απέστειλε ο Θεός τον Υιό στον κόσμο για να κρίνει τον κόσμο, αλλά για να σωθεί ο κόσμος δι' αυτού». Και λέει ότι η κρίση είναι η ορθή και αψεγάδιαστη, σαν να λέμε, διαδικασία. Διότι, όπως είπα, έκρινε σωστά και θεοπρεπώς και για εμάς και για εκείνον. Και εμάς μας έσωσε, ελκύοντάς μας προς τον εαυτό του, ενώ απέβαλε από την τυραννία εναντίον μας εκείνον που μας εκμεταλλευόταν και μας κατέστρεφε με ποικίλους τρόπους. Σωθήκαμε, λοιπόν, επειδή ο Θεός μας ελέησε και μας σπλαγχνίστηκε. Διότι δικαιωθήκαμε «όχι από έργα δικαιοσύνης που κάναμε εμείς, αλλά κατά το πολύ του έλεος», όπως έχει γραφτεί. Και κληθήκαμε σε πνευματική οικειότητα μέσω της πίστης, και έχοντας κληθεί με αυτόν τον τρόπο, γνωρίσαμε τον κατά φύση Θεό. Γι' αυτόν τον λόγο λέει: «Και θα σε μνηστευθώ για τον εαυτό μου με πίστη, και θα επιγνώσεις τον Κύριο». Επομένως, προηγήθηκε η πίστη, και έτσι πλουτίσαμε και με τη γνώση του Χριστού. Και αυτό, νομίζω, είναι εκείνο που ειπώθηκε προς κάποιους: «Διότι εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται να κατανοήσετε».

Και παρότι είμαστε υπόλογοι σε κόλαση και τιμωρία για τα πολλά μας σφάλματα, αξίωσέ μας να μας θυμάσαι· όχι εξαιτίας των έργων μας, διότι εξαιτίας αυτών δικαίως θα τιμωρούμασταν, αλλά μόνο λόγω της δικής σου αγαθότητας και του τι αρμόζει σε σένα, επειδή ελεείς αυτούς που προσπίπτουν και ζητούν τη δική σου φιλανθρωπία. Διότι εσύ είπες: «Δεν το κάνω για εσάς, παρά μόνο για το όνομά μου.» Πρόσεξε δε ότι συλλαμβανόμαστε να σφάλλουμε, είτε επειδή δεν γνωρίζουμε τον θείο νόμο, είτε επειδή εκβιαζόμαστε άθελά μας σε όσα δεν είναι αρεστά στον Θεό. Γι' αυτόν τον λόγο και ο Δαβίδ μας φώναζε: «Τις αμαρτίες της νεότητάς μου και της άγνοιάς μου μην τις θυμηθείς.» Ο δε Ιώβ, θεωρώντας ότι ο Θεός είναι αγαθός και δεν αγνοεί την ασθένεια της φύσης μας, σχεδόν τον κατηγορεί που καθυστερεί και διστάζει να του συγχωρήσει τις αμαρτίες· και έτσι λέει: «Γιατί δεν λησμόνησες την ανομία μου και δεν καθάρισες την αμαρτία μου;» <Όλες οι οδοί του Κυρίου είναι έλεος και αλήθεια.> (A f. 137) Αυτοί που πιστεύουν μπορούν να κατανοήσουν και τα κρυμμένα, σύμφωνα με το: «Εμείς δε, με ανακαλυμμένο πρόσωπο αντικατοπτρίζοντας τη δόξα του Κυρίου, μεταμορφωνόμαστε στην ίδια εικόνα από δόξα σε δόξα.» Για όσους όμως δεν πιστεύουν έχει ειπωθεί: «Εάν δεν πιστέψετε, ούτε πρόκειται να κατανοήσετε.» Έτσι ακαθοδήγητοι παρέμειναν οι Ιουδαίοι. Ο ιερότατος Παύλος λέει, λοιπόν, ότι ένα κάλυμμα βρίσκεται πάνω στην καρδιά τους όταν αναγινώσκεται ο Μωυσής.

Εάν όμως κάποιος αποτολμά να λέει ότι ο Υιός είναι ψευδώνυμος Θεός, και ότι δεν έχει τίποτα περισσότερο από εκείνους που έχουν κληθεί στη θεότητα και την υιότητα κατά χάριν, έχοντας περιπέσει στο δόγμα του Παύλου του Σαμοσατέως, δικαίως θα ακούσει από εμάς: «Εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται ούτε να κατανοήσετε». Διότι είναι αδύνατον σε αυτούς που δεν πιστεύουν ότι ο Υιός είναι εκ φύσεως Θεός, να κατανοήσουν την ομοιότητα που έχει με τον Πατέρα κατά φύσιν. Επομένως, εφόσον ομοιάζει στον Πατέρα, δεν φέρει την εικόνα ενυπάρχουσας βούλησης, υπάρχοντας ως Υιός προ των αιώνων.

Απάντηση σε αυτό. Σε όσους επιθυμούν να κατανοήσουν τις θείες Γραφές, χρειάζεται κάποια προθυμία για πίστη. «Διότι εάν δεν πιστέψετε, ούτε και θα κατανοήσετε», λέει κάπου ο προφητικός λόγος. Επειδή όμως οι αντίπαλοι τα προβάλλουν και αυτά με αμάθεια, είναι πλέον ανάγκη να προχωρήσουμε σε εκείνα, μέσω των οποίων θα αποκρουστεί η βλάβη από αυτά που βλασφημούν από αμάθεια. Δεν λέμε, ω άριστοι, ότι τα πάντα προέρχονται από τον Θεό με τον ίδιο τρόπο που προέρχεται και το Πνεύμα. Διότι το μεν Πνεύμα ενυπάρχει σε Αυτόν φυσικά, και είναι ουσιωδώς εδραιωμένο, για να το πούμε έτσι, και προέρχεται από Αυτόν αδιαίρετα. Τα άλλα δε είναι έργα και δημιουργήματα της ενέργειας, τα οποία έγιναν μέσω του Υιού εν Πνεύματι και έτσι νοούνται ότι προέρχονται από τον Θεό. Εάν όμως δεν πείθεστε από αυτά τα λόγια μας, αλλά κατατάσσετε το Πνεύμα στην ίδια τάξη με τα δημιουργήματα, επειδή λέγεται ότι και αυτό προέρχεται από τον Θεό, όπως ακριβώς και εκείνα, τι μας εμποδίζει να αντιτάξουμε και εμείς και να πούμε: Εάν τα πάντα προέρχονται από τον Θεό, όπως και το Πνεύμα, και δεν υπάρχει τίποτα το εξαιρετικό σε αυτό σε σύγκριση με τα δημιουργήματα, γιατί τότε δεν γνωρίζει και το κάθε ένα από τα δημιουργήματα τα του Θεού, εφόσον λέγεται ότι προέρχεται από τον Θεό, και δεν ερευνά τα βάθη του Θεού; Γιατί δεν αποκαλύπτει ο Θεός μέσω όλων, αλλά μόνο μέσω του Πνεύματος;

ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΕΝ ΠΝΕΥΜΑΤΙ ΚΑΙ ΑΛΗΘΕΙΑ ΠΡΟΣΚΥΝΗΣΕΩΣ ΚΑΙ ΛΑΤΡΕΙΑΣ ΛΟΓΟΣ ΕΚΤΟΣ. Ότι πρέπει να προσκολλώμεθα μόνο στον κατά φύσιν Θεό και να τον αγαπούμε εξ όλης της ψυχής και της καρδίας μας. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Περί της ανδρείας που νοείται εν Χριστώ και περί της πνευματικής ευρωστίας, έχει διατυπωθεί από εμάς επαρκής λόγος, όπως φαίνεται, ω Παλλάδιε. Εκείνα όμως με τα οποία θα μπορούσαν αυτά να επιτευχθούν από εμάς, είναι αναγκαίο, όπως νομίζω, να τα εξετάσουμε πάλι προσεκτικά. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Ορθά ομιλείς. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Εμπρός λοιπόν, στρέφοντας τον οφθαλμό της διανοίας ολόγυρα, και προχωρώντας σε ακριβή εξέταση των δικών μας πραγμάτων, ας ανασκοπήσουμε πολύ καλά, διαμέσου ποιας οδού πορευόμενοι θα γίνουμε λαμπροί και θα περιβληθούμε, σαν κάποιο στεφάνι, την επιδοκιμασία για όλα τα επαινετά έργα. Ή μήπως δεν σου φαίνεται ότι σκέπτομαι ορθά, έχοντας επιλέξει να εξετάζω σχολαστικά αυτά τα ζητήματα; ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Απολύτως ορθά. Διότι θα έλεγα και εγώ ο ίδιος ότι πρέπει να προετοιμαζόμαστε με την προτροπή προς την ανδρεία, και να επιλέγουμε εκείνα μέσω των οποίων κάποιος θα γινόταν λαμπρός και θα πορευόταν ευθέως προς την άμεμπτη ζωή. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Λοιπόν ας πούμε τώρα, ότι κάθε οικίας το στήριγμα είναι το θεμέλιο, και του πλοίου η τρόπιδα είναι η αρχή. Ενώ για εκείνον που έχει επιλέξει να κατορθώνει την αρετή, θεμέλιο και αρχή του υποβάθρου θα αποτελούσε η γνώση της αλήθειας και ο ανόθευτος λόγος περί της πίστεως προς τον ένα και κατά φύσιν αληθινό Θεό. «Διότι εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται ούτε να κατανοήσετε», λέει η ιερά Γραφή.

Διότι, «το πρωί», λέει, «και το βράδυ, όταν ανάβουν και χαμηλώνουν οι λύχνοι», το μεν «βράδυ και πρωί» φανερώνει το αδιάλειπτο και το συνεχές, το δε ότι πρέπει να προσφέρεται θυμίαμα υπό το φως των λύχνων, ίσως υποδηλώνει πολύ καλά το εξής: ότι, όταν καταυγαζόμαστε από το θείο φως, τότε ακριβώς, τότε γεμίζουμε πλούσια από την ευωδία του Χριστού, και έτσι φτάνουμε στην αίσθηση των αγαθών που βρίσκονται μέσα στη σκηνή, δηλαδή της διανομής των θείων χαρισμάτων, τα οποία προσφέρει ο Χριστός στους άξιους. Ώστε, αν κάποιος δεν έχει βρεθεί ακόμη στο φως μέσω της πίστης, είναι οπωσδήποτε αμέτοχος και της νοητής ευωδίας, επειδή αγνοεί ακόμη το μυστήριο του Χριστού. «Διότι, εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται να κατανοήσετε», λέει. Επειδή η πίστη είναι η αφετηρία που οδηγεί στη σύνεση, και τρόπον τινά απλώνει τον νου για να δεχθεί το θείο φως. Και ονομάζει το θυμίαμα «ενδελεχισμού» (διαρκές). Διότι δεν υπάρχει καμία στιγμή κατά την οποία να μην ευωδιάζει ο Χριστός μέσα στην αγία σκηνή, δηλαδή στην Εκκλησία.

Ανίερα και απορριπτέα από τα ζώα της θυσίας είναι το τυφλό, το σακάτικο, αλλά και αυτό που του έχουν κόψει τη γλώσσα, και αυτό που έχει μυρμηγκιές, άγρια ψώρα, λειχήνες, κομμένα αυτιά και κομμένη ουρά. Αλλά και αν σε κάποιο, λέει, έχουν συνθλιβεί τα γεννητικά όργανα, και αυτό που συγκαταλέγεται πλέον στα ευνουχισμένα, πάσχει από αυτή την αναγκαία πάθηση. Διότι αυτό νομίζω ότι δηλώνουν οι όροι: θλαδίας και εκτεθλιμμένος, εκτομίας και απεσπασμένος. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Άραγε, λοιπόν, πρέπει αυτά να τα μεταφέρουμε αλληγορικά στα δικά μας ήθη και τους τρόπους συμπεριφοράς; ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Βεβαιότατα· διότι με κανέναν άλλον τρόπο δεν θα μπορούσε ο νόμος να είναι πνευματικός για εμάς. Δεν θα είχε κανένα νόημα για τον Θεό η λατρεία που προσφερόταν σαν σε σκιές, ούτε θα είχε ορίσει ποτέ τους νόμους της, αν δεν προτύπωνε μέσα από αυτήν την εξαιρετική ομορφιά της αλήθειας. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Σωστά μιλάς. Ολοκλήρωσε, λοιπόν, τον λόγο για το κάθε τι, και διασαφήνισε πάλι τι σημαίνει το καθένα. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Λοιπόν, θα το κάνω με μεγάλη προθυμία. Τυφλό, λοιπόν, φαίνεται πως ονομάζει τον άσοφο και ασύνετο, που δεν έχει μέσα του το θείο φως, δηλαδή τον φωτισμό διά του Χριστού εν Πνεύματι, και είναι εντελώς ανίερος ο άμυαλος και άπιστος ακόμα· «εάν δεν πιστέψετε, δεν θα κατανοήσετε», λέει.

Στην αληθινή πίστη σας καλεί και το σημερινό ανάγνωσμα, υποδεικνύοντάς σας την οδό, το πώς δηλαδή πρέπει να ευαρεστήσετε και εσείς τον Θεό· διότι λέει, ότι χωρίς πίστη είναι αδύνατον να Τον ευαρεστήσει κανείς. Διότι πότε θα προθυμοποιηθεί ο άνθρωπος να δουλεύσει τον Θεό, εάν δεν πιστεύει ότι Εκείνος γίνεται μισθαποδότης; Πότε θα διατηρήσει την παρθενία της η κόρη, και θα ζήσει με σωφροσύνη ο νέος, εάν δεν πιστεύουν ότι ο στέφανος της αγνείας είναι αμάραντος; Η πίστη είναι ο οφθαλμός που φωτίζει κάθε συνείδηση και που δημιουργεί τη σύνεση. Διότι λέει ο προφήτης: Και εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται ούτε να κατανοήσετε.

Απόκριση. Πρόσεχε τον εαυτό σου, μήπως, επειδή περιεργάζεσαι πολλά, η διάνοιά σου εκτραπεί από την πλάνη των αθέσμων. Διότι το παν είναι έργο της πίστεως. Και όταν απουσιάζει η πίστη, ο δίψυχος δεν θα βρει τίποτα από όσα αναζητά. Διότι «εάν», λέει, «δεν πιστέψετε, ούτε και πρόκειται να κατανοήσετε». Όσον αφορά τον Ηλεί, δεν επιδοκίμασε βέβαια αυτούς που τα έπρατταν αυτά, λέει, αλλά όμως θα μπορούσε εύκολα να αναχαιτίσει το κακό, όπως αποδεικνύει η συνέχεια της διήγησης. Όμως, αυτό που εσύ εξέλαβες ως νουθεσία, δεν είναι νουθεσία, αλλά αμέλεια της αγάπης προς το θείο. Διότι ο τρόπος του Ηλεί έχει χαρακτήρα υπερβολικής ανοχής. Και υπήρξε οικονομία και σε αυτό, ώστε ο ίδιος με το ίδιο του το στόμα να μαρτυρήσει για την παρανομία των γιων του, όπως έχει γραφτεί: «Και ο Ηλεί ήταν πάρα πολύ ηλικιωμένος. Και άκουσε όσα έκαναν οι γιοι του στους γιους του Ισραήλ, και τους είπε: Γιατί πράττετε σύμφωνα με τα λόγια, τα οποία εγώ ακούω από το στόμα όλου του λαού του Κυρίου; Μη, τέκνα μου, μην πράττετε έτσι, διότι δεν είναι καλή η φήμη την οποία εγώ ακούω για εσάς, ότι δηλαδή κάνετε τον λαό να μη λατρεύει τον Κύριο. Εάν ένας άνθρωπος αμαρτήσει σε άλλον άνθρωπο, θα προσευχηθούν για αυτόν στον Κύριο. Εάν όμως ο άνθρωπος αμαρτήσει στον Κύριο, ποιος θα προσευχηθεί για αυτόν;»

⌜Όμως, επειδή η οργή μου δεν είναι μόνιμη, ως αγαθός Θεός που και την πρώτη φορά σας χτύπησα για το συμφέρον σας· έτσι και τώρα πάλι θα θεραπεύσω κάθε ασθένειά σας, εάν, αφού αποστραφείτε την προηγούμενη πλάνη, μάθετε να ευσεβείτε αληθινά.⌝ Αυτοί λοιπόν οι 〈δύο βασιλείς〉, και της Συρίας και της Σαμάρειας, (όπου Αράμ είναι η σημερινή Συρία, και Σαμάρεια η πόλη που σήμερα ονομάζεται Σεβαστή), αν και απείλησαν με μεγάλα δεινά έχοντας καταστρώσει την προαναφερθείσα βουλή, εντούτοις δεν θα πράξουν σύμφωνα με το σχέδιό τους. Διότι εγώ ο ίδιος ο 〈Κύριος Σαβαώθ〉, όντας 〈Κύριος των δυνάμεων〉, των θεϊκών και των ουράνιων αγγελικών 〈στρατιών〉, δεν θα επιτρέψω να αχθεί εις πέρας η 〈βουλή〉 τους, επειδή έκρινα να σας σώσω, ώστε να αποκτήσετε την πιο εναργή αίσθηση της ευεργετικής και σωτήριας δύναμής μου. Διότι αρκεί στη μεν Συρία να έχει ως 〈κεφαλή〉 τη 〈Δαμασκό〉 και αυτής να είναι βασιλιάς ο 〈Ραασσών〉, στη δε Σαμάρεια ο 〈Εφραίμ〉. (Έτσι ονομαζόταν το πλήθος των εννέα και μισή φυλών του Ισραήλ εξαιτίας εκείνου που βασίλευσε σε αυτούς προερχόμενος από τον Εφραίμ). Αρκεί λοιπόν και σε αυτούς να έχουν τη Σαμάρεια και αυτής να ηγείται ο 〈γιος του Ρομελίου〉. ⌜Μάθε δε και τούτο, ω 〈Άχαζ〉, ότι πολύ σύντομα η βασιλεία της Σαμάρειας θα καταλυθεί, καθώς ο λαός της θα γίνει αιχμάλωτος μαζί με τους ίδιους τους βασιλείς, και θα εκτοπιστεί στους Ασσυρίους εξαιτίας των υπερβολικών και αθέμιτων πράξεών τους.

Εάν δε επιθυμείς να γνωρίσεις και τον χρόνο, μάθε ότι εντός 〈εξήντα πέντε ετών〉 θα επιτεθεί ο βασιλιάς των Ασσυρίων, θα τους συλλάβει όλους και, αφού τους πάρει αιχμαλώτους, θα τους μετοικήσει στη δική του χώρα. Αυτά πρόσταξε ο Θεός τον προφήτη να τα πει και στον ίδιο τον Άχαζ και στον λαό του· παροτρύνοντάς τους να επιστρέψουν προς αυτόν, να πιστέψουν και να μην απιστούν σε όσα ειπώθηκαν.⌝ Γι' αυτό προσθέτει σε όλα λέγοντας: 〈και εάν δεν πιστέψετε, ούτε και πρόκειται να κατανοήσετε〉. Ο μεν λοιπόν λόγος του Θεού δεν άργησε να εκπληρωθεί· διότι, με τη συμπλήρωση του χρόνου που είχε προλεχθεί, και η Δαμασκός και η Σαμάρεια, καθώς και οι ηγεμόνες τους, κυριεύθηκαν από τον βασιλιά των Ασσυρίων. Αυτά λοιπόν κατ' αυτόν τον τρόπο επιβεβαίωναν την προφητεία μέσω της έκβασης των γεγονότων, ⌜τα δε 〈εξήντα πέντε έτη〉 αναφέρουν οι Εβραίοι ότι συμπληρώνονται με ακρίβεια, εάν κάποιος αρχίσει να μετρά τα χρόνια από το εικοστό πέμπτο έτος της βασιλείας του Οζία.⌝ Διότι την ίδια περίοδο, μαζί με τον Ησαΐα, προφητεύει και ο προφήτης Αμώς· και πρώτος ο Αμώς προαναγγέλλει τη μέλλουσα αιχμαλωσία του Ισραήλ λέγοντας: «Ο δε Ισραήλ θα οδηγηθεί αιχμάλωτος από τη γη του». Και εναντίον της Σαμάρειας πάλι ο ίδιος προφητεύει στις ημέρες του Οζία, του βασιλιά του Ιούδα, «δύο έτη πριν από τον σεισμό».

Και μάθετε ότι ο Κύριος κατέστησε θαυμαστό τον όσιό του. Ο προφήτης μάς διδάσκει για τον Χριστό, ο οποίος είναι ο αληθινός όσιος, σύμφωνα με όσα έχουν ειπωθεί στον ιεʹ ψαλμό· και οι απόστολοι άλλωστε μαρτύρησαν, λέγοντας ότι ειπώθηκε προφητικά για τον Χριστό το: «Δεν θα εγκαταλείψεις την ψυχή μου στον άδη, ούτε θα επιτρέψεις ο όσιός σου να δει φθορά». Είναι δυνατόν όμως να διδασκόμαστε αυτό και για κάθε όσιο. Δεν είναι όμως το ίδιο το να πιστέψει κανείς ότι ο Κύριος κατέστησε θαυμαστό τον όσιό του με το να το γνωρίσει, όπως δεν είναι το ίδιο το να πιστέψει κανείς στην αλήθεια και το να γνωρίσει την αλήθεια, ούτε το να πιστέψει στον Θεό και το να γνωρίσει τον Θεό. Οι απόστολοι, λοιπόν, πίστευαν στην αλήθεια· αλλά δεν σημαίνει οπωσδήποτε ότι, όταν πίστευαν, την είχαν κιόλας γνωρίσει. Απόδειξη για τα παραπάνω αποτελεί το Ευαγγέλιο, όπου αναφέρεται: «Εάν μείνετε σταθεροί στον λόγο μου, είστε αληθινά μαθητές μου, και θα γνωρίσετε την αλήθεια, και η αλήθεια θα σας ελευθερώσει». Διότι απευθύνει σε αυτούς που πιστεύουν στην αλήθεια, λέει, το ότι θα γνωρίσουν την αλήθεια· επειδή, σύμφωνα με τους προφήτες, πρέπει κανείς να πιστέψει προτού κατανοήσει και μιλήσει· καθώς ο μεν Ησαΐας λέει: «Εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται να κατανοήσετε»· ο δε Δαβίδ: «Πίστεψα, γι' αυτό και μίλησα».

Αξίζει δε να επιστήσουμε την προσοχή μας στο προοίμιο του λόγου, το οποίο διαβεβαιώνει όσους τον μελετούν ότι «εάν δεν πιστέψουν, ούτε θα κατανοήσουν». Και ήταν αναγκαίο να επισημανθεί αυτό, δείχνοντας ότι όσοι πρόκειται να μελετήσουν τον λόγο δεν έχουν ανάγκη μόνο από σύνεση αλλά και από πίστη, και όχι μόνο από πίστη αλλά και από σύνεση. Γι' αυτό οι προερχόμενοι από την περιτομή, επειδή δεν πίστεψαν στον Χριστό του Θεού, αν και μέχρι και σήμερα τα ακούν αυτά, δεν έχουν κατανοήσει έως τώρα αυτόν που προφητεύεται, με αποτέλεσμα να επαληθευτεί σε αυτούς πρώτους η πρόρρηση. Διότι, ενώ με την ακοή τους ακούν καθημερινά τις προφητείες για τον Χριστό, δεν τις ακούν με τα αυτιά της διανοίας. Και η αιτία της άγνοιάς τους δεν είναι καμία άλλη παρά η απιστία, πράγμα που η πρόρρηση διακήρυξε αψευδώς γι' αυτούς και προς αυτούς: «Εάν», λέει, «δεν πιστέψετε, ούτε πρόκειται να κατανοήσετε».

Όλα δε αυτά ο προφήτης προστάζεται να τα παραδώσει γραπτώς σε έναν τόμο νέο και μεγάλο με γραφή ανθρώπου, υποδηλώνοντας με αυτόν τον τρόπο και την Καινή Διαθήκη. Προσλαμβάνει δε για όσα ειπώθηκαν ως «μάρτυρες» έναν ιερέα και έναν προφήτη, καθώς ο Λόγος διδάσκει ότι στις αποδείξεις περί του Χριστού θα χρειαστεί να παραλαμβάνονται οι μαρτυρίες από την ιερουργία του Νόμου και από τους μεταγενέστερους προφήτες. Θέλει όμως οι μάρτυρες να είναι «πιστοί» και από άλλη άποψη, αυτοί δηλαδή που πρόκειται να εποπτεύσουν τη γέννηση του υποδηλούμενου παιδιού, ώστε να μπορούν να κατανοήσουν τα προφητευόμενα (διότι «εάν δεν πιστέψετε, ούτε πρόκειται να κατανοήσετε», ελέχθη πρωτύτερα), και ο μεν ένας να έχει το «φως του Θεού» (διότι αυτό ερμηνεύεται το όνομα Ουρίας), ο δε άλλος, όντας υιός «ευλογίας», να φέρει μέσα του τη «μνήμη του Θεού» (διότι αυτό υποδηλώνει και ο Ζαχαρίας, ο υιός του Βαραχίου).

αʹ. Ότι και σύμφωνα με τον Πλάτωνα οι Εβραίοι ορθώς παρέδιδαν στους αρχαρίους ανεξερεύνητη την πίστη στα διδάγματα, εξαιτίας της ατέλειάς τους. Από το πρώτο βιβλίο των Νόμων: «Εάν, λοιπόν, ορθώς ή μη κάποιος επικρίνει τη λακωνική και την κρητική πολιτεία, αυτό θα ήταν μια άλλη συζήτηση. Πάντως, όσα λέγονται από τους πολλούς, ίσως εγώ θα μπορούσα να τα εκθέσω καλύτερα και από τους δυο σας. Διότι, εάν η νομοθεσία σας έχει θεσπιστεί έστω και μετρίως, ένας από τους καλύτερους νόμους θα ήταν να μην επιτρέπεται σε κανέναν από τους νέους να ερευνά ποιοι από αυτούς είναι καλώς καμωμένοι ή όχι, αλλά με μία φωνή και από ένα στόμα να συμφωνούν όλοι ότι όλα έχουν θεσπιστεί καλώς, εφόσον τα έθεσαν θεοί. Και εάν κάποιος λέει το αντίθετο, να μην ανέχονται καθόλου να τον ακούν. Εάν πάλι κάποιος γέροντας μεταξύ σας έχει κάποιον προβληματισμό, να συζητά αυτούς τους λόγους με κάποιον άρχοντα και συνομήλικό του, χωρίς την παρουσία κανενός νέου. – Ορθότατα παραγγέλλεις, ω ξένε». Εύλογα, λοιπόν, και η παλαιότερη Γραφή των Εβραίων προτάσσει την πίστη έναντι της κατανοήσεως και της θεωρίας των θείων Γραφών, μέσα από όσα λέει: «Εάν δεν πιστέψετε, ούτε πρόκειται να κατανοήσετε». Και πάλι: «Επίστευσα, γι' αυτό και ελάλησα».

Αξίζει δε να αναφέρουμε και από πού προήλθαν οι Σαμαρείτες. Διότι και ολόκληρος αυτός ο τόπος ονομάζεται Σαμάρεια. Από πού, λοιπόν, έλαβαν την ονομασία; Το όρος ονομαζόταν Σομόρ από εκείνον που το κατείχε, όπως ακριβώς αναφέρει και ο Ησαΐας: «Και η κεφαλή της Σομόρων, ο Εφραίμ»· αλλά οι κάτοικοι δεν ονομάζονταν Σαμαρείτες, παρά Ισραηλίτες. Με την πάροδο του χρόνου, όμως, εναντιώθηκαν στον Θεό· και κατά τη βασιλεία του Φακεέ, ανέβηκε ο Θεγλάθ Φαλασάρ, κυρίευσε πολλές πόλεις, επιτέθηκε στον Ηλά και, αφού τον φόνευσε, έδωσε τη βασιλεία στον Ωσηέ.

Η μεγαλύτερη απόδειξη της αλήθειας είναι όταν οι προφήτες προλέγουν και τους χρόνους, παρέχοντας σε όσους το επιθυμούν τη δυνατότητα να εξετάζουν με ακρίβεια τη δύναμη της προφητείας. Διότι τώρα, λέει, θα αποχωρήσουν από την πόλη· μετά όμως από εξήντα πέντε χρόνια ολόκληρο το έθνος θα καταστραφεί, η βασιλεία του Ισραήλ θα χαθεί, και οι εχθροί, αφού τους αιχμαλωτίσουν, θα τους εξορίσουν όλους. Τώρα, ωστόσο, πριν από εκείνη την άλωση, δεν θα πάρουν τίποτα περισσότερο από τα δικά τους. Διότι, για να μην πει μέσα του ο βασιλιάς, ακούγοντας ότι μετά από εξήντα πέντε χρόνια θα καταστραφούν: «Τι σημασία έχει λοιπόν; Αν μας αιχμαλωτίσουν τώρα και καταστραφούν τότε, ποιο είναι το όφελος για εμάς;», του λέει: «Έχε θάρρος και για τα παρόντα». Διότι τότε θα αλωθούν ολοκληρωτικά· τώρα, όμως, δεν θα αποκτήσουν τίποτα περισσότερο από όσα τους ανήκουν. Αλλά κεφαλή του Εφραίμ, δηλαδή των δέκα φυλών, θα παραμείνει η Σαμάρεια· διότι εκεί βρισκόταν η βασιλεία τους, και δεν θα επεκταθεί περαιτέρω. Και κεφαλή της Σαμάρειας θα είναι ο βασιλιάς του Ισραήλ. Ό,τι ακριβώς έλεγε και για τον βασιλιά της Δαμασκού, αυτό δηλώνει και εδώ, ότι δηλαδή δεν θα αποκτήσουν τίποτα περισσότερο από αυτά που κατέχουν τώρα. Έπειτα, επειδή είπε πράγματα που υπερβαίνουν τον ανθρώπινο λόγο και είναι ανώτερα από τη λογική ακολουθία των σκέψεων, και επειδή τα λεγόμενα αποτελούσαν προφητεία, εύλογα πρόσθεσε: «Εάν δεν πιστέψετε, ούτε και πρόκειται να κατανοήσετε».

Διότι, λέει, εάν δεν πιστέψετε, δεν πρόκειται ούτε να κατανοήσετε. Επειδή η απείθεια απέναντι στο οτιδήποτε δεν επιτρέπει να αποδεχθεί κανείς καθαρά τον λόγο της ευσέβειας· και η αμφιβολία, επισκιάζοντας τη λάμψη της αλήθειας, όπως ένα σύννεφο που περνά κάτω από τον ήλιο, δεν επιτρέπει να φωτιστεί καθαρά η κατανόηση όσων πρέπει. Είναι φανερό λοιπόν ότι τίποτε δεν είναι πιο βέβαιο ή πιο ασφαλές από την αρχή της πίστεως. Το να αναζητά δε κανείς την αρχή της αρχής, και την απόδειξη της απόδειξης, τι άλλο είναι παρά να επιζητά την πίστη της πίστης; Και από αυτό υπάρχει τίποτε πιο ανόητο ή καταγέλαστο; Διότι ποτέ δεν θα βρει πού να σταθεί και να στηρίξει τον λογισμό του, καθώς αυτό που ανακαλύπτεται κάθε φορά θα τον ωθεί πάντοτε σε άλλη αναζήτηση· ώστε, όσο κι αν κοπιάσει κάποιος αναζητώντας, θα καταφύγει στην πίστη ως σε μια ασφαλή αρχή. Διότι για τους απίστους η ματαιότητα θα συνεχίζεται ατέρμονα, και πουθενά δεν θα σταθούν, αλλά θα συντριβούν στον εαυτό τους και θα χαθούν, εξαιτίας της απιστίας και της σκληροκαρδίας τους.

Πώς, λοιπόν, συντηρεί τα πάντα με τον λόγο της δυνάμεώς του, αν δεν μπορεί να σώσει; Πώς θα δέσει τον ισχυρό και θα διαρπάσει τα σκεύη του; Ποιος είναι «ο μακάριος και μόνος δυνάστης»; Ποιος, λοιπόν, είναι αυτός, παρά εκείνος για τον οποίο ο άγγελος μαζί με τους ποιμένες μάς φέρνει το χαρμόσυνο άγγελμα: «Ότι γεννήθηκε σήμερα για εσάς Σωτήρας, ο οποίος είναι Χριστός Κύριος στην πόλη του Δαβίδ»; Διότι ούτε πρέσβης ούτε άγγελος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος μας έσωσε, ο οποίος και γνωρίζει και θέλει και δύναται να μας σώσει. Αυτά, λοιπόν, ας ομολογούνται και ας γίνονται πιστευτά από εμάς, και ας ευχηθούμε να επικρατούν για πάντα. Πώς, λοιπόν, για να αφήσουμε τα πολλά λόγια και να μην παρασυρθούμε πέρα από το μέτρο, εκείνοι που στέκονται απέναντι στην ορθότητα των ιερών δογμάτων και κεντρίζονται από τον οίστρο της προσκόλλησης στα εγκόσμια, εκτράπηκαν προς την τραχειά και απότομη οδό της ασέβειας; Διότι αυτές είναι οι οδοί εκείνων που διαπράττουν τα άνομα, επειδή είναι γραμμένο: «Εάν δεν πιστέψετε, ούτε πρόκειται να κατανοήσετε». Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο και αυτοί, επειδή δεν πίστεψαν, δεν κατανόησαν τη δύναμη του μυστηρίου του Χριστού, και ότι «Το ρήμα της πίστεως είναι κοντά σου, στο στόμα σου και στην καρδιά σου» δεν το θέλησαν, αλλά «Ο Θεός τούς έδωσε πνεύμα αναισθησίας, μάτια για να μη βλέπουν και αυτιά για να μην ακούν». Γι' αυτό δεν αναγνώρισαν ότι χωρίς πίστη είναι αδύνατον να ευαρεστήσει κανείς τον Θεό.

Του προφήτη Ησαΐα. — Εάν δεν πιστέψετε, ούτε πρόκειται να κατανοήσετε· και συνέχισε ο Κύριος να ομιλεί προς τον Άχαζ, λέγοντας: Ζήτησε για τον εαυτό σου ένα σημείο από τον Κύριο τον Θεό σου, είτε στο βάθος είτε στο ύψος· και είπε ο Άχαζ: Δεν θα ζητήσω, ούτε θα εκπειράσω τον Κύριο· και εκείνος είπε:

Θεωρία. 〈1〉 Αυτά βέβαια, εάν τα έβλεπαν ή τα άκουγαν οι ανίεροι να τελούνται από εμάς, νομίζω ότι θα τα περιγελούσαν και θα μας λυπούνταν για την πλάνη μας. Δεν πρέπει όμως να απορούμε για αυτό. Διότι, εάν δεν πιστέψουν, όπως λέγει ο θείος λόγος, ούτε και πρόκειται να κατανοήσουν. Εμείς όμως, αφού εμβαθύνουμε στα πνευματικά νοήματα των τελουμένων με τον φωτισμό του Ιησού, ας πούμε ότι καθόλου παράλογα ο ιεράρχης εισάγει και εναποθέτει τον κεκοιμημένο στον χώρο εκείνων που ανήκουν στην ίδια τάξη. Διότι φανερώνει ιεροπρεπώς ότι, κατά την παλιγγενεσία, όλοι θα λάβουν την αντίστοιχη κληρονομία, σύμφωνα με τη ζωή που έζησαν εδώ. Εάν, για παράδειγμα, κάποιος είχε εδώ ζωή θεοειδή και ιερότατη, στον βαθμό που είναι εφικτή στον άνθρωπο η μίμηση του Θεού, θα βρεθεί κατά τον μέλλοντα αιώνα σε θείες και μακάριες καταστάσεις· εάν πάλι η ζωή του υπολειπόταν της άκρως θεοειδούς, πλην όμως ήταν ιερή, θα λάβει και αυτός τις ανάλογες ιερές αμοιβές.