Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 8:19

Και εάν σας πουν: «Αναζητήστε τους εγγαστρίμυθους και εκείνους που φωνάζουν, τους κενολόγους, οι οποίοι μιλούν από την κοιλιά τους», δεν θα αναζητήσει ένα έθνος τον Θεό του; Γιατί αναζητούν τους νεκρούς για τους ζωντανούς; Διότι έδωσε τον νόμο προς βοήθεια, ώστε να πουν: «Όχι σαν αυτόν τον λόγο, για τον οποίο δεν είναι δυνατόν να δοθούν δώρα». Και θα έλθει επάνω σας σκληρή πείνα και θα συμβεί, όταν πεινάσετε: θα λυπηθείτε και θα κακολογήσετε τον άρχοντα και τα πατροπαράδοτα. Και θα κοιτάξουν επάνω στον ουρανό, και θα στρέψουν το βλέμμα κάτω στη γη. Και ιδού, στενό αδιέξοδο και σκοτάδι, θλίψη και στενοχώρια, και σκοτάδι ώστε να μη βλέπουν.

Και δεν θα περιέλθει σε αδιέξοδο αυτός που βρίσκεται σε στενοχώρια, μέχρι να έλθει ο καιρός. Εκείνοι που δεν αποδέχονται τον λόγο του Ευαγγελίου, οι οποίοι περιφρονούν το κήρυγμα ως μωρία και σκανδαλίζονται με τον σταυρό, όταν τους συμβουλεύουμε να επανέλθουν στην επίγνωση, μας αντιπροτείνουν τις προτροπές που πηγάζουν από τη δική τους πλάνη, λέγοντας: μην αναζητάτε τον Κύριο, αλλά τους εγγαστρίμυθους και εκείνους που ομιλούν μέσα από τη γη, αυτούς που κενολογούν.

Επομένως, τα έθνη πολλές φορές μας προτρέπουν προς τις απάτες που προέρχονται από τους δαίμονες, λέγοντας: αναζητήστε τους εγγαστρίμυθους, αυτούς που ομιλούν μέσα από τη γη. Διότι ούτε καν τολμούν να πουν ότι τα λόγια τους προέρχονται από τους ουρανούς. Όπως ακριβώς και εκείνη η γυναίκα στα βιβλία των Βασιλειών, συνομιλώντας με τον Σαούλ, έλεγε: «Εγώ βλέπω θεούς να ανεβαίνουν από τη γη». Διότι τέτοιο είναι το τέχνασμα των εγγαστρίμυθων: υπόσχονται ότι θα ανεβάσουν ψυχές νεκρών για να αποκαλύψουν όσα αναζητούνται. Έπειτα προσθέτει τη δική του γνώμη, την οποία έχει για τέτοιου είδους επινοήματα, και τους χαρακτηρίζει ματαιολόγους, λέγοντας: «Αυτούς που κενολογούν, οι οποίοι φωνάζουν μέσα από την κοιλιά τους», δηλαδή ομιλούν από το δικό τους θέλημα. Διότι δεν ομιλεί έχοντας διδαχθεί από κάπου αλλού, αλλά, αφού πλάσει μέσα στην καρδιά του το ψεύδος, προσπαθώντας να μαντέψει το θέλημα αυτών που τον παρακολουθούν, λέγει αυτά που του είναι χρήσιμα για την εξαπάτηση των ανοήτων.

Ή ίσως μιλούν από την κοιλιά εκείνοι των οποίων ο θεός είναι η κοιλιά, οι οποίοι κάνουν τα πάντα χάριν της ηδονής του φαγητού και του ποτού. Ώστε κανείς δεν θα έσφαλλε αν αποκαλούσε εγγαστρίμυθους και ότι μιλούν από την κοιλιά όσους πλάθουν διδασκαλίες προκειμένου να γεμίσουν την κοιλιά τους, και οι οποίοι περιβάλλουν τον εαυτό τους με το προσωπείο της ευλάβειας· αυτοί, επειδή δεν εκφέρουν τους λόγους από αληθινή εσωτερική διάθεση, κενολογούν. Και ευλόγως· διότι εκείνος που διδάσκει χωρίς να πράττει, είναι αναξιόπιστος στο να προσφέρει πνευματική ωφέλεια. Το δε χωρίο «Δεν θα αναζητήσει το έθνος τον Θεό του», έχει την εξής έννοια: ότι κάθε έθνος απευθύνει στον δικό του θεό την ερώτηση προκειμένου να μάθει αυτό που επιθυμεί. Και η ανάγνωση πρέπει να διατυπώνεται ερωτηματικά, για τη σαφήνεια του ρητού: «Δεν θα αναζητήσει το έθνος τον θεό του;»

Επομένως, όσοι βρίσκονται έξω από τη δική μας λατρεία, σύμφωνα με τους θεούς που εξέλαβαν ότι είναι θεοί, έτσι απευθύνουν και τα ερωτήματά τους. Διότι, αφού εξέλαβαν ως θεούς νεκρά όντα, αυτούς ερωτούν για τους ζωντανούς. Και ονομάζει νεκρούς είτε τα άψυχα είδωλα, τους λίθους και τα ξύλα, και τον χαλκό και τον χρυσό· είτε ονομάζει νεκρούς αυτούς που έχουν αποβάλει την αληθινή ζωή εξαιτίας της αποστασίας τους. Ή ίσως και όλη η δραστηριότητα των λεγόμενων εγγαστρίμυθων περιστρέφεται γύρω από τα μνήματα, και από εκεί αντλεί τη δύναμη της μαγγανείας. Έπειτα, αγανακτώντας για την ανοησία των ειδωλολατρών, ο ιερός λόγος λέει: Γιατί να ρωτούν τους νεκρούς για τους ζωντανούς; Γιατί προσκυνάς τον λίθο, εσύ ο έμψυχος; Γιατί ρωτάς τον κωφό, εσύ ο λογικός; Για το ζωντανό παιδί σου ικετεύεις αυτόν που δεν έχει ζωή, τον στερημένο από ζωή, τον άπνου; Ακόμη και αν προσέλθεις σε μαντείο, ακόμη και αν μηχανεύεσαι καθαρμούς, σε νεκρούς προσήλθες, οι οποίοι και οι ίδιοι έχουν χάσει τη ζωή τους και πρόκειται να προκαλέσουν και σε σένα τη νέκρωση εξαιτίας της παρακοής σου.

«Ο οποίος θα είναι», λέει, «για σημεία και τέρατα στον Ισραήλ από τον Κύριο Σαβαώθ, ο οποίος κατοικεί στο όρος Σιών». Διότι, για να πιστέψουν οι άνθρωποι σε όλη τη γη ότι, ενώ ήταν Θεός κατά φύση, έγινε άνθρωπος, και ενώ υπήρχε ως Κύριος των πάντων, φόρεσε τη μορφή του δούλου από θεία οικονομία για εμάς· εργάστηκε πάρα πολλά σημεία στην Ιουδαία και παρείχε την πιο έμπρακτη απόδειξη της θείας υπεροχής του μέσω αυτών που πραγματοποιούσε με τρόπο παράδοξο και ανώτερο της λογικής· αφενός ανασταίνοντας νεκρούς, αφετέρου επιτιμώντας τα ακάθαρτα πνεύματα, και χαρίζοντας με εξουσία το φως στους τυφλούς. Και ο προφητικός λόγος θα αποτελέσει κατηγορία ενάντια στη διεστραμμένη σκληρότητα και την ασέβεια των Ιουδαίων. Διότι, λέει ότι τα σημεία και τα τέρατα έγιναν από τον Κύριο Σαβαώθ που κατοικεί στο όρος Σιών. Αυτοί όμως, μην αφήνοντας καμία άτοπη πράξη ή λόγο αδοκίμαστο, αποτολμούσαν να τον δυσφημούν λέγοντας: «Αυτός δεν εκβάλλει τα δαιμόνια παρά μόνο με τη δύναμη του Βεελζεβούλ, του άρχοντα των δαιμονίων». <Και εάν σας πουν: Αναζητήστε αυτούς που μιλούν μέσα από τη γη, και τους εγγαστρίμυθους που κενολογούν, οι οποίοι μιλούν από την κοιλιά τους. Δεν οφείλει ένα έθνος να απευθύνεται στον Θεό του; Γιατί ρωτούν τους νεκρούς για τους ζωντανούς;>

Διότι έδωσε νόμο για βοήθεια, ώστε να πουν: «Όχι σαν τον λόγο τούτο για τον οποίο δεν μπορούν να δοθούν δώρα». Κατηχητικό λόγο αναπτύσσει ο ίδιος ο Εμμανουήλ προς εκείνους που έχουν στηρίξει την ελπίδα τους σε αυτόν, οι οποίοι συγκαταλέχθηκαν μεταξύ των τέκνων· του έχουν δοθεί δε από τον Θεό και Πατέρα, ως σε Σωτήρα, Λυτρωτή και Ζωοποιό, που έχει τη δύναμη να φωτίζει και να απαλλάσσει από κάθε κακό· και τους απομακρύνει ολοκληρωτικά από τις παλαιές συνήθειες και την αρχική φρενοβλάβεια. Διότι αποτελεί συνήθεια των προσκυνητών των ειδώλων να αγαπούν τους χρησμούς που προέρχονται από τα δαιμόνια, και να αρέσκονται να προσκολλώνται σε κάποιους κενολόγους νεκρομάντεις, οι οποίοι δεν λένε καμία απολύτως αλήθεια, αλλά ξεστομίζουν απλώς ό,τι έρθει στο μυαλό τους. Αλλά εσείς, λέει, ακόμη και αν σας πλησιάσει κάποιος λέγοντας: Αναζητήστε αυτούς που φωνάζουν μέσα από τη γη, δηλαδή αυτούς που προσποιούνται ότι ανακαλούν τους νεκρούς και κάνουν μαντείες σαν να προέρχονται από τον Άδη, δηλαδή τους εγγαστρίμυθους, οι οποίοι προσποιούνται ότι έχουν κάποιους θεούς μέσα στην κοιλιά τους, και με αυτόν τον τρόπο λένε σε όσους τους πλησιάζουν τα λόγια εκείνων, μην αποδεχθείτε τη συμβουλή.

Διότι μιλούν μόνο από την κοιλιά τους, και δεν είναι λαός συνετός, ώστε να αναζητήσει τον Θεό και να μάθει κάτι από Αυτόν. Να λέτε λοιπόν σε όσους σας συμβουλεύουν τέτοια πράγματα: Γιατί ρωτούν τους νεκρούς για τους ζωντανούς; Βλέπεις πώς τους καθιστά εξαιρετικά συνετούς; Διότι όχι μόνο επιτάσσει να απομακρύνονται από τη σκαιότητα και τη φρενοβλάβεια εκείνων, αλλά προστάζει επίσης να γίνονται καλοί σύμβουλοι σε αυτούς που έχουν πλανηθεί.

Διότι λέγετε, λέει: Τι αναζητούν να μάθουν από τους νεκρούς για τους ζωντανούς; Διότι η λογική είναι κοινή και ανθρώπινη. Ποια λογική άλλωστε θα είχε το να θέλει κάποιος να ρωτά για εκείνους που ακόμη ζουν, αυτούς που κείτονται στη γη, ή τις ψυχές που τυχόν βρίσκονται στον Άδη; Και με άλλον τρόπο, είναι εντελώς αμαθές να δίνει κανείς προσοχή στις νεκρομαντείες και στις ψευδολογίες των μάγων, οι οποίοι έχουν νεκρό τον νου και την καρδιά τους σαν παγωμένη. Διότι δεν γνωρίζουν τον Δημιουργό των πάντων, δεν έχουν μέσα τους τον ζωοποιό Λόγο του Θεού. Επιπλέον δε αυτού, είναι και επιμελητές νεκρών έργων. Πώς λοιπόν οι ζωντανοί, δηλαδή αυτοί που έχουν μέσα τους την άνωθεν ζωοποίηση και έχουν πλουτίσει από τον ζωντανό Λόγο του Θεού, ρωτούν για τους εαυτούς τους τούς νεκρούς; Αυτά λοιπόν να λέτε, λέει, προσθέτοντας ότι έδωσε νόμο για βοήθεια, δηλαδή τον ευαγγελικό, ώστε όσοι τον προσέχουν να λένε: Δεν είναι σαν αυτόν τον λόγο, για τον οποίο δεν πρέπει να δώσουν δώρα. Διότι πωλούν το ψέμα εκείνοι που μιλούν αποκλειστικά από τη δική τους καρδιά· ο σωτήριος όμως και αληθινός νόμος του Θεού, δηλαδή το ευαγγελικό θέσπισμα, που έχει δοθεί για βοήθεια των ανθρώπων επί της γης, δεν είναι σαν αυτόν τον λόγο, δηλαδή των ψευδομάντεων. Αλλά ούτε είναι δυνατόν να δοθούν δώρα (χρήματα) γι' αυτόν. Διότι, όπως ανέφερα μόλις προηγουμένως, κάποιοι αγοράζουν με αργύρια τις ψευδολογίες των μάγων.

Έχει δηλωθεί στα προηγούμενα ποιος ήταν αυτός και ποιο ήταν το κατοικητήριό του στο επουράνιο όρος, για το οποίο λέει ο Απόστολος: «προσήλθατε στο όρος Σιών και στην πόλη του ζώντος Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ». Αφού ο λόγος προανέφερε τα σχετικά με τα παιδιά του Χριστού, εννοώ τους αποστόλους και τους μαθητές του, καθώς και τα σημεία και τα τέρατα που επιτελέστηκαν μέσω αυτών, μέσω των οποίων έγινε και η κλήση των εθνών, στη συνέχεια διδάσκει τα προκείμενα στον νέο και καινούργιο λαό που συγκροτήθηκε από τα έθνη μέσω του Χριστού, λέγοντας προς αυτούς τα εξής: Ακούστε τα αυτά εσείς που διδαχθήκατε από εμένα, εσείς που μεταστραφήκατε από την πολυθεϊστική πλάνη των εθνών· αν κάποιοι από τους παλιούς γνώριμους και οικείους σας, είτε πατέρες είτε συγγενείς, σας παρακινούν να επιστρέψετε στην προηγούμενη πλάνη και να θαυμάζετε τις μαντείες, τους χρησμούς και τα παρόμοια που επιτελούνται σε αυτούς από δαίμονες, μην πείθεστε στη συμβουλή τους ούτε να θαυμάζετε δαίμονες που φωνάζουν από την κοιλιά ανθρώπων, τους ονομαζόμενους πύθωνες (εγγαστρίμυθους), ούτε αυτούς που νομίζεται ότι αναδύονται από τη γη με κάποιες μαγικές τέχνες, αλλά να τιμάτε αποκλειστικά και μόνο τον δικό σας Κύριο. Διότι, αν κάθε έθνος, έστω και πεπλανημένα, εντούτοις προσκολλάται στον δικό του θεό, αυτοί που έχουν λάβει την απλανή και αληθινή γνώση, τι άλλο οφείλουν να κάνουν παρά να αναζητούν τον δικό τους Θεό και να μην περιεργάζονται τους νεκρούς, ούτε να ρωτούν για ζητήματα των ζώντων αυτούς που έχουν στερηθεί κάθε ζωή;

Η δε προφητεία για όσους πρόκειται να σωθούν μέσω αυτού δηλώνεται στη συνέχεια με το: «Αυτός θα έλθει και θα μας σώσει· τότε θα ανοιχτούν τα μάτια των τυφλών και τα αυτιά των κωφών θα ακούσουν», και τα εξής. Αυτήν δε τη σωτήρια κρίση και άλλη προφητεία επαγγέλλεται ότι θα την επιφέρει ο Χριστός, λέγοντας: «Ιδού ο δούλος μου, θα τον υποστηρίξω, ο εκλεκτός μου, τον οποίο αποδέχθηκε η ψυχή μου· θα φέρει κρίση στα έθνη». Γι' αυτό και για τον λόγο της Καινής Διαθήκης έχει λεχθεί: «Διότι από τη Σιών θα εξέλθει νόμος και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ, και θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη». Διότι, με θεία κρίση και με λόγους άρρητους σε εμάς, είναι εύλογο να ενεργεί Εκείνος τα σχετικά με την κλήση όσων επιστρέφουν σε αυτόν. Αλλά και επειδή μας διδάσκει τη θεία κρίση και μας διαπαιδαγωγεί να πράττουμε τα πάντα με ορθή κρίση, λέγεται ότι θα επιφέρει «κρίση στα έθνη». 〈Από τον ίδιο〉. «Τότε θα γίνουν φανεροί αυτοί που σφραγίζουν τον νόμο ώστε να μην τον μάθουν, και θα πει: Θα περιμένω τον Θεό που απέστρεψε το πρόσωπό του από τον οίκο του Ιακώβ, και θα έχω την ελπίδα μου σε αυτόν. Ιδού εγώ και τα παιδιά που μου έδωσε ο Θεός. Και θα υπάρξουν σημεία και τέρατα στον Ισραήλ από τον Κύριο Σαβαώθ, ο οποίος κατοικεί στο όρος Σιών. Και εάν σας πουν: Ζητήστε τους εγγαστρίμυθους και αυτούς που μιλούν μέσα από τη γη, τους κενολόγους που μιλούν από την κοιλιά τους, δεν πρέπει άραγε ένα έθνος να απευθύνεται στον Θεό του; Γιατί ζητούν από τους νεκρούς για λογαριασμό των ζωντανών;»

Αφού κατοίκησε ο Κύριος Σαβαώθ, ο Λόγος του Θεού, μέσα στον άνθρωπο τον οποίο προσέλαβε, και αφού διέμεινε «στο όρος Σιών», επιτελώντας σημεία και τέρατα, παραγγέλλει ταυτόχρονα στους μαθητές του και σε όλους όσους πίστεψαν σε αυτόν από όλους τους πρώην ειδωλολάτρες, να μην φοβούνται πλέον με κανέναν τρόπο τη δεισιδαίμονα πλάνη. Αλλά, ακόμη κι αν τους κλονίζουν ή τους εξαναγκάζουν οι ειδωλολάτρες των εθνών να αναζητούν «τους εγγαστρίμυθους» και τα μαντεία των δαιμόνων ως θαυμαστά και σε τίποτα υποδεέστερα από τον προφητικό τρόπο ζωής των θείων και θεοφιλών ανδρών, ο ίδιος τους διδάσκει ότι πρέπει να απαντούν και να λένε: «Γιατί αναζητούν τους νεκρούς για χάρη των ζωντανών; Διότι έδωσε νόμο για βοήθεια», και τα όσα ακολουθούν αυτά. Διότι, για εκείνους που έχουν λάβει άπαξ τον νόμο και τις σωτήριες εντολές για τη βοήθεια και τη θεραπεία του δικού τους βίου, είναι περιττό να ασχολούνται με μαντείες που ενεργούνται μέσω της δαιμονικής απάτης. 〈Από το ίδιο〉. «Ο Ιακώβ είναι ο δούλος μου, θα τον υποστηρίξω· ο Ισραήλ είναι ο εκλεκτός μου, η ψυχή μου τον αποδέχθηκε· θα εξαγγείλει κρίση στα έθνη. Δεν θα κραυγάσει ούτε θα υψώσει τη φωνή του, ούτε θα ακουστεί η φωνή του έξω. Καλάμι τσακισμένο δεν θα συντρίψει, και λινάρι που καπνίζει δεν θα σβήσει, αλλά θα εξαγγείλει την κρίση με αλήθεια. Θα αναλάμψει και δεν θα θραυστεί, έως ότου εγκαθιδρύσει την κρίση επί της γης· και στο όνομά του θα ελπίσουν τα έθνη».

ΜΣΤ΄. Και ποιος είναι ικανός για αυτά; Διότι δεν είμαστε όπως οι πολλοί, που μπορούν να καπηλεύονται τον λόγο της αλήθειας και να αναμειγνύουν τον οίνο με νερό· τον λόγο που ευφραίνει την καρδιά του ανθρώπου με τον πολύ και φθηνό και χαμερπή και ξεθωριασμένο και μάταια ρέοντα, ώστε να αποκομίζουμε εμείς οι ίδιοι κάποιο κέρδος από την καπηλεία, μιλώντας διαφορετικά στον καθένα που μας πλησιάζει και κολακεύοντας τους πάντες· όντας σαν εγγαστρίμυθοι και κενολόγοι, ικανοποιώντας τις δικές μας ηδονές με λόγια που προέρχονται από τη γη και καταδύονται στη γη· με σκοπό να χαίρουμε της μέγιστης εκτίμησης από τους πολλούς, ενώ στην πραγματικότητα τους ζημιώνουμε τα μέγιστα ή τους καταστρέφουμε, και χύνουμε το αθώο αίμα των απλούστερων ψυχών, το οποίο πρόκειται να αναζητηθεί από τα δικά μας χέρια.

Τι λοιπόν; Είναι Θεός το Πνεύμα; Βεβαιότατα. Τι λοιπόν; Είναι ομοούσιο; Εφόσον βέβαια είναι Θεός. Δείξε μου λοιπόν, λέει, πώς από το ίδιο προέρχεται το ένα ως Υιός, και το άλλο όχι ως Υιός, και έπειτα να είναι ομοούσια, και τότε θα δεχθώ Θεό και Θεό. Δείξε μου και εσύ άλλον Θεό, και φύση Θεού, και θα σου δείξω την ίδια Τριάδα με τα ίδια ονόματα και τα ίδια πράγματα. Εάν όμως ένας είναι ο Θεός, και μία η ανώτατη φύση, από πού θα σου παρουσιάσω την παρομοίωση; Ή μήπως την αναζητάς πάλι από τα κάτω και από αυτά που σε περιβάλλουν; Είναι βέβαια πολύ αισχρό, και όχι μόνο αισχρό, αλλά και εντελώς μάταιο, να αντλεί κανείς την εικόνα για τα άνω από τα κάτω, και για τα ακίνητα από τη ρευστή φύση, και, όπως λέει ο Ησαΐας, να αναζητά τα ζωντανά ανάμεσα στα νεκρά· όμως θα προσπαθήσω, για χάρη σου, να προσφέρω και από εκεί κάποια βοήθεια στον συλλογισμό. Τα άλλα λοιπόν νομίζω πως θα τα παραλείψω, αν και θα είχα πολλά να πω από τη φυσική ιστορία των ζώων, άλλα γνωστά σε εμάς και άλλα στους λίγους, όσα δηλαδή η φύση φιλοτέχνησε σχετικά με τη γένεση των ζώων. Διότι λέγεται ότι γεννώνται όχι μόνο τα ίδια από τα ίδια, ούτε τα διαφορετικά από τα διαφορετικά, αλλά και τα ίδια από τα διαφορετικά, και τα διαφορετικά από τα ίδια. Και αν για κάποιον θεωρείται αξιόπιστος ο λόγος, υπάρχει και άλλος τρόπος γεννήσεως, κατά τον οποίο κάτι αναλώνεται και γεννιέται από τον ίδιο του τον εαυτό. Υπάρχουν δε και ορισμένα που κατά κάποιον τρόπο εξίστανται του εαυτού τους, μεταβαίνοντας και μεταμορφωνόμενα από ένα είδος ζώων σε άλλο, χάρη στη δημιουργική εφευρετικότητα της φύσεως.

Ας δούμε όμως και την ακόλουθη αλυκτοπέδη, για να μιλήσουμε σύμφωνα με τον δάσκαλο του ίδιου του Απολλιναρίου, την οποία προβάλλει, έχοντάς την περισφίξει με τις άλυτες αλυσίδες των συλλογισμών του. «Αν κάποιος νομίζει», λέει, «ότι ένας άνθρωπος ενώνεται με τον Θεό περισσότερο από όλους τους ανθρώπους και τους αγγέλους». Άρα, πρέπει να εξετάσουμε προσεκτικά και το νόημα αυτών των λόγων. Αλλά θα ήταν σαν να αναζητά κανείς ψυχή σε πέτρα και λογική σε ξύλο, το να αναζητά στα λόγια που παρατέθηκαν την εμφάνιση κάποιας λογικής σκέψης, δεν λέω της ορθής, αλλά τουλάχιστον αυτής που συντελεί στην ασέβεια· μάλλον δε, από τα συμφραζόμενα θα μπορούσε να αποδειχθεί το αδιανόητο και παράλογο των λεγομένων. «Θα κάνει», λέει, «τους αγγέλους και τους ανθρώπους να μην είναι αυτεξούσιοι, όπως ούτε η σάρκα είναι αυτεξούσια. Φθορά, όμως, του αυτεξούσιου όντος είναι το να μην είναι αυτεξούσιο· η φύση όμως δεν φθείρεται από εκείνον που τη δημιούργησε· άρα ο άνθρωπος δεν ενώνεται με τον Θεό». Ω, της λογικής αναγκαιότητας! Πόσο άλυτες είναι οι πλεκτάνες των συλλογισμών του! Η ένωση με το θείο, λέει, αφαιρεί από τους ανθρώπους και τους αγγέλους το αυτεξούσιο, και το να μην είναι αυτεξούσιο αποτελεί φθορά για το αυτεξούσιο ον, και αν τεθούν αυτά ως δεδομένα, αποδεικνύεται ότι ο άνθρωπος δεν ενώνεται με τον Θεό. Τι τέτοιο χρησμοδοτούν με μανία οι εγγαστρίμυθοι, ή τι παρόμοιο με αυτά ξεστομίζουν όσοι μιλούν μέσα από τη γη και έχουν εκπαιδευτεί στις απόκρυφες μαντείες; Αφαιρείται, λέει, από τους ανθρώπους και τους αγγέλους το αυτεξούσιο, εάν το ανθρώπινο στοιχείο ενωθεί με τον Θεό!

Έτσι, λοιπόν, συμπεριφέρονται ανόητα και όσοι ελπίζουν στα είδωλα· διότι τα κατασκεύασαν με τα ίδια τους τα χέρια, και προσκυνούν αυτά που έφτιαξαν τα δάχτυλά τους, λέγοντας: Αυτοί είναι οι πλάστες μας. Πώς, λοιπόν, θεωρούν πλάστες αυτούς που δημιουργήθηκαν και πλάστηκαν από τους ίδιους; Αλλά και ενώ τα φυλάνε με ασφάλεια, για να μην συληθούν από κλέφτες, τα αποκαλούν φύλακες της δικής τους σωτηρίας· και βέβαια πόση αφροσύνη δείχνουν αυτά, και το να μη γνωρίζουν ότι, εφόσον δεν επαρκούν να φυλάξουν και να βοηθήσουν τον ίδιο τους τον εαυτό, πώς θα μπορούσαν να γίνουν φύλακες και σωτήρες για άλλους; Διότι γιατί, λέγει, ζητούν από τους νεκρούς βοήθεια για τους ζωντανούς; Σπαταλούν χρήματα για να αναγείρουν στήλες και αγάλματα στους δαίμονες, και φλυαρούν ανόητα ότι αυτοί είναι πάροχοι αγαθών, ζητώντας να λάβουν από αυτούς πράγματα τα οποία ούτε απέκτησαν ποτέ τους, ούτε πρόκειται βέβαια να αποκτήσουν. Γι' αυτό έχει γραφτεί: Όμοιοι με αυτά ας γίνουν εκείνοι που τα κατασκευάζουν και όλοι όσοι ελπίζουν σε αυτά· οι οποίοι, λέγει, αφού μίσθωσαν χρυσοχόο, έφτιαξαν χειροποίητα είδωλα, και σκύβοντας τα προσκύνησαν. Τα σηκώνουν στους ώμους και πορεύονται· και εάν τα τοποθετήσουν σε έναν τόπο, θα παραμείνουν εκεί, δεν πρόκειται να κινηθούν. Και όποιος φωνάξει προς αυτά, δεν πρόκειται να τον εισακούσουν, ούτε πρόκειται να τον σώσουν από τα δεινά. Γι' αυτό να ντραπείτε με αιώνια ντροπή, εσείς που ελπίζετε στα γλυπτά, εσείς που λέτε στα χυτά είδωλα: Εσείς είστε οι θεοί μας.

Και πάλι στο ίδιο έργο: «Δώσε μου άλλον Θεό και άλλη φύση Θεού, λέει, και θα σου δώσω την ίδια Τριάδα με τα ίδια ονόματα και πράγματα. Εάν όμως ένας είναι ο Θεός, μία η ανώτατη φύση, από πού να σου παρουσιάσω την ομοίωση; Ή μήπως ζητάς πάλι παραδείγματα από τα κατώτερα και από αυτά που σε περιβάλλουν; Είναι πάρα πολύ αισχρό, και όχι μόνο αισχρό, αλλά και εντελώς μάταιο, να αντλούμε την εικασία των ανώτερων από τα κατώτερα, και των ακίνητων από τη ρευστή φύση. Και, όπως λέει ο Ησαΐας, να αναζητούνται τα ζωντανά ανάμεσα στα νεκρά. Και βέβαια, ακόμη και αν οι συλλογισμοί αυτοί είναι αληθινοί για τα όντα, ποια ανάγκη επιβάλλει να τους θεωρούμε αληθινούς και για τα θεία; Διότι δεν θα θεωρήσουμε ότι όσα ακολουθούν στα άλλα, αυτά έπονται και στα θεία. δεν υπάρχει καμία τέτοια ανάγκη. Διότι έτσι θα καθιστούσαμε τον Θεό υποκείμενο στη φύση και ταυτόχρονα στην τέχνη. Αλλά επειδή αυτά παρατηρούνται στα κτίσματα, θα μπορούσαν άραγε να παρατηρηθούν και στον Θεό; Αλλά είναι πιο σωστό να λέμε ότι, επειδή αυτά υπάρχουν στα κτίσματα, δεν θα μπορούσαν να υπάρχουν στα θεία. διότι δεν υπάρχει καμία απολύτως τέτοια ανάγκη. Διότι η διαφορά μεταξύ των κτισμάτων και του Θεού είναι άπειρη, ενώ η ομοιότητα είναι είτε ανύπαρκτη, είτε μέτρια, και τόσο μόνο ώστε απλώς να εικάσει κανείς». Και αυτά μεν ας έχουν λεχθεί γενικά προς όλα τα παρόμοια, έπειτα όμως πρέπει να απαντήσουμε και στο καθένα από όσα ειπώθηκαν με τη σειρά.

Επίσης και στον λόγο του για το Άγιο Πνεύμα, ο ίδιος αποδεικνύει ρητά αυτό ακριβώς, ότι δηλαδή η αναγκαιότητα που προέκυψε από τους αιρετικούς, οι οποίοι διέσυραν την πίστη, εισήγαγε τους συλλογισμούς στην Εκκλησία. Διότι λέει προς αυτούς: «Εάν δε υπάρχει ένας Θεός, μία ανώτατη φύση, από πού να σου παρουσιάσω την ομοίωση; Ή μήπως ζητάς πάλι παραδείγματα από τα κάτω και από τα γύρω σου; Είναι βέβαια πολύ αισχρό, και όχι μόνο αισχρό, αλλά και εντελώς μάταιο να αντλεί κανείς την εικόνα των άνω από τα κάτω, και των ακινήτων από τη ρευστή φύση, και, όπως λέει ο Ησαΐας, ‘να αναζητά τα ζωντανά ανάμεσα στους νεκρούς’. Όμως θα προσπαθήσω, για χάρη σου, να προσφέρω κάποια βοήθεια στον λόγο».

Ο δε Θεολόγος Γρηγόριος, όταν οι οπαδοί του Μακεδονίου ρωτούσαν σχετικά με τις προόδους του Υιού και του Πνεύματος, και ποιος θα μπορούσε να είναι ο τρόπος υπάρξεως του καθενός, και πώς αυτά που δεν προέρχονται με τον ίδιο τρόπο τα αποκαλούμε έπειτα ομοούσια, αναφέρει: «Πες εσύ, λέει, την αγεννησία του Πατρός, και εγώ θα εξηγήσω τη γέννηση του Υιού και την εκπόρευση του Πνεύματος, και έτσι θα παραφρονήσουμε και οι δύο, προσπαθώντας να εισδύσουμε στα μυστήρια του Θεού. Και ποιοι θα τα κάνουν αυτά; Αυτοί που δεν γνωρίζουν με ακρίβεια ούτε αυτά που βρίσκονται μπροστά στα πόδια τους». Και στο έργο του Περί Πνεύματος ο ίδιος αναφέρει: «Δώσε μου, λέει, άλλον Θεό και άλλη φύση Θεού, και θα σου δώσω την ίδια Τριάδα με τα ίδια ονόματα και πράγματα. Αν όμως ένας είναι ο Θεός και μία η υπέρτατη φύση, από πού να σου παρουσιάσω την παρομοίωση; Ή μήπως την αναζητάς πάλι από τα κάτω και από τα γύρω σου; Είναι λίαν αισχρό, και όχι μόνο αισχρό, αλλά και εντελώς μάταιο, να αντλεί κανείς την εικασία των άνω από τα κάτω, και των ακινήτων από τη ρευστή φύση, και, όπως λέει ο Ησαΐας, να αναζητούνται οι ζωντανοί ανάμεσα στους νεκρούς».