Πατερικές αναφορές στο ΗΣΑΪΑΣ 8:20

Έδωσε τον νόμο ως βοήθεια, ώστε να πουν: Δεν είναι σαν αυτόν τον λόγο, για τον οποίο δεν είναι δυνατόν να δοθούν δώρα. Μην περιεργάζεσαι το μέλλον, αλλά να διαχειρίζεσαι τα παρόντα με τρόπο ωφέλιμο. Διότι ποιο είναι το όφελος από το να προκαταλάβεις τη γνώση; Αν μεν αυτό που πρόκειται να συμβεί είναι αγαθό, θα έλθει, έστω και αν δεν το προγνωρίζεις· αν πάλι είναι λυπηρό, ποιο είναι το κέρδος να αναλώνεσαι εκ των προτέρων από τη λύπη; — Έλαβες τον νόμο ως βοήθεια. Μεγάλη βέβαια ήταν σε εσένα και η έμφυτη από τη φύση σου προδιάθεση προς το καλό, αλλά ο Θεός, προκειμένου να την τελειοποιήσει, προσέθεσε σε εσένα και την καθοδήγηση μέσω του νόμου. Θέλεις να είσαι βέβαιος για τα μελλοντικά;

Έδωσε λοιπόν τον νόμο προς βοήθεια, ώστε να πουν: Δεν είναι σαν αυτόν τον λόγο, για τον οποίο δεν είναι δυνατόν να δοθούν δώρα. Αυτός δε ο νόμος δεν είναι σαν αυτόν τον λόγο του εγγαστριμύθου· διότι δεν έχει επινοηθεί προς απάτη, όπως εκείνα, αλλά είναι διδάσκαλος της αλήθειας. Και εκείνοι μεν μαντεύουν με αντάλλαγμα χρήματα· διότι αυτό είναι το καταγέλαστο, ότι δηλαδή οι εξαπατώμενοι τους πληρώνουν και χρήματα, ως μισθό του ψεύδους. —Αυτός όμως ο λόγος, δηλαδή του νόμου, δεν είναι τέτοιος, ώστε να δώσει κανείς δώρα για αυτόν. Διότι κανείς δεν πωλεί τη χάρη του Θεού. «Δωρεάν», λέει, «λάβατε, δωρεάν δώστε». Βλέπεις πώς αγανάκτησε ο Πέτρος εναντίον του Σίμωνα, ο οποίος προσέφερε χρήματα για τη χάρη του Πνεύματος; Διότι λέει: «Το αργύριό σου ας είναι μαζί σου εις απώλειαν, επειδή νόμισες ότι η δωρεά του Θεού αποκτάται με χρήματα». —Δεν είναι λοιπόν ο λόγος του Ευαγγελίου σαν τα πωλούμενα λόγια των εγγαστριμύθων. Διότι τι θα μπορούσε να δώσει κανείς ως άξιο αντάλλαγμα για αυτά;

Εκείνος, λοιπόν, που ανένηψε, σαν από κάποια μέθη, από τα πράγματα του κόσμου, θα κατακρίνει τον άρχοντά του, αυτόν που τον καθοδήγησε στα έργα της απώλειας. Θα κατακρίνει επίσης και τις πατροπαράδοτες συνήθειες, διότι, ζώντας με αυτές, δεν αποδεχόταν τον νόμο που μας δόθηκε από τον Θεό για βοήθεια. Δεν μπορείς να τεθείς υπό την εξουσία του αληθινού Βασιλιά, εάν δεν κατακρίνεις τον άρχοντα.

Επομένως, εάν ο νόμος, ο οποίος είναι παιδαγωγός μας, καίτοι διακηρύττει τον έναν και κατά φύση Θεό, δεν μας οδηγεί στο μυστήριο του Χριστού ως σε μια κατώτερη γνώση, τότε ο Υιός θα πρέπει να μην είναι γενητός, για να μη φανεί ότι ο νόμος μας αδικεί, ούτε βέβαια να αποδειχθεί παγίδα και διαβολικό θήρατρο θεωρώντας τη γνώση ενός δημιουργήματος ανώτερη από τη γνώση του Θεού, μολονότι μεταδόθηκε μέσω αγγέλων και μας δόθηκε για βοήθεια. Διότι, «έδωσε τον νόμο για βοήθεια», όπως είπε κάποιος από τους αγίους.

Και λέμε ότι ο άνθρωπος υπέστη τύφλωση ως προς αυτά, όχι φτάνοντας σε ολοκληρωτική στέρηση του φωτός· διότι, εν πάση περιπτώσει, διασώζεται στη φύση του η θεόσδοτη σύνεση· αλλά ότι έσβησε σταδιακά υποπίπτοντας σε μια πιο αμαθή κατάσταση, και με τις παρεκτροπές προς το χειρότερο κατάντησε να μαραίνει και να φθείρει το μέτρο της χάριτος. Για τον λόγο αυτό και ο σοφότατος μελωδός, όταν προσωποποιεί ενώπιόν μας έναν τέτοιον άνθρωπο, τότε βεβαίως και δικαίως παρακαλεί να φωτιστεί, λέγοντας προς τον Θεό: «Αποκάλυψε τους οφθαλμούς μου, και θα κατανοήσω τα θαυμάσιά σου μέσα από τον νόμο σου»· διότι «έδωσε νόμο για βοήθεια», ο οποίος αναζωπύρωσε μέσα μας το θείο φως, και, σαν μια τσίμπλα, καθάρισε από τα μάτια της καρδιάς το σκοτάδι που είχε επέλθει εξαιτίας της αρχαίας αμάθειας. Επομένως, ο κόσμος ως προς αυτά υφίσταται την κατηγορία της αχαριστίας και συγχρόνως της αναισθησίας, επειδή αγνόησε τον ίδιο τον δημιουργό του, και δεν παρουσίασε αγαθό τον καρπό του φωτισμού του, έτσι ώστε να αποδειχθεί τελικά και για αυτόν πάλι αληθινό εκείνο που ειπώθηκε για τους γιους του Ισραήλ μέσω της προφητικής φωνής: «Περίμενα να βγάλει σταφύλια, αλλά έβγαλε αγκάθια».

«Θα τους εξολοθρεύσεις ολοκληρωτικά, δεν θα συνάψεις διαθήκη μαζί τους, ούτε θα τους σπλαχνιστείς, ούτε θα συμπεθεριάσεις μαζί τους· την κόρη σου δεν θα τη δώσεις στον γιο του, και την κόρη του δεν θα την πάρεις για τον γιο σου· διότι θα απομακρύνει τον γιο σου από εμένα, και θα λατρεύσει άλλους θεούς· και ο Κύριος θα οργιστεί με θυμό εναντίον σας, και θα σε εξολοθρεύσει γρήγορα». Διότι ο Θεός επινόησε κάθε τρόπο ασφαλείας γι' αυτούς, και όπως λέει η ιερή Γραφή, έδωσε Νόμο για βοήθεια. Αυτοί όμως, αδιαφορώντας για τόσο σεπτά προστάγματα, στράφηκαν παραλόγως σε οτιδήποτε αντίθετο προς τα εντεταλμένα. Διότι επιδίδονταν σε οιωνοσκοπίες και ψευδομαντείες και προσπαθούσαν να μάθουν τη γνώση των μελλούμενων από εκείνους που υπηρετούσαν τα είδωλα, αν και επιτιμούσαν τους αγίους προφήτες λέγοντάς τους: «Να μιλάτε σε εμάς, και να μας αναγγέλλετε άλλη πλάνη». Συζούσαν επίσης με τις κόρες των γειτονικών εθνών, παρότι ο νόμος είχε απαγορεύσει αυτή την πράξη. Και αφού έβαλαν παράνομα στα σπίτια τους γυναίκες πονηρές και θεομίσητες, αναθρεμμένες με τα έθιμα της ειδωλολατρίας, έγιναν πατέρες αλλότριων παιδιών, τα οποία και ανατρέφονταν με τα έθιμα των μητέρων τους, μην κάνοντας ούτε την παραμικρή προσπάθεια, ας πούμε, να γνωρίσουν τον νόμο του Μωυσή. Γι' αυτόν τον λόγο λέει, ότι η χώρα τους γέμισε, όπως εξαρχής, με οιωνοσκοπίες σαν των αλλοφύλων, και τους γεννήθηκαν αλλόφυλα τέκνα.

Διότι έδωσε νόμο για βοήθεια, ώστε να πουν: «Όχι σαν τον λόγο τούτο για τον οποίο δεν μπορούν να δοθούν δώρα». Κατηχητικό λόγο αναπτύσσει ο ίδιος ο Εμμανουήλ προς εκείνους που έχουν στηρίξει την ελπίδα τους σε αυτόν, οι οποίοι συγκαταλέχθηκαν μεταξύ των τέκνων· του έχουν δοθεί δε από τον Θεό και Πατέρα, ως σε Σωτήρα, Λυτρωτή και Ζωοποιό, που έχει τη δύναμη να φωτίζει και να απαλλάσσει από κάθε κακό· και τους απομακρύνει ολοκληρωτικά από τις παλαιές συνήθειες και την αρχική φρενοβλάβεια. Διότι αποτελεί συνήθεια των προσκυνητών των ειδώλων να αγαπούν τους χρησμούς που προέρχονται από τα δαιμόνια, και να αρέσκονται να προσκολλώνται σε κάποιους κενολόγους νεκρομάντεις, οι οποίοι δεν λένε καμία απολύτως αλήθεια, αλλά ξεστομίζουν απλώς ό,τι έρθει στο μυαλό τους. Αλλά εσείς, λέει, ακόμη και αν σας πλησιάσει κάποιος λέγοντας: Αναζητήστε αυτούς που φωνάζουν μέσα από τη γη, δηλαδή αυτούς που προσποιούνται ότι ανακαλούν τους νεκρούς και κάνουν μαντείες σαν να προέρχονται από τον Άδη, δηλαδή τους εγγαστρίμυθους, οι οποίοι προσποιούνται ότι έχουν κάποιους θεούς μέσα στην κοιλιά τους, και με αυτόν τον τρόπο λένε σε όσους τους πλησιάζουν τα λόγια εκείνων, μην αποδεχθείτε τη συμβουλή.

Διότι λέγετε, λέει: Τι αναζητούν να μάθουν από τους νεκρούς για τους ζωντανούς; Διότι η λογική είναι κοινή και ανθρώπινη. Ποια λογική άλλωστε θα είχε το να θέλει κάποιος να ρωτά για εκείνους που ακόμη ζουν, αυτούς που κείτονται στη γη, ή τις ψυχές που τυχόν βρίσκονται στον Άδη; Και με άλλον τρόπο, είναι εντελώς αμαθές να δίνει κανείς προσοχή στις νεκρομαντείες και στις ψευδολογίες των μάγων, οι οποίοι έχουν νεκρό τον νου και την καρδιά τους σαν παγωμένη. Διότι δεν γνωρίζουν τον Δημιουργό των πάντων, δεν έχουν μέσα τους τον ζωοποιό Λόγο του Θεού. Επιπλέον δε αυτού, είναι και επιμελητές νεκρών έργων. Πώς λοιπόν οι ζωντανοί, δηλαδή αυτοί που έχουν μέσα τους την άνωθεν ζωοποίηση και έχουν πλουτίσει από τον ζωντανό Λόγο του Θεού, ρωτούν για τους εαυτούς τους τούς νεκρούς; Αυτά λοιπόν να λέτε, λέει, προσθέτοντας ότι έδωσε νόμο για βοήθεια, δηλαδή τον ευαγγελικό, ώστε όσοι τον προσέχουν να λένε: Δεν είναι σαν αυτόν τον λόγο, για τον οποίο δεν πρέπει να δώσουν δώρα. Διότι πωλούν το ψέμα εκείνοι που μιλούν αποκλειστικά από τη δική τους καρδιά· ο σωτήριος όμως και αληθινός νόμος του Θεού, δηλαδή το ευαγγελικό θέσπισμα, που έχει δοθεί για βοήθεια των ανθρώπων επί της γης, δεν είναι σαν αυτόν τον λόγο, δηλαδή των ψευδομάντεων. Αλλά ούτε είναι δυνατόν να δοθούν δώρα (χρήματα) γι' αυτόν. Διότι, όπως ανέφερα μόλις προηγουμένως, κάποιοι αγοράζουν με αργύρια τις ψευδολογίες των μάγων.

Επομένως, δεν είναι με κάθε τρόπο και εντελώς χρήσιμα όλα τα μέρη της παραβολής για τη θεώρηση των όσων δηλώνονται, αλλά θα μπορούσαν να ληφθούν ως εικόνα ενός αναγκαίου πράγματος, η οποία υποδεικνύει αμυδρά αυτό που αποβαίνει προς όφελος των ακροατών. Αυτό λοιπόν είναι το νόημα της παραβολής: «Ο Θεός των όλων θέλει να σωθούν όλοι οι άνθρωποι και να έλθουν σε επίγνωση της αλήθειας». Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο έδωσε και τον νόμο ως βοήθεια, σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη. Και λέγοντας «νόμο» σε αυτήν την περίπτωση, δεν εννοούμε βέβαια οπωσδήποτε εκείνον που δόθηκε μέσω του Μωυσή, αλλά μάλλον ολόκληρη τη θεόπνευστη Γραφή, μέσω της οποίας είναι δυνατόν να μάθουμε τον δρόμο που οδηγεί κατευθείαν σε κάθε αγαθό και σωτήριο πράγμα. Θέλει λοιπόν ο Δεσπότης των όλων να αφοσιωνόμαστε ολοκληρωτικά στους αγώνες για την αρετή και να επιλέγουμε να ζούμε με σπουδή και αγιότητα, απαλλάσσοντας τους εαυτούς μας από τους περισπασμούς του παρόντος βίου, ώστε να τον υπηρετούμε με προσήλωση και χωρίς περισπασμούς.

Διότι η Εκκλησία του Χριστού δοκιμάζει τον τρόπο ζωής του καθενός και τη γνησιότητα της αγάπης προς τον Χριστό, και έχοντας «διακρίσεις πνευμάτων», γνωρίζει με ακρίβεια ποιος μιλά εν Αγίω Πνεύματι ονομάζοντας τον Ιησού Κύριο, και ποιος μέσω του Βεελζεβούλ τον αποκαλεί ανάθεμα· και ποιοι είναι «οι αληθινοί προσκυνητές» και ποιοι, αντίθετα, είναι «λύκοι» που έρχονται σε εμάς «με ενδύματα προβάτων». <Και απέρριψα τη δεύτερη ράβδο, το σχοίνισμα, για να διαλύσω τη διαθήκη ανάμεσα στον Ιούδα και ανάμεσα στον Ισραήλ.> Είπε ότι ο Χριστός θα λάβει δύο ράβδους, και με αυτές θα βοσκήσει τα δικά του πρόβατα, δηλαδή προφανώς το άγιο πλήθος εκείνων που έχουν κληθεί μέσω της πίστεως. Και λέγαμε ότι η μία ράβδος, η καλή, είναι η διδασκαλία, δηλαδή το ευαγγελικό κήρυγμα, ενώ η άλλη, δηλαδή το σχοίνισμα, είναι η εντολή που δόθηκε μέσω του Μωυσή στο σχοίνισμα (μερίδιο) που κληρώθηκε στον Θεό, δηλαδή στον Ισραήλ, για βοήθεια, σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη: «Διότι έδωσε», λέει, «τον νόμο για βοήθεια». Ότι λοιπόν το πλήθος των εθνών δεν επρόκειτο να διαπαιδαγωγηθεί μόνο με τα ευαγγελικά διδάγματα, αλλά και με τις παλαιές εντολές που δόθηκαν μέσω του Μωυσή, με τη μετατροπή βεβαίως της σκιάς του νόμου σε αλήθεια, μας το καθιστά σαφές και μέσω αυτών που προαναφέρθηκαν.

Αλλ' ενώ αυτά είχαν έτσι, εμφανίστηκε σε εμάς ο ίδιος ο Χριστός και μας οδήγησε στον Πατέρα, όχι διαμέσου της νομικής λατρείας, αλλά μάλλον διαμέσου της ευαγγελικής νουθεσίας. Επομένως, πλάι στη φυσική θεωρία, δηλαδή εκείνη που προέρχεται από τη δημιουργία και την ευταξία των κτισμάτων, πλουτίσαμε και με το κήρυγμα διαμέσου Αυτού. Αρκούσε βέβαια η κτίση για να υποδείξει στους ανθρώπους τον Ποιητή, ωστόσο έδωσε και τον νόμο ως βοήθεια, ο οποίος έχει τη δύναμη να επαναφέρει τους πλανεμένους. Σε εκείνον βέβαια που εξετάζει επιπόλαια τα λόγια του ψαλμού, φαίνεται ότι τούτος ο λόγος περί του νόμου και των δικαιωμάτων δεν έχει αλληλουχία με τα προηγούμενα. Υπάρχει όμως πολύ μεγάλη συνοχή. Και πώς συμβαίνει αυτό, θα το εξηγήσω αμέσως: Τρεις είναι συνολικά οι θείοι νόμοι: ο πρώτος είναι ο φυσικός, ο οποίος είναι ταυτόχρονα και δημιουργικός, κατά τον οποίο, από τη συνείδηση και από τα κτίσματα, γνωρίζουμε το πρέπον και αναγνωρίζουμε τον Δημιουργό. Ο δεύτερος είναι ο γραπτός, ο οποίος δόθηκε μέσω του Μωυσή. Και ο τρίτος είναι ο πνευματικός και ευαγγελικός.

Διότι ο ανθρώπινος νους παρασύρεται εντελώς και είναι πάρα πολύ ευάλωτος, όταν τον ωθεί προς τα κάτω η ηδονή. Ορμά δε με πολύ μεγάλη ευκολία στις απολαύσεις, και κυριεύεται έχοντας υποστεί την ακράτεια προς τις σωματικές ορέξεις· νομίζω δε ότι πρέπει ίσως να δείξουμε κάποια κατανόηση σε αυτόν που έχει περιπέσει σε τέτοια ασθένεια· διότι πολλές φορές η φύση της σάρκας τον καταπιέζει και τον βιάζει παρά τη θέλησή του, και τον ερεθίζει με φοβερά κεντρίσματα προς τις έμφυτες ηδονές και σχεδόν τον αρπάζει παρόλο που δυσανασχετεί, και τον παρασύρει σε ανεπιθύμητες ροπές. Αλλά ο Θεός και Κύριος των όλων τον οχυρώνει με τον νόμο και του χαρίζει ως όπλο την εγκράτεια. Διότι είναι αληθινός ο προφήτης που λέει για τον Θεό, τον Σωτήρα όλων μας: «Διότι έδωσε τον νόμο για βοήθεια.» Παρατήρησέ μου δε τον νομομαθή και ιερότατο Παύλο, ο οποίος στρέφει τον νου του στην ακριβή εξέταση αυτών των πραγμάτων, και ερευνά εξονυχιστικά το θράσος των έμφυτων κινημάτων μέσα μας· υποδεικνύοντας ταυτόχρονα τον νόμο που μας επικουρεί επαρκώς. Διότι είπε τα εξής: «Γνωρίζω βέβαια ότι ο νόμος είναι πνευματικός· εγώ όμως είμαι σαρκικός, πουλημένος στην αμαρτία.»

Περί του Αβραάμ και του Μελχισεδέκ. 1. Ο Θεός των όλων έδωσε τον νόμο για βοήθεια· διότι έτσι είναι γραμμένο. Όμως, το ότι ο νόμος παιδαγωγεί, ενώ το μυστήριο του Χριστού φέρνει πλέον την τελείωση, δεν είναι καθόλου δύσκολο να το διαπιστώσουμε από τα ίδια τα Ιερά Γράμματα, αντλώντας πολύ καλά την πίστη για αυτό και συλλέγοντας τις αλήθειες. Αρκεί δε, νομίζω, και ο θεσπέσιος Παύλος, που λέει για τις δύο διαθήκες: «Διότι γίνεται αθέτηση της προηγούμενης εντολής εξαιτίας του ασθενούς και ανωφελούς της χαρακτήρα. Επειδή ο νόμος δεν τελειοποίησε τίποτα· εισάγεται όμως μια καλύτερη ελπίδα, μέσω της οποίας πλησιάζουμε τον Θεό». Επομένως, μπορεί κάποιος πολύ εύκολα να φτάσει σε οικειότητα με τον Θεό, όχι βέβαια μέσω της πρώτης και Μωσαϊκής εντολής, αλλά μέσω της ελπίδας που λέγεται ότι εισήχθη, την οποία ο μυσταγωγός, αποβλέποντας στην αλήθεια, έκρινε σωστό να τη στεφανώσει με την προτίμηση προς το καλύτερο. Λέει λοιπόν σαφώς ότι έχουν αθετηθεί τα του νόμου, και, καθορίζοντας ότι η προηγούμενη εντολή δεν μπορεί να τελειοποιήσει τίποτα, γράφει προς τους Εβραίους: «Διότι, αν εκείνη η πρώτη ήταν άμεμπτη, δεν θα αναζητούνταν τόπος για δεύτερη».

«Και του είπε: Εγώ είμαι ο Θεός του πατέρα σου, ο Θεός του Αβραάμ, και ο Θεός του Ισαάκ, και ο Θεός του Ιακώβ. Και ο Μωυσής έστρεψε αλλού το πρόσωπό του· διότι φοβόταν (ευλαβούνταν) να κοιτάξει ενώπιον του Θεού». Διότι ο Θεός έδωσε τον Νόμο ως βοήθεια, σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη (επειδή προανέδειξε οικονομικά τον Μωυσή ως παιδαγωγό), και σχεδόν χρησιμοποιούσε τη σκιά για την ανάδειξη των τελειοτέρων· με τη διαφορά ότι στους κατάλληλους καιρούς επρόκειτο να ανατείλει η αλήθεια. Και το τέλος της παιδαγωγίας ήταν το μυστήριο του Χριστού, το οποίο μέσα από το όραμα αυτό διδασκόταν πάρα πολύ καλά. Διότι η βάτος είναι φυτό θαμνώδες και άκαρπο, και ελάχιστα διαφέρει από τα αγκάθια. Και την περιέβαλλε πολλή φλόγα. Διότι με μορφή φωτιάς άγιος άγγελος εκπλήρωνε το γεγονός· και υψωνόταν μεν πάρα πολύ η φλόγα, αλλά δεν έβλαπτε καθόλου τη βάτο στην οποία είχε εμφανιστεί. Το θέαμα ήταν αληθινά παράδοξο και πέρα από κάθε λογική. Φωτιά που ερχόταν σε επαφή με αγκάθια και τα θέρμαινε με τις πιο ήμερες προσβολές, σαν να είχε αμελήσει την έμφυτη δύναμή της, και καθόταν ολότελα αδρανής πάνω σε εκείνα που μπορούσαν να καταστραφούν. Γι' αυτό ο θεσπέσιος Μωυσής έμεινε έκθαμβος από το θέαμα. Ποιο είναι λοιπόν το νόημα;

Και λοιπόν ο σοφότατος Παύλος γράφει: «Διότι δεν επαισχύνομαι το Ευαγγέλιο, επειδή είναι δύναμη Θεού προς σωτηρία για καθέναν που πιστεύει, και για τον Ιουδαίο πρώτα και για τον Έλληνα. Διότι η δικαιοσύνη του Θεού αποκαλύπτεται μέσω αυτού εκ πίστεως εις πίστην, καθώς είναι γραμμένο: Ο δε δίκαιος θα ζήσει εκ πίστεως». Και καταγράφει σε αυτό ακριβώς το ανώφελο και αδρανές του παλαιού νόμου, λέγοντας: «Και ότι μέσω του νόμου κανείς δεν δικαιώνεται ενώπιον του Θεού, είναι φανερό· διότι ο δίκαιος θα ζήσει εκ πίστεως. Ο δε νόμος δεν προέρχεται από την πίστη, αλλά όποιος έπραξε αυτά, θα ζήσει μέσω αυτών». Στον Χριστό, επομένως, δικαιωνόμαστε διά της πίστεως, και έχουμε λυτρωθεί από τη νοητή δουλεία. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Είναι λοιπόν ανώφελος ο νόμος; ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Δεν λέω αυτό· διότι δεν έχει δοθεί θεόπνευστα μάταια· αλλά έχει δοθεί μάλλον «προς βοήθεια», σύμφωνα με το γεγραμμένο· διότι όσον αφορά την παιδαγωγία, και τη διάγνωση του αμαρτήματος, και την ανάγκη να λάβει κανείς τις αρχές και τα στοιχεία των λογίων του Θεού, πώς δεν θα θεωρούνταν χρήσιμος; Είναι όμως αδρανής ως προς την έκπλυση της αμαρτίας, και στο να μπορεί να οδηγήσει στην τελειότητα του αγιασμού.

Επομένως, η πρώτη αντίληψη (βοήθεια) για εμάς εν Χριστώ έγινε μέσω του νόμου του Μωυσή· «διότι έδωσε τον νόμο ως βοήθεια», σύμφωνα με τη φωνή του προφήτη. Και ο Μωυσής έπιασε την ουρά. Η δεύτερη δε κάθαρση εν Χριστώ έγινε πάλι μέσω των αγίων προφητών, και μέσω της φωνής και της αποστολής του Ιωάννη. Διότι οι μεν έλεγαν: «Λουστείτε, γίνετε καθαροί»· ο δε καλούσε σε βάπτισμα μετανοίας. Το τρίτο δε σημείο, το οποίο και θεωρούν έσχατο, είναι ο θάνατος του Χριστού, στον οποίο στηρίζεται και η πίστη· «Διότι εάν δεν σε πιστέψουν», λέει, «και δεν εισακούσουν τη φωνή του πρώτου σημείου, θα πιστέψουν στη φωνή του δεύτερου σημείου». Βλέπεις ότι λέει πολύ σωστά πως η πίστη θα ακολουθήσει, όχι το πρώτο σημείο, δηλαδή, όχι την αντίληψη που προσφέρει ο νόμος, ούτε βέβαια την ενδιάμεση κάθαρση, δηλαδή αυτήν μέσω των αγίων προφητών, και ενδεχομένως του Ιωάννη, αλλά μόνο τη φωνή του έσχατου σημείου. Διότι το μυστήριο του Χριστού δεν είναι άφωνο, αλλά καλεί τους πάντες σε όλη τη γη με υψηλό και διαπρύσιο κήρυγμα προς την κάθαρση διά του ύδατος και του αίματος, και μάλιστα και προς τη ζωοποίηση μέσω της μετάληψης της αγίας σαρκός.

Επειδή δε το επί της γης γένος ασθένησε από την εκτροπή, έδωσε αμέσως νόμο για βοήθεια, σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Είναι λοιπόν σφαλερό για οποιονδήποτε έχει πλέον δεχθεί την πίστη στον Χριστό, και έχει αποδιώξει εκείνη την αρχαία πλάνη, το να παρασύρεται από γραώδεις μύθους προς όσα δεν πρέπει, και να απομακρύνεται από την υγιή πίστη, με το να νομίζει ότι αυτό εδώ το σύμπαν, ήτοι τον άνθρωπο, τον κατευθύνουν η Τύχη και η Ειμαρμένη, οι οποίες δεν υφίστανται καθόλου. ΠΑΛΛ. Σφαλερότατο. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος θα εξοργίσει οπωσδήποτε εναντίον του τον Κριτή. ΚΥΡ. Τι δε; Δεν θεωρείς ότι είναι παναισχρό και πραγματικά συγγενές με τέτοια κακά το να παρατηρεί κανείς ημέρες, και ώρες, και καιρούς, και έτη, καθώς και την αύξηση και τη φθίση του σεληνιακού κύκλου; ΠΑΛΛ. Και βέβαια. Διότι σαφέστατα καταλογίζει ως κατηγορία αυτό το πράγμα σε όσους έχουν σωθεί από τα έθνη, λέγοντας ο θεσπέσιος Παύλος: «Αλλά τότε μεν, επειδή δεν γνωρίζατε τον Θεό, δουλεύσατε σε εκείνους που εκ φύσεως δεν είναι θεοί· τώρα όμως που γνωρίσατε τον Θεό, ή μάλλον που γνωριστήκατε από τον Θεό, πώς επιστρέφετε πάλι στα ασθενή και πτωχά στοιχεία, στα οποία πάλι από την αρχή θέλετε να δουλεύετε; Παρατηρείτε ημέρες, και μήνες, και έτη, και καιρούς· σας φοβάμαι, μήπως μάταια έχω κοπιάσει για σας.» ΚΥΡ.

Διότι εγώ λέγω ότι πρέπει, μαζί με την αγάπη προς τον Θεό, να καλλιεργούμε κατάλληλα και την αγάπη προς τους αδελφούς. Επειδή το να στερείται κανείς τη μία, σημαίνει αποτυχία και στις δύο, σύμφωνα με τα λόγια του Ιωάννη. Διότι έχει γράψει ως εξής: «Εάν κάποιος πει ότι αγαπώ τον Θεό, και μισεί τον αδελφό του, είναι ψεύτης. Διότι αυτός που δεν αγαπά τον αδελφό του, τον οποίο έχει δει, πώς μπορεί να αγαπά τον Θεό, τον οποίο δεν έχει δει; Και αυτή την εντολή έχουμε από αυτόν, ώστε εκείνος που αγαπά τον Θεό να αγαπά και τον αδελφό του». Συγκαταστρέφονται, λοιπόν, μεταξύ τους το καθένα ή ανατέλλουν λαμπρά μαζί. Διότι οι αρετές είναι σαν γειτονικές η μία με την άλλη, και σαν ένα αδιάσπαστο ζεύγος, μεταφέρουν εκείνον που έχει εξασκηθεί άριστα να τις ηνιοχεί προς ένα και μοναδικό, εξαιρετικό και τελειότατο κάλλος της ευσέβειας προς τον Θεό. ΠΑΛΛΑΔΙΟΣ: Πολύ σωστά μίλησες. Και επειδή ο σκοπός μας είναι να κοπιάσουμε σε αυτά, έλα λοιπόν πάλι, και συγκεντρώνοντας τις αποδείξεις από τις Ιερές Γραφές για καθένα από τα ζητήματα, προσπάθησε να μου εξηγήσεις πώς μπορεί να επιτευχθεί η απόλυτα καθαρή εκπλήρωση της αγάπης προς τον πλησίον. ΚΥΡΙΛΛΟΣ: Υπάρχει, βέβαια, μια πολύ μεγάλη οδός που μας οδηγεί σε αυτό. Διότι είναι γραμμένο ότι «Η εντολή σου είναι πάρα πολύ πλατιά». Την τέλεια εφαρμογή, όμως, σε καθετί από όσα πράττονται, νομίζω ότι δεν θα μπορούσε κανείς να τη συγκεντρώσει από πουθενά αλλού παρά μόνο μέσα από τον Νόμο. Διότι ο προφητικός λόγος είπε ότι αυτός μας έχει δοθεί για βοήθειά μας.

Έχοντας λοιπόν τον λόγο του Θεού και τον ευαγγελικό νόμο, που σας έχει δοθεί για βοήθεια, από αυτόν να μαθαίνετε για όσα επιθυμείτε και με αυτόν να συμμορφώνεστε, επειδή ποτέ δεν είναι δυνατόν αυτός να απομακρυνθεί από την αλήθεια με δώρα. Διότι ο νόμος του Θεού από τη φύση του δεν διαστρέφεται από τα χρήματα, όπως συνηθίζεται να συμβαίνει στις μαντείες των δεισιδαιμόνων, όπου οι μάγοι μεταξύ τους μηχανεύονται πολλά και συχνά πουλούν τους χρησμούς που επινοούν για να εξαπατήσουν όσους τους συμβουλεύονται. Αντιθέτως, ο νόμος του Θεού δεν είναι τέτοιος, αλλά όντας ο ίδιος αληθινός, θα σας διδάξει την αλήθεια για τα πάντα. Εάν όμως δεν προσέχετε τον νόμο του Θεού, θα έρθει σε εσάς σκληρή πείνα, και θα συμβεί, όταν πεινάσετε, να λυπηθείτε και να κακολογήσετε τον άρχοντα και τα πάτρια, και θα αναβλέψουν πάνω στον ουρανό και θα κοιτάξουν κάτω στη γη, και ιδού, αδιέξοδο στενό, θλίψη και στενοχώρια και σκοτάδι, ώστε να μη βλέπουν, και δεν θα απαλλαγεί από το αδιέξοδο αυτός που βρίσκεται σε στενοχώρια μέχρις ορισμένου καιρού. Προς αυτούς που δεν θέλουν να ερευνήσουν τον νόμο του Θεού και να συμμορφωθούν με αυτόν και να σέβονται μόνο αυτόν, έχουν ειπωθεί αυτά. Διότι αφενός λέγει: έχετε ακούσει ότι έχει δώσει νόμο για βοήθεια, νόμο αδέκαστο και αδωροδόκητο, με τον οποίο πρέπει να συμμορφώνεστε και να αποστρέφεστε κάθε πλάνη δαιμονικής ενέργειας και να μην εξαπατάσθε ούτε από χρησμούς ούτε από μαντείες. Διότι, αντί για όλα αυτά, σας είναι απόλυτα επαρκής ο νόμος του Θεού.

διότι έδωσε νόμο προς βοήθεια.» Στην προς Εβραίους επιστολή, ο απόστολος, παραθέτοντας τη ρήση που λέει «ιδού εγώ και τα παιδιά που μου έδωσε ο Θεός», επεξηγεί σχετικά με τον Χριστό, λέγοντας: «επειδή λοιπόν τα παιδιά έχουν γίνει κοινωνοί αίματος και σαρκός, και ο ίδιος παρομοίως μετείχε σε αυτά, ώστε διά του θανάτου να καταργήσει αυτόν που έχει το κράτος του θανάτου». Ως παιδιά του σε αυτά τα λόγια κατονομάζει τους αποστόλους, μέσω των οποίων διδάσκει ότι ο Κύριος Σαβαώθ, ο οποίος κατοικεί «στο όρος Σιών», πρόκειται να επιτελέσει «σημεία και τέρατα στον οίκο του Ισραήλ», και ότι αυτοί οι ίδιοι θα καταστούν φανεροί σε εμάς, καθώς κατά τη συνήθεια σφραγίζονται στα πρόσωπα με τη σφραγίδα του Χριστού, και διδάσκονται ώστε να μη μαθαίνουν πλέον τον νόμο του Μωυσή, επειδή αυτός δεν υφίσταται πλέον και επειδή ο λεγόμενος οίκος του Ιακώβ έχει εγκαταλειφθεί από τον Θεό.

Αφού κατοίκησε ο Κύριος Σαβαώθ, ο Λόγος του Θεού, μέσα στον άνθρωπο τον οποίο προσέλαβε, και αφού διέμεινε «στο όρος Σιών», επιτελώντας σημεία και τέρατα, παραγγέλλει ταυτόχρονα στους μαθητές του και σε όλους όσους πίστεψαν σε αυτόν από όλους τους πρώην ειδωλολάτρες, να μην φοβούνται πλέον με κανέναν τρόπο τη δεισιδαίμονα πλάνη. Αλλά, ακόμη κι αν τους κλονίζουν ή τους εξαναγκάζουν οι ειδωλολάτρες των εθνών να αναζητούν «τους εγγαστρίμυθους» και τα μαντεία των δαιμόνων ως θαυμαστά και σε τίποτα υποδεέστερα από τον προφητικό τρόπο ζωής των θείων και θεοφιλών ανδρών, ο ίδιος τους διδάσκει ότι πρέπει να απαντούν και να λένε: «Γιατί αναζητούν τους νεκρούς για χάρη των ζωντανών; Διότι έδωσε νόμο για βοήθεια», και τα όσα ακολουθούν αυτά. Διότι, για εκείνους που έχουν λάβει άπαξ τον νόμο και τις σωτήριες εντολές για τη βοήθεια και τη θεραπεία του δικού τους βίου, είναι περιττό να ασχολούνται με μαντείες που ενεργούνται μέσω της δαιμονικής απάτης. 〈Από το ίδιο〉. «Ο Ιακώβ είναι ο δούλος μου, θα τον υποστηρίξω· ο Ισραήλ είναι ο εκλεκτός μου, η ψυχή μου τον αποδέχθηκε· θα εξαγγείλει κρίση στα έθνη. Δεν θα κραυγάσει ούτε θα υψώσει τη φωνή του, ούτε θα ακουστεί η φωνή του έξω. Καλάμι τσακισμένο δεν θα συντρίψει, και λινάρι που καπνίζει δεν θα σβήσει, αλλά θα εξαγγείλει την κρίση με αλήθεια. Θα αναλάμψει και δεν θα θραυστεί, έως ότου εγκαθιδρύσει την κρίση επί της γης· και στο όνομά του θα ελπίσουν τα έθνη».

Γι' αυτό και ο Παύλος, διαβεβαιώνοντας ότι του εμπιστεύθηκαν κάτι ανώτερο από τον Μωυσή, έλεγε ότι έλαβε νόμο, όχι γραμμένο σε λίθινες πλάκες, αλλά αποτυπωμένο σε σάρκινες πλάκες της καρδιάς. Αυτός που τον καταφρονεί δεν λιθοβολείται σύμφωνα με τον παλαιό νόμο, αλλά παραδίδεται σε πικρότατη τιμωρία. Επειδή όμως, καθώς περνούσε γρήγορα ο χρόνος και έτρεχε σαν ταχύτατο άλογο, άλλοι μεν παρεξέκλιναν ως προς τα δόγματα και άλλοι ως προς τον βίο, χρειάστηκε αναγκαστικά και πάλι η διόρθωση μέσω των γραπτών κειμένων. Διότι, εφόσον παραβιάστηκαν οι άγραφοι νόμοι, εύλογα στράφηκε στα γραπτά Εκείνος που επιθυμεί με κάθε τρόπο να οδηγήσει τους πιστούς Του στην αρετή. Πρέπει λοιπόν να αναλογιστούμε πόσο μεγάλη κατηγορία είναι το ότι, ενώ οφείλαμε να ζούμε τόσο καθαρά ώστε να μην έχουμε καν ανάγκη από γραπτά κείμενα, αλλά αντί για βιβλία να προσφέρουμε τις ψυχές μας στο θείο Πνεύμα, επειδή χάσαμε αυτή την τιμή και περιπέσαμε στην ανάγκη των γραπτών, δεν χρησιμοποιούμε ορθά ούτε αυτό το δεύτερο βοήθημα. Διότι, αν αποτελεί σφάλμα το να έχουμε ανάγκη από γραπτά κείμενα και να μην ελκύουμε τη διδασκαλία του Αγίου Πνεύματος μέσω του καθαρού βίου, θα ήταν δίκαιο να αναλογιστούμε πόσο μεγάλο κακό είναι το να μην επιθυμούμε να ωφεληθούμε ούτε μετά από τόση και τέτοιου μεγέθους βοήθεια («Διότι έδωσε τον νόμο για βοήθεια», αναφέρεται), αλλά να παραβλέπουμε τα γραπτά κείμενα αφήνοντάς τα να παραμένουν άσκοπα και μάταια, και να προκαλούμε έτσι βαρύτερη τιμωρία.

Γνωρίζω ότι κάποιοι κατηγορούν τον νομοθέτη, και ισχυρίζονται ότι ο νόμος είναι η αιτία του παραπτώματος. Ως προς αυτό, λοιπόν, είναι ανάγκη να σταθούμε πρώτα και να αποδείξουμε μέσα από τα ίδια τα πράγματα, ότι έδωσε τον νόμο όχι επειδή μισεί τον άνθρωπο, ούτε επειδή θέλησε να προσβάλει τη φύση μας, αλλά επειδή τον αγαπά και μεριμνά γι' αυτόν. Διότι, το ότι μας τον έδωσε ως σύμμαχο, άκουσε τι λέει ο Ησαΐας: «Διότι έδωσε τον νόμο για βοήθεια».

Καταργώντας τον νόμο των εντολών με τις διατάξεις του. Μερικοί βέβαια λένε ότι ο νόμος είναι το μεσότοιχο· γι' αυτό ονόμασε τον νόμο έτσι, επειδή δεν άφηνε τους Ιουδαίους να αναμειγνύονται με τους Έλληνες. Σε εμένα όμως δεν φαίνεται σωστό αυτό, αλλά ονομάζει μεσότοιχο την έχθρα στη σάρκα, διότι είναι κοινό διάφραγμα που μας χωρίζει σαν τείχος από τον Θεό, όπως λέει ο προφήτης: «Μήπως οι αμαρτίες σας δεν σας χωρίζουν από εμένα;». Και εύλογα· διότι η έχθρα ήταν σαν μεσότοιχο, η οποία υφίστατο και προς τους Ιουδαίους και προς τους Έλληνες. Με την ύπαρξη δε του νόμου, όχι μόνο δεν λυνόταν η έχθρα, αλλά και αυξανόταν· διότι «ο νόμος», λέει, «κατεργάζεται οργή». Όπως λοιπόν εκεί, λέγοντας «ο νόμος κατεργάζεται οργή», δεν αποδίδει τα πάντα σε αυτόν, αλλά εξυπακούεται το «επειδή τον παραβήκαμε»· έτσι και εδώ τον ονομάζει μεσότοιχο, επειδή, όταν παραβιαζόταν, προκαλούσε έχθρα. Ο νόμος ήταν φραγμός, αλλά αυτός δημιουργήθηκε για λόγους ασφάλειας· γι' αυτό και ονομάστηκε φραγμός, για να περιφράσσει. Άκουσε άλλωστε πάλι τον προφήτη να λέει: «Και έβαλα φραγμό γύρω του»· και πάλι: «Κατεδάφισες τον φραγμό της, και την τρυγούν όλοι όσοι περνούν από τον δρόμο». Επομένως, εννοεί την ασφάλεια. Και πάλι: «Θα κατεδαφίσω τον φραγμό του, και θα παραδοθεί σε καταπάτημα»· και πάλι: «Έδωσε νόμο για βοήθεια», και πάλι: «Κάνοντας ελεημοσύνη και κρίση ο Κύριος, φανέρωσε τα δικαιώματά του στον Ισραήλ».

Και δεν τον τίμησε μόνο με αυτό, αλλά του χάρισε το λογικό αποκλειστικά από όλα τα δημιουργήματα, και τον αξίωσε της δικής Του επιγνώσεως, και του έδωσε το προνόμιο να απολαμβάνει τη συνομιλία μαζί Του, στον βαθμό που του ήταν δυνατόν να την απολαμβάνει, και υποσχέθηκε να του προσφέρει αθανασία, και τον γέμισε με πολλή σοφία, και του ενέθεσε πνευματική χάρη, ώστε να προφητεύσει κιόλας ορισμένα πράγματα. Τι συνέβη λοιπόν έπειτα από τόσα και τόσο σπουδαία αγαθά; Θεώρησε πιο αξιόπιστο τον Εχθρό παρά Εκείνον που του τα δώρισε αυτά, και αφού αψήφησε την εντολή του Δημιουργού, προτίμησε την απάτη εκείνου που πάσχισε να τον αφανίσει ολοκληρωτικά. Μήπως λοιπόν τον εξάλειψε ο Θεός, επειδή επέδειξε τόσο μεγάλη αγνωμοσύνη από την αρχή και, τρόπον τινά, από την ίδια την αφετηρία, πράγμα το οποίο θα ήταν φυσικό επακόλουθο σύμφωνα με την αρχή της δικαιοσύνης; Σε καμία περίπτωση· αντιθέτως, φρόντισε αυτόν που είχε παραπέσει περισσότερο από ό,τι προηγουμένως. Μετά από αυτά, όταν το γένος μας έπραττε το κακό, σε τέτοιο βαθμό ώστε να κινδυνεύσει να εκδιωχθεί και από την ίδια τη γη, δεν το απέρριψε, αλλά τόσο πολύ φρόντιζε αυτούς που είχαν σφάλει, ώστε ο Κύριος να φτάσει στο σημείο να απολογείται στον δούλο, και να συνομιλεί μαζί του ως προς ισότιμο φίλο και να του εξηγεί τις αιτίες της επικείμενης καταστροφής. Έπειτα έδωσε νόμο ως βοήθεια, έστειλε προφήτες για να καθοδηγούν στο τι έπρεπε να πράττουν· αργότερα απέστειλε τον ίδιο τον Μονογενή Του Υιό, ο οποίος γεννήθηκε από γυναίκα και τέθηκε υπό τον νόμο, για να εξαγοράσει εκείνους που βρίσκονταν υπό τον νόμο, ώστε να λάβουμε την υιοθεσία.

Του Μεγάλου Βασιλείου από την ερμηνεία στον Ησαΐα: «Έδωσε νόμο για βοήθεια, ώστε να μη μιλούν σαν αυτόν τον λόγο του εγγαστρίμυθου· διότι δεν έχει επινοηθεί για απάτη, όπως εκείνα, αλλά είναι δάσκαλος της αλήθειας, ενώ εκείνοι μαντεύουν με αντάλλαγμα χρήματα. Διότι αυτό είναι το καταγέλαστο, ότι οι εξαπατημένοι τους πληρώνουν και χρήματα ως μισθό για το ψέμα. Αυτός όμως ο λόγος του νόμου δεν είναι τέτοιος, ώστε να δίνονται δώρα για αυτόν· διότι κανείς δεν πουλάει τη χάρη. "Δωρεάν", λέει, "λάβατε, δωρεάν να δώσετε". Βλέπεις πώς αγανάκτησε ο Πέτρος με τον Σίμωνα, που προσέφερε χρήματα για τη δωρεά του Πνεύματος; "Το ασήμι σου να πάει μαζί με σένα", λέει, "στην απώλεια, διότι νόμισες ότι η δωρεά του Θεού αποκτάται με χρήματα". Δεν είναι λοιπόν ο λόγος του Ευαγγελίου σαν τα λόγια των εγγαστρίμυθων που πωλούνται. Διότι τι θα μπορούσε να δώσει κανείς ως άξιο αντάλλαγμά του; Άκουσε τον Δαβίδ που απορεί και λέει: "Τι να ανταποδώσω στον Κύριο για όλα όσα μου έχει ανταποδώσει;" Δεν είναι δυνατόν λοιπόν να δοθούν δώρα για αυτό, αντάξια της χάριτος που προέρχεται από αυτό. Ένα δώρο είναι άξιο, η διαφύλαξη αυτού που δωρήθηκε. Εκείνος που σου έδωσε τον θησαυρό, δεν απαιτεί αντίτιμο για αυτό που δόθηκε, αλλά αντάξια διαφύλαξη αυτού που παραχωρήθηκε».

Η δε μαρτυρία, την οποία παραθέτει από την ερμηνεία που κάνει ο Μέγας Βασίλειος στο 8ο Κεφάλαιο του Ησαΐα, αναφέρει: Ο νόμος, τον οποίο έδωσε ο Θεός για τη βοήθεια των ανθρώπων, δεν είναι σαν τα λόγια των μάγων, ώστε να δώσει κάποιος χρήματα για να τον αγοράσει (όπως αγοράζουν εκείνα όσοι πλανώνται από τους μάγους, οι οποίοι είναι αξιογέλαστοι, διότι δεν αρκεί που εξαπατώνται από το ψεύδος, αλλά δίνουν και πληρωμή για να το αγοράσουν), επειδή η χάρη του Θεού δεν πωλείται. Διότι είπε ο Κύριος: «Δωρεάν λάβατε, δωρεάν δώστε». Βλέπεις πώς οργίστηκε ο Πέτρος εναντίον του Σίμωνα και του είπε: «το αργύριό σου ας πάει μαζί σου στην απώλεια, επειδή νόμισες ότι η δωρεά του Θεού αποκτάται με χρήματα»; Δεν είναι λοιπόν τα λόγια του Ευαγγελίου σαν αυτά των μάγων, επειδή τι αντάξια πληρωμή μπορεί να δώσει ο άνθρωπος για αυτά; Άκουσε πώς απορεί ο Δαβίδ και δεν έχει τι να ανταποδώσει στον Θεό για τις ευεργεσίες Του· ώστε, κανένα δώρο δεν είναι αντάξιο της θείας χάριτος. Ένα μόνο δώρο είναι αντάξιο: εάν κάποιος διαφυλάξει το χάρισμα που του δωρήθηκε, διότι Εκείνος που σου έδωσε τον θησαυρό δεν σου ζητά πληρωμή, αλλά τη διαφύλαξη αυτού που σου δόθηκε.