Πατερικές αναφορές στο ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΙΑΚΩΒΟΥ 1:17

Διότι πού στα θεόπνευστα λόγια θα μπορούσε να βρει κανείς τον Υιό να ονομάζεται προβολεύς, παρόλο που από τον μέγα θεολόγο Γρηγόριο όλες οι προσωνυμίες του Υιού έχουν απαριθμηθεί επανειλημμένα, και όχι μόνο έχουν απαριθμηθεί αλλά έχουν και ερμηνευθεί θεολογικά; Ο οποίος, εξηγώντας και το «μονογενής», λέει: «όχι διότι», αναφέρει, «είναι μόνος από μόνο τον Πατέρα και μόνο Υιός, αλλά και με μοναδικό τρόπο»· πράγμα που αλλού διατύπωσε ως «με μοναδικό και ιδιάζοντα τρόπο», εξηγώντας το και πάλι. Το «μόνος» νοείται ως ένας· το «εκ μόνου» νοείται ως προερχόμενος από Εκείνον που γεννά εν παρθενία, το οποίο ταυτίζεται με το να λέμε όχι από συζυγία. Και το «μόνο» τι άλλο θα μπορούσε να σημαίνει παρά ότι είναι μόνο Υιός, και όχι και Πατέρας ούτε προβολεύς; Εάν δε και ο Πατέρας ονομάζεται μόνο Πατέρας, ευλόγως —διότι το Πνεύμα προέρχεται από τον Πατέρα— ονομάζεται και Πνεύμα του Πατέρα, και ο Πατέρας θα μπορούσε να ονομαστεί Πατέρας και του Πνεύματος ως αίτιος. Διότι «Πατέρα των φώτων» τον ονόμασε ο μέγας Ιάκωβος ο αδελφόθεος, δηλαδή Πατέρα του Υιού και του Πνεύματος, όπως εξηγεί και ο μέγας Αθανάσιος. Εάν λοιπόν αυτό έχει έτσι, όπως ακριβώς έχει, τότε θα μπορούσε να ονομαστεί και ο Υιός πατέρας φωτός, δηλαδή του Αγίου Πνεύματος, εάν και από αυτόν προερχόταν, σύμφωνα με εσένα, το Πνεύμα.

Οι Λατίνοι, όμως, με παραλογισμό κατανοούν και δογματίζουν ενάντια σε εκείνον· διότι δεν αντιλαμβάνονται ότι αυτά τα χαρίσματα και οι ενέργειες, μέσω των οποίων χορηγείται δια του Υιού το Άγιο Πνεύμα, δεν δίνονται μόνο από τον Υιό, αλλά και από τον ίδιο τον ύψιστο Πατέρα. «Διότι κάθε τέλειο δώρημα», λέει, «είναι άνωθεν, προερχόμενο από τον Πατέρα των φώτων». Και τι είναι τελειότερο από την εξουσία να συγχωρούνται και να κρατούνται οι αμαρτίες; Και δεν προέρχεται μόνο από τον Πατέρα και τον Υιό, αλλά και δια μέσου του και από το ίδιο το Άγιο Πνεύμα· «διότι θα εκχέω από το Πνεύμα μου επάνω σε κάθε σάρκα», είπε ο Θεός δια του προφήτη Ιωήλ. Μέρος αυτής της έκχυσης είναι ασφαλώς και το Πνεύμα που δόθηκε στους μαθητές από τον Χριστό με το εμφύσημα· και «στον μεν έναν», λέει, «δίνεται μέσω του Πνεύματος λόγος σοφίας, στον δε άλλο λόγος γνώσης», και όλα όσα στη συνέχεια έχουν απαριθμηθεί από το εκλεκτό «σκεύος» των χαρισμάτων, τον Παύλο, ο οποίος αξιώθηκε και την υπερβολή των αποκαλύψεων μέσω του Πνεύματος. Γι' αυτό και λέει: «Σε εμάς δε τα αποκάλυψε ο Θεός δια του Πνεύματός Του», όχι μόνο τα όσα ήταν άγνωστα στους ξακουστούς για την αρετή και την ευσέβειά τους πατέρες, αλλά και εκείνα που υπερβαίνουν και την ίδια τη γνώση των αγγέλων. «Και αυτά τα γνωρίζουμε», λέει ο θεολογικότατος από τους αποστόλους Ιωάννης, «από το Πνεύμα το οποίο λάβαμε από Αυτόν».

Και αν κάποιος από τους πατέρες εκφράζει τα ίδια με τους έξω, αυτό συμβαίνει μόνο στα λόγια· ως προς τα νοήματα όμως, υπάρχει μεγάλη διαφορά· διότι αυτοί, σύμφωνα με τον Παύλο, «έχουν νουν Χριστού», ενώ εκείνοι, αν όχι κάτι χειρότερο, μιλούν από ανθρώπινη διάνοια. «Όσο απέχει ο ουρανός από τη γη, τόσο απέχει η δική μου διάνοια από τις δικές σας διάνοιες» λέει ο Κύριος. Εξάλλου, ακόμη και αν ως προς τη διάνοια κάπου επικοινωνούν εκείνοι με τον Μωυσή και τον Σολομώντα και τους ομοίους τους, ποιο είναι το όφελος γι' αυτούς από αυτό ή ποιος, που έχει υγιή νου και συμπαρατάσσεται μαζί μας, θα έλεγε ότι έχουν διδαχθεί αυτά από τον Θεό, εκτός αν κάποιος αποκαλούσε θεοδίδακτους και τους αιρετικούς μετά τον Χριστό, επειδή, αφού άκουσαν από την Εκκλησία, δεν διέστρεψαν κάθε αλήθεια; «Κάθε τέλειο δώρημα έρχεται άνωθεν από τον Πατέρα των φώτων», αποφάνθηκε ο μαθητής του φωτός· και αν Εκείνος δεν αποδέχεται ως δώρα κολοβά ζώα, πώς θα μπορούσε ο ίδιος να τα προσφέρει; Καίτοι ένα κολοβό ζώο δεν παύει να είναι ζώο.

Διότι και ο αδελφόθεος από τους αποστόλους είπε «κάθε τέλειο δώρημα προέρχεται άνωθεν», και όχι «το τελειότατο». Αυτός όμως, τολμώντας να προσθέτει από τον εαυτό του στα ιερά λόγια, εύλογα στρέφεται και εναντίον εκείνων που τα αναγιγνώσκουν μέσω της πράξεως. Θα τον ρωτήσω λοιπόν: δεν θα προκόπτουν επ' άπειρον οι άγιοι στη θεοπτία κατά τον μέλλοντα αιώνα; Είναι σε όλους προφανές ότι θα προκόπτουν επ' άπειρον· διότι και για τους αγγέλους ο ερμηνευτής των ουρανίων Διονύσιος παραδίδει ότι λαμβάνουν πάντοτε αύξηση σε αυτήν, καθιστάμενοι από την προηγούμενη [χάρη] περισσότερο δεκτικοί για την καθαρότερη έλλαμψη. Αλλά ούτε από όσους αξιώθηκαν αυτής στη γη σε όλο τον αιώνα είδαμε ή ακούσαμε κάποιον που να μην επιθυμεί να γίνει ακόμη τελειότερη από αυτήν. Αν λοιπόν ο πόθος όσων την επιτυγχάνουν δεν σταματά, και η προηγούμενη χάρη τούς ενδυναμώνει για τη μετάληψη των μεγαλυτέρων, και αυτός που προσφέρει τον εαυτό του είναι άπειρος και χορηγεί πλουσιοπάροχα και άφθονα, πώς είναι δυνατόν να μην προκόπτουν οι υιοί του μέλλοντος αιώνος σε αυτήν επ' άπειρον, λαμβάνοντας χάρη αντί χάριτος και ανεβαίνοντας με ευφροσύνη την άκοπη άνοδο; Επομένως, «κάθε τέλειο δώρημα προέρχεται άνωθεν», αλλά όχι τελειότατο· διότι το τελειότατο δεν επιδέχεται προσθήκη.

Ή τον ήλιο, που είναι το πιο φωτεινό από όλα τα αισθητά πράγματα, ο οποίος έχει αρχίσει με μεταβολή και υπόκειται σε πολλές ετήσιες μεταβολές και εμποδίζεται από πολλά σώματα, και πότε παθαίνει έκλειψη, πότε κρύβεται, κάποιες φορές μάλιστα υποτάσσεται και σε προστάγματα αγίων, και εξαιτίας αυτού ανακόπτεται η κίνησή του, είτε οπισθοχωρώντας είτε σταματώντας, αυτόν μεν και το φως που προέρχεται από αυτόν θα πούμε ότι είναι ον και έχει υπόσταση, ενώ εκείνο το φως, στο οποίο δεν υπάρχει αλλοίωση ή σκιά μεταβολής, το απαύγασμα της ομόθεης σάρκας, της σάρκας που έχει ως πλούτο και μεταδίδει τη δόξα της θεότητας, αυτό λοιπόν το φως, την ωραιότητα του μέλλοντος και μόνιμου αιώνα, θα πούμε ότι είναι σύμβολο και φάσμα και ανυπόστατο; Όχι, εφόσον είμαστε εραστές εκείνου του φωτός.

Θα ανατείλει σε εσάς που φοβάστε τον Κύριο ο ήλιος της δικαιοσύνης, και στις φτερούγες του θα υπάρχει ίαση. Ευφρανθείτε, δίκαιοι, εν Κυρίω. Εύλογα είναι μακάριοι για τη χαρά τους οι δίκαιοι. Διότι δεν ευφραίνονται για κανένα από τα πρόσκαιρα βιωτικά αγαθά, αλλά για τον Θεό, από τον οποίο προέρχεται κάθε αγαθή δόση και κάθε τέλειο δώρημα από άνω, όπως έχεις μάθει από την Επιστολή του Ιακώβου. Και να δοξολογείτε τη μνήμη της αγιωσύνης του.

ΛΒ. Προς τον Δοσίθεο. Σημαίνει ότι πρέπει ο ιερέας να είναι λύχνος. Ο Θεός ανάβει ως λύχνο τον ιερέα και τον τοποθετεί πάνω στη λυχνία της δικής του φωτοφόρου καθέδρας, για να εκπέμπει φως στην Εκκλησία, φως δογμάτων και πράξεων απαλλαγμένων από το σκοτάδι, ώστε οι λαοί, βλέποντας τις ακτίνες της ζωτικής λαμπρότητας, να κατευθύνονται προς αυτές και να δοξάζουν τον Πατέρα των φώτων.

Διότι ούτε η θεία χάρη δίνεται σε όσους δεν διαθέτουν την αγαθή προθυμία, ούτε η ανθρώπινη φύση μπορεί να κατορθώσει την αρετή δίχως την άνωθεν βοήθεια. Αυτό διδάσκει και ο προφήτης, ότι δηλαδή διέτρεχα την οδό των εντολών σου ανεμπόδιστα, λαμβάνοντας από Αυτόν την ευκολία του δρόμου. Διότι ονόμασε την ευκολία «πλατύτητα»· και αλλού λέει: «Στη θλίψη μου μού έδωσες ευρυχωρία»· και πάλι: «Επλάτυνας τα βήματά μου κάτω από εμένα, και δεν εξασθένησαν τα ίχνη μου», όταν δηλαδή έκανες την πορεία μου εύκολη και ευχερή, και αποδίωξες από εμένα κάθε πνιγηρή και στρεβλή προσβολή του εχθρού. Διότι αυτό σημαίνει το: «Όταν επλάτυνας την καρδιά μου, έτρεξα την οδό των εντολών σου». Τέτοιος ήταν ο Παύλος όταν έλεγε: «Έτσι τρέχω, όχι με αβεβαιότητα· έτσι πυγμαχώ, όχι χτυπώντας τον αέρα· αλλά καταπονώ το σώμα μου και το υποδουλώνω». Παρομοίως και όλοι οι άγιοι. «Νομοθέτησέ μου, Κύριε, την οδό των δικαιωμάτων σου, και θα την εκζητώ διαπαντός». Τη λέξη «Νομοθέτησον» ο Σύμμαχος την απέδωσε ως «Υπόδειξον»· ενώ ο Ακύλας και ο Θεοδοτίων ως «Φώτισον». Διαπαντός, λέει, δέομαι για τη δική σου φωταγωγία και νομοθεσία, ώστε και να γνωρίσω την οδό των δικαιωμάτων σου, και ακολούθως να πορευθώ σε αυτήν. Επομένως, «κάθε αγαθή δόση και κάθε τέλειο δώρημα, κατεβαίνει από άνωθεν, από τον Πατέρα των φώτων». Έτσι και εμείς, όταν προαιρούμαστε να πράξουμε κάποιο αγαθό, εάν δεν λάβουμε από Εκείνον τη συνέργεια, η έφεσή μας παραμένει ατελής.

Διότι γνωρίζω την ευσπλαχνία του Δεσπότη μου, γνωρίζω την αμνησικακία του Φιλανθρώπου, και ότι επιθυμεί το έλεος, μη θέλοντας τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά να επιστρέψει και να ζήσει, θέλοντας να σωθούν όλοι και να έλθουν σε επίγνωση της αλήθειας, και μάλιστα όσοι επιστρέφουν από την αμαρτία. Διότι δεν ήλθες να καλέσεις δικαίους, αλλά αμαρτωλούς σε μετάνοια. Διότι δεν έχουν ανάγκη ιατρού οι υγιείς, αλλά οι ασθενείς. Τώρα άρχισα να ομιλώ προς τον Κύριό μου· ενώ εγώ είμαι χώμα και στάχτη, σκουλήκι και όχι άνθρωπος, όνειδος των ανθρώπων και εξουθένωμα του λαού. Δώσε μου λόγο στο άνοιγμα του στόματός μου, εσύ που χορηγείς προσευχή σε εκείνον που προσεύχεται, διότι κάθε αγαθή παροχή και κάθε τέλειο δώρημα έρχεται άνωθεν, κατεβαίνοντας από εσένα, τον Πατέρα των φώτων· ώστε να δεηθώ επάξια και να ικετεύσω με τρόπο ψυχικά ωφέλιμο.

Και αρχικά, θα παραθέσω τα κάλλιστα από τους σοφούς των Ελλήνων, γνωρίζοντας ότι, αν υπάρχει κάτι καλό, έχει δωρηθεί στους ανθρώπους άνωθεν από τον Θεό, επειδή «κάθε καλή δόση και κάθε τέλειο δώρημα είναι άνωθεν, και καταβαίνει από τον Πατέρα των φώτων». Αν πάλι κάτι είναι αντίθετο προς την αλήθεια, αποτελεί «σκοτεινό εφεύρημα και πλάσμα κακοδαίμονος διανοίας» της σατανικής πλάνης, όπως λέει ο μέγας στη θεολογία Γρηγόριος. Μιμούμενος, λοιπόν, τον τρόπο της μέλισσας, θα συνταχθώ με όσα είναι οικεία στην αλήθεια και θα αποκομίσω σωτηρία ακόμη και από τους εχθρούς, ενώ θα απορρίψω καθετί φαύλο και ό,τι ανήκει στην ψευδώνυμη γνώση. Έπειτα, σε συνέχεια αυτών, θα καταγράψω τις ανοησίες των θεοστυγών αιρέσεων, έτσι ώστε, αναγνωρίζοντας το ψεύδος, να προσκολληθούμε περισσότερο στην αλήθεια. Κατόπιν, με τη βοήθεια του Θεού και τη δική Του χάρη, θα εκθέσω την αλήθεια, η οποία καταστρέφει την πλάνη και εκδιώκει το ψεύδος, καλλωπισμένη και διακοσμημένη, σαν με χρυσά κρόσσια, από τους λόγους των θεόπνευστων προφητών, των θεοδίδακτων αλιέων και των θεοφόρων ποιμένων και διδασκάλων. Η δόξα της, αστράφτοντας εκ των έσω, φωτίζει με τις λάμψεις της όσους την προσεγγίζουν με την πρέπουσα κάθαρση και με την αποβολή των ταραχώδων λογισμών. Δεν θα πω, όμως, τίποτε δικό μου, όπως ανέφερα, αλλά, συγκεντρώνοντας σε ένα έργο όσα έχουν εκπονηθεί από τους έγκριτους διδασκάλους, στο μέτρο των δυνατοτήτων μου, θα διατυπώσω τον λόγο συνοπτικά, υπακούοντας σε όλα στο δικό σας πρόσταγμα.

Και πρώτα, βέβαια, θα παραθέσω τα ωραιότερα από όσα έχουν πει οι σοφοί των Ελλήνων, γνωρίζοντας ότι, αν υπάρχει κάτι αγαθό, αυτό έχει δωριστεί στους ανθρώπους άνωθεν από τον Θεό, επειδή «κάθε αγαθή δωρεά και κάθε τέλειο δώρο έρχεται άνωθεν, κατεβαίνοντας από τον Πατέρα των φώτων». Αν πάλι υπάρχει κάτι αντίθετο προς την αλήθεια, αυτό είναι «σκοτεινό εφεύρημα και πλάσμα δαιμονικής διανοίας» της σατανικής πλάνης, όπως λέει ο μέγας στη θεολογία Γρηγόριος. Μιμούμενος, λοιπόν, τον τρόπο της μέλισσας, θα συγκεντρώσω αυτά που είναι οικεία στην αλήθεια και θα αντλήσω σωτηρία ακόμη και από τους εχθρούς, ενώ θα αποβάλω κάθε τι φαύλο και ό,τι συνδέεται με τη ψευδώνυμη γνώση. Έπειτα, αμέσως μετά από αυτά, θα παραθέσω τις φλυαρίες των θεομίσητων αιρέσεων, ώστε, αναγνωρίζοντας το ψεύδος, να προσκολληθούμε περισσότερο στην αλήθεια. Στη συνέχεια, με τη βοήθεια του Θεού και τη δική Του χάρη, θα εκθέσω την αλήθεια που καταστρέφει την πλάνη και αποδιώχνει το ψεύδος, η οποία είναι στολισμένη και διακοσμημένη, σαν με χρυσά κρόσσια, από τους λόγους των θεόπνευστων προφητών, των θεοδίδακτων αλιέων και των θεοφόρων ποιμένων και διδασκάλων. Η δόξα της αλήθειας αυτής, αστράφτοντας από μέσα, φωτίζει με τις λάμψεις της όσους την προσεγγίζουν με την πρέπουσα κάθαρση και την αποβολή των ταραχώδων λογισμών. Και δεν θα πω τίποτε δικό μου, όπως ήδη ανέφερα, αλλά, συγκεντρώνοντας σε ένα όσα έχουν εκπονηθεί από τους έγκριτους διδασκάλους, στο μέτρο των δυνατοτήτων μου, θα διατυπώσω τον λόγο συνοπτικά, υπακούοντας σε όλα στο δικό σας πρόσταγμα.

Συνδεδεμένη με τη χάρη και τη θεραπεία, ενεργεί παντού στους ιερούς ναούς, θεραπεύοντας ψυχές και σώματα, αποτελώντας μεσίτρια, κλίμακα και γέφυρα των ανθρώπων προς τον Θεό, ανεβάζοντας τις ικεσίες και διαβιβάζοντας σε εμάς από τον Θεό κάθε σωτήριο αίτημα, από τον Οποίο δίδεται κάθε αγαθή δόση και κάθε τέλειο δώρημα, ως ενιαία δύναμη και ενέργεια από το τρισήλιο φως, του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος. «Στον Οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος στους αιώνες των αιώνων. Αμήν.»

Στον νόμο, καθένας που άγγιζε νεκρό θεωρούνταν ακάθαρτος, όμως αυτοί δεν είναι νεκροί. Διότι από τότε που η ίδια η Ζωή, ο αίτιος της ζωής, συγκαταλέχθηκε στους νεκρούς, αυτούς που κοιμήθηκαν με την ελπίδα της ανάστασης και με την πίστη σε Αυτόν δεν τους ονομάζουμε πλέον νεκρούς. Πώς είναι άλλωστε δυνατόν ένα νεκρό σώμα να θαυματουργεί; Πώς λοιπόν μέσω αυτών εκδιώκονται δαίμονες, θεραπεύονται ασθενείς, αναβλέπουν τυφλοί, καθαρίζονται λεπροί, απομακρύνονται πειρασμοί και θλίψεις, και κάθε αγαθή δωρεά κατεβαίνει από τον Πατέρα των φώτων μέσω αυτών σε όσους ζητούν με ακλόνητη πίστη; Πόσα δεν θα έκανες για να βρεις έναν προστάτη, ώστε να σε παρουσιάσει σε έναν θνητό βασιλιά και να τον παρακαλέσει εκ μέρους σου; Άραγε, δεν πρέπει να τιμούμε τους προστάτες ολόκληρου του γένους, αυτούς που απευθύνουν δεήσεις στον Θεό υπέρ ημών; Βεβαίως και πρέπει να τους τιμούμε, ανεγείροντας ναούς προς δόξαν Θεού στο όνομά τους, προσφέροντας καρπούς, τιμώντας τις μνήμες τους και ευφραινόμενοι πνευματικά σε αυτές, ώστε η ευφροσύνη να είναι ταιριαστή με εκείνους που μας συγκαλούν, για να μην τύχει και, προσπαθώντας να τους ευαρεστήσουμε, τελικά τους παροργίσουμε. Διότι με όσα ευαρεστείται ο Θεός, με αυτά θα ευφρανθούν και οι δούλοι Του· και όσα αποστρέφεται ο Θεός, αυτά θα τα αποστραφούν και οι υπερασπιστές Του. Επομένως, «με ψαλμούς και ύμνους και πνευματικές ωδές», με κατάνυξη και με ελεημοσύνη προς όσους έχουν ανάγκη, ας τιμήσουμε εμείς οι πιστοί τους αγίους, με έργα δηλαδή με τα οποία κατεξοχήν ευαρεστείται και ο Θεός.

«Διότι όποιος ζητά λαμβάνει και όποιος ψάχνει βρίσκει και σε όποιον κρούει θα του ανοιχθεί». Ας κρούσουμε, λοιπόν, τον κάλλιστο παράδεισο των Γραφών, τον ευώδη, τον γλυκύτατο, τον ωραιότατο, αυτόν που αντηχεί στα αυτιά μας με κάθε λογής κελαηδήματα των νοερών θεοφόρων πτηνών, αυτόν που αγγίζει την καρδιά μας, και όταν είναι λυπημένη την παρηγορεί, ενώ όταν είναι θυμωμένη την κατευνάζει και τη γεμίζει με αιώνια χαρά, αυτόν που ανεβάζει τη διάνοιά μας στη χρυσαυγή και υπέρλαμπρη ράχη της θείας περιστεράς, και με τις ολόφωτες φτερούγες της μας ανυψώνει προς τον Μονογενή Υιό και κληρονόμο του φυτουργού του νοητού αμπελώνα, και μέσω Αυτού μας προσάγει στον Πατέρα των φώτων.

Για τον λόγο αυτόν περιγράφεται, όπως ακριβώς οι αρχαίοι ιστορικοί σκιαγραφούν τη μορφή του, με σμιχτά φρύδια, με ωραία μάτια, με καλοσχηματισμένη μύτη, με σγουρά μαλλιά, ελαφρώς σκυφτός, με υγιές χρώμα, έχοντας μαύρη γενειάδα, σταρένιος στην όψη σύμφωνα με τη μητρική του εμφάνιση· με μακριά δάχτυλα, με ωραία φωνή, με γλυκό λόγο, πραότατος, ήσυχος, μακρόθυμος, ανεξίκακος, φέροντας και τα παρόμοια πλεονεκτήματα της αρετής, με τα οποία ακριβώς ιδιώματα χαρακτηρίζεται ο θεανδρικός του Λόγος, ώστε να μην εντοπιστεί καμία σκιά τροπής ή αλλοίωση παραλλαγής στη θεία ενανθρώπηση του Λόγου, κατά τις ανοησίες των Μανιχαίων.

Γʹ. Περί εκείνων που προβάλλουν τον εαυτό τους· ότι μάταια κοπιάζουν. Διότι κάθε αγαθή δωρεά και κάθε τέλειο δώρημα έχει τη βεβαιότητα και την καθαρότητα άνωθεν, από τη θεία απόφαση. Δʹ. Περί των σαρκικών ανθρώπων, οι οποίοι είναι υποδουλωμένοι στα σαρκικά πάθη.

Ω, της φιλαυτίας που μισεί τα πάντα. ΣΤΟΙΧΕΙΟ Χ. ΤΙΤΛΟΣ Α΄. — Περί των χαρισμάτων και δωρημάτων του Θεού· και ότι αυτά ανταποδίδονται από το Άγιο Πνεύμα σε όσους διάγουν σεμνό βίο, και πόσο ασυγχώρητα σφάλλουν εκείνοι που νομίζουν ότι μπορούν να αποκτήσουν τη χάρη του Θεού με δώρα και χρήματα. «Αποκρίθηκε ο Ιωάννης και είπε: Δεν μπορεί ο άνθρωπος να λαμβάνει τίποτα από μόνος του, αν δεν του έχει δοθεί από τον ουρανό.» «Αμεταμέλητα είναι τα χαρίσματα και η κλήση του Θεού.» «Όταν είδε ο Σίμων ότι διά της επιθέσεως των χειρών των αποστόλων δίδεται το Άγιο Πνεύμα, τους πρόσφερε χρήματα, λέγοντας: Δώστε και σε εμένα αυτή την εξουσία, ώστε σε όποιον επιθέσω τα χέρια μου, να λαμβάνει Άγιο Πνεύμα. Ο Πέτρος, όμως, του είπε: Το ασήμι σου ας πάει μαζί σου στην απώλεια, διότι νόμισες ότι η δωρεά του Θεού αποκτάται με χρήματα. Η καρδιά σου δεν είναι ευθεία ενώπιον του Θεού.» «Κάθε αγαθή δόση και κάθε τέλειο δώρημα είναι άνωθεν, και κατεβαίνει από τον Πατέρα των φώτων, στον οποίο δεν υπάρχει παραλλαγή ή σκιά μεταβολής.» Μεριμνώντας ο Θεός ιδιαίτερα για τις ευεργεσίες Του, υπάρχουν φορές που δεν χορηγεί αμέσως ούτε επιδαψιλεύει τις δωρεές, ενεργώντας προς το συμφέρον μας, ώστε να μην καταστούν ένοχοι μεγαλύτερης τιμωρίας όσοι καταπάτησαν τις θείες χάριτες, αγνοώντας το μέγεθός τους επειδή τις απέκτησαν με ευκολία.

Διότι το θείο είναι απολύτως άτρεπτο, και δεν υπάρχει σε αυτό μεταβολή ή σκιά αλλαγής. Αυτές τις εικόνες και τα παραδείγματα, ο άγιος Διονύσιος, ο μέγας γνώστης των θείων που ερεύνησε τα περί του Θεού μαζί με τον Θεό, τα ονομάζει προορισμούς. Διότι στη βουλή Του διαμορφώνονταν και απεικονίζονταν όλα όσα είχαν προοριστεί από Αυτόν και επρόκειτο απαράβατα να υπάρξουν πριν από τη δημιουργία τους, όπως ακριβώς, αν κάποιος θέλει να οικοδομήσει ένα σπίτι, διαμορφώνει και απεικονίζει πρώτα το σχέδιο στη διάνοιά του.

Στοιχειώδης εισαγωγή δογμάτων διά στόματος του ταπεινού μοναχού Ιωάννη προς τον οσιώτατο επίσκοπο Λαοδικείας Ιωάννη. 〈Προοίμιο〉 Εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, της μίας, τρισυπόστατης και προσκυνητής Θεότητας, της ομοούσιας και ζωαρχικής Τριάδας, του ενός Θεού, από τον οποίο κάθε αγαθή παροχή και κάθε τέλειο δώρημα κατέρχεται άνωθεν σε εμάς, ανοίγω τα μογιλάλα και βραδύγλωσσα χείλη μου εγώ ο αμαρτωλός και ταλαίπωρος, έχοντας την πεποίθηση σε Αυτόν ότι, χάριν της ταπεινώσεως εκείνων που ζήτησαν αυτόν τον λόγο και για την ωφέλεια αυτών που θα τον ακούσουν, θα μου δώσει πνεύμα σοφίας και λόγο κατά το άνοιγμα του στόματός μου, ο Κύριος της χάριτος και ταμίας όλων των αγαθών, ο επί πάντων Θεός, ο οποίος είναι ευλογητός στους αιώνες. Αμήν.

ΙΣΜΑΗΛ. [70] Παρά λίγο να με πείσεις να πιστέψω ότι μόνο η πίστη των χριστιανών είναι αληθινή. ΙΩΣΗΦ. Πίστεψε ότι κανείς δεν μπορεί να πιστέψει στον Χριστό, αν δεν του έχει δοθεί άνωθεν. Διότι κάθε αγαθή δωρεά και κάθε τέλειο δώρο είναι άνωθεν, και κατεβαίνει από τον Πατέρα των φώτων. Μία δε από τις αγαθές δωρεές που προέρχονται από εκεί, είναι η πίστη στην Αγία Τριάδα. Εάν, λοιπόν, και σε εσένα δοθεί άνωθεν αυτή η δωρεά, θα γίνεις ορθόδοξος πιστός, εάν όμως όχι, ούτε από τα δικά μου λόγια, τα οποία εκτός από το να είναι αληθινά δεν προσφέρουν κανένα άλλο όφελος, ούτε από άλλους ούτε από τον εαυτό σου θα βρεις ωφέλεια.

Πράγματι, εντελώς αναγκαιότατα και θεοπρεπέστατα, το πρόσωπο που γεννάται αχρόνως στην θεία Τριάδα, προορίστηκε να γεννηθεί και χρονικώς. Διότι, εάν σαρκωνόταν ο Πατέρας ή το Άγιο Πνεύμα, θα προέκυπταν πολλά άτοπα: είτε το ίδιο πρόσωπο θα ήταν και Πατέρας και Υιός, είτε το ίδιο πρόσωπο θα ήταν και Υιός και πρόβλημα (εκπόρευμα). Έτσι θα θεωρούνταν δύο Υιοί στην Τριάδα, και τα ιδιώματα του Πατέρα και του Πνεύματος θα συγχέονταν αμέσως. Εννοώ δηλαδή της αγεννησίας, του αναιτίου, της πατρότητας και της προβλητικής ιδιότητας του Πατέρα, καθώς και της εκπορεύσεως του Πνεύματος. Τώρα όμως το κάθε ένα από τα πρόσωπα διασώζει το δικό του ιδίωμα αναλλοίωτο, ακριβώς όπως και πριν λάβει χώρα η ενανθρώπηση του Λόγου: ο Πατέρας είναι μόνο Πατέρας και προβολέας, ο Υιός είναι μόνο Υιός και Λόγος, το Πνεύμα είναι μόνο Πνεύμα και πρόβλημα, χωρίς κανένα από τα τρία να έχει δεχθεί την παραμικρή έννοια παραλλαγής ή σκιά τροπής. Ώστε, εάν δεχθούμε ότι το Άγιο Πνεύμα εκπορεύεται προσωπικώς όχι μόνο από τον Πατέρα, αλλά από τον Πατέρα και τον Υιό, είναι ανάγκη ο μεν Πατέρας να είναι κυρίως Πατέρας, αλλά όχι κυρίως προβολέας, και ο Υιός να είναι κυρίως Υιός, αλλά όχι κυρίως προβολέας, το δε Άγιο Πνεύμα να μην είναι κυρίως πρόβλημα ούτε του ενός, ούτε του άλλου, ούτε ομοίως και των δύο, αλλά από τον μεν έναν να προέρχεται αμέσως, ενώ από τον άλλον όχι αμέσως.

Ο Κύριλλος της Αλεξάνδρειας και ο Ιωάννης από τη Δαμασκό· από τους οποίους ο μεν λέει, «κάθε αγαθή δωρεά και κάθε τέλειο δώρημα είναι άνωθεν, κατεβαίνοντας από τον Πατέρα των φώτων»· ο δε, «από το άυλο και αμερές αγαθό, ξεπήδησαν τα εγκάρδια φώτα της αγαθότητας, και παρέμειναν αχώριστα λόγω της συναΐδιας με τη βλάστησή τους διαμονής μαζί με αυτό, και μέσα σε αυτό, και μεταξύ τους»· ο δε, «ένας υπάρχεις αληθινός Θεός Πατέρας, που έχεις αληθινό Υιό γεννημένο από εσένα· αληθινό Άγιο Πνεύμα που εκπορεύεται από εσένα»· ο δε, «μόνο ο Πατέρας είναι αγέννητος, και μόνος πηγή της θεότητας»· ο δε, «εάν κάποιος δεν ομολογεί ότι το Άγιο Πνεύμα είναι αληθώς και κυρίως από τον Πατέρα, όπως και ο Υιός του Θεού από τη θεία ουσία, και ότι είναι Θεός Λόγος από Θεό, ας είναι ανάθεμα»· ο δε, «από τον Πατέρα προέρχεται το Πνεύμα και όχι από αλλού»· ο δε, «το Άγιο Πνεύμα το οποίο εκπορεύεται από τον Πατέρα ιδιαιτέρως και αληθώς»· ο δε, «ένας είναι ο Θεός, εφόσον και ο Υιός και το Πνεύμα ανάγονται σε ένα αίτιο»· ο δε, «όπως ακριβώς ο Υιός είναι από τον Πατέρα, έτσι και το Άγιο Πνεύμα είναι από τον Πατέρα, εκτός από τον τρόπο της υπάρξεως»· ο δε, «ένα και το αυτό είναι το πρόσωπο του Πατέρα, από τον οποίο ακριβώς γεννιέται ο Υιός, και εκπορεύεται το Άγιο Πνεύμα»· ο δε, «ένα είναι για εμάς το αίτιο και για τα δύο πρόσωπα, ο Πατέρας»· ο δε, «ο Πατέρας είναι πηγή και αιτία του Υιού και του Αγίου Πνεύματος».

Η πρόοδος, λοιπόν, της αγαθότητας του Θεού προς εμάς, ω άνθρωποι, έχει και λέγεται ότι έχει αντίθετη φορά από την οδό της δικής μας θεογνωσίας προς Αυτόν. Διότι εκείνη μεν, διαπερνώντας από τον Πατέρα διά του Υιού στο Πνεύμα, μεταδίδεται κατ' αυτόν τον τρόπο σε εμάς διά του Πνεύματος. Αυτή δε, αρχίζοντας από εμάς (διότι εμείς είμαστε που βουλόμαστε να γνωρίσουμε τον Θεό), προχωρά από το Πνεύμα διά του Υιού προς τον Πατέρα, και εκεί εδραιώνεται. Όθεν οι θεολόγοι, δεικνύοντας τον τρόπο εκείνης της θεουργικής προόδου προς εμάς, συγκροτούν τον ειρμό του λόγου ωσάν από άνω προς τα κάτω. Διότι γι' αυτό ακούτε «πάσα δόσις αγαθή και παν δώρημα τέλειον άνωθέν εστι καταβαίνον προς ημάς, εκ του Πατρός των φώτων». Ενώ όταν πραγματεύονται την οδό της θεογνωσίας, την τοποθετούν ωσάν να αρχίζει από κάτω και να καταλήγει κάπου άνω, όπως θα εξηγήσει ο λόγος στη συνέχεια. Όμως όλα αυτά τα λεχθέντα υπό των αγίων, τα οποία γράφτηκαν είτε για την έκχυση της αγαθότητας από εκεί προς εμάς, είτε για τη δική μας οικείωση προς τον Πατέρα διά του Πνεύματος και του Λόγου, κάποιοι νομίζουν ότι ειπώθηκαν τοπικώς και όχι τροπικώς, αναφορικά με τη στάση και την τάξη των θείων προσώπων. Τουτέστιν, θεωρούν ότι τα τοιαύτα ρητά, όπου κι αν ευρίσκονται, αποτελούν απόδειξη του πώς έχουν τα θεία πρόσωπα μεταξύ τους, ως προς τη στάση και την τάξη τους. Και τούτο είναι προπάντων εκείνο που διαχωρίζει τους Ιταλούς από εμάς.

Αυτό εννοεί και το λεγόμενο από τον Αδελφόθεο, ο οποίος θεολογεί ότι «κάθε καλή δόση και κάθε τέλειο δώρημα» κατέρχεται «από τον Πατέρα των φώτων». Και γιατί αναφέρω τον Αδελφόθεο και τους Πατέρες; Εφόσον ο ίδιος ο Σωτήρας στα Ευαγγέλια λέει «το Πνεύμα της αληθείας, το οποίο εκπορεύεται παρά του Πατρός», αντί να πει από τον προβολέα.

Οφείλουμε λοιπόν να γνωρίζουμε ακριβώς ότι, αφού αναιρέθηκε από τον Κύριο κάθε αιτία [καταδίκης] του Αδάμ, ο καθένας, αν παθαίνει κάποιο κακό, το παθαίνει από δική του αιτία, επειδή αθέτησε εξαιτίας της δικής του απιστίας ή από φιληδονία, την τελειότητα που έλαβε μυστικά στο βάπτισμα. Διότι, έστω κι αν ο άνθρωπος δεν γνώρισε ακόμη αυτό που έλαβε, επειδή είναι ατελής στην πίστη και ελλιπής στην εργασία [των αρετών], ο Θεός όμως του δώρισε το τέλειο. Διότι λέει: «Κάθε τέλειο δώρημα κατεβαίνει από άνω, από τον Πατέρα των φώτων.» Και αυτό το ίδιο το τέλειο δεν το βρίσκει κανείς ούτε απλώς ούτε τυχαία, έστω κι αν προσκομίσει ανθρώπινη σοφία και κάθε κοσμική σύνεση, παρά μόνο μέσω της εργασίας των εντολών του Χριστού, και αυτό αναλογικά: διότι ανάλογα με τη διαφορά της εργασίας, με διαφορετικό τρόπο αποκαλύπτεται σε εμάς και η δωρεά. Κανείς λοιπόν ας μην συνιστά και προβάλλει τον εαυτό του με λόγια και σχήματα, εφόσον δεν έχει εκείνη τη σύνεση. Διότι λέει: «Δεν είναι δόκιμος εκείνος που συνιστά τον εαυτό του, αλλά εκείνος τον οποίο συνιστά ο Κύριος.» Αλλά και αυτός που λαμβάνει τις συστάσεις από τον Κύριο, οφείλει να χρησιμοποιεί ορθό φρόνημα και να γνωρίζει ακριβώς ότι, όσο κι αν αγωνίστηκε κανείς ενάντια στη δική του απιστία, και προόδευσε στην πίστη, και απέκτησε κάποιο αγαθό, όχι μόνο ως θεωρητική γνώση αλλά και στην πράξη, δεν βρήκε τίποτε περισσότερο ούτε πρόκειται να βρει, παρά μόνο αυτό που είχε ήδη λάβει μυστικά μέσω του βαπτίσματος, το οποίο είναι ο Χριστός. «

Πώς λοιπόν αυτοί που έχουν στερηθεί τέτοια και τόσα αγαθά εξαιτίας της άγνοιας και της αμέλειας της προσευχής λένε: Δεν έχουμε πέσει; Και αποδίδουν σοφία στον εαυτό τους εκείνοι που δεν γνωρίζουν ούτε την ίδια τους την καταβολή, ελεεινοί λόγω της πτώσεως, ελεεινότεροι λόγω της απειρίας τους, κερδίζοντας μόνο τούτο: ότι μας κάνουν να πιστεύουμε περισσότερο στη Γραφή, η οποία λέει ότι «η σοφία αυτού του κόσμου είναι μωρία ενώπιον του Θεού». «Η δε εκ Θεού κατέρχεται άνωθεν από τον Πατέρα των φώτων», απόδειξη της οποίας είναι η ταπεινοφροσύνη. Εκείνοι λοιπόν που επιθυμούν να αρέσουν στους ανθρώπους, δέχθηκαν την ανθρώπινη σοφία αντί της θείας, και, υπερηφανευόμενοι και καυχώμενοι για αυτήν, εξαπάτησαν πολλούς από τους πιο απλοϊκούς, πείθοντάς τους να φιλοσοφούν όχι με τους κόπους της ευσέβειας και της προσευχής, αλλά με πειστικά λόγια της ανθρώπινης σοφίας, την οποία και ο Απόστολος συνεχώς μέμφεται και ονομάζει κένωση του σταυρού. Διότι λέει στην προς Κορινθίους Επιστολή: «Δεν με απέστειλε ο Χριστός να βαπτίζω, αλλά να ευαγγελίζομαι, όχι με σοφία λόγου, για να μην κενωθεί ο σταυρός του Χριστού», και πάλι: «Τα μωρά του κόσμου εξέλεξε ο Θεός για να καταισχύνει τους σοφούς, και τα αγενή του κόσμου και τα εξουθενωμένα εξέλεξε ο Θεός και τα μη όντα, για να καταργήσει τα όντα, ώστε να μην καυχηθεί καμία σάρκα ενώπιόν Του».

Γι' αυτό ο Ιωάννης ο Δαμασκηνός λέει: «Λέμε Πνεύμα του Υιού, αλλά δεν λέμε εκ του Υιού». Και ο θείος Απόστολος λέει: Και αν ακόμη άγγελος από τον ουρανό σας κηρύξει ευαγγέλιο διαφορετικό από αυτό που παραλάβατε, ας είναι ανάθεμα. 23. Το όνομα Πατήρ, όταν αναφέρεται στον Θεό, περιλαμβάνει όλα τα ιδιώματά Του. Διότι εμπεριέχει στον εαυτό του και το αγέννητο, σύμφωνα με τον Μέγα Βασίλειο, επειδή ο κυρίως και μόνον Πατήρ δεν έχει γεννηθεί από κανέναν άλλον. Και ως προς το Πνεύμα, ονομάζεται Πατήρ ως προβολεύς, σύμφωνα με τη Γραφή που λέει: «Του Πατρός των φώτων». Εάν, λοιπόν, δεν μεταδίδει το πατρικό όνομα στον Υιό, δεν θα του μεταδώσει ούτε την προβλητική ιδιότητα, ώστε να μην αναδειχθεί ο Υιός υιοπάτωρ, όπως συμβαίνει σε εμάς τους ανθρώπους, και θεωρηθεί έτσι το Πνεύμα υιωνός.

Λοιπόν και εμείς, για να ανασκοπήσω συνοπτικά το νόημα όσων ειπώθηκαν, πηγαίνοντας λίγο πίσω, εάν πράγματι δεν θέλουμε να εισέλθουμε σε πειρασμό και επιθυμούμε να λυτρωθούμε από τον πονηρό, ας πιστέψουμε στον Θεό και ας συγχωρήσουμε τα οφειλήματα στους οφειλέτες μας —διότι λέγει: «Εάν δεν συγχωρήσετε στους ανθρώπους τα αμαρτήματά τους, ούτε ο ουράνιος Πατέρας σας θα συγχωρήσει εσάς»—, ώστε να λάβουμε όχι μόνο την άφεση των σφαλμάτων μας, αλλά και να νικήσουμε τον νόμο της αμαρτίας, μη εγκαταλειπόμενοι ώστε να εισέλθουμε στη δοκιμασία του, και να καταπατήσουμε τον γεννήτορά του, τον πονηρό όφι, από τον οποίο παρακαλούμε να λυτρωθούμε, έχοντας στρατηγό μας τον Χριστό που νίκησε τον κόσμο, ο οποίος μας καθοπλίζει με τους νόμους των εντολών και συνδέει νομίμως τη φύση με τον εαυτό της μέσω της αγάπης με την αποβολή των παθών, και που κινεί αχόρταγα την επιθυμία μας προς τον εαυτό Του, ο οποίος είναι άρτος ζωής, σοφίας, γνώσεως και δικαιοσύνης, και με την εκπλήρωση του πατρικού θελήματος μας καθιστά ομόλατρους με τους αγγέλους, φανερώνοντας στον τρόπο της ζωής μας μιμητικά την επουράνια ευαρέσκεια, και από εκεί πάλι μας ανάγει προς την ύψιστη ανάβαση των θείων, προς τον Πατέρα των φώτων, και μας καθιστά κοινωνούς της θείας φύσεως με την κατά χάριν μέθεξη του Πνεύματος, μέσω της οποίας θα ονομαστούμε τέκνα Θεού, φέροντας αμόλυντα, ολόκληροι μέσα μας ολόκληρο και χωρίς περιορισμό, τον ίδιο τον αυτουργό αυτής της χάριτος και κατά φύσιν Υιό του Πατρός, από τον Οποίο, διά του Οποίου και μέσα στον Οποίο έχουμε και θα έχουμε το είναι, την κίνηση και τη ζωή.

Και συγχώρησέ με πρώτος εσύ, τίμιε πατέρα, για το εγχείρημα, και ζήτα από τους άλλους να μου συγχωρήσουν την προπέτεια, και με τις προσευχές σου κατάστησε τον Θεό ίλεω απέναντί μου και βοηθό σε όσα λέγονται, ή μάλλον να γίνει Αυτός ο χορηγός της πλήρους και ορθής απάντησης για κάθε κεφάλαιο· διότι από Αυτόν προέρχεται κάθε αγαθή δόση και κάθε τέλειο δώρημα, ως πηγής και Πατέρα όλων των φωτιστικών γνώσεων και δυνάμεων, οι οποίες χορηγούνται αναλόγως στους αξίους.

Ουρανός δε, σύμφωνα με την Αγία Γραφή, ονομάζεται πολλές φορές ο ίδιος ο Θεός, όπως αναφέρει κάπου ο μέγας κήρυκας της αλήθειας Ιωάννης ο Πρόδρομος: «δεν μπορεί ο άνθρωπος να λάβει τίποτα από μόνος του, εάν δεν του έχει δοθεί από τον ουρανό», αντί του «από τον Θεό», διότι «κάθε αγαθή δωρεά και κάθε τέλειο δώρημα είναι άνωθεν, κατεβαίνοντας από τον Πατέρα των φώτων»· με αυτήν ακριβώς τη σημασία πρέπει να εκληφθεί το χωρίο της Γραφής στο προκείμενο κεφάλαιο. Γνωρίζει βεβαίως πάλι η Γραφή να ονομάζει «ουρανό» και τις ουράνιες δυνάμεις, σύμφωνα με το «Ο ουρανός είναι θρόνος μου», επειδή δηλαδή Εκείνος αναπαύεται στις άγιες και ασώματες φύσεις. Εάν, πάλι, κάποιος υποστήριζε ότι και ο ανθρώπινος νους, όταν καθαίρεται από κάθε υλική φαντασία και κατακοσμείται με τους θείους λόγους των νοητών, είναι ουρανός, δεν θα βρισκόταν εκτός της αλήθειας, όπως τουλάχιστον νομίζω εγώ.

Διότι δεν είναι ορθό να πούμε ότι η χάρη ενεργούσε από μόνη της στους αγίους τη γνώση των μυστηρίων χωρίς τις φυσικές δυνάμεις που είναι από τη φύση τους δεκτικές της γνώσης, επειδή έτσι θα παρουσιάζαμε τους αγίους προφήτες να μην κατανοούν τη δύναμη των φωτισμών που τους δόθηκαν από το Πανάγιο Πνεύμα —και πώς τότε θα είναι αληθινός ο λόγος που λέει ότι ο σοφός θα κατανοήσει τα όσα βγαίνουν από το ίδιο του το στόμα;— ούτε πάλι, ότι χωρίς τη χάρη του Παναγίου Πνεύματος, αναζητώντας μόνο με τη φυσική τους δύναμη, έλαβαν την αληθινή γνώση των όντων, επειδή έτσι θα αποδεικνυόταν περιττή στους αγίους η επιφοίτηση του Πνεύματος, εφόσον δεν θα τους συνεργούσε σε τίποτα για τη φανέρωση της αλήθειας —και πώς τότε θα είναι αληθινός ο λόγος που λέει ότι «κάθε καλή δόση και κάθε τέλειο δώρημα έρχεται από άνωθεν, κατεβαίνοντας από τον Πατέρα των φώτων», καθώς και ότι «στον καθένα δίνεται η φανέρωση του Πνεύματος προς το συμφέρον του»;—· διότι, λέει, «σε άλλον δίνεται μέσω του Πνεύματος λόγος σοφίας, σε άλλον λόγος γνώσης σύμφωνα με το ίδιο Πνεύμα, σε έτερον πίστη εν τω αυτώ Πνεύματι, σε άλλον χαρίσματα ιαμάτων» και τα εξής· στα οποία προσθέτει: «όλα δε αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, το οποίο τα μοιράζει ξεχωριστά στον καθένα καθώς βούλεται»· βούλεται δε προφανώς το συμφέρον του καθενός για την εκπλήρωση της απαθούς επιθυμίας εκείνων που επιζητούν τα θεία.

Λόγος του ίδιου του Νεοφύτου, μοναχού και εγκλείστου, προς τον Ευθύμιο, μοναχό και ιερέα, τον Χρυσοστομίτη. Πολλές φορές με ενόχλησε αυτός ο λογισμός, και πολλές φορές τον απέκρουσα, αλλά όσες φορές τον απέκρουσα, τόσες φορές με ενοχλούσε και πάλι για να σου γράψω αυτά που σκέφτηκα. Προβάλλω ως μεσίτη τον αγαθόδωρο Θεό, και αν ο ίδιος ευαρεστείται να σου γράψω αυτά που σκέφτηκα, ας μου δώσει λόγο όταν ανοίξω το στόμα μου και ας πληροφορήσει την καρδιά σου ότι είναι καλά αυτά που σκεφτήκαμε για σένα. Αν, όμως, δεν είναι ευάρεστα στην αγαθότητά Του και τα όσα σκέφτηκα δεν είναι νοήματα της δικής Του έμπνευσης, αλλά απλώς πλάσματα της κοιλιάς και αφελή κατασκευάσματα των χειλιών, τότε ας μη μου δοθεί λόγος από Εκείνον και ας πληροφορήσει την καρδιά σου να θεωρήσει τα λεγόμενα ως ένα τίποτα. Λοιπόν, θα μιλήσω, δεν θα διδάξω· θα συμβουλεύσω, δεν θα ενοχλήσω· θα δώσω μόνο μια γνώμη, και τα πάντα τα αναθέτω στον Θεό, από τον οποίο δίνεται κάθε αγαθή δόση και κάθε τέλειο δώρημα, καθώς και στο θέλημα της οσιότητάς σου.

Του Νεοφύτου Πρεσβυτέρου, Μοναχού και Εγκλείστου, σύντομο εγκώμιο εις τον όσιο και θεοφόρο πατέρα ημών και θαυματουργό Ιλαρίωνα και συνοπτική και μερική εκλογή από τα θαύματά του. Ευλόγησον, πάτερ. Ποιος είναι ικανός να εγκωμιάσει επάξια τον μεγάλο Ιλαρίωνα, το μεγάλο θαύμα της οικουμένης, το μέγιστο κειμήλιο του Θεού, το ιερότατο καταγώγιο του Αγίου Πνεύματος, το εγκαλλώπισμα των μοναχών, το θησαύρισμα των αρετών, το ιατρείο των παθών, το φίμωτρο των δαιμόνων, τον νικητή και διώκτη των πονηρών πνευμάτων και των παθών, τον άμισθο ιατρό του λαού που υποφέρει, αυτόν που έλαβε τη χάρη των θαυμάτων άνωθεν, από τον Πατέρα των φώτων, του οποίου και τα έργα, σύμφωνα με τη θεία φωνή, είναι παρόμοια με του Χριστού; Και ποιος θα μπορούσε να συνομιλήσει με εκείνον που μαζί με τους αγγέλους αναπέμπει θεηγόρους ύμνους; Διότι, ενώ βρισκόταν ακόμη εν σαρκί, επιτελούσε αυτά ακατάπαυστα, πόσο μάλλον μετά την απόθεση του βάρους της σάρκας. Διότι, αν και η γλώσσα ημών των γηγενών είναι ανεπαρκής για τα εγκώμια των αγίων, εντούτοις, ελκυόμενοι από τον ζήλο των θείων έργων και των κατορθωμάτων τους, αποτολμούμε τα ανέφικτα, ώστε, στο μέτρο του δυνατού, να εγκωμιάσουμε εκείνους τους ισαγγέλους, αφενός μεν επειδή ποθούμε την ευλογία τους, αφετέρου δε προκειμένου να παρακινήσουμε κάποιους, όσο είναι δυνατόν, σε θεοφιλή ζήλο και μίμηση.

Υπερέβη τα όρια της φύσης αυτός που φέρει το όνομα της νίκης, ο μέγας μεταξύ των ιεραρχών ένδοξος Νικόλαος, ο πρόεδρος των Μυρέων, ο ιατρός των ασθενούντων, ο κυβερνήτης των ναυτιλλομένων, ο έξαρχος της αγαθοεργίας, ο χορηγός των πτωχών, ο βοηθός των πιστών, ο πέλεκυς των αιρέσεων, ο υπέρμαχος της Τριάδος, ο διώκτης των δαιμόνων, ο εφάμιλλος των αγγέλων, ο διορθωτής των αρχόντων, ο χαλινός των στρατηγών, ο λυτρωτής αυτών που οδηγήθηκαν στον θάνατο, ο ελεγκτής των βασιλέων, ο σκόλοπας των επάρχων, ο σωφρονιστής των πλουσίων, ο ταπεινωτής όσων υπερηφανεύονται, ο αντιλήπτορας των θλιβομένων, ο εχθρός της αμαρτίας, ο φίλος της σωφροσύνης, ο αντίπαλος του πλούτου, αυτός που με την ελεημοσύνη δανείζει τον Θεό, ο διώκτης της πείνας, ο τροφεύς των πεινώντων, ο καθοδηγητής των εγγάμων, ο χειραγωγός των αγάμων, ο απελάτης της φτώχειας, ο προικοδότης των απόρων, ο συναρμοστής των νομίμων γάμων, ο πατέρας των ορφανών και προστάτης των χηρών, ο αυτουργός των πηγαίων θαυμάτων, αυτός που έλαβε την αγαθή δόση και το τέλειο δώρημα άνωθεν από τον Πατέρα των φώτων, το μέγα θαύμα της οικουμένης, το μέγα τραύμα των πονηρών δαιμόνων, το μέγα κλέος της ορθοδόξου πίστεως, το μέγα φίμωτρο της κακόδοξης θρησκείας, το μέγα στήριγμα «της Εκκλησίας του Θεού», το μέγα έρεισμα των αρχιερέων, το μέγα φως όσων βρίσκονται στο σκοτάδι, ο μέγας πλούτος των απόρων πιστών, το μέγα δοχείο του μύρου στα Μύρα, το μέγα καταφύγιο των ανθρώπων που βρίσκονται σε ανάγκη, ο μέγας οδηγός όσων πλανώνται στην πίστη, το μέγα φρόνημα του «περιούσιου λαού», το μέγα διωκτήριο όσων απειθούν στην πίστη, το μέγα γεώργιο των ενταλμάτων του Χριστού, το μέγα περίφραγμα των θείων περιβόλων, το μέγα εγκαλλώπισμα των θείων τελεταρχιών, το μέγα άρμα του «νεολέκτου Ισραήλ», το μέγα και ασφαλές φρούριο των ευσεβών βασιλέων, και, για να τα συνοψίσω όλα σε ένα, ο φλογερός και θερμότατος εραστής και μιμητής του Χριστού, από τον οποίο αντλώντας δύναμη, όπως προείπαμε, υπερέβη τα όρια της φύσης και υψώθηκε πάνω από αυτήν.

Εγώ δε, κύριε αδελφέ, με τη χάρη και τη συνέργεια του Θεού, στο μέτρο των δυνατοτήτων μου εκπλήρωσα την παραγγελία σου. Και αν μεν αυτό το σύγγραμμα σου φανεί αρεστό, δώσε δόξα στον Θεό, από τον οποίο καταπέμπεται κάθε γνώση και κάθε αγαθή παροχή και κάθε τέλειο δώρο· αν πάλι ο λόγος δεν κατόρθωσε να φανεί αντάξιος της επιθυμίας σου, αλλά φανεί μάλλον ελλιπέστερος του δέοντος, οφείλεις να συγχωρήσεις τον συγγραφέα ως αμαθή. Είθε δε να διδαχθούμε επιμελώς με έργα και με λόγια όλα όσα περιέχονται σε αυτό το βιβλίο και μαζί με τον άφθαρτο και αθάνατο Νυμφίο να εισέλθουμε στον νυμφώνα εκείνο μαζί με τις φρόνιμες εκείνες παρθένους, και να αξιωθούμε των παστάδων που αναφέρθηκαν και των υπόλοιπων αγαθών και της βασιλείας Του, με τη χάρη και τη φιλανθρωπία του όντως προανάρχου και αθανάτου Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, τον Οποίο τριαδικώς ολόκληρη η κτίση προσκυνά και δοξάζει πάντοτε, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων· αμήν.

Πώς όμως εφαρμόζουν με μεγάλη ευστοχία και το ότι «κάθε καλή δόση και κάθε τέλειο δώρημα είναι άνωθεν, από τον Πατέρα των φώτων»; «Φώτα» ονομάζουν εδώ τον Υιό και το Πνεύμα, και Πατέρα αυτών τον Θεό, μη κατανοώντας ότι, αν ο Θεός είναι πατέρας του Πνεύματος, τότε εξάπαντος το Πνεύμα είναι υιός. Διότι ο Πατέρας είναι κυρίως πατέρας υιού, και πώς ο Λόγος είναι μονογενής, εάν και το Πνεύμα είναι υιός; Αλλά, όπως ακριβώς ο Θεός είναι πατέρας των οικτιρμών, ως αίτιος και χορηγός των οικτιρμών, έτσι είναι και ονομάζεται και πατέρας των φώτων. Και «φώτα» είναι όλοι οι εκ Θεού φωτισμοί, όλες οι ελλάμψεις, όλα τα ουράνια χαρίσματα, και αυτά είναι λαμπρά και αποτελούν αγαθές δόσεις και τέλεια δωρήματα· όλων δε αυτών δημιουργός και πάροχος είναι ο Θεός, όχι μόνο προς τους ανθρώπους αλλά και προς όλες τις υπερκόσμιες δυνάμεις. Πρέπει, επομένως, παντού στη Γραφή να αναζητούμε το νόημα που προσιδιάζει στο κείμενο, το οποίο να έχει εσωτερική συνοχή και αρμονία, και το αίτιο να είναι όντως το πλέον κατάλληλο αίτιο, και να μην εκτρεπόμαστε σε αδιέξοδα και κρημνούς, εγκαταλείποντας την ευθεία και αλάνθαστη οδό.

Όταν δε λέγω αυτό, παραλληλίζω τον εαυτό μου με τον νεότερο υιό, και αναλογίζομαι την πατρική ευσπλαχνία, και εξ αυτής οραματίζομαι την επιστροφή· διότι από εκεί πηγάζει η επίγνωση, από εκεί και η ενθύμηση των μισθωτών· καθώς «πάσα δόσις αγαθή και παν δώρημα τέλειον» προέρχεται άνωθεν. Και τι υπάρχει αγαθότερο και τελειότερο από την επιστροφή, για εμάς που δεν διατηρήσαμε την υιότητα όπως έπρεπε;

Αυτό ενέπνευσε και στους ευαγγελιστές τη συμφωνία τους για τον εαυτό του· αυτό και σε όλους τους αποστόλους, μεταξύ των οποίων και ο Ιάκωβος, ο οποίος τιμήθηκε με την ιδιότητα του αδελφού του Κυρίου, γράφει στην επιστολή του: «κάθε τέλειο δώρημα είναι άνωθεν, κατερχόμενο από τον Πατέρα των φώτων». Διότι είναι φανερό ότι το «παν και τέλειον» δώρημα είναι το Άγιο Πνεύμα· το οποίο, αν και ανήκει στη μοναδική και υπεράνω όλων φύση, εντούτοις εξαιτίας του πλήθους των διαφόρων χαρισμάτων που δίδονται μέσω αυτού, δικαίως ονομάζεται «παν»· με την ίδια λογική που και ο ένας Κύριος Ιησούς Χριστός ονομάζεται «κάθε άρσεν που διανοίγει μήτρα», εξαιτίας του πλήθους εκείνων που μέσω αυτού αναγεννώνται πνευματικά, και διανοίγουν την άλλοτε στείρα μήτρα της Εκκλησίας και δοξάζουν τους μαστούς της που παλαιότερα ήταν ξηροί από θηλασμό. Είναι φανερό, επίσης, ποιών φώτων είναι πατέρας ο Πατέρας, δηλαδή του Υιού και του Πνεύματος: ο ένας είναι αρχή των δύο, και όχι οι δύο του ενός· επειδή γενικότερα η μονάδα είναι αρχή της δυάδας, και όχι η δυάδα της μονάδας. Γι' αυτό και ο μέγας μεταξύ των θεολόγων Γρηγόριος λέγει: «Η μονάδα, αφού από την αρχή κινήθηκε προς τη δυάδα, στάθηκε στην τριάδα». Αυτό δίδαξε και τον Παύλο να λέγει: ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, δι' ου τα πάντα, και ένα Άγιο Πνεύμα, εν τω οποίω τα πάντα. Αυτά και όσα συμφωνούν με αυτά τα εξήγησε ο Θεός Λόγος, ο Μονογενής Υιός, όταν έζησε ανάμεσά μας.

Από πού καταβαίνει και από ποιον προς ποιον έρχεται, παρά προφανώς από τον Πατέρα των φώτων; Αυτών δηλαδή που είναι ομοούσια με αυτόν και μεταξύ τους, του Υιού και του Πνεύματος· σύμφωνα με το οποίο έχει ειπωθεί: «κάθε τέλειο δώρημα είναι άνωθεν, καταβαίνοντας από τον Πατέρα των φώτων». Εάν όμως λες «και εκ του Υιού» σύμφωνα με την καινοφωνία που επικρατεί τώρα σε εσάς, πώς θα συνδυάσεις με αυτό το «που έρχεται και μένει πάνω στον Ιησού»; Εκτός εάν, σύμφωνα με τον διπρόσωπο Νεστόριο, διαιρέσεις τον έναν Χριστό σε δύο, ώστε έτσι να πεις και «Πνεύμα που καταβαίνει από τον Πατέρα και τον Υιό» και «που έρχεται και μένει» οπωσδήποτε σε κάποιο άλλο πρόσωπο, τον Ιησού. Βλέπεις σε πόσες και πόσο μεγάλες αιρέσεις σε κατακρημνίζει αυτή η φαινομενικά μικρή φράση; Απόφυγέ την λοιπόν· όπως είσαι, φύγε μακριά· «αμάρτησες, ησύχασε». Μην ντραπείς να πεις μαζί με τον Δαβίδ: «ας επιστρέψουν σε εμένα αυτοί που σε φοβούνται και αυτοί που γνωρίζουν τα μαρτύριά σου»· δέξου ως σύμβουλο τον μέγα Μωυσή: «ρώτησε τον πατέρα σου και θα σου αναγγείλει, τους πρεσβυτέρους σου και θα σου πουν». Ποιος είναι ο πατέρας; Εκείνος που προφητικά ονομάστηκε πατέρας του μέλλοντος αιώνος, ο πρώτος και μόνος καθηγητής και δάσκαλός μας, ο οποίος είναι ταυτόχρονα και Θεός και εξηγητής της θεολογίας, από τον οποίο ήδη έμαθες για το Πνεύμα, ότι εκπορεύεται εκ του Πατρός. Και ποιοι είναι οι πρεσβύτεροι;

Τα δώρα, λοιπόν, άλλοτε μεν λέγεται ότι καταπέμπονται από τον Πατέρα —όπως λέγει ο θείος Ιάκωβος: «κάθε καλή δόση και κάθε τέλειο δώρημα είναι άνωθεν, και κατεβαίνει από τον Πατέρα των φώτων»— άλλοτε δε ότι δίδονται από τον Υιό —όπως λέγει ο μέγας Παύλος: «κατά το μέτρο της δωρεάς του Χριστού. Διότι αυτός έδωσε το ένα και το άλλο»— και άλλοτε ότι ενεργούνται και διαιρούνται από το Πνεύμα —όπως λέγει πάλι ο ίδιος απόστολος: «όλα δε αυτά τα ενεργεί το ένα και το αυτό Πνεύμα, που τα διανέμει ξεχωριστά στον καθένα, όπως αυτό βούλεται». Από αυτά είναι φανερό, ότι τα χαρίσματα είναι κοινά δώρα ολόκληρης της Θεότητας, εφόσον από εκεί και καταπέμπονται και δωρίζονται και ενεργούνται και διανέμονται, από τη μία βασιλεία και εξουσία και αρχή και δύναμη. Επομένως, δεν έχει ειπωθεί από κανέναν από τους αποστόλους ότι το ίδιο το Πνεύμα εκπορεύεται από τον Υιό. Όχι βέβαια, δεν μπορεί να ειπωθεί αυτό, δεν μπορεί. Μάλλον λοιπόν όλοι συμφωνούν, λέγοντας ότι η γέννηση του Υιού και η εκπόρευση του Πνεύματος προέρχονται από τον Πατέρα, και αποδίδοντας την πατρική αιτία μόνο σε αυτόν, όπως ήδη ο θείος Ιάκωβος τον ονόμασε Πατέρα των φώτων. Και ποια είναι αυτά τα φώτα; Προφανώς ο Υιός και το Πνεύμα. Ή μάλλον, εάν σε κάποιον φαίνεται σωστό, το μεν «κάθε καλή δόση» ας θεωρηθεί ότι έχει ειπωθεί για τα χαρίσματα, το δε «κάθε τέλειο δώρημα» για το ίδιο το ολόκληρο και παντελές Πνεύμα, όπως ακριβώς και το «κάθε αρσενικό που διανοίγει μήτρα» έχει ειπωθεί σαφέστερα για τον Χριστό.