Πατερικές αναφορές στο ΕΠΙΣΤΟΛΗ ΙΑΚΩΒΟΥ 1:17

Επειδή, λοιπόν, ο λόγος απέδειξε ότι η δική μας ιεραρχία είναι ομόταγη και ίση και κατά πάντα συλλειτουργός με την ουράνια ιεραρχία, είναι ανάγκη να επικοινωνούν η μία με την άλλη και στα χαρίσματα και στις τάξεις και στις στάσεις τους, επειδή είναι κοινά σε εμάς και στις άνω δυνάμεις τόσο τα θεία χαρίσματα όσο και οι δωρεές του Θεού, οι οποίες δίνονται εξίσου σε εμάς και σε αυτές, καθώς ανυψωνόμαστε από τα αισθητά και ενωνόμαστε με αυτές και με τον Θεό. Διότι λέγει αυτός ο θεοπτικότατος Διονύσιος στον πρώτο λόγο της Ουράνιας Ιεραρχίας: «Κάθε αγαθή δόση και κάθε τέλειο δώρημα είναι άνωθεν, καταβαίνοντας από τον Πατέρα των φώτων, αλλά και κάθε πρόοδος της πατροκίνητης φωτοφάνειας, η οποία φθάνει σε εμάς μεταδίδοντας αγαθά, μας ανυψώνει πάλι ως ενοποιός δύναμη και μας επιστρέφει προς την ενότητα και τη θεοποιό απλότητα του συναγωγού Πατρός. Διότι από αυτόν προέρχονται τα πάντα και σε αυτόν καταλήγουν, όπως είπε ο ιερός λόγος.»

Ρ'. Όπως είναι αδύνατον να καίει το λυχνάρι και να φέγγει σε όσους βρίσκονται στο σπίτι χωρίς λάδι και φωτιά, έτσι είναι αδύνατο και για την ψυχή, χωρίς το θείο Πνεύμα και το πυρ, να διακηρύσσει τα θεία καθαρότερα και να φωτίζει τους ανθρώπους. Διότι κάθε τέλειο δώρημα κατέρχεται άνωθεν από τον Πατέρα των φώτων, και χορηγείται ως βραβείο σε κάθε φιλόθεη ψυχή. Στον Οποίο δεν υπάρχει, σύμφωνα με το ιερό λόγιο, καμία παραλλαγή ή σκιά μεταβολής.

Αυτή η ευχή έχει ληφθεί από τις επιστολές του μακαρίου Παύλου. Μας προξενεί τα αγαθά της Αγίας Τριάδας, «κάθε τέλειο δώρημα», και τα ονομάζει με ένα ιδιαίτερο όνομα για καθεμία από τις μακάριες Υποστάσεις: από τον Υιό χάρη, από τον Πατέρα αγάπη, και από το Άγιο Πνεύμα κοινωνία. Διότι ο μεν Υιός, ενώ δεν προσφέραμε τίποτα αλλά αντίθετα οφείλαμε να υποστούμε τιμωρία, πρόσφερε τον εαυτό Του σε εμάς ως Σωτήρα· «διότι ενώ ήμασταν ακόμη ασεβείς», λέει, «πέθανε για εμάς»· η πρόνοιά Του για εμάς είναι χάρη.

Εξάλλου, όσα διαθέτουν από μόνα τους πολλή χάρη, μπορούν να προσφέρουν μεγάλη και σταθερή τέρψη από τη φύση τους. Διότι ούτε αυτός που χαίρεται θα απαρνιόταν να συνυπάρχει με μια τέτοια χαρά, ούτε το χαριτωμένο θα έπαυε να είναι χαριτωμένο. Εκείνος δηλαδή δεν θα προσάψει καμία κατηγορία στο βίωμά του, ούτε θα κατακρίνει τον εαυτό του επειδή κυριεύεται από μια τέτοια απόλαυση, την οποία ούτε άδικη μπορεί να αποκαλέσει κανείς ούτε αντίθετη προς τη φύση της λογικής, αφού αυτή ακριβώς διασώζει τον ίδιο τον λόγο· το χαριτωμένο πάλι παραμένει σταθερό και διατηρεί ακμαία την απόλαυση σε όσους μετέχουν σε αυτήν, και δεν υπάρχει λόγος να φοβάται κανείς γι' αυτό ούτε να υποψιαστεί κάποια αλλοίωση ή σκιά μεταβολής.

Ξδʹ. «Κάθε αρχική μονάδα καθιστά υποστατό έναν διττό αριθμό, αφενός των αυτοτελών υποστάσεων, αφετέρου των ελλάμψεων που αποκτούν την υπόστασή τους μέσα σε άλλα ... (60,20-62,12)» Η μονάδα, καθόσον είναι μονάδα, είναι μία και όχι πολλές. Και προς τι η ανάγκη να χρησιμοποιείται το «κάθε», σαν να πρόκειται για πολλά, το οποίο είναι δηλωτικό πλήθους; Αλλά το «κάθε» δεν αρμόζει ούτε στην έννοια της αρχής· διότι η αρχή είναι μία, αδιαίρετη και μη πληθυνόμενη. Όσα δε έχουν διαιρεθεί μεταξύ τους και διακρίνονται, το άθροισμά τους ας μην αξιώνεται της ονομασίας της αρχής, ούτε ας αποκαλείται μονάδα, αλλά πλήθος. Το ασφαλέστατο λοιπόν και καθόλα θεοπρεπέστατο είναι να λέμε ότι αρχή των πάντων είναι η μία και μόνη μονάδα, η τρισυπόστατη θεότητα, η οποία γίνεται πιστευτή από εμάς, αλλά γνωρίζεται μόνο από την ίδια, ως προς το πώς αυτή είναι ταυτόχρονα και ένα και τρία, η οποία μάλιστα συγκροτεί όλες τις υποστάσεις των όντων και προσφέρει σε όλους άφθονα όλες τις ελλάμψεις της, στον βαθμό που το καθένα μπορεί να τις χωρέσει, και μάλιστα αυτές (οι ελλάμψεις) δεν είναι ατελείς ούτε στερούνται υποστάσεων, όπως ισχυρίζεται η άσοφη σοφία, προκειμένου να αποκτήσουν υπόσταση και να τελειωθούν μέσα σε αυτές, αλλά είναι τέλειες. Διότι τίποτα ατελές δεν προέρχεται από εκεί, αλλά τα πάντα είναι τέλεια, καθώς έχει γραφεί: «κάθε τέλειο δώρημα έρχεται άνωθεν, καταβαίνοντας από τον Πατέρα των φώτων», τα οποία φώτα είναι ο Υιός και το Άγιο Πνεύμα, εκ των οποίων ο μεν είναι ο διανομέας των δωρεών, το δε είναι εκείνο που τελειοποιεί όσους τις λαμβάνουν.

153. Κάθε τι τέλειο στους θεούς είναι αίτιο της θείας τελειότητας ... 134,23-35 Το αίτιο κάθε τελειότητας είναι ο Θεός. Αν όμως πρέπει να μιλάμε για «παν τέλειο» αναφορικά με όλα τα χαρίσματα και τις δωρεές του Πνεύματος, τότε αυτό πρέπει να λεχθεί σύμφωνα με το χωρίο «κάθε τέλειο δώρημα κατεβαίνει από άνωθεν». Θα μπορούσε, επίσης, να ειπωθεί ότι και το ίδιο το Άγιο Πνεύμα είναι «παν» και «τέλειο», καθώς κατέχει πρωτίστως μέσα του κάθε τελειότητα, η οποία προέρχεται από τον Πατέρα διά του Υιού. Επομένως, το τέλειο και η αυτοτελειότητα θεωρούνται ότι υπάρχουν στον Πατέρα, στον Υιό και στο Πνεύμα, και δεν είναι άλλο πράγμα το τέλειο και άλλο η αυτοτελειότητα, έτσι ώστε το ένα να είναι αίτιο και πρωταρχικώς τέλειο, ενώ το άλλο αιτιατό, ως παραγόμενο από το πρωταρχικώς τέλειο. Αντιθέτως, η τελειότητα του Πατρός, του Υιού και του Αγίου Πνεύματος είναι μία, όπως ακριβώς και η θεότητα είναι μία και τα τρία πρόσωπα είναι ένας Θεός, εκτός εάν ίσως νομίζει κανείς ότι πρέπει να διαιρέσει την τελειότητα προσωπικώς και να ονομάζει τη μία πατρική, την άλλη υιική και την άλλη πνευματική. Διότι, κατά το ότι ο Πατέρας είναι τέλειος Θεός, ο Υιός είναι τέλειος Θεός και το Άγιο Πνεύμα είναι τέλειος Θεός, η τελειότητα των τριών είναι μία και η αυτή· κατά το ότι όμως ο Πατέρας είναι τέλειος, ο Υιός τέλειος και το Πνεύμα τέλειο, ίσως οι τελειότητες του καθενός να διαφέρουν και η πατρική να λέγεται αίτια των υπολοίπων. Αλλά και έτσι, η τελειότητα των τριών είναι μία, εξαιτίας του αδιαίρετου και του αλληλένδετου· διότι, όποια από τις τρεις τελειότητες και αν αφαιρέσεις, μαζί της θα αφαιρέσεις και τις υπόλοιπες.

Τι λέγει δε ο Ιάκωβος ο δίκαιος, ο οποίος και από τους αντιπάλους έτσι αποκλήθηκε και μαρτυρήθηκε, και αδελφός του Κυρίου ονομάστηκε, και πρώτος τιμήθηκε με το όνομα της αρχιερωσύνης; Μην πλανάσθε, αδελφοί μου αγαπητοί. Κάθε αγαθή δόση και κάθε τέλειο δώρημα προέρχεται άνωθεν, κατεβαίνοντας από τον Πατέρα των φώτων. Ποιων φώτων είναι Πατέρας ο Πατέρας; Άραγε όχι, ολοφάνερα, του Υιού και του Πνεύματος; Τι είναι το παν και τέλειο δώρημα; Άραγε είναι κάτι άλλο εκτός από το Άγιο Πνεύμα; Διότι φρονώ ότι, όπως ακριβώς το «άρσεν» που αναφέρθηκε παλαιά από τον νομοθέτη ότι «διανοίγει μήτρα», εννοώντας προφανώς την παρθενική, διότι αυτή ανοίχθηκε χωρίς να έχει γνωρίσει γάμο, είναι μόνον ο Δεσπότης Χριστός (αφού κανένα άλλο τέτοιο δεν έχει βρεθεί ποτέ από καταβολής κόσμου), το ίδιο ισχύει και για το «κάθε τέλειο δώρημα»· ότι δηλαδή τίποτε άλλο δεν εννοούσε αυτός ο μυστολέκτης να πει παρά το Άγιο Πνεύμα, έστω και αν φαίνεται ότι και οι δύο διατυπώνουν τον λόγο με γενικό τρόπο· όχι για να υποδηλώσουν κάποιο πλήθος, αλλά για να δηλώσουν το παντελές και το ολόκληρο. Αν λοιπόν πρόκειται μόνον για το Πνεύμα —διότι τι άλλο είναι το παν και τέλειο δώρημα;— και έχει θεολογηθεί ότι αυτό κατεβαίνει άνωθεν από τον Πατέρα των φώτων. Γιατί εσύ ο ίδιος επιλέγεις την πλάνη, αντίθετα προς την προτροπή και την παράκληση του θεοκήρυκα Ιακώβου, παραχαράσσοντας με τη δική σου προσθήκη αυτήν την τόσο λαμπρή και περιφανή μαρτυρία;

Έπειτα, αν το δεχθούμε αυτό, τότε επέρχεται κάποια τροπή και αλλοίωση ως προς την υπόσταση του Μονογενούς. Διότι λέει ο θείος Κύριλλος στους Θησαυρούς: «Κανείς λογικός άνθρωπος δεν θα έλεγε ότι ο Υιός φαίνεται ανόμοιος με τον Πατέρα επειδή δεν γέννησε και ο ίδιος, ούτε έγινε Πατέρας Υιού, αλλά μάλλον εξαιτίας αυτού θα δει στον Υιό μια θαυμαστή και ακριβέστατη εικόνα του Πατέρα. Διότι, όπως ακριβώς ο Πατέρας, όντας άτρεπτος και αναλλοίωτος, παραμένει πάντοτε Πατέρας και δεν μεταβάλλεται σε Υιό, έτσι και ο Λόγος που προήλθε από αυτόν παραμένει Υιός, δηλαδή αυτό που είναι, δεικνύοντας έτσι μέσα από αυτό στον εαυτό του το αναλλοίωτο του Πατέρα, όντας και κατά τούτο όμοιος με τον Πατέρα.» Αν λοιπόν αυτά είναι αληθινά, εύλογα θα μπορούσαμε να πούμε και εμείς: όπως ακριβώς ο Πατέρας, όντας άτρεπτος και αναλλοίωτος, παραμένει πάντοτε αίτιος και δεν μεταβάλλεται σε αιτιατό, έτσι και αυτός που προήλθε από αυτόν παραμένει αυτό που είναι, δηλαδή αιτιατός. Δεικνύοντας λοιπόν δι' αυτού στον εαυτό του το αναλλοίωτο του Πατέρα, ο Υιός δεν είναι άρα και αίτιος, αλλά μόνο αιτιατός. Εάν όμως ήταν και αίτιος, θα υπήρχε σε αυτόν κάποια τροπή και αλλοίωση, πράγμα άτοπο· διότι ο Μονογενής είναι Θεός, «στον οποίο δεν υπάρχει καμία παραλλαγή ή σκιά τροπής», όπως λένε τα ιερά λόγια.

Ο δε ταμίας και βασιλιάς της ειρήνης, ο αίτιος και συνοχέας της ζωής μας, εντός του οποίου «ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε», με τους άλυτους δεσμούς αγάπης του οποίου είμαστε συνδεδεμένοι, ο πρώτος και μέγας αρχιερέας, ο Χριστός, ο αληθινός Θεός μας, ο οποίος με το ίδιο του το αίμα μας έκανε δικό του λαό, ενώ προηγουμένως δεν ήμασταν λαός, και όχι απλώς λαό, αλλά μας κατέστησε αγαπημένους και άγιο έθνος και βασίλειο ιεράτευμα (ω, τι ανέκφραστη φιλανθρωπία!) και υιούς και κληρονόμους και συγκληρονόμους, στον οποίο δεν υπάρχει αλλοίωση ή σκιά μεταβολής, αυτός να μας διατηρήσει μέχρι τέλους αμέμπτους, συσφίγγοντάς μας με τον σύνδεσμο της ειρήνης και της αγάπης, στηρίζοντάς μας σε αυτόν και αναμεταξύ μας σε ακλόνητο και ασάλευτο φρόνημα ευσέβειας, ώστε να έχουμε μία και την αυτή φροντίδα, να λέμε το ίδιο, να αποβλέπουμε σε ένα πράγμα, και όλοι μας να σπεύδουμε προς το βραβείο της άνω κλήσεως, εκεί όπου βρίσκεται η εκκλησία των πρωτοτόκων, εκεί όπου είναι οι χοροί των μαρτύρων, εκεί όπου βρίσκονται οι σκηνές των πατριαρχών· εκεί όπου δεν υπάρχει ψέμα που να τιμάται περισσότερο από την αλήθεια, ούτε έριδα, ούτε τυραννία, ούτε αλαζονεία· όπου επικρατεί βαθιά γαλήνη και ασύλληπτη ομορφιά αληθείας, που δεν συγκαλύπτεται από κανένα τέχνασμα· όπου υπάρχει τέλεια ειρήνη και ομόνοια, καθώς και η θέα, η μετοχή και η απόλαυση εκείνων των μακάριων και ανεκδιήγητων θεαμάτων, και ο τελικός σκοπός της υιοθεσίας, η τελείωση, που πλέον δεν αποτελεί απλώς ελπίδα, αλλά ήδη βιώνεται με λαμπρότητα, υπέρ της οποίας υφιστάμεθα τους τωρινούς διωγμούς και τις αιχμαλωσίες, και για την οποία υπομένουμε με ευχαριστία και χαρά τα μύρια δεινά και τους καθημερινούς θανάτους.

Αλλά αυτό, αν και έχει ειπωθεί από κάποιους, δεν μου φαίνεται ότι φτάνει στο ύψος της αποστολικής σκέψης. Διότι δεν συνιστά καμία σοφία το να γνωρίζει κανείς, ούτε καν να διδάσκει, ότι ο δίκαιος όταν πράττει δίκαια δεν αδικεί, ούτε βέβαια ο σώφρων ακολασταίνει ενώ ζει με σωφροσύνη. Ίσως όμως θα ήταν καλύτερο να κατανοήσουμε και τούτο, ότι εκείνος που έχει γεννηθεί από τον Θεό και έχει συλλάβει μέσα του το σπέρμα Του, δηλαδή την αρετή («διότι κάθε τέλειο δώρο είναι άνωθεν, καταβαίνοντας από τον Πατέρα των φώτων»), και έχει τελειωθεί σε αυτήν, ώστε να αποκτήσει σε αυτήν καθαρά μόνιμη έξη, μη έχοντας αναμειγμένη μέσα του τη σπορά του κακού, ένας τέτοιος άνθρωπος δεν μπορεί να πράττει αμαρτία, δηλαδή δεν έχει τη θέλησή του να ρέπει προς τα πάθη ούτε τον νου του να στρέφεται προς αυτά. Διότι, όπως ακριβώς η αδίδακτη φύση έχει την ισχύ να αποστρέφεται τα παρά φύσιν, έτσι και η έξη που αποκτάται από τη διδασκαλία μέσω της άσκησης των αγαθών πράξεων λαμβάνει μεγάλη δύναμη στο να μην έχει καμία ροπή προς κανένα από τα φαύλα και να μην αντλεί ηδονή από αυτά.

ΠΡΟΣ ΤΟΝ ΣΥΜΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟ ΤΙΜΟΘΕΟ, ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ Ο ΠΡΕΣΒΥΤΕΡΟΣ, ΠΕΡΙ ΤΗΣ ΟΥΡΑΝΙΑΣ ΙΕΡΑΡΧΙΑΣ 〈I.〉 〈1〉 «Κάθε αγαθή παροχή και κάθε τέλειο δώρημα είναι άνωθεν, κατεβαίνοντας από τον Πατέρα των φώτων». Αλλά και κάθε πρόοδος της πατροκίνητης φωτοφάνειας, η οποία έρχεται σε εμάς δωρίζοντας αγαθά, πάλι ως ενοποιός δύναμη μας απλοποιεί ανατατικά και μας επαναφέρει προς την ενότητα και τη θεοποιό απλότητα του συναγωγού Πατρός. Διότι, «εξ αυτού τα πάντα και εις αυτόν», όπως ανέφερε ο ιερός λόγος. 〈2〉 Επομένως, αφού επικαλεστούμε τον Ιησού, το πατρικό φως, το όντως «αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο», μέσω του οποίου αποκτήσαμε την προσαγωγή προς τον αρχίφωτο Πατέρα, ας ανυψώσουμε το βλέμμα μας, όσο είναι εφικτό, προς τις πατροπαράδοτες ελλάμψεις των ιερότατων λογίων και ας ενατενίσουμε, στο μέτρο των δυνατοτήτων μας, τις ιεραρχίες των ουράνιων νοών που φανερώθηκαν σε εμάς από αυτές με τρόπο συμβολικό και αναγωγικό. Και αφού δεχθούμε με άυλους και ατρεμείς οφθαλμούς του νου την αρχική και υπεράρχια φωτοδοσία του θεαρχικού Πατρός, η οποία μας εκφαίνει μέσω τυπωτικών συμβόλων τις μακαριότατες ιεραρχίες των αγγέλων, ας αναταθούμε πάλι από αυτήν προς την απλή της ακτίνα.

Ας πει, λοιπόν, αυτή: «Ας αγαλλιάσει η ψυχή μου στον Κύριο· διότι με έντυσε με ιμάτιο σωτηρίας και με περιέβαλε με χιτώνα ευφροσύνης, μου φόρεσε μίτρα σαν σε νυμφίο και με στόλισε με στολίδια σαν νύμφη». Διότι, επειδή ο Βασιλεύς της δόξης επιθύμησε το δικό της κάλλος, την καταξίωσε να αποκαλείται όχι μόνο ναός του Θεού, αλλά και θυγατέρα του Βασιλέως και βασίλισσα· ναός του Θεού, επειδή οικειώθηκε το Άγιο Πνεύμα, θυγατέρα του Βασιλέως, επειδή υιοθετήθηκε «από τον Πατέρα των φώτων», και βασίλισσα, επειδή ενώθηκε με τη θεότητα της δόξας του Μονογενούς.

Διότι κάθε καλή δωρεά και κάθε τέλειο δώρο κατεβαίνει από ψηλά, από τον πατέρα των φώτων, όπως λέει ο απόστολος, αλλά όχι κατ' ανάγκην, παρά έρχεται με τη δική του θέληση έπειτα από δικό μας αίτημα. Διότι για εκείνον η ανάγκη και κάθε μορφή βίας είναι εχθρική. Επειδή δεν επιθυμεί να παραβιάζεται η προαίρεση των ανθρώπων σε αυτά. Ο ίδιος όμως, ως αγαθός, υπομένει τη βία από αυτούς υποχωρώντας. Διότι πραγματικά χαίρεται να αρπάζεται η βασιλεία από τους βιαστές, και να δώσει σε όλους την αιώνια ζωή.

Όταν το έμαθαν αυτό οι συγγενείς της γυναίκας, γρήγορα την οδήγησαν στους μάρτυρες Κύρο και Ιωάννη, καθώς δεν αγνοούσαν τη θεία τους δύναμη, μέσω της οποίας προσφέρουν τις ιάσεις σε όσους προστρέχουν σε αυτούς και επιτελούν θαυμαστά έργα, τα οποία ούτε λόγος μπορεί να διηγηθεί ούτε ανθρώπινος νους έχει τη δύναμη να κατανοήσει με σαφήνεια, ευεργετώντας και σώζοντας τους πάντες και λυτρώνοντας από αλλεπάλληλους κινδύνους· διότι για τον λόγο αυτό δωρήθηκαν στους ανθρώπους οι άγιοι, και αποτελούν αγαθή δωρεά και τέλειο δώρο του φιλάνθρωπου Θεού προς τους ανθρώπους, και μιμούνται τη φιλανθρωπία Εκείνου που τους εδώρησε, και σπεύδουν να προσφέρουν χάρη άξια Εκείνου που τους έδωσε τη χάρη, παρά να καταστήσουν το δώρο Του ανώφελο. [4] Οι οποίοι και τότε, σπλαχνιζόμενοι τη Μαρτυρία που σπαρασσόταν με αυτόν τον τρόπο, όπως είπαμε, και θρηνούσε με διαπεραστικές φωνές, την οδήγησαν σε ύπνο· και την έκαναν να δει ενύπνιο και όνειρο. Αυτοί που της έδωσαν να δει, ήταν οι ίδιοι που της εμφανίστηκαν· διότι έβλεπε άνδρες που άστραφταν και μόνο από τα ενδύματά τους, και είχαν βλέμμα προσηνές και πράο· οι οποίοι πλησίασαν προς αυτήν με σεμνότητα και της είπαν: Γιατί φωνάζεις έτσι και δεν αφήνεις να κοιμηθούν όσοι ασθενείς παραμένουν εδώ; Αυτή δε απάντησε ότι πονούν τα σπλάχνα της. [5] Και οι μάρτυρες, ανταπαντώντας με λόγια, έπειτα της λένε:

Για όσους λοιπόν δεν έχουν ακόμη γεννηθεί με αυτό το βάπτισμα, ας αναζητήσουμε την αιτία και ας εξετάσουμε με ακρίβεια γιατί δεν γνώρισαν ότι έχουν γεννηθεί. Και ποια είναι η αιτία; Η άγνοια και η τύφλωση των οφθαλμών της ψυχής. Και πρόσεχε με ακρίβεια. Όπως ακριβώς τα παιδιά που γεννιούνται κατά σάρκα, χωρίς πατέρα ούτε συλλαμβάνονται ούτε βεβαίως γεννιούνται, έτσι είναι αδύνατον να γεννηθεί άνωθεν αυτός που δεν έχει πατέρα γεννημένο εκ των άνω. Και όπως ακριβώς ο σαρκικός πατέρας γεννά σαρκικούς και τους υιούς του, έτσι και ο πνευματικός άνθρωπος, όσους επιθυμούν να γίνουν γνήσιοι υιοί του, τους καθιστά πνευματικούς. Εκείνος όμως που δεν έχει ακόμη γεννηθεί ή είναι ακόμη νήπιο, πώς θα μπορέσει να αναδειχθεί πατέρας άλλων; Με κανέναν τρόπο. Όποιος δεν έχει γίνει «υιός φωτός» με αίσθηση και γνώση και πείρα και πνευματική θεωρία, πώς θα μπορέσει ποτέ να δει ή να επιγνώσει τον «Πατέρα των φώτων»; Πώς δε, πες μου, θα καθοδηγήσει και άλλους προς το φως ή θα τους διδάξει ότι υπάρχει φως που ήλθε στον κόσμο για να φωτίσει «εκείνους που κάθονται στο σκοτάδι», το οποίο ο ίδιος δεν έχει ακόμη θεαθεί; Εφόσον είναι τυφλός, πώς θα υποδείξει τον δρόμο σε άλλους; Διότι αυτός που δεν βλέπει το φως, προφανώς περπατά στο σκοτάδι και διαρκώς σκοντάφτει και έχει ανάγκη από χειραγωγό, και δεν δύναται ο ίδιος να χειραγωγήσει άλλους. Αν όμως το πράξει, τότε θα γίνει για αυτούς και αίτιος απώλειας, διότι λέει ο Θεός: Αν τυφλός οδηγεί τυφλό, και οι δύο θα πέσουν στον λάκκο της άγνοιας ή της απώλειας.

Παρακαλώ, λοιπόν, όλους σας, αδελφοί εν Χριστώ, να θέσετε πρώτα ως αγαθό θεμέλιο στην οικοδομή των αρετών την ταπείνωση. Έπειτα, μέσα από αγώνες ευσέβειας, να ανεγείρετε τον οίκο της γνώσης των μυστηρίων του Θεού και να καταυγαστείτε από το θείο φως και να δείτε τον Θεό με καθαρμένο το μάτι της καρδιάς, όσο είναι δυνατόν σε εμάς τους ανθρώπους, και από εκεί να μυσταγωγηθείτε στα τελειότερα μυστήρια της βασιλείας των ουρανών. Και έτσι, ξεκινώντας από αυτή τη γνώση, που δίδεται άνωθεν από τον Πατέρα των φώτων, να προχωρήσετε στον λόγο της διδασκαλίας και να διδάξετε τους πλησίον μας ποιο είναι το θέλημα του Θεού, το αγαθό και τέλειο και ευάρεστο. Και μέσω της διδασκαλίας μας να προσαγάγουμε στον Θεό λαό περιούσιο, σε Εκείνον που δια του Αγίου Του Πνεύματος μας ανέδειξε διδασκάλους της Εκκλησίας Του. Έτσι, να μη ριχθούμε έξω από τον νυμφώνα του Χριστού ως καταφρονητές και γυμνοί από το ένδυμα του γάμου, αλλά μάλλον ως φρόνιμοι οικονόμοι, αφού διαχειριστούμε καλώς τα του λόγου της διδασκαλίας στους συνδούλους μας, και πριν από αυτό τα του δικού μας βίου, να εισέλθουμε σε αυτόν ανεμπόδιστα με λαμπρότητα βίου και ουράνια γνώση, φωτεινοί και πλήρεις Αγίου Πνεύματος, και να συμβασιλεύσουμε με τον Χριστό, συγκληρονομώντας μαζί Του τη βασιλεία του Θεού και Πατέρα εν Αγίω Πνεύματι, την αείζωη και αθάνατη πηγή και ζωή, στον Οποίο ανήκει κάθε δόξα, τιμή και προσκύνηση νυν και αεί και στους αιώνες των αιώνων.

Δεν λέμε τίποτα εναντίον σας, αδελφοί, αλλά δείχνουμε την πλούσια αγάπη μας προς όλους σας. Αν, λοιπόν, λέγαμε ότι εμείς μεν λάβαμε χάρη δωρεάν από τον Πατέρα των φώτων, από τον οποίο προέρχεται κάθε τέλειο δώρημα, ενώ εσείς δεν επιθυμούμε να τη λάβετε, δικαίως θα μισούμασταν και από τον Θεό και από εσάς τους ίδιους. Τώρα όμως, παρουσιάζοντας την αλήθεια μέσα από τη Θεία Γραφή και από την ίδια την εμπειρία, και υποδεικνύοντάς σας τη βασιλική οδό, σε τι σας αδικούμε;

Σας παρακαλώ, λοιπόν, όλους σας, αδελφοί εν Χριστώ, να θέσετε πρώτα ως θεμέλιο στην οικοδόμηση των αρετών το αγαθό της ταπεινώσεως· έπειτα, μέσα από αγώνες ευσέβειας, να εγείρετε τον οίκο της γνώσεως των μυστηρίων του Θεού και να καταυγαστείτε από το θείο φως και να δείτε τον Θεό με καθαρμένο το μάτι της καρδιάς, όσο αυτό είναι δυνατόν σε εμάς που είμαστε άνθρωποι, και από εκεί να μυσταγωγηθείτε στα τελειότερα από τα μυστήρια της βασιλείας των ουρανών. Και έτσι, με αφετηρία αυτή τη γνώση, που δίδεται άνωθεν από τον Πατέρα των φώτων, να προχωρήσετε στον λόγο της διδασκαλίας και να διδάξετε τους πλησίον μας ποιο είναι το θέλημα του Θεού, το αγαθό και τέλειο και ευάρεστο. Και μέσω της διδασκαλίας μας να προσάγουμε στον Θεό λαό περιούσιο, σε Εκείνον που μέσω του Αγίου Πνεύματός Του μας ανέδειξε διδασκάλους της Εκκλησίας Του, ώστε να μην απορριφθούμε έξω από τον νυμφώνα του Χριστού ως καταφρονητές και γυμνοί από το ένδυμα του γάμου. Αντιθέτως, ως φρόνιμοι μάλλον οικονόμοι, αφού διαχειριστούμε καλώς τον λόγο της διδασκαλίας στους συνδούλους μας, και πριν από αυτό τον ίδιο μας τον βίο, ας εισέλθουμε στον νυμφώνα ανεμπόδιστα με λαμπρότητα βίου και ουράνια γνώση, γεμάτοι φως και πλήρεις Αγίου Πνεύματος, και ας συμβασιλεύσουμε με τον Χριστό, συγκληρονομώντας μαζί Του τα αγαθά της βασιλείας του Θεού και Πατρός εν Αγίω Πνεύματι, στην αείζωη και αθάνατη πηγή και ζωή, στην οποία πρέπει κάθε δόξα, τιμή και προσκύνηση, τώρα και πάντοτε και στους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Διότι ο Θεός υπάρχει σε όλα και παντού, και Αυτός ο ίδιος είναι όλος φως· μέσα σ’ Αυτόν δεν υπάρχει καθόλου ούτε σκίασμα μεταβολής, ούτε παρουσία νύχτας, ούτε παρεμβολή σκότους γίνεται καθ’ οιονδήποτε τρόπο, αλλά έχει απλωθεί επάνω σε όλη την κτίση και λάμπει απρόσιτα. Και στους άξιους φαίνεται προσιτός και μεθεκτός· λίγο μεν, όπως είπαμε, σε σύγκριση με όλη την ακτίνα και με τον ίδιο τον ήλιο, όταν φανερωθεί ολόκληρος· πολύ όμως οπωσδήποτε σε σύγκριση με εκείνους που κάθονται στο σκοτάδι, διότι αξιώθηκαν να δουν έστω μια μικρή αυγή. Εγώ όμως ο ταλαίπωρος προτιμώ το σκοτάδι και μεριμνώ για όσα βρίσκονται μέσα σ’ αυτό, και προσθέτω ζόφο επάνω στον ζόφο· και αυτός γίνεται ακόμη παχύτερος για την ταπεινή μου ψυχή. Από αυτόν τρέφονται τα πάθη και ζωντανεύουν μέσα μου, και γίνονται για μένα δράκοντες, ερπετά και φίδια, που ταράζουν πάντοτε τα μέλη της ψυχής μου. Διότι και η κούφια και μάταιη δόξα με δαγκώνει και έχει καρφώσει τα δόντια της στην καρδιά μου· και αφού από αυτήν αδυνάτισα και εξαντλήθηκα τελείως, ήρθαν άγρια σκυλιά, ήρθε πλήθος θηρίων, και βρίσκοντάς με πεσμένο με καταμάσησαν. Διότι η τρυφή και ο έπαινος διέσπασαν τον μυελό και τα νεύρα μου, αφού μου αφαίρεσαν τη δύναμη και την προθυμία της ψυχής —αλίμονο, πώς να τα γράψω όλα;— και η οίηση, η οκνηρία, η ηδονή και η μέριμνα για το πώς θα αρέσω στους ανθρώπους, αφού μου επιτέθηκαν σαν ληστές και με έσυραν προς αντίθετες κατευθύνσεις, με διαμέλισαν. Η μία άρπαξε τη σωφροσύνη μου και τη νηφαλιότητά μου· η άλλη τα καλά έργα και τις ένθεες πράξεις μου· και, στρέφοντάς τα προς τον εαυτό τους, με κατέστησαν νεκρό, αφήνοντας μέσα σ’ εμένα, τον καταρρυπωμένο, την οίηση — πράγμα παράδοξο, θαυμαστό και μεγάλο.

ΛΟΓΟΣ Θʹ. Πρέπει να τιμήσουμε αισίως την εορτή των Βαΐων. Αδελφοί και πατέρες. Για εκείνους που τρέχουν στο στάδιο, επειδή αγωνίζονται για ανθρώπινη τέρψη, πλέκονται φθαρτά στεφάνια, σύμφωνα με τον απόστολο· για εμάς όμως που διατρέξαμε το πνευματικό στάδιο της αγίας Τεσσαρακοστής, για τους οποίους ο αγωνοθέτης είναι άφθαρτος και το θέατρο αγγελικό, τα στεφάνια της δόξας είναι προφανώς αμάραντα. Και τι λογής ήταν οι αγώνες σας; Νηστεύσατε με ευτονία, αγρυπνήσατε όπως έπρεπε, μελετήσατε με νηφαλιότητα, εργαστήκατε χωρίς να ολιγωρήσετε, τηρήσατε τον νου σας σε αγνότητα, τη γλώσσα σας από την καταλαλιά, τα χείλη σας από την αργολογία· έχοντας παραστήσει όλα τα μέλη σας, μακριά από κάθε αμαρτία, ως όπλα δικαιοσύνης, ως όργανα αρμονικά για την ένθεη διαβίωση. Έτσι καλά και ευπρόσδεκτα διανύσατε τον δρόμο σας, όσο νομίζω ποτέ άλλοτε στο παρελθόν· αλλά από πού προήλθε αυτό; Από την άριστη προσοχή σας, ή μάλλον από την αγαθότητα του Θεού, από την οποία προέρχεται κάθε αγαθή δόση και κάθε τέλειο δώρημα, καθώς έχει γραφτεί. Με αυτά ευφράνατε και εμένα τον ταπεινό πατέρα σας· ή μάλλον τον ελάχιστο αδελφό σας, με δεξιωθήκατε πολύ πλούσια, με αναπαύσατε πνευματικά.

Και έτσι αποδέχεται ο Κύριος και Θεός μας αυτόν τον μεγάλο συνασπισμό βίου, όπως των ερημιτών και των στυλιτών και των κιονιτών που επιτέλεσαν πολλά θαύματα και θαυμαστά έργα. Και δεν υπάρχει αλλαγή, ούτε παραλλαγή ή σκιά τροπής. Εάν δε εγώ ψεύδομαι, όντας ψεύτης και απατεώνας και εφευρέτης λόγων, δεν ισχύει όμως το ίδιο και για τους αγίους. Διότι, αν ήμουν εγώ ο μόνος που επαινεί και συνιστά το κοινόβιο, θα σταματούσα να βλασφημώ· αν όμως το κάνει ο ίδιος ο Χριστός, από όσα έδειξε μέσω της ομόζωης δωδεκάδας των αγίων Του μαθητών, και έπειτα οι αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του Λόγου μέσω των τετρακισχιλίων και πεντακισχιλίων πιστών, και παραλείπω τα όσα έγιναν μετά από αυτούς, πώς δεν θα συμφωνήσετε και δεν θα συμμαρτυρήσετε με τον λόγο μου, τέκνα; Λοιπόν ένα είναι το ζητούμενο, να βρεθούμε να διεξάγουμε και να ολοκληρώνουμε τον βίο μας σύμφωνα με την αλήθεια και τη φύση του, και να διορθώνουμε τις ελλείψεις μας· και προπάντων εγώ που υστερώ σε όλα. Και ο Χριστός ο Θεός μας είθε να σας κραταιώσει στον φόβο Του, είθε να σας στερεώσει στην αγάπη Του, είθε να μας αυξήσει στην τελειότητα. Αυτός είναι η ζωή και η δύναμή μας, μαζί με τον Πατέρα και το Άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.

Ας εξετάσει λοιπόν ο καθένας σας πώς πορεύεται, εάν έχει το ζητούμενο, ή εάν μάλλον παραδίδει τον εαυτό του δούλο των παθών, δεσμώτη των αμαρτιών, αιχμάλωτο των λογισμών· διότι από εκεί βλασταίνουν οι κακίες, από εκεί οι μάχες, οι έχθρες, οι έριδες, οι δικαιολογίες, οι υπερηφάνειες, οι παρακοές, οι προσκολλήσεις στο ίδιο θέλημα, οι γογγυσμοί, οι ψιθυρισμοί, οι φατρίες, οι απιστίες, που είναι το τελευταίο και το πρώτο από τα κακά· όμως, δεν βρίσκεται σε αυτά εκείνος που αντιστέκεται και πολεμά τα πάθη, αλλά εκεί από όπου προέρχεται «κάθε τέλειο δώρημα και κάθε αγαθή δόση», δηλαδή η πραότητα, η ειρήνη, η αγάπη, η συμπάθεια, η αγογγυσία, η αποδοχή της δεύτερης θέσης, η ταπεινοφροσύνη, η αφθονία, η αυτάρκεια, η ευχαριστία, η υπομονή, η εργασία, η προσευχή, η ψαλμωδία, η αγρυπνία, η κατάνυξη, η δακρυρροΐα, και κάθε άλλη αξιέπαινη πράξη και θεωρία· διότι δεν διεκδικεί να επιβάλει το θέλημά του, αλλά το καταργεί ως εχθρό· δεν ζητά τα πρωτεία, αλλά τα αποφεύγει ως ξεπούλημα της ψυχής· δεν επιθυμεί εργόχειρο καθιστικό, ή καλλιγραφικό, ή ραπτικό, αλλά το πατρικό βούλημα και θέλημα και το κοινό συμφέρον, έστω κι αν είναι δουλειά στο μαγειρείο, έστω κι αν είναι σκάψιμο, έστω κι αν είναι κηπουρική, ή οτιδήποτε άλλο· δεν φιλονικεί για το ένδυμα, για το υπόδημα, για την τροφή, για το ποτό, αλλά με υπομονή τα ανέχεται όλα, έστω κι αν φθείρεται, έστω κι αν παγώνει, έστω κι αν ντύνεται με κουρέλια, έστω κι αν πεινά· διότι σε ένα μόνο αποβλέπει, στο να κερδίσει την ανάπαυση στην άλλη ζωή.

Έτσι, λοιπόν, και εμείς, αν πράγματι επιθυμούμε τη δική μας δόξα και επιτυχία, αυτά πρέπει και να πράξουμε και να υπομείνουμε σε αυτήν τη θεοπόθητη πολιτεία μας. Γι' αυτό ας στέρξουμε, αδελφοί· ας υπομείνουμε, ας δείξουμε καρτερία με ανδρείο φρόνημα, με ακαταπόνητη προθυμία, χωρίς να δειλιάζουμε, χωρίς να εκθηλυνόμαστε, χωρίς να παραδινόμαστε στις ηδονές, ή μάλλον χωρίς να αποκτήνωνόμαστε και να στρέφουμε τα μάτια μας προς τα πόδια, αντί να τα έχουμε στο κεφάλι, όπως παραγγέλλει ο λόγος ότι πρέπει να κάνει ο σοφός. Διότι εκείνοι που συλλογίζονται τα ουράνια και ασχολούνται με αυτά, πράγματι έχουν τα μάτια τους στο κεφάλι, ενώ εκείνοι που στρέφονται στα μάταια και κυλιούνται σε αυτά, αληθινά φέρουν τα μάτια τους στα πόδια, πράγμα ελεεινό και τερατώδες, σαν να περπατά κάποιος άνθρωπος έχοντας κάτω το κεφάλι και πάνω τα πόδια· και θα ήταν ακόμη πιο ελεεινό και απάνθρωπο, αν αυτό το πάθαινε κανείς στην ψυχή. Αλλά εμείς, πατέρες και αδελφοί, ως σοφοί που έχουμε τα μάτια στο κεφάλι, ας πορευόμαστε με αυτόν τον τρόπο, έχοντας στον νου μας και πράττοντας τα του Θεού και τα θεία, τα οποία εν συνόψει είναι η πίστη, η ελπίδα, η αγάπη· από τα οποία προέρχονται η κραταιά υπομονή, η αγνεία, η φιλαδελφία, η ειρήνη, η πραότητα, η επιείκεια, η ανδρεία, η ευστάθεια, η εγκράτεια, κάθε αγαθοσύνη, «κάθε τέλειο δώρημα», κάθε ανθοφορία και καρποφορία αρετών· διότι τα αντίθετα προέρχονται από τα αντίθετα, όπως είναι η απιστία.

ΚΑΤΗΧΗΣΗ ΡΙΣΤ΄. Ότι δεν πρέπει να αμελούμε μετά την παρέλευση της αγίας Τεσσαρακοστής, για να μην χάσουμε τις αρετές που έχουμε ήδη κατορθώσει· και περί της εορτής των Βαΐων και του πάθους του Σωτήρος. Αδελφοί μου και πατέρες, αυτοί που τρέχουν στο στάδιο, επειδή αγωνίζονται για ανθρώπινη τέρψη, στεφανώνονται με φθαρτά στεφάνια, κατά τον απόστολο· σε εσάς όμως, που διατρέξατε το πνευματικό στάδιο της αγίας Τεσσαρακοστής, για τους οποίους ο αγωνοθέτης είναι άφθαρτος και το θέατρο αγγελικό, τα στεφάνια της δόξας είναι προφανώς αμάραντα. Και ποιοι ήταν οι αγώνες σας; Νηστεύσατε με προθυμία, αγρυπνήσατε όπως πρέπει, μελετήσατε με νηφαλιότητα, εργαστήκατε χωρίς ολιγωρία, διατηρήσατε τον νου σας σε αγνότητα, τη γλώσσα από την καταλαλιά, τα χείλη από την αργολογία, παραδίδοντας όλα τα μέλη σας, μακριά από κάθε αμαρτία, ως όπλα δικαιοσύνης, ως όργανα αρμονίας της ένθεης βιοτής. Τόσο καλά και ευπρόσδεκτα διανύσατε τον δρόμο σας, όσο νομίζω ποτέ άλλοτε. Αλλά από πού προήλθε αυτό; Από την άριστη προσευχή σας, και θα προσθέσω και από την ευχή του κοινού μας πατέρα, ή μάλλον από την αγαθότητα του Θεού, από την οποία προέρχεται «κάθε αγαθή δόση και κάθε τέλειο δώρημα», όπως είναι γραμμένο. Με αυτά ευφράνατε και εμένα τον ταπεινό πατέρα σας, ή μάλλον τον ελάχιστο αδελφό σας· με δεξιωθήκατε πολύ πλούσια, με αναπαύσατε πνευματικά.

Και αν μεν φτάσαμε στο μέτρο της τελειότητας, ας ευχαριστήσουμε τον Θεό από τον οποίο προέρχεται "κάθε καλή δωρεά και κάθε τέλειο δώρο". Και ας παραμείνουμε ασφαλείς, συντηρούμενοι από τον φόβο του Θεού, αναλλοίωτοι και αμετακίνητοι στην άριστη αυτή κατάσταση. Εάν όμως υστερούμε, ας σπεύσουμε και ας βιαστούμε να φτάσουμε στο τέλειο, όσο είναι παρών ο καιρός της εργασίας, στερεούμενοι με την πίστη, ανυψούμενοι με την ελπίδα, συνδεόμενοι με την αγάπη, κατακοσμούμενοι με την ταπεινοφροσύνη, λαμπρυνόμενοι με την υπακοή, δοκιμαζόμενοι με την υπομονή, φωτιζόμενοι με την εξομολόγηση, ρυθμιζόμενοι με όλα τα άλλα κατορθώματα, ως αληθινοί μοναχοί, ως γνήσιοι υποτακτικοί, ως δόκιμοι εν Χριστώ, ως δούλοι του Κυρίου, ώστε και τον επίγειο βίο να διανύσουμε ομαλά, και να επιτύχουμε τα μέγιστα αγαθά, εν Χριστώ Ιησού τω Κυρίω ημών, στον οποίο ανήκει η δόξα και το κράτος, μαζί με τον Πατέρα και το άγιο Πνεύμα, νυν και αεί και εις τους αιώνας των αιώνων. Αμήν.