Πατερικές αναφορές στο ΙΕΡΕΜΙΑΣ 23:24

Σ’ αυτήν λοιπόν την αντίρρησή σου άκουσε τι είπε προς εμάς κάποιος από τους έξωθεν: «Πού, πράγματι, ή σε ποιον τόπο δεν είναι η απερίγραπτη θεότητα του Λόγου του Θεού, αυτή που γεμίζει τον ουρανό και τη γη και που υπολογίζει όλα τα έθνη σαν σταγόνα από κάδο; Διότι δεν περιεγράφη μέσα στη σάρκα η θεότητα του Λόγου· γιατί αυτός είναι που λέγει: “Εγώ γεμίζω τον ουρανό και τη γη”, αυτός που είναι παρών παντού και πληροί τα πάντα, και είναι φανερό ότι τούτο γίνεται εξαιτίας της απεριγραψίας της απεριορίστου ουσίας του. Τι λοιπόν; Επειδή γεμίζει τον ουρανό και τη γη και την άβυσσο και όλη την ορατή και νοητή κτίση, άρα κάθε ενέργεια των αγγέλων και των αλόγων ζώων και των πετεινών και των ιχθύων και των φυτών αναφέρεται στη θεότητά του, η οποία υπάρχει μέσα σε όλη την κτίση, και λέγεται μία σύνθετη φύση και μία θεανδρική ενέργεια; Μη γένοιτο.»

Αν όμως ο Θεός Λόγος υπάρχει κατ’ ουσίαν μόνο μέσα στον άνθρωπο που ενώθηκε μαζί του κατ’ ουσίαν, πείτε μας, παρακαλώ: ιδού, κατά τον θάνατο του Χριστού, ο άνθρωπος που ήταν, κατά τη δική σας αντίληψη, ενωμένος μαζί του, χωρίστηκε στα δύο, αφού το μεν σώμα έμεινε επάνω, στον τάφο, επάνω στη γη, ενώ η ψυχή κατέβηκε κάτω, στα καταχθόνια, στον Άδη. Εάν λοιπόν η ουσία της θεότητος του Λόγου δεν βρισκόταν πουθενά επάνω στη γη παρά μόνο στην ψυχή και στο σώμα που ήταν ενωμένα μαζί της, είναι φανερό ότι και αυτή η ίδια διχοτομήθηκε στα δύο, ώστε να μη χωριστεί από την ψυχή ή από το σώμα, αφήνοντάς τα άθεα και έρημα. Αν όμως μου λες ότι, όπως η ρητίνη του δένδρου τεντώθηκε και ακολούθησε την ψυχή καθώς αυτή κατέβαινε από το σώμα στον Άδη, και όπως ένα σχοινί συγκρατούσε επάνω το σώμα και κάτω την ψυχή, έτσι και ο Λόγος, λες παραμύθια και φλυαρίες. Πρώτον, διότι η απερίγραπτη θεότητα ούτε εκτείνεται ούτε κατεβαίνει ούτε ανεβαίνει· δεύτερον, διότι, αν ο Θεός Λόγος εκτάθηκε σαν σχοινί από το σώμα μέχρι τον Άδη, είναι φανερό ότι γέμισε και τους ενδιάμεσους τόπους ανάμεσα στα επίγεια και στα καταχθόνια, από τους οποίους πέρασε, και δεν υπήρχε πλέον μόνο στη δική του σάρκα και ψυχή, αλλά, όπως γεμίζει τον ουρανό και τη γη, έτσι γέμιζε και τον άνθρωπο που ήταν ενωμένος μαζί του. Και όπως οι ενέργειες του ουρανού και της γης δεν αναφέρονται σε αυτόν, έτσι ούτε και η ενέργεια του ανθρώπου που είναι ενωμένος μαζί του, δηλαδή του ναού που λύθηκε κατά το πάθος, αναφέρεται στον Θεό Λόγο, ο οποίος δεν λύεται. Διότι και για όλους εμάς λέει ο Απόστολος ότι «ἐν τῷ Θεῷ Λόγῳ ζῶμεν καὶ κινούμεθα καὶ ἐσμέν», και όμως όχι γι’ αυτό όλες οι κινήσεις και οι ενέργειές μας αναφέρονται σε αυτόν.

Ποια είναι η παράστασή της; Η απάντηση εδώ είναι η εξής: Όπως ακριβώς ο βασιλιάς, που ονομάζεται δεσπότης της γης και της θάλασσας, κατοικεί στο παλάτι, και εκεί παρίστανται ενώπιόν του οι δορυφόροι, έτσι και ο Θεός, που γεμίζει τον ουρανό και τη γη, αναπαύεται στην Εκκλησία ως σε παλάτι, και κάθε θεοφιλής που ορθρίζει παρίσταται εδώ ενώπιόν Του.

Και ακόμη: Του ιδίου από τον ίδιο λόγο. Διότι το «ήταν» αναφέρεται στη θεότητά του, κ.τ.λ. Αυτά δε που παραθέσαμε σχετικά με το «Κάθου εκ δεξιών μου», έχουν ειπωθεί για το Κυριακό σώμα. Διότι εάν «εγώ γεμίζω τον ουρανό και τη γη», λέγει ο Κύριος, όπως αναφέρει ο Ιερεμίας· και ο Θεός περιέχει τα πάντα, αλλά δεν περιέχεται από κανέναν· σε ποιον θρόνο κάθεται; Το σώμα, επομένως, είναι αυτό προς το οποίο λέγει: «Κάθου εκ δεξιών μου».

Διότι έχει γεννηθεί αιωνίως και υπάρχει μαζί με τον δικό Του Πατέρα. Ας μη νομίζει κανείς ότι αρνούμενος τα τρία πρόσωπα βρίσκει τη μονάδα· αλλά ας κατανοεί το ένα μέσα στην Τριάδα, έχοντας το κεφάλαιο της πίστεως στο βάπτισμα και στις τρεις άγιες σφραγίδες, μέσω των οποίων έχει αναγεννηθεί για τη σωτηρία, ενθυμούμενος τον Απόστολο που λέει: «Ένας Θεός ο Πατέρας, από τον οποίο προέρχονται τα πάντα, και ένας Κύριος ο Ιησούς Χριστός, μέσω του οποίου δημιουργήθηκαν τα πάντα»· ενθυμούμενος τον Πατέρα που λέει: «Από τη γαστέρα, πριν από τον εωσφόρο, σε γέννησα», αλλά και τον Υιό που μαρτυρεί ότι υπήρχε πριν από τη δημιουργία του κόσμου κοντά στον Πατέρα, έχοντας τη δόξα της θεότητας: «Δόξασέ με», λέει, «Πατέρα, κοντά σου, με τη δόξα που είχα κοντά σου πριν υπάρξει ο κόσμος»· ζητώντας από τη μία πλευρά τη δόξα ως άνθρωπος, αλλά μαρτυρώντας από την άλλη ότι την κατείχε ως Θεός πριν από τον κόσμο. Είχε δε τη δόξα επειδή ήταν και υπήρχε· διότι όποιος δεν υπάρχει δεν είναι δυνατόν να έχει δοξαστεί. Και αν υπήρχε, είχε και γεννηθεί· διότι δεν νοείται υιός χωρίς να έχει γεννηθεί. Αλλά αν έχει γεννηθεί, ισχυρίζεται κάποιος, βρίσκεται εκτός εκείνου που τον γέννησε και έχει διαχωριστεί· πρέπει όμως να είναι αδιαίρετος, ως Λόγος που βρίσκεται μέσα στον Θεό και δεν εμφανίζεται έξω από τον Θεό. Διότι πού θα μπορούσε να εμφανιστεί εκτός αυτού, εφόσον ο Θεός πληροί τα πάντα, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Τον ουρανό και τη γη εγώ τα πληρώ, λέει ο Κύριος;»

Του ιδίου από τον ίδιο λόγο. «Ο Κύριος», λέει, «στον ουρανό ετοίμασε τον θρόνο του». Άλλο πράγμα είναι το «ο ουρανός είναι θρόνος μου» και άλλο το να ετοιμάζεται θρόνος στον ουρανό ως σε κάποιον τόπο. Πολύς βέβαια θα ήταν ο λόγος περί αυτών προς διήγηση επί του παρόντος, αλλά οι προαναφερθέντες θρόνοι δηλώνουν την υποταγή όλης της κτίσεως. Αυτά δε τα προτάξαμε σχετικά με το «κάθου εκ δεξιών μου», επειδή έχει λεχθεί για τον κυριακό άνθρωπο. Διότι, εάν «τον ουρανό και τη γη εγώ τα πληρώ, λέγει ο Κύριος», όπως λέει ο Ιερεμίας, και ο Θεός τα χωράει όλα, ενώ δεν χωρείται από κανέναν, σε ποιον θρόνο κάθεται; Το σώμα λοιπόν είναι εκείνο στο οποίο λέει «κάθου εκ δεξιών μου», του οποίου έγινε εχθρός ο διάβολος μαζί με τις πονηρές δυνάμεις, καθώς και οι Ιουδαίοι και οι Έλληνες· μέσω αυτού του σώματος έγινε και ονομάστηκε αρχιερέας και απόστολος, μέσω αυτού μας παρέδωσε το μυστήριο λέγοντας: «Αυτό είναι το σώμα μου το υπέρ υμών» και το αίμα της Καινής Διαθήκης, όχι της παλαιάς, «το υπέρ υμών εκχυνόμενον». Η θεότητα εξάλλου δεν έχει ούτε σώμα ούτε αίμα, αλλά ο άνθρωπος τον οποίο ενδύθηκε από τη Μαρία έγινε η αιτία αυτών, για τον οποίο είπαν οι απόστολοι: «Τον Ιησού από τη Ναζαρέτ, άνδρα αποδεδειγμένο από τον Θεό σε εμάς».

Ας διορθωθεί, επομένως, και ο Παύλος ο Σαμοσατεύς, γινόμενος ακροατής της θείας φωνής που λέει «το σώμα μου», και ας κατανοήσει ότι ο Χριστός δεν είναι κάτι διαφορετικό από εμένα τον Λόγο, αλλά Εκείνος είναι μαζί με εμένα και εγώ μαζί με Εκείνον. Διότι το χρίσμα είμαι εγώ ο Λόγος, και αυτό που χρίστηκε από εμένα είναι ο άνθρωπος· επομένως, δεν θα μπορούσε να ονομαστεί Χριστός χωρίς εμένα, παρά μόνο όντας μαζί με εμένα και με εμένα μέσα σε αυτόν. Επομένως, το ότι γίνεται λόγος για αποστολή του Λόγου, δηλώνει την ένωση με τον Ιησού που γεννήθηκε από τη Μαρία, το όνομα του οποίου ερμηνεύεται «Σωτήρας», όχι για κανέναν άλλο λόγο, παρά μόνο επειδή ενώθηκε με τον Θεό Λόγο. Το ρητό αυτό έχει την ίδια σημασία με το «ο Πατέρας που με έστειλε» και το «δεν έχω έρθει από τον εαυτό μου, αλλά ο Πατέρας με απέστειλε». Διότι ονόμασε «αποστολή» την ένωση με τον άνθρωπο, δια του οποίου κατέστη δυνατόν να γνωριστεί στους ανθρώπους η αόρατη φύση μέσω της ορατής. Διότι βεβαίως ο Θεός δεν αλλάζει τόπους όπως εμείς που περιοριζόμαστε σε τόπους, φανερωνόμενος με το σχήμα της δικής μας μικρότητας της ενσαρκωμένης υπάρξεως· πώς θα μπορούσε άλλωστε Εκείνος που γεμίζει τον ουρανό και τη γη; Αλλά οι δίκαιοι έδωσαν την ονομασία «αποστολή» εξαιτίας της εν σαρκί παρουσίας Του.

Ότι η Τριάδα είναι πανταχού παρούσα. —Περί του Πατρός. «Τον ουρανό και τη γη εγώ πληρώ, λέγει ο Κύριος.»

Διότι δεν πληρώ εγώ τον ουρανό και τη γη; λέγει ο Κύριος. Και του Κυρίου είναι η γη και το πλήρωμά της. Γι' αυτόν τον λόγο εγώ ο ίδιος είμαι ανενδεής, και σε όσους προστεθώ, επιφέρω την πληρότητα. Από εμένα πληρούνται οι Άγιοι. Ο Στέφανος, πλήρης χάριτος και δυνάμεως, έκανε τέρατα και σημεία μεγάλα στον λαό. Και ο Παύλος, μετά την επίγνωση, πλήρης Αγίου Πνεύματος επέστρεψε στην Ιερουσαλήμ. Από αυτήν την πλήρωση και ο Αβραάμ ήταν πρεσβύτερος και πλήρης ημερών.

Διότι το Πνεύμα είναι αυτό που πληροί τα σύμπαντα, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Διότι το Πνεύμα του Κυρίου έχει πληρώσει την οικουμένη», λέει ο Σολομών. Γι' αυτό και, επειδή το Πνεύμα γνωρίζεται μέσα από επτά ενέργειες, τις οποίες ανέφερε ο Ησαΐας, επτά οφθαλμούς ονόμασε το Πνεύμα του Κυρίου και ο Ζαχαρίας, λέγοντας τα εξής: «Αυτοί είναι οι οφθαλμοί του Κυρίου που επιβλέπουν τη γη»· και το λεγόμενο: «Τον ουρανό και τη γη εγώ τα πληρώ, λέγει ο Κύριος», σημαίνει την πλήρωση μέσω του θείου Πνεύματος· όπως ακριβώς λέει ο Θεός και μέσω του Ζαχαρία: «Εγώ είμαι ανάμεσά σας, και το Πνεύμα μου παρίσταται στο μέσο σας». Έχουν προαναφερθεί δε και πολλά άλλα παρόμοια, σχετικά με το ότι το Πνεύμα είναι αυτό που πληροί την κτίση. Ποιος, λοιπόν, δεν αντιλαμβάνεται τη θεϊκή δόξα του Πνεύματος, όταν ακούει το: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμά σου;» και πάλι: «Τον ουρανό και τη γη εγώ τα πληρώ, λέγει ο Κύριος»; Βλέπω να συμπίπτει σε ένα και το αυτό η λεγόμενη καθολική παρουσία του Θεού και του Πνεύματος στα πάντα. Εσύ όμως, μην μπορώντας σε τέτοιες περιπτώσεις να νοήσεις ή να αποκαλέσεις το Πνεύμα άκτιστο, λες ότι ο ίδιος ο Θεός ονομάζεται πνεύμα.

Με την ακριβή και σύμφωνη με το θέλημα του Θεού επιμέλεια για το έργο, καθίσταται δυνατή η ένωση με τον Θεό διά της μνήμης. Διότι, όπως ακριβώς ο σιδηρουργός κατά την κατασκευή, για παράδειγμα, ενός πελέκεως, ενθυμούμενος αυτόν που του ανέθεσε το έργο και έχοντάς τον στη διάνοιά του, συλλογίζεται εκείνο το σχήμα και το μέγεθος, και κατευθύνει την εργασία του σύμφωνα με το βούλημα εκείνου που την υπέδειξε (επειδή, εάν τον λησμονήσει, θα κατασκευάσει κάτι άλλο ή διαφορετικό από αυτό που είχε τεθεί ως σκοπός)· έτσι και ο Χριστιανός, κατευθύνοντας κάθε ενέργεια, και μικρή και μεγάλη, προς το βούλημα του Θεού, ταυτόχρονα και κοσμεί την πράξη του με ακρίβεια, και διατηρεί ζωντανή τη μνήμη Εκείνου που έδωσε την προσταγή, και εκπληρώνει το γραφικό λόγιο: «Έβλεπα τον Κύριο διαρκώς ενώπιόν μου, διότι βρίσκεται στα δεξιά μου, για να μην κλονιστώ». Και κατορθώνει να εφαρμόσει εκείνο το πρόσταγμα: «Είτε τρώτε είτε πίνετε, είτε κάνετε οτιδήποτε, να τα κάνετε όλα προς δόξαν Θεού». Εάν όμως παραφθείρει κατά την εργασία του την ακρίβεια της εντολής, είναι φανερό ότι ασθενεί ως προς τη μνήμη του Θεού. Ενθυμούμενοι, λοιπόν, τη φωνή Εκείνου που είπε: «Μήπως δεν πληρώ εγώ τον ουρανό και τη γη; λέγει ο Κύριος»· και το, «Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά, και όχι Θεός από μακριά»· και το, «Όπου είναι δύο ή τρεις συνηγμένοι στο όνομά μου, εκεί είμαι ανάμεσά τους»· πρέπει να επιτελούμε κάθε ενέργεια με την αίσθηση ότι γίνεται κάτω από τα βλέμματα του Κυρίου, και κάθε σκέψη με την επίγνωση ότι εποπτεύεται από Αυτόν.

Διότι είπε κάπου μέσω ενός από τους προφήτες ο Θεός, ο οποίος είναι τα πάντα εν πάσι: «Μήπως εγώ δεν γεμίζω τον ουρανό και τη γη, λέγει ο Κύριος;». Αποδίδοντας δε αυτή την ιδιότητα στον Υιό, μας έγραψε ο Παύλος: «Εκείνος που κατέβηκε, είναι ο ίδιος που και ανέβηκε υπεράνω των ουρανών, για να γεμίσει τα πάντα». Ψάλλει δε προς τον Θεό και ο θεσπέσιος Δαβίδ: «Πού να πορευθώ μακριά από το Πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω;».

Σήμερα ανήλθε εκεί απ' όπου δεν είχε λείψει. Μην περιγράφεις την οικονομία ως σκιά, μη θεωρήσεις τη σωτηρία ως φάντασμα, μην αποκαλέσεις την αλήθεια σκιά· άκουσες ότι κατήλθε. Έτσι να το κατανοήσεις: κατήλθε εδώ και δεν άδειασε τους ουρανούς από την παρουσία του, διότι, επειδή ήταν απερίγραπτος κατά τη φύση, πληροί τον ουρανό και τη γη σύμφωνα με τον προφητικό λόγο. Και βρισκόταν μαζί με τη Μαρία και μαζί με τον Πατέρα και μπροστά στον Πιλάτο και μαζί με τους αγγέλους, και στον ουρανό, στον άδη και στη γη και στον αέρα· διότι ήταν Θεός και κυβερνήτης των πάντων.

Έπειτα, ποιο επιπλέον άτοπο διαπιστώνεται εδώ; Ας μας πουν όσοι παρουσιάζουν τον Θεό ως εκπαιδευτή, ή μάλλον ως Πατέρα: Άραγε ο Υιός περιμένει να δει τα έργα του Πατέρα ευρισκόμενος σε άγνοια, ή έχοντας για αυτά την πιο ακριβή γνώση; Εάν, λοιπόν, πουν ότι περιμένει ενώ ήδη γνωρίζει, θα τον παρουσιάσουν σαφώς να κάνει κάτι εντελώς περιττό, και τον Πατέρα να επιδίδεται στο πιο μάταιο πράγμα. Διότι ο ένας εξετάζει σαν να αγνοεί αυτό που γνωρίζει με ακρίβεια, ενώ ο άλλος επιχειρεί να διδάξει αυτόν που ήδη γνωρίζει. Και σε ποιον από όλους δεν θα είναι φανερό ότι τέτοια πράγματα εμπίπτουν στα όρια της έσχατης γελοιότητας; Αλλά ίσως δεν θα πουν αυτό· θα μεταβούν στο αντίθετο. Θα ισχυριστούν δηλαδή ότι αναγκαστικά περιμένει τον Πατέρα να ενεργήσει, ώστε, βλέποντάς τον, να μάθει. Πώς, λοιπόν, γνωρίζει «τα πάντα πριν από τη δημιουργία τους»; Ή πώς θα λέει την αλήθεια όταν λέει ο ίδιος για τον εαυτό του: «Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά, λέει ο Κύριος, και όχι Θεός από μακριά· μήπως θα κρυφτεί κάτι από εμένα;» Και πώς δεν είναι άτοπο και ανόητο το να πιστεύει κανείς ότι το μεν Πνεύμα ερευνά και γνωρίζει τα βάθη του Θεού, ενώ για τον χορηγό του Πνεύματος να νομίζει ότι βρίσκεται σε άγνοια για τα έργα του Πατέρα και ότι υπολείπεται σε γνώση σε σχέση με το ίδιο του το Πνεύμα; Άραγε δεν θα αποβάλει πλέον ο Υιός και την ιδιότητα να είναι Σοφία, εφόσον βεβαίως αγνοεί παντελώς και λαμβάνει τη γνώση μέσω της μάθησης; Διότι θα είναι μάλλον δεκτικός σοφίας παρά ο Ίδιος κατά φύσιν Σοφία.

Αλλά και ο ίδιος ο επί πάντων Θεός, αποδεικνύοντας καθαρά σε εμάς ότι η φύση Του δεν περιορίζεται σε κάποιον τόπο, λέει προς αυτούς τους ανόσιους Ιουδαίους: «Μήπως δεν γεμίζω εγώ τον ουρανό και τη γη, λέει ο Κύριος; Ποιον οίκο θα μου οικοδομήσετε; Ή ποιος είναι ο τόπος της καταπαύσεώς μου; Ο ουρανός είναι για μένα θρόνος και η γη υποπόδιο των ποδιών μου». Μπορεί, λοιπόν, κανείς να δει τους Ιουδαίους να επιδεικνύουν πλήρη αμάθεια σε όλα, όταν λένε στον Σωτήρα Χριστό: «Πού είναι ο Πατέρας σου;»· εκτός και αν τα λένε αυτά εννοώντας τον θεωρούμενο κατά σάρκα πατέρα, φλυαρώντας ανόητα και σε αυτό. Είναι όμως πιθανό τα λόγια των Ιουδαίων να υπονοούν και κάτι άλλο, πιο βαθύ. Επειδή, δηλαδή, νόμιζαν ότι η αγία Παρθένος είχε πέσει σε πορνεία πριν από τον γάμο, για τον λόγο αυτόν λοιδορούν με πολλή πικρία τον Χριστό, θεωρώντας ότι ούτε ο ίδιος ήξερε από ποιον προερχόταν, και του έλεγαν: «Πού είναι ο πατέρας σου;», μιλώντας ανόητα. «Αποκρίθηκε ο Ιησούς: Ούτε εμένα γνωρίζετε ούτε τον Πατέρα μου· αν γνωρίζατε εμένα, θα γνωρίζατε και τον Πατέρα μου». Αληθινός είναι ο λόγος αυτός, και σε καμία περίπτωση δεν μπορεί να κατηγορηθεί ως ψευδής. Διότι εκείνοι που νομίζουν ότι ο Χριστός προέρχεται όντως από τον Ιωσήφ, ή μάλλον από πορνεία, και αγνοούν τον Λόγο που φανερώθηκε από τον Θεό Πατέρα, πώς να μην ακούσουν δικαιολογημένα το: «Ούτε εμένα γνωρίζετε ούτε τον Πατέρα μου»; Εάν βεβαίως γνώριζαν τον Λόγο που φανερώθηκε από τον Θεό και Πατέρα, και ο οποίος ενσαρκώθηκε για εμάς σύμφωνα με τη θεία Γραφή, θα είχαν γνωρίσει και Εκείνον που Τον γέννησε.

Διότι, ερευνώντας με ακρίβεια τη δόξα του Κυρίου, μοιάζουμε με εκείνους που θέλουν να μετρήσουν τον ουρανό με τη σπιθαμή. Επομένως, όταν λέγεται κάτι για τον Θεό με ανθρώπινο τρόπο, ας κατανοείται θεοπρεπώς. Επειδή τι θα κάνεις όταν ακούσεις τον Δαβίδ να ψάλλει: «Εσύ που κάθεσαι πάνω στα Χερουβίμ φανερώσου, εξέγειρε τη δύναμή σου και έλα για να μας σώσεις;». Διότι πώς κάθεται το ασώματο; Και από πού παρακαλεί να έρθει σε εμάς ο Θεός των όλων, Εκείνος που λέει μέσω των προφητών: «Μήπως τον ουρανό και τη γη δεν τα γεμίζω εγώ, λέει ο Κύριος;». Πού λοιπόν θα ερχόταν σε εμάς Εκείνος που τα γεμίζει όλα; Πάλι έχει γραφτεί ότι κάποιοι κατασκεύαζαν έναν πύργο που έφτανε στον ουρανό: «Και κατέβηκε ο Κύριος να δει την πόλη και τον πύργο· και είπε ο Κύριος: Ελάτε, και αφού κατεβούμε ας συγχύσουμε εκεί τις γλώσσες τους». Πού κατέβηκε ο Κύριος; Ή με ποιον τρόπο η αγία Τριάδα προτρέπει τον εαυτό της σε κάθοδο; Και γιατί, πες μου, και ο ίδιος ο Σωτήρας υποσχέθηκε να μας στείλει από τον ουρανό τον Παράκλητο; Διότι πού ή από πού αποστέλλεται αυτό που γεμίζει τα πάντα; «Διότι το Πνεύμα του Κυρίου έχει γεμίσει την οικουμένη», όπως έχει γραφτεί.

Αλλά, αν και έχουν γίνει σοφοί και πατέρες και φωστήρες της οικουμένης, δεν πρέπει να διστάσουμε να πούμε ότι έπρεπε όχι μόνο να αποβλέπουν στην ένσαρκη παρουσία του Σωτήρα μας Χριστού, αλλά να γνωρίζουν καλά ότι, ακόμη και αν στερούνταν τη σαρκική συναναστροφή μαζί του, και αν τυχόν δεν τον έβλεπαν με τα σωματικά μάτια, έπρεπε εξάπαντος να τον θεωρούν παρόντα και συνυπάρχοντα παντοτινά μέσω της εξουσίας της θεότητάς του. Διότι πότε θα εγκαταλείψει ο Θεός τα δικά του ιδιώματα, ή τι είναι αυτό που αντιστέκεται στη φύση που κυβερνά τα πάντα, ικανό να την εμποδίσει κατ' ανάγκην να επιτελέσει τα έργα της; Είναι δε θεοπρεπής ενέργεια και δύναμη το να βρίσκεται παντού, και να πληροί με άρρητο τρόπο τον ουρανό, να πληροί επίσης τη γη, και να χωράει στα πάντα, ενώ δεν χωράει σε κανένα. Διότι ο Θεός δεν περιορίζεται από τόπο, ούτε ορίζεται από διαστήματα, ούτε υπάγεται σε κανενός είδους περιγραφή. Διότι τέτοιου είδους περιορισμό δεν ανέχεται να υποστεί η άποση, αμεγέθης και ασώματη φύση. Επομένως, επειδή ο Χριστός ήταν ταυτόχρονα Θεός και άνθρωπος, έπρεπε εξάπαντος οι μαθητές να μην αγνοούν πως, ακόμη και αν απουσίαζε σωματικά, δεν θα τους εγκατέλειπε εντελώς, αλλά θα βρισκόταν οπωσδήποτε μαζί τους, σύμφωνα με τον άρρητο λόγο της θεοπρεπούς του εξουσίας.

«Αυτός είναι ο καπνός της οργής μου, φωτιά καίει μέσα του όλες τις ημέρες». Ελέγχει τους προερχόμενους από τον Ισραήλ ως ανόσιους, και όχι βέβαια μόνο κατά τον καιρό της επίγειας παρουσίας του, αλλά ήδη από παλιά, και σαν από τη ρίζα τους, και από τους πατέρες τους, εκείνοι που, έχοντας απορρίψει τον θείο νόμο του και έχοντας ουσιαστικά αποχαιρετήσει τις εντολές που δόθηκαν μέσω του Μωυσή, λάτρευσαν τα είδωλα, θυσίασαν στους ψευδώνυμους θεούς και έγιναν υπηρέτες των ακάθαρτων πνευμάτων. «Αυτός ο λαός ανέκαθεν», λέει, «με παρόξυνε. Διότι θυσίαζαν αδιάκοπα», δηλαδή για πολύ μεγάλο χρονικό διάστημα, «ενώπιόν μου». Έπειτα, πώς ήταν δυνατόν να περάσουν απαρατήρητοι, από τη στιγμή που ο Θεός τα επιβλέπει όλα; Διότι είπε κάπου, μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: «Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά, λέει ο Κύριος, και όχι Θεός από μακριά· μήπως θα κρυφτεί κάτι από εμένα;» Επομένως, εάν τίποτα δεν κρύβεται από αυτόν, πώς θα μπορούσαν να περάσουν απαρατήρητοι κάποιοι που πρόσφεραν θυμίαμα μέσα σε κήπους, ή μάλλον σε δάση, σε βουνά και σε κοιλάδες;

Διότι αυτό προφήτευσε και ο άνθρωπος του Θεού, όταν κάποτε ο Ιεροβοάμ προσέφερε θυσία και στεκόταν δίπλα στο θυσιαστήριο, λέγοντας: «Θυσιαστήριο, θυσιαστήριο, αυτά λέει ο Κύριος: Ιδού, ένας γιος θα γεννηθεί στον οίκο του Δαβίδ, Ιωσίας θα είναι το όνομά του· και θα θυσιάσει πάνω σου τους ιερείς των υψηλών τόπων, αυτούς που προσφέρουν θυσίες πάνω σου, και οστά ανθρώπων θα κατακάψει πάνω σου». Επομένως, απείλησε ότι θα τιμωρήσει με θυμό και οργή εκείνους που έγιναν παγίδα στη Σκοπιά, δηλαδή τους ιερείς και εκείνους από βασιλικό αίμα· αλλά σε καμία περίπτωση δεν άφηνε ατιμώρητο τον απατημένο, δηλαδή τον Ισραήλ. Γι' αυτό λέει: «Εγώ γνωρίζω τον Εφραίμ, και ο Ισραήλ δεν απέχει από εμένα». Αυτό είναι ισοδύναμο με εκείνο: «Ποιος είναι αυτός που μου κρύβει σχέδια, και συγκρατεί λόγια στην καρδιά του, και νομίζει ότι μπορεί να τα κρύψει από εμένα;». Διότι έχω γνωρίσει τον Εφραίμ, λέει, και δεν έχω απομακρυνθεί από τον Ισραήλ. «Επειδή εγώ είμαι Θεός που πλησιάζει, λέει ο Κύριος, και όχι Θεός από μακριά. Αν κρυφτεί κάποιος άνθρωπος σε κρυφά μέρη, εγώ δεν θα τον δω;» Και πάλι: «Μήπως μπορεί να κρυφτεί κάτι από εμένα;». «Διότι ζωντανός είναι ο λόγος του Θεού και ενεργός και πιο κοφτερός από κάθε δίκοπη μαχαίρα, και διεισδύει μέχρι τον διαχωρισμό ψυχής και πνεύματος, αρθρώσεων και μυελών, και κρίνει τις ενθυμήσεις και τις έννοιες της καρδιάς· και δεν υπάρχει κτίση αφανής ενώπιόν του, αλλά τα πάντα είναι γυμνά και εκτεθειμένα στα μάτια αυτού, προς τον οποίο έχουμε να δώσουμε λόγο». <Διότι τώρα εκπόρνευσε ο Εφραίμ, μιάνθηκε ο Ισραήλ.>

«Εάν αναβώ στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί· εάν καταβώ στον άδη, είσαι παρών· εάν πάρω τα φτερά μου την αυγή και κατασκηνώσω στα πέρατα της θάλασσας, και εκεί το χέρι σου θα με οδηγήσει και θα με κρατήσει η δεξιά σου». Διότι το θείο είναι παντεπόπτη και, επιπλέον, παντοδύναμο, και κανείς δεν θα μπορούσε να ξεφύγει από το άγρυπνο μάτι του. Επειδή είπε: «Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά, και όχι Θεός από μακριά. Μήπως θα μπορούσε κάτι να κρυφτεί από εμένα;» Αλλά κανείς δεν θα μπορούσε ποτέ να αποφύγει τη συμφορά που του επιβλήθηκε από θεϊκό πρόσταγμα, διότι «Το υψωμένο χέρι ποιος θα το αποτρέψει;» σύμφωνα με τα γεγραμμένα. Ποιο μέσο άραγε θα μας ωφελήσει; Ή με ποιον τρόπο γενικά θα μπορέσουμε να προστατευθούμε, όταν ο Θεός καθορίζει ότι πρέπει να υποστούμε τη δοκιμασία;

Ιδού, λοιπόν, ότι έρχεται σαφώς ως υιός ανθρώπου με τα σύννεφα και έφθασε μέχρι τον Παλαιό των ημερών. Ας εξετάσουμε με ακρίβεια τι σημαίνει αυτό. Μήπως άραγε ο Θεός των όλων, από τον οποίο είναι τα πάντα γεμάτα, περιορίζεται σε κάποιον τόπο; Δεν πιστεύουμε σε Αυτόν που λέει: «Τον ουρανό και τη γη εγώ τα γεμίζω, λέγει ο Κύριος»; Σε τι λοιπόν έφθασε ο υιός του ανθρώπου μέχρι τον Παλαιό των ημερών; Προφανώς στη θεοπρεπή δόξα και στην απόλυτη υπεροχή πάνω στα πάντα. Διότι συνεδρεύει με τον Πατέρα και είναι ομόθρονός Του. Και αυτό δεν συνέβαινε μόνο όταν ο Λόγος ήταν γυμνός και άσαρκος ακόμη, αλλά και όταν έγινε άνθρωπος. Δες, λοιπόν, ότι ο Υιός είναι Θεός και μέσα στην ανθρώπινη φύση Του. Διότι δεν θα Του δινόταν η τιμή της θεότητας και η βασιλεία πάνω στα πάντα, ούτε θα Τον υπηρετούσαν φυλές και γλώσσες, εάν δεν ήταν αληθινά Θεός και εκ Θεού κατά φύση, όντας ένας και μόνος Υιός ακόμη και όταν εμφανίστηκε ως άνθρωπος. Λάβε όμως και μια ακόμη επιβεβαίωση γι' αυτό: Διότι ο Θεός και Πατέρας είπε μέσω της φωνής του προφήτη: «Τη δόξα μου δεν θα τη δώσω σε άλλον», και έπειτα λέει ο Ίδιος: «Διότι όποιος ντραπεί για εμένα και για τα λόγια μου, γι' αυτόν θα ντραπεί και ο υιός του ανθρώπου, όταν έρθει μέσα στη δόξα του Πατέρα μαζί με τους αγίους αγγέλους». Επομένως, δεν διακηρύσσεται κάτι μέγα και θαυμαστό, εάν ο υιός του ανθρώπου βρίσκεται στη δόξα της θεότητας, εάν Αυτός που γεννήθηκε από γυναίκα κατά σάρκα βρίσκεται στην ύψιστη υπεροχή, και εάν Αυτός που έγινε όμοιος με εμάς έχει δικούς Του τους αγγέλους;

Άλλο. Λέει κάπου ο Θεός: «Μήπως δεν γεμίζω εγώ τον ουρανό και τη γη, λέει ο Κύριος;» Και προφανώς τα γεμίζει, όντας πανταχού παρών μέσω του Πνεύματος. Γνωρίζοντας αυτό ο Ψαλμωδός έλεγε: «Πού να πάω μακριά από το Πνεύμα σου; Εάν ανέβω στον ουρανό, εσύ είσαι εκεί.»

Πώς είναι άτρεπτος, εάν είναι περίγραπτος και παθητός; Και πώς είναι απαθές αυτό που συγκροτείται από στοιχεία και πάλι αναλύεται σε αυτά; Διότι η σύνθεση είναι αρχή σύγκρουσης, η σύγκρουση οδηγεί σε διάσταση, η διάσταση σε διάλυση, και η διάλυση είναι κάτι εντελώς ξένο προς τον Θεό. Και πώς θα διατηρηθεί η αλήθεια ότι ο Θεός διαπερνά τα πάντα και πληροί τα πάντα, όπως λέει η Γραφή: «Δεν πληρώ εγώ τον ουρανό και τη γη; λέει ο Κύριος.» Διότι είναι αδύνατον ένα σώμα να διαπερνά άλλα σώματα χωρίς να τέμνει και να τέμνεται, να συμπλέκεται και να αντιπαρατίθεται, όπως ακριβώς όσα από τα υγρά αναμειγνύονται και συγκεράννυνται. Εάν, πάλι, κάποιοι ισχυρίζονται ότι υπάρχει άυλο σώμα, όπως το λεγόμενο από τους σοφούς των Ελλήνων πέμπτο σώμα, πράγμα που είναι αδύνατον, τότε αυτό οπωσδήποτε θα κινείται, όπως ο ουρανός· διότι αυτόν αποκαλούν πέμπτο σώμα. Ποιος, λοιπόν, είναι αυτός που τον κινεί; Διότι καθετί που κινείται, κινείται από κάτι άλλο· και εκείνο, από ποιον;

Αλλά εκείνοι μεν ας παραμείνουν σε αυτά· σε εμάς όμως ο Θεός έχει διακηρύξει από παλιά: «Εγώ είμαι Θεός που πλησιάζει, λέγει ο Κύριος, και όχι Θεός από μακριά· μήπως θα κρυφτεί κάτι από εμένα;» Διότι τίποτα δεν μπορεί να διαφύγει από εκείνον που είναι αληθινά κατά φύση Θεός. Και ας μας μυσταγωγήσει ο μακάριος Δαβίδ λέγοντας: «Συνετιστείτε λοιπόν, εσείς οι άφρονες ανάμεσα στον λαό, και οι μωροί αποκτήστε κάποτε φρόνηση· αυτός που φύτεψε το αυτί δεν θα ακούσει; και αυτός που έπλασε τα μάτια δεν θα κατανοήσει;» Έλεγαν, νομίζω, μερικοί από ασυνεσία: «Δεν θα δει ο Κύριος, ούτε θα καταλάβει ο Θεός του Ιακώβ.» Ή μήπως δεν είναι εντελώς ανόητο, αφενός να λέει κανείς ότι δεν γνωρίζει ο χορηγός της γνώσης, και αφετέρου να νομίζει ότι δεν αντιλαμβάνεται αυτός που δίνει αυτή την ικανότητα στα δημιουργήματά του; ΠΑΛΛ. Είναι εντελώς παράλογο. ΚΥΡ. Επομένως, πρέπει να προσκυνούμε μόνο και με κάθε τρόπο τον Κύριο τον Θεό, σύμφωνα με τις Γραφές, και κανέναν άλλον εκτός από αυτόν. Διότι έχει γραφτεί: «Θα είσαι τέλειος ενώπιον του Κυρίου του Θεού σου.» Πνευματική τελειότητα είναι η εδραίωση στην πίστη, το αψεγάδιαστο στη λατρεία, και η αδιάβλητη ομορφιά της αγάπης προς τον Θεό. ΠΑΛΛ. Αυτό λέω και εγώ. ΚΥΡ. Άραγε λοιπόν, ω Παλλάδιε, εκείνους που ποσώς μεν δεν επέλεξαν να προσκυνήσουν άλλους θεούς, δηλαδή την κτίση αντί του Κτίστη, αλλά πείθονται δεν ξέρω πώς από τις ψευδομαντείες των ειδωλολατρών, θα τους απαλλάξουμε από κάθε μομφή και κατηγορία; Ή μήπως είναι ασφαλές για τους αληθινά γνήσιους πιστούς να τους κηρύξουν ελεύθερους από τα εγκλήματα της αποστασίας; ΠΑΛΛ. Ουδαμώς. ΚΥΡ.

Μήπως δεν γεμίζω εγώ τον ουρανό και τη γη; λέγει ο Κύριος. Άκουσα αυτά που λένε οι προφήτες, αυτά που προφητεύουν οι προφήτες στο όνομά μου ψευδώς.» Έπειτα, αφού ενδιαμέσως κατηγόρησε δριμύτατα όσους περιφρόνησαν τους θείους νόμους, δίνει την αλήθεια ως ξεκάθαρη απόδειξη για το ποιοι είναι από τον Θεό και ποιοι όχι.

Ένα πολύ σαφές σημάδι μιας νόθας και κτηνώδους ζωής θα μπορούσε να είναι το κρίθινο αλεύρι· διότι είναι μάλλον πιο ταιριαστό στα ζώα, και δεν προσιδιάζει πολύ στον άνθρωπο, η ακράτεια στην επιθυμία και η θέληση να πορεύεται κανείς αχαλίνωτα σε άτοπες ηδονές. Γι' αυτόν τον λόγο, κρίθινο αλεύρι προσέφερε στον Θεό η γυναίκα που κατηγορούνταν για νόθα ζωή, χωρίς λιβάνι και λάδι, δηλαδή χωρίς ευωδία και ιλαρότητα· διότι είναι θυσία που υπενθυμίζει αμαρτία. Και όπου υπάρχει υπενθύμιση αμαρτίας, πώς ή από πού θα μπορούσε να προκύψει η ιλαρότητα; Διότι αυτός που κρίνεται δεν έχει ελπίδα στεφάνων, αλλά φόβο καταδίκης και πυρός. Και επιπλέον, η γυναίκα οδηγείται στον κριτή ασκεπής, δηλαδή όχι με τον συνηθισμένο και πρέποντα στολισμό της. Και ποιος θα μπορούσε να είναι ο λόγος γι' αυτό; Διότι οι κατηγορίες αφορούν απρέπεια και το κατηγορητήριο βδελυρότητα. Να θυμάσαι δε ότι ο Παύλος, ως νομομαθής, δεν επιτρέπει σε ασκεπή γυναίκα να προσεύχεται στον Θεό, χρησιμοποιώντας τον νόμο της φύσης ως απόδειξη ότι πρέπει να είναι καλυμμένη: «Διότι η κόμη», λέει, «της έχει δοθεί αντί για κάλυμμα». Επομένως, η γυναίκα δεν βρισκόταν πλέον σε ευπρέπεια, αφού είχε διαβληθεί για απρέπεια. Ήταν δε ασκεπής και για έναν άλλο λόγο: διότι τα πάντα είναι γυμνά στα μάτια εκείνου που κρίνει, και κανείς απολύτως δεν θα μπορούσε να διαφύγει από εκείνον που εξετάζει καρδιές και νεφρούς, και ο οποίος μέσω της φωνής του προφήτη λέει τα εξής: «Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά, λέει ο Κύριος, και όχι Θεός από μακριά. Μήπως μπορεί κάτι να κρυφτεί από εμένα;»

Εάν πάλι συμβεί ο νους να βρίσκεται στα αρχικά στάδια του πάθους, και δεν φαίνεται να έχει εκτραπεί εντελώς, ώστε να νοσεί από αυτά που προείπα, απομονώνεται μεν υποβαλλόμενος σε σύμμετρα επιτίμια, δεν θα είναι όμως εντελώς ακάθαρτος, ούτε βέβαια ξένος προς τον Θεό, αλλά αφού πλύνει τα ιμάτιά του θα είναι καθαρός, δηλαδή θα δεχθεί ως βοήθεια τη δικαίωση εν Χριστώ. Το ξύρισμα δε των τριχών, που παρουσιάζει στον ιερέα το τραύμα γυμνό, θα μπορούσε να υποδηλώνει το ότι απομακρύνονται κατά κάποιον τρόπο τα πάντα από τη μέση, και ότι εκτίθεται γυμνό και ανεμπόδιστο στους οφθαλμούς της θεότητας το θέαμα, για να παρατηρεί Εκείνος όποιον θέλει. «Διότι δεν υπάρχει κτίσμα αφανές ενώπιόν Του, αλλά τα πάντα είναι γυμνά και τετραχηλισμένα στους οφθαλμούς Του», σύμφωνα με το γεγραμμένο. ΠΑΛΛ. Αλήθεια είναι. Διότι είπε κάπου μέσω φωνής αγίου: «Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά, και όχι Θεός από μακριά· μήπως θα κρυφτεί κάτι από εμένα;» ΚΥΡ. Πρόσεξε λοιπόν, ω Παλλάδιε, ότι ο νόμος ερευνά με μεγάλη λεπτομέρεια, και δεν παραλείπει τίποτα από τα αναγκαία για τη γνώση, το οποίο υποτάσσοντάς το στους δικούς του κανόνες, να μην ωφελεί τους ακροατές. «Διότι κανείς δεν θα κατανοήσει τα παραπτώματά του», κατά το γεγραμμένο, «όλοι μας δε σφάλλουμε σε πολλά». Επειδή η φύση νοσεί από την αδυναμία, και την ευκολία στο να ολισθαίνει προς την αμαρτία· και, «Κανείς δεν είναι καθαρός από ρύπο», και, καθώς λέει η Ιερή Γραφή, «ακόμη κι αν η ζωή του πάνω στη γη είναι μόνο μία ημέρα.»

Αν όμως νομίζουν ότι και ο ίδιος ο επί πάντων Θεός έχει λάβει μορφή σύμφωνα με τη φύση του ανθρώπινου σώματος, ας μας πουν αν έχει και ο ίδιος πόδια για να περπατά, χέρια για να εργάζεται με αυτά, και μάτια για να βλέπει με αυτά. Πού λοιπόν περπατά; Ή από ποιους τόπους προς ποιους μεταβαίνει Εκείνος που πληροί τα πάντα; Διότι είπε: «Μήπως εγώ δεν πληρώ τον ουρανό και τη γη;», λέει ο Κύριος. Ή ποια χέρια κινεί σε έργα Εκείνος που δημιουργεί μέσω του ζωντανού Λόγου; Και αν έχει μάτια όπως εμείς, τοποθετημένα σε πρόσωπο, προφανώς δεν βλέπει καθόλου τα πίσω· αλλά όταν βλέπει προς ανατολάς, δεν γνωρίζει τι κάνουν εκείνοι στη δύση; Και αν πάλι κοιτάξει στη δύση, δεν βλέπει εκείνους στην ανατολή; Ντρέπομαι ακόμη και να τα γράφω αυτά, αλλά εξαιτίας της παραφροσύνης ορισμένων έγινα άφρων, όχι με τη θέλησή μου, αλλά εξαναγκασμένος από αυτούς. Ας αποστομωθούν λοιπόν όσοι φλυαρούν αυτά, ως αμαθείς, και ας ησυχάσουν, χωρίς να καταπιάνονται με όσα υπερβαίνουν τις δυνάμεις τους, και κυρίως ας μην καταλαλούν τον Θεό. Διότι ο Θεός είναι πάνω από κάθε κτίση, και δεν νοείται ως σώμα, ούτε με τύπους ή σωματικά σχήματα, αλλά είναι απλός, άυλος, ανείδεος, ασύνθετος, δεν αποτελείται από μέρη ή μέλη ή μόρια όπως εμείς, αλλά είναι μάλλον πνεύμα, σύμφωνα με τις Γραφές, που επιβλέπει τα πάντα, είναι πανταχού παρών και πληροί τα πάντα, και δεν απουσιάζει από πουθενά· διότι πληροί τον ουρανό και τη γη.

Διότι πιο ευσεβώς δοξάζουν οι σοφοί μεταξύ των Ελλήνων, διαβεβαιώνοντας ότι το θείο είναι ασώματο και χωρίς μορφή, χωρίς ποσότητα, αδιαίρετο και χωρίς σχήμα, και ότι υπάρχει παντού και δεν απουσιάζει από πουθενά. Πώς όμως τους διέφυγε και εκείνο; Διότι, εάν ο Υιός, όντας ομοούσιος με τον Πατέρα, άδειασε τον ουρανό από την παρουσία Του όταν έγινε άνθρωπος και συναναστράφηκε με όσους βρίσκονταν στη γη, προκύπτει σαφώς ότι και η γη ήταν κενή από την υπόσταση του Πατέρα, εφόσον ο Ίδιος δεν έγινε άνθρωπος ούτε συναναστράφηκε με τους ανθρώπους, αλλά, για να πω κάτι σύμφωνα με τη δική τους ανοησία, παρέμεινε στους ουρανούς. Πώς λοιπόν έλεγε ο Σωτήρας ότι: «Ο Πατέρας, ο οποίος μένει μέσα μου, αυτός κάνει τα έργα;» Και πώς λέει μέσω του προφήτη: «Μήπως εγώ δεν γεμίζω τον ουρανό και τη γη, λέει ο Κύριος;» Και πάλι: «Εγώ είμαι Θεός που πλησιάζει, λέει ο Κύριος, και όχι Θεός από μακριά;» Διότι έχει τα πάντα κοντά Του, γεμίζοντας τα πάντα μαζί με τον Πατέρα ο κατά φύση γεννημένος από Αυτόν Χριστός. Γι' αυτό άλλωστε λέει και ο προφήτης Δαβίδ: «Πού να πορευτώ μακριά από το πνεύμα σου, και από το πρόσωπό σου πού να φύγω;» Διότι δεν είναι δυνατόν, δεν είναι ποτέ δυνατόν να βρεθεί ουρανός ή γη που να είναι κενά από την άρρητη θεότητα. Διότι, όπως προείπα, η θεία και ομοούσιος Τριάδα γεμίζει τα πάντα.

Ας μετανοήσουμε, λοιπόν, εμείς που αμαρτήσαμε, για να υπερισχύσουμε του Διαβόλου. Ας μετανοήσουμε εκτενώς, για να πράξουμε τα αρεστά στον Θεό. Πολύτροπη είναι η μετάνοια, γι' αυτό και ετοιμάζει στον Θεό ποικίλη παράθεση. Τρέφει τον Θεό μέσω της αίνεσης, όπως είπαμε, και πάλι μέσω της εξομολόγησης. Τον τρέφει μέσω της εγκράτειας, της ευσέβειας και της άσκησης. Τον τρέφει ποικιλοτρόπως μέσω της ελεημοσύνης. Διότι είναι άτοπο οι άνθρωποι να προσφέρουν ποικίλα γεύματα, ενώ ο Θεός να δέχεται μόνο έναν τρόπο παράθεσης. Είπε, λοιπόν, ο Χριστός στους ελεήμονες ότι εφόσον το πράξατε σε έναν από αυτούς τους ελάχιστους, το πράξατε σε εμένα. Τι σημαίνει, λοιπόν, αυτό; Δεν ήταν παρών, και πώς ευεργετήθηκε; Δεν συνομιλούσε, και πώς συνέτρωγε; Δεν προσκλήθηκε, και πώς παρακαθόταν στο τραπέζι; Λέει ο Προφήτης ότι ο Θεός γεμίζει τον ουρανό και τη γη.

Άρα λοιπόν ήταν πανταχού παρών και δοξαζόταν. Τι λοιπόν; Δεν παρευρίσκεται και στους κακούργους; Ναι, είναι παρών για να ελέγξει τα όσα γίνονται, όχι για να συναινέσει στην αμαρτία· διότι η ευδοκία του Θεού βρίσκεται στους Αγίους, ενώ η επιστασία της απειλής του στους παρανόμους. Και πώς, λέγει, είπε ο Προφήτης ότι ο Θεός απέχει μακριά από τους αμαρτωλούς; Οι τυφλοί θα σε διδάξουν ότι ο ήλιος λάμπει, αλλά οι ίδιοι δεν τον βλέπουν, και έτσι είναι και κοντά τους και μακριά: <κοντά> για έλεγχο, μακριά όμως ως προς την ευδοκία. «Εάν κάποιος κάνει κάτι στα κρυφά, εγώ δεν θα τον δω;» λέει ο Κύριος. Επομένως, είναι κοντά για να ελέγξει, αλλά μακριά, διότι οι αμαρτωλοί δεν τον βλέπουν.

Ποιος είναι σαν τον Κύριο τον Θεό μας, που κατοικεί στα ύψη και επιβλέπει τα ταπεινά στον ουρανό και στη γη; Μέσα από αυτά διδάσκεται ο νέος λαός ότι, αν και αναλήφθηκε ο Κύριός μας και βρίσκεται στα δεξιά του Πατρός, εντούτοις και πάλι όλη η γη είναι πλήρης από την παρουσία Του και απολαμβάνει την επίβλεψή Του. Άραγε δεν φαίνεται να είναι σπουδαίο αυτό που ελέχθη; Αλλά όταν αναλογιστείς για ποιον έχει λεχθεί, είναι πάρα πολύ υποδεέστερο. Διότι πώς κατοικεί στους ουρανούς Εκείνος που γεμίζει τον ουρανό και τη γη, ο πανταχού παρών, αυτός που λέει: «Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά και όχι Θεός από μακριά», αυτός που μέτρησε τον ουρανό με τη σπιθαμή και τη γη με τη χούφτα, αυτός που κατέχει τον γύρο της γης; Αλλά επειδή ο λόγος απευθυνόταν προς τους Ιουδαίους, για τον λόγο αυτό προς το παρόν χρησιμοποίησε τέτοια έκφραση, συγκαταβαίνοντας στην παχύνοιά τους· έπειτα, ανυψώνοντας σιγά-σιγά τη διάνοιά τους, δίνοντας φτερά στη σκέψη τους και ανεβάζοντάς τους, προσθέτει ήρεμα το «στον ουρανό και στη γη», δηλαδή και πάνω και κάτω. Αυτό δε το είπε εξαιτίας της ιουδαϊκής αδυναμίας, η οποία παρασυρόταν από τα είδωλα και προσκυνούσε θεούς περιορισμένους σε τόπους και ναούς. Λέγοντας, λοιπόν, «στον ουρανό και στη γη», δίνει να κατανοήσουμε ότι βρίσκεται παντού, και εκεί και εδώ, και ότι διαπερνά τα πάντα. Διότι δεν βλέπει από μακριά όσα συμβαίνουν στη γη σαν κάποιος που είναι κλεισμένος στον ουρανό, αλλά είναι πανταχού παρών, αχώρητος, απερίγραπτος και περιβάλλει τα πάντα.

Όλοι λοιπόν όσοι επιθυμούν να διακόψουν τη σύμπνοια της Παλαιάς με την Καινή Διαθήκη, στηριζόμενοι σε αυτά τα χωρία σαν να είναι κάποιο απροσδόκητο εύρημα, νομίζουν ότι αποδεικνύουν σαφώς μέσα από αυτά ότι ο Πατέρας του Χριστού, ο οποίος μάλιστα ομολογείται ως αόρατος από την ευαγγελική φωνή, είναι διαφορετικός από τον Θεό του Μωυσή και των προφητών, ο οποίος εμφανίστηκε με διάφορους τρόπους, άλλοτε στον Αβραάμ, άλλοτε στον Ισαάκ, (στον οποίο επίσης, απευθύνοντας τον λόγο Του, προαναγγέλλει παρόμοια πράγματα με εκείνα που είχε πει στον Αβραάμ), ομοίως δε και στον Ιακώβ, ίσως δε και στον Ησαΐα, ο οποίος είπε, «είδα τον Κύριο Σαβαώθ», και παρομοίως στους υπόλοιπους προφήτες· εμείς όμως, (επειδή και στους ίδιους τους παλαιούς προφήτες του Θεού εμπεριέχεται κάποιο θείο λόγιο εκ μέρους του Θεού που λέει, «διότι εγώ είμαι ο Κύριος ο Θεός σας και δεν έχω αλλοιωθεί· Και μήπως δεν γεμίζω εγώ τον ουρανό και τη γη;»

λέγει ο Κύριος· και καθώς αποκαλύπτεται στον Μωυσή λέγει: «κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει»,) απευθυνόμενοι και προς τους προαναφερθέντες μαζί και προς όσους προέρχονται από την περιτομή, καθώς και προς αυτούς που δεν αποδέχονται ότι προϋπάρχει η δεύτερη, μετά την αγένητη φύση, θεότητα του Υιού, θα θέσουμε την εξής απορία: πώς, Εκείνος που σύμφωνα με αυτές τις προφητείες είναι αναλλοίωτος και άτρεπτος, και πάλι ως ο μόνος Θεός που λέγει ότι γεμίζει τον ουρανό και τη γη, ο οποίος σαφώς και κατά τον ίδιο τον νόμο δηλώνεται ότι είναι σχεδόν αόρατος, σύμφωνα με το «κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει», αλλοιωνόταν πάλι, και, σαν να μετέβαλλε την ίδια Του την ουσία, καθίστατο χωρητός σε κάποια μικρά μέρη της γης, και γινόταν ορατός άλλοτε μεν στον Αβραάμ, άλλοτε δε στους άλλους προφήτες;

Άραγε, λοιπόν, ο Ποιητής των όλων και Θεός των συμπάντων κατέβαινε σε τέτοιο σημείο, ώστε να επιβαίνει πάνω σε σωματικό όρος και, δίκην παιδαγωγού, να συμπορεύεται με τους ανθρώπους, Εκείνος που πληροί τον ουρανό και τη γη; Ή μήπως αυτό ούτε δυνατό ούτε όσιο είναι να το σκεφτόμαστε, αλλά είναι πιο ευσεβές και συνάμα δυνατό να θεωρούμε ότι ο θείος Λόγος, όντας διάκονος του πατρικού θελήματος, εφόσον, αν και ο Ίδιος είναι Κύριος, έγινε μερίδα του ο Ιακώβ και σχοίνισμα της κληρονομίας του ο Ισραήλ, φρόντιζε για αυτή τη μερίδα και την κληρονομιά, και, κενώνοντας τον εαυτό Του και σμικρύνοντας το σύμφυτο μεγαλείο Του, συγκατέβαινε για τη σωτηρία των ανθρώπων ακόμη και πριν από την ενανθρώπηση;

Αυτά, λοιπόν, έχουν εκληφθεί από εμάς ως αρμόζοντα σε κανέναν άλλον παρά στον Χριστό· διότι αυτός είναι στον οποίο ο Πατέρας έδωσε όλη την κρίση, ώστε αυτός να αφαιρεί το φως από τους ασεβείς, και να συντρίβει τους βραχίονες των υπερηφάνων. Αν, όμως, κάποιος νομίσει ότι αυτά λέγονται για τον Θεό των όλων, ας αναλογιστεί αν είναι ευσεβές, για εκείνον που διακηρύττει: «δεν γεμίζω εγώ τον ουρανό και τη γη; λέει ο Κύριος», του οποίου ο ουρανός είναι θρόνος και η γη υποπόδιο των ποδιών του, για τον Θεό που εμπεριέχει τα πάντα, να ισχυρίζεται κάποιος ή έστω να διανοείται ότι περπάτησε στα ίχνη της θάλασσας. Και τι το θαυμαστό, ή το άξιο της αγέννητης φύσης, υπάρχει στο να ισχυρίζεται κανείς ως κάτι σπουδαίο ότι του ανοίχτηκαν οι πύλες του θανάτου; Άραγε, θα ταίριαζε στον Θεό των όλων να διηγείται για τον εαυτό του ως κάτι το μέγα και παράδοξο ότι οι πυλωροί του λαού, βλέποντάς τον, κατατρόμαξαν; Αλλά δεν νομίζω ότι αυτά λέγονται γι' αυτόν· αντίθετα μπορούν να εφαρμοστούν με ευσέβεια και αβίαστα στον Λόγο του Θεού, τον Σωτήρα και Κύριό μας Ιησού Χριστό, ο οποίος ενανθρώπησε και υπέμεινε θάνατο, και αναστήθηκε εκ νεκρών με θεία δύναμη και με την εξουσία που του δόθηκε από τον Πατέρα.

Και αυτά θα άρμοζαν μόνο στον Σωτήρα και Κύριό μας, εφόσον τυγχάνει να είναι ο Λόγος του Θεού, ο Δημιουργός των πάντων. Αυτός μόνος, λοιπόν, από όλους όσους υπήρξαν ποτέ, κατά τους χρόνους της ενανθρωπήσεώς του, αφού ανέλαβε ανθρώπινο σώμα και σχήμα, αναφέρεται ότι περπάτησε πάνω στη θάλασσα, επειδή «ανάγκασε τους μαθητές του να μπουν σε πλοίο και να προηγηθούν αυτού στην απέναντι όχθη, μέχρις ότου ο ίδιος απολύσει τα πλήθη. Και αφού απέλυσε τα πλήθη, ανέβηκε στο όρος κατ' ιδίαν για να προσευχηθεί. Όταν δε βράδιασε, ήταν μόνος εκεί. Και το πλοίο βρισκόταν ήδη στη μέση της θάλασσας». Και «όταν τον είδαν πάνω στη θάλασσα, ταράχτηκαν, λέγοντας ότι είναι φάντασμα, και από τον φόβο τους έκραξαν. Αμέσως όμως τους μίλησε λέγοντας: να έχετε θάρρος, εγώ είμαι, μη φοβάστε». Διαφορετικά, δεν θα μπορούσε να θεωρηθεί ότι το κείμενο περιέχει αρμόζουσα θεολογία, εάν κάποιος εξέλαμβανε το λόγιο αυτό ως αναφερόμενο στον ύψιστο Θεό και Πατέρα των πάντων. Διότι, τι το σεμνό και αξιόλογο έχει το να λέγεται για τον Θεό των πάντων ότι περπατά πάνω στη θάλασσα; Και πώς θα μπορούσε να νοηθεί περίπατος πάνω στη θάλασσα από Εκείνον που περιέχει τα πάντα και πληροί τον ουρανό και τη γη, και ο οποίος σχεδόν λέει: «ο ουρανός είναι θρόνος μου, και η γη υποπόδιο των ποδιών μου» και «τον ουρανό και τη γη εγώ τα πληρώ, λέει ο Κύριος»;

Αν και τα δικά μας ιερά λόγια μάς διδάσκουν ότι Αυτός είναι παρών στα πάντα και προνοεί για τον κόσμο, θεολογώντας επάξια και θεοπρεπώς μέσα από όσα αναφέρουν: «Μήπως τον ουρανό και τη γη δεν τα γεμίζω εγώ; λέγει ο Κύριος». Και πάλι: «Διότι ο Θεός βρίσκεται επάνω στον ουρανό και κάτω στη γη». Και πάλι: «Διότι μέσα σε αυτόν ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε», αλλά όχι ως ευρισκόμενος σε κάποιο μέρος του κόσμου, ούτε ως ψυχή και νους του. Αλλά, αν πρέπει να χρησιμοποιήσουμε κάποιο παράδειγμα, πιο θεοπρεπώς και πιο οικεία προς την αλήθεια αναφώνησε κάπου ο ιερός λόγος λέγοντας: «Ο ουρανός είναι για μένα θρόνος και η γη υποπόδιο των ποδιών μου». Διότι, αν έπρεπε οπωσδήποτε να προσωποποιήσουμε τα πράγματα με πιο ανθρώπινο λόγο, δες τη διαφορά της θεολογίας. Διότι ο λόγος, αποκαλώντας τον ουρανό θρόνο, τοποθέτησε τον παμβασιλέα Θεό επέκεινα του θρόνου και υπεράνω όλων, χωρίς να εξαιρέσει ούτε τη γη από την πρόνοιά του· επειδή διδάσκει ότι οι προνοητικές δυνάμεις της θεότητάς του συγκαταβαίνουν και στα επίγεια, γι' αυτό λέει: «η δε γη είναι υποπόδιο των ποδιών μου». Αλλά ούτε το υποπόδιο ούτε βέβαια ο θρόνος θα μπορούσαν ποτέ να θεωρηθούν ότι είναι το σώμα Εκείνου που κάθεται σε αυτόν, ούτε καν μέλη του. Ενώ εκείνος που ισχυρίστηκε ότι κεφάλι του Θεού είναι ο ουρανός και όσα βρίσκονται σε αυτόν, και νους του ο αιθέρας, και μέλη και σώμα του τα υπόλοιπα μέρη του κόσμου, αποδεικνύεται ότι δεν γνωρίζει ούτε τον Δημιουργό ούτε τον Θεό. Διότι δεν θα μπορούσε να δημιουργήσει ο ίδιος τον εαυτό του ούτε θα μπορούσε πλέον να ονομάζεται Νους, αυτός του οποίου νους ήταν ο αιθέρας.

Λέγοντας, λοιπόν, σε αυτά η Γραφή «είπεν ο Θεός», παριστάνει το θείο νεύμα και το ότι ο Θεός θέλησε να γίνουν τα όντα με αυτόν τον τρόπο· δεν είναι βέβαια αναγκαίο να σκεφτόμαστε ότι Εκείνος μίλησε με φωνή και συλλαβές, αλλά, ανακεφαλαιώνοντας όλη τη διήγηση, λέει: «Αυτή είναι η βίβλος της γενέσεως του ουρανού και της γης, την ημέρα που ο Θεός εποίησε τον ουρανό και τη γη και όλα όσα υπάρχουν σε αυτά». Τέτοια είναι η θεολογία των Εβραίων, η οποία διδάσκει ότι τα πάντα έχουν συσταθεί με τον δημιουργικό λόγο του Θεού. Έπειτα, διδάσκει ότι ολόκληρος ο κόσμος δεν εγκαταλείφθηκε έρημος από τον Δημιουργό του, σαν ορφανό από πατέρα, αλλά ότι διοικείται παντοτινά από την πρόνοια του Θεού, ώστε ο Θεός να μην είναι μόνο δημιουργός και ποιητής των όλων, αλλά και σωτήρας και διοικητής και βασιλιάς και ηγεμόνας, που επιστατεί αιώνια στον ήλιο, τη σελήνη, τα άστρα και σε ολόκληρο τον ουρανό και τον κόσμο, επιβλέποντας τα πάντα με τον μέγα οφθαλμό Του και με θεία δύναμη, όντας παρών σε όλα τα επουράνια και τα επίγεια, διατάσσοντας και διοικώντας τα πάντα μέσα στον κόσμο. Όπως εξάλλου και οι μεταγενέστεροι προφήτες, οι οποίοι, ομιλούντες υπό θεία έμπνευση κατά τον ίδιο τρόπο, άλλοτε αναφωνούσαν μιλώντας εκ μέρους του ίδιου του θείου προσώπου: «Θεός που βρίσκεται κοντά είμαι εγώ, λέει ο Κύριος, και όχι Θεός από μακριά. Αν ένας άνθρωπος κάνει κάτι στα κρυφά, εγώ δεν θα το γνωρίσω; Μήπως δεν γεμίζω εγώ τον ουρανό και τη γη;»

Λέει ο Κύριος: «Έχω χορτάσει από ολοκαυτώματα, και λίπος αρνιών και αίμα ταύρων δεν θέλω»· και αφού προσέθεσε λίγο παρακάτω: «Λουστείτε, γίνετε καθαροί, αφαιρέστε τις πονηρίες από τις ψυχές σας» και όσα ακολουθούν, ο Μένανδρος ο κωμικός γράφει με αυτές ακριβώς τις λέξεις: «Εάν κάποιος, ω Πάμφιλε, προσφέροντας ως θυσία πλήθος ταύρων ή κατσικιών ή, μα τον Δία, άλλων παρόμοιων ζώων, ή προσφέροντας κατασκευάσματα, φτιάχνοντας χρυσούς ή πορφυρούς μανδύες ή αγαλματίδια από ελεφαντόδοντο ή σμαράγδι, νομίζει ότι καθιστά τον θεό ευνοϊκό απέναντί του, αυτός πλανάται και έχει άμυαλο κεφάλι. Διότι πρέπει ο άνθρωπος να είναι από τη φύση του χρήσιμος, να μη διαφθείρει παρθένες και να μη μοιχεύει, να μην κλέβει και να μη σφάζει για χάρη χρημάτων. Ούτε καν κλωστή βελόνας να μην επιθυμήσεις, Πάμφιλε· διότι ο θεός σε βλέπει, καθώς είναι παρών δίπλα σου». «Εγώ είμαι Θεός που βρίσκεται κοντά και όχι Θεός από μακριά. Θα κάνει άραγε κάποιος άνθρωπος κάτι στα κρυφά, και εγώ δεν θα τον δω;» λέει μέσω του προφήτη Ιερεμία. Και πάλι ο Μένανδρος, παραφράζοντας εκείνο το χωρίο της Γραφής: «Προσφέρετε θυσία δικαιοσύνης και ελπίστε στον Κύριο», γράφει κάπως έτσι: «Ούτε ξένη βελόνα, ω αγαπητέ μου, να μην επιθυμήσεις ποτέ. Διότι ο θεός ευχαριστείται με τα δίκαια έργα και όχι με τα άδικα. Επιτρέπει δε σε αυτόν που κοπιάζει να εξυψώσει τη ζωή του, οργώνοντας τη γη νύχτα και μέρα. Στον θεό να προσφέρεις θυσία διαρκώς, όντας δίκαιος και όντας λαμπρός στους μανδύες όπως και στην καρδιά. Εάν ακούσεις βροντή, να μην τραπείς σε φυγή, εφόσον η συνείδησή σου δεν σε ελέγχει για τίποτα, δέσποτα».