Πατερικές αναφορές στο ΙΕΡΕΜΙΑΣ 38:31

Του αυτού. Τρίτη ερώτηση. Πείτε μου: εκείνος τον οποίο εσείς οι Ιουδαίοι προσμένετε, τι πρόκειται να είναι; Ιουδαίος, άραγε, που θα τηρεί τον νόμο του Μωυσέως, ή Χριστιανός, που θα καταφρονεί και θα παραβαίνει τον νόμο και θα καταργεί τις θυσίες; Διότι γνωρίζω τι έχετε να πείτε: ότι είναι Ιουδαίος από τους Ιουδαίους ο υιός του Δαβίδ, του πατέρα σας, και ότι τηρεί τον νόμο, ανανεώνει τις θυσίες και αποκαθιστά το γένος σας. Και πες μου: πόσα χρόνια έχουν περάσει από την πρώτη αιχμαλωσία των Ιουδαίων επί Ναβουχοδονόσορος του Πέρση; Έχουν να πουν ότι είναι χίλια χρόνια και πλέον· και έτσι έχουν τα πράγματα. Και πες τους: Βλέπετε τι είπατε; Ότι ο ερχόμενος Χριστός σας είναι Ιουδαίος, και ότι ανανεώνει και προσφέρει τις μωσαϊκές θυσίες, και ότι ακόμη δεν ήλθε, και ότι από τον καιρό του Ναβουχοδονόσορος, όταν ο Δανιήλ ήταν στη Βαβυλώνα, είναι χίλια χρόνια ή και περισσότερα· και αλήθεια είπατε. Άκουσε λοιπόν τώρα με σύνεση: αν, όπως λες, ο ερχόμενος Χριστός είναι Ιουδαίος, και πρόκειται να τελέσει νομικές θυσίες, και ακόμη δεν ήλθε, τότε πώς ο προφήτης Δανιήλ λέγει στις οράσεις του, καθώς τον φώτιζε ο αρχάγγελος Γαβριήλ, τα εξής: «Έως Χριστού ηγουμένου, εβδομήκοντα εβδομάδες ετών συντομεύθηκαν για τον λαό σου και για την αγία πόλη, ώστε να συντελεσθεί η αμαρτία»; Και λίγο παρακάτω: «Και για να σφραγισθούν όραση και προφήτες, και να χρισθεί Άγιος Αγίων, και να καταργηθεί η θυσία και η νομική σπουδή». Δείξτε μας λοιπόν τώρα ποιος Χριστός ήλθε, χρίσθηκε Άγιος Αγίων μετά τις εβδομήκοντα εβδομάδες, δηλαδή μετά από τετρακόσια ενενήντα χρόνια από τον Δανιήλ, και κατήργησε τη θυσία και τη νομική λατρεία· και πότε καταργήθηκαν η σπουδή και η θυσία του νόμου; Αν λοιπόν δεν ψεύδεστε όταν λέτε ότι ο Χριστός δεν ήλθε ακόμη, αλλά πρόκειται να έλθει, δείξτε μας ποιος Χριστός ήλθε, μετά από τετρακόσια ενενήντα χρόνια από τον Δανιήλ, ως Άγιος Αγίων. Αλλά δεν έχεις να δείξεις κάποιον άλλον που να το έκανε αυτό, παρά μόνο τον Ιησού Χριστό, τον Υιό του Θεού. Και πάλι, αν αληθινά λέτε ότι ο ερχόμενος Χριστός, ο Θεός μας, πρόκειται να τελεί νομικές θυσίες, τότε ο Δανιήλ ψεύδεται όταν λέει ότι «όταν έλθει ο Χριστός, θα αρθεί θυσία και σπουδή». Και αν άραγε εμείς παρανομούμε επειδή κρατούμε τη νέα διαθήκη του Χριστού, ενώ ο δικός σας ερχόμενος Χριστός ανανεώνει, όπως λέτε, την παλαιά και τον νόμο του Μωυσέως, τότε πού θα αναζητήσουμε εκείνη τη διαθήκη για την οποία είπε ο Θεός μέσω του προφήτη Ιερεμία: «Ιδού, έρχονται ημέρες, και θα συνάψω με τον οίκο Ισραήλ νέα διαθήκη, όχι σύμφωνα με τη διαθήκη που έκανα με τους πατέρες τους, όταν τους έβγαλα από τη γη της Αιγύπτου»; Διότι, αφού τους δόθηκε ο νόμος, είπε ο Θεός μέσω των προφητών Ησαΐα και Μιχαία: «Διότι από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ»· ώστε, όταν ήλθε ο Χριστός, Αυτός έφερε τον νέο νόμο και εκπλήρωσε τον παλαιό.

Άρα λοιπόν απομένει άλλος σαββατισμός και άλλη κατάπαυση, η οποία είναι η πίστη στον Χριστό, καθώς λέγει ο Κύριος διά του προφήτη Ιερεμία: «Ιδού, έρχονται ημέρες, και θα συνάψω με τον οίκο Ισραήλ και με τον οίκο Ιούδα νέα διαθήκη». Με το να λέγει «νέα», έχει παλαιώσει την πρώτη. «Όχι κατά τη διαθήκη που έκανα με τους πατέρες τους την ημέρα που τους έπιασα από το χέρι για να τους βγάλω από τη γη της Αιγύπτου· επειδή αυτοί δεν έμειναν στη διαθήκη μου, κι εγώ τους εγκατέλειψα, λέγει ο Κύριος. Διότι αυτή είναι η διαθήκη που θα συνάψω με τον οίκο Ισραήλ: θα βάλω τους νόμους μου στη διάνοιά τους και θα τους γράψω επάνω στις καρδιές τους· και θα είμαι γι’ αυτούς Θεός, και αυτοί θα είναι για μένα λαός». — «Άρα λοιπόν η πίστη προέρχεται από την ακοή, και η ακοή διά του λόγου του Θεού». Διότι πρέπει πρώτα να ακούσει κανείς, έπειτα να δεχθεί στη διάνοια και στην καρδιά τα ρήματα του Θεού και να πιστεύσει· όπως και: «Ο Αβραάμ πίστεψε στον Θεό, και αυτό λογαριάσθηκε σ’ αυτόν ως δικαιοσύνη». — «Διότι από έργα νόμου δεν θα δικαιωθεί καμιά σάρκα». — «Διότι όσοι στηρίζονται σε έργα νόμου, βρίσκονται κάτω από κατάρα· επειδή είναι γραμμένο: Καταραμένος είναι όποιος δεν εμμένει σε όλα όσα είναι γραμμένα στο βιβλίο του νόμου, ώστε να τα πράξει». Ότι δε με τον νόμο κανείς δεν δικαιώνεται ενώπιον του Θεού, είναι φανερό· διότι «ο δίκαιος θα ζήσει από την πίστη». Και ο Αβραάμ πίστεψε στον Θεό και αυτό λογαριάσθηκε σ’ αυτόν ως δικαιοσύνη. Η δε Γραφή, προϊδούσα ότι ο Θεός δικαιώνει τα έθνη από την πίστη, προευαγγελίσθηκε τούτο στον Αβραάμ.

Έχω όμως να σου πω και κάτι ακόμη πάνω σ’ αυτά. Αφού ο Χριστός, όπως εσύ ο ίδιος μαρτυρείς, έλεγε ότι είναι άνθρωπος και όχι βέβαια Θεός, πώς τον σταύρωσες; Δεν τον σταύρωσες γι’ αυτό; Και για ποιον λόγο; Επειδή, τάχα, παρανομούσε και καταργούσε τα Σάββατα. Και πώς και με ποιον τρόπο; Πες μου. Επειδή έκανε τον παράλυτο να βαδίσει κατά το Σάββατο; Επειδή ανόρθωσε τη συγκύπτουσα; Επειδή ανέστησε νεκρό τετραήμερο; Και ποια παρανομία είναι αυτό; Εκείνος που τραβά το ζώο του από τον βόθρο κατά το Σάββατο δεν λέγεται ότι παρανομεί, κι εκείνος που ζωοποιεί νεκρό που ήδη ανέδιδε οσμή λέγεται ότι παρανομεί; Ω της άδικης κρίσεως! ω της παραφροσύνης σας! Διότι από σας, που είστε σαν τα κτήνη, το κτήνος κρίνεται ανώτερο από τον άνθρωπο. Αλλά γιατί τόσο πολύ προσκολλάσαι στην τιμή του Σαββάτου, ω ταλαίπωρε και ανόητε; Ο Θεός, όταν από παλιά πρόσταξε να τιμάται το Σάββατο και να μη εργάζεστε καθόλου μέσα σ’ αυτό, με το ότι, αν τύχαινε να είναι ένα παιδί οκταήμερο, επιτρεπόταν να λύνεται το Σάββατο και να το περιτέμνουν χωρίς εμπόδιο, δήλωσε καθαρά ότι, όταν κάποτε θα ερχόταν η αληθινά ογδόη περιτομή, δηλαδή η αγία Κυριακή, τότε θα καταργούνταν η τιμή του Σαββάτου. Διότι αυτή έρχεται μετά την εβδόμη, γι’ αυτό και λέγεται ογδόη· και θα μπορούσε μάλιστα πολύ εύλογα να ονομαστεί και περιτομή· γιατί σ’ αυτήν, όταν ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός αναστήθηκε εκ νεκρών, και η αμαρτία περιετμήθη και το θράσος των δαιμόνων κατεδαφίστηκε. Και τι χρειάζεται να λέγω πολλά; Από παλιά ο Θεός υπαινίχθηκε τη μεταβολή, δηλαδή την κατάλυση του Σαββάτου, και με την οκταήμερη περιτομή, όπως ήδη προλάβαμε να πούμε· αλλά όχι λιγότερο και αργότερα, διά του Ιερεμία, όταν υποσχέθηκε ότι θα συνάψει Καινή Διαθήκη. Μη λοιπόν αγανακτείς ούτε να φιλονικείς εριστικά εναντίον μας, αφού, μαζί με τα άλλα, μετατίθεται και η τιμή του Σαββάτου. Διότι, αφού η Διαθήκη είναι Καινή, νέα πρέπει να είναι και τα θεσπίσματά της. Και το πιο νέο απ’ όλα είναι αυτό που τώρα προβάλλεται, το οποίο δεν είναι το ίδιο με το παλαιό ούτε στην ουσία ούτε στη φανέρωσή του. Και αυτό θέλοντας να δείξει ο Κύριος έλεγε: «Θα συνάψω Καινή Διαθήκη, όχι σαν εκείνη που συνήψα με τους πατέρες σας, όταν τους έβγαζα από την Αίγυπτο».

Και ότι, λόγω της αχαριστίας των Ιουδαίων, άλλαξε την πρώτη διαθήκη και συνέταξε άλλη, καινή, λέγει μέσω του προφήτη Ιερεμία: «Ιδού, εγώ συνάπτω με τον οίκο του Ισραήλ καινή διαθήκη» —αλλά «δεν είναι Ισραήλ όλοι όσοι κατάγονται από τον Ισραήλ— όχι σαν τη διαθήκη την οποία συνήψα με τους πατέρες τους, όταν αυτοί εξήλθαν από την Αίγυπτο». Και προσθέτει: «Διότι αυτοί δεν παρέμειναν πιστοί στη διαθήκη μου, και εγώ αδιαφόρησα γι' αυτούς, λέγει ο Κύριος». Εάν συγκαταλέγεσαι σε αυτούς για τους οποίους αδιαφόρησε, δεν είσαι κληρονόμος, αλλά αποκληρωμένος. Ας δούμε λοιπόν τι λέγει ο διαθέτης περί του κληρονόμου: Βούλομαι και διατάσσω, αυτός που με ευαρέστησε στα πάντα να είναι κληρονόμος μου, ακόμη κι αν είναι ξένος. Εάν δε έχει υιούς που τον λύπησαν, εκθέτει εγγράφως τις εναντίον τους αιτίες, και τους καθιστά αποκληρωμένους. Ας προσκομιστεί, ω Ιουδαίε, η διαθήκη. Εσύ την έλαβες αυτήν όχι ως δική σου διαθήκη, αλλά ως παρακαταθήκη.

Και ποια είναι η διαθήκη του Χριστού; Το ευαγγέλιο. Και το ότι ο Χριστός αποκαλεί το ευαγγέλιο διαθήκη, [φαίνεται από τούτο]: «Καθώς ο Πατέρας συνήψε μαζί μου διαθήκη, έτσι κι εγώ συνάπτω με εσάς, ώστε» ως κληρονόμοι παντοτινά «να τρώτε και να πίνετε στο τραπέζι μου.» Και επειδή ο ψαλμός υπέρ της κληρονομούσας γράφτηκε ως διαθήκη, διάβασέ τον με προσοχή και μέσα σε αυτόν θα βρεις πώς οφείλει να είναι η κληρονόμος ψυχή. Και πάλι: «Ιδού, εγώ συνάπτω καινή διαθήκη με τον οίκο του Ισραήλ, όχι σαν τη διαθήκη που συνήψα με τους πατέρες σας.» Συνάπτοντας την παλαιά διαθήκη ο Χριστός δεν πέθανε, και ο Ιουδαίος δεν κληρονόμησε.

Και πεθαίνοντας ο Χριστός, μας άφησε τον σταυρό ως όπλο και ως στέφανο. Γι' αυτό λέει στο τέλος του ψαλμού: «Κύριε, με όπλο ευδοκίας μας εστεφάνωσες». Διότι ο σταυρός είναι όπλο και στέφανος· όπλο για αυτούς που πολεμούν, στέφανος για αυτούς που νικούν· όπλο για τους στρατιώτες που πρόκειται να συγκακοπαθήσουν, στέφανος για αυτούς που πρόκειται να συμβασιλεύσουν. Αλλά ο Ιουδαίος οικειοποιείται τον ψαλμό «υπέρ της κληρονομούσης» λέγοντας: Σε εμένα έθεσε ο Θεός τις διαθήκες. Μήπως όμως αυτός που συντάσσει τη διαθήκη είναι δούλος της δικής του διαθήκης; Εάν δυσαρεστηθεί με τους κληρονόμους, αλλάζει τη διαθήκη και τους κληρονόμους. Και το ότι, δυσαρεστημένος με τους Ιουδαίους, άλλαξε την πρώτη διαθήκη και έγραψε άλλη, καινή, το λέει μέσω του Ιερεμία: «Ιδού εγώ συνάπτω με τον οίκο του Ισραήλ διαθήκη καινή, όχι σαν τη διαθήκη την οποία συνήψα με τους πατέρες τους όταν εξήλθαν από την Αίγυπτο». Και προσθέτει: «Επειδή αυτοί δεν παρέμειναν στη διαθήκη μου, και εγώ τους παραμέλησα». Εάν συγκαταλέγεσαι στους παραμελημένους, δεν είσαι κληρονόμος, αλλά αποκληρωμένος. Έλαβες δε τη διαθήκη όχι ως δική σου, αλλά ως παρακαταθήκη. Διότι ποτέ ο κληρονόμος δεν λαμβάνει τη διαθήκη όσο ζει ο διαθέτης. Εάν τη λάβει, καθιστά τη διαθήκη ύποπτη και αυτή αμφισβητείται από τους αποκληρωμένους.

Άκουσες φανερά ότι έως ότου έλθει ο Χριστός ο ηγούμενος, είναι επτά εβδομάδες ετών και εξήντα δύο εβδομάδες. Αυτό σημαίνει εξήντα εννέα εβδομάδες, δηλαδή τετρακόσια ογδόντα τρία (483) έτη. (Διάβασε, λοιπόν, τον Χρονογράφο και θα βρεις ότι από τον Δαρείο, τον γιο του Αρσαύρη, έως τον Χριστό είναι 483 έτη). Διότι κατά το πρώτο έτος του Δαρείου λέγει ο προφήτης ότι είδε την αποκάλυψη. Και ότι, όταν φθάσει ο Θαυμαστός, θα εξολοθρευθεί το χρίσμα και το κρίμα, δηλαδή ο βασιλιάς και ο κριτής. Διότι δεν υπάρχει πλέον ανάμεσά σας ούτε βασιλιάς ούτε κριτής, αλλά και η πόλη και το ιερό έχουν καταστραφεί. Ο Ζακχαίος είπε: Μου υποσχέθηκες να μου πεις την αιτία για την οποία δεν αποδέχεστε την περιτομή που παραδόθηκε από τους πατέρες. Ο Αθανάσιος [απάντησε]: Διότι ο Θεός, που διέταξε την περιτομή στους πατέρες, ο ίδιος είπε: «Ιδού, έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα συνάψω με τον οίκο του Ιούδα Καινή Διαθήκη, όχι σαν τη διαθήκη που συνήψα με τους πατέρες τους, κατά την ημέρα που τους έπιασα από το χέρι για να τους εξαγάγω από τη γη της Αιγύπτου, θέτοντας τους νόμους μου στις καρδιές τους». Διότι πλέον ο νόμος δεν βρίσκεται στην ακροβυστία, ώστε να μην είναι η δόξα τους στην αισχύνη, αλλά στην καρδιά. Ο Ζακχαίος είπε: Και ο Θεός, ο οποίος έδωσε εντολή στους πατέρες μας λέγοντας ότι κάθε αρσενικό το οποίο δεν θα περιτμηθεί την όγδοη ημέρα θα εξολοθρευτεί από τον λαό, δεν θέλει πλέον την περιτομή;

Δεν τήρησαν τη διαθήκη του Θεού. Εννοεί τη νέα παράδοση του Ευαγγελίου, και το χωρίο: «Ιδού, έρχεται ημέρα και θα συνάψω μαζί τους καινή διαθήκη». Αυτό δε αποτελεί απόδοση της αιτίας, διότι, επειδή δεν τήρησαν αυτήν, η οποία είναι ο νέος νόμος του Θεού, στράφηκαν προς τα πίσω σε ημέρα πολέμου. Διότι δεν τον πίστευαν όταν έλεγε: «Εγώ εξήλθα από τον Πατέρα και έχω έλθει». Διότι, ενώ όφειλαν να χτυπούν και να πολεμούν εκείνους που πολεμούν τον Θεό, αυτοί κήρυξαν πόλεμο εναντίον του Θεού.

Διότι αυτό είναι γεγραμμένο, το οποίο οι μεν Ιουδαίοι αποσιώπησαν στο παρελθόν, τώρα όμως το βλέπουν να εκπληρώνεται. Διότι είναι γεγραμμένο ότι: «Όλοι θα είναι διδακτοί του Θεού», όπως ακριβώς λέει και ο Ιερεμίας: «Ιδού, έρχονται ημέρες, λέει ο Κύριος» και προσθέτει λέγοντας: «Και δεν θα διδάξει πλέον ο καθένας τον πλησίον του και ο καθένας τον αδελφό του λέγοντας: Γνώρισε τον Κύριο· διότι όλοι θα με γνωρίσουν, από τον μικρότερο έως τον μεγαλύτερο από αυτούς, επειδή θα είμαι ίλεως στις αδικίες τους». Διότι ποιος είναι αυτός που φέρνει σε κατάνυξη εκείνους που βρίσκονται στα είδωλα, εάν όχι ο Κύριος; Και ποιος είναι αυτός που τους ανασύρει από εκεί, ενώ ακόμη δουλεύουν στα είδωλα, εάν όχι ο ίδιος ο Χριστός, ο οποίος λέει: «Όταν υψωθώ, θα ελκύσω τους πάντες προς τον εαυτό μου;» Διότι το παράδοξο είναι τούτο: ότι, ενώ ακόμη δουλεύουν στα είδωλα, διανοίγεται ο νους της ψυχής τους ώστε να κατανοήσουν ότι εκείνους μεν που παλαιότερα θεωρούσαν θεούς, είναι ξύλα και λίθοι, εκείνον δε που χλεύαζαν εσταυρωμένο, να τον αναγνωρίσουν όχι ως άνθρωπο, αλλά ως Θεό. Του νου όμως δάσκαλος δεν είναι ο άνθρωπος, αλλά ο Θεός, ο οποίος είναι ο μόνος που βλέπει τον νου.

Γι' αυτό λοιπόν φανέρωσε και την αρχή, δηλαδή την Κυριακή, ώστε να γνωρίζεις το τέλος της προηγούμενης. Ο Απόστολος, συνεπώς, γράφοντας για την πρώτη, λέει: «Όταν δε ήλθε το πλήρωμα του χρόνου, εξαπέστειλε ο Θεός τον Υιό αυτού»· και πάλι: «Στη συντέλεια των αιώνων». Επομένως, η μεν πρώτη έχει εκπληρωθεί και ολοκληρωθεί, όχι σε άλλον χρόνο παρά όπως έλεγαν οι προφήτες: «Στις έσχατες ημέρες θα εκχέω από το Πνεύμα μου». Και καθώς οι πρώτες ημέρες λαμβάνουν τέλος, δημιουργούνται άλλες, όπως λέει ο Ιερεμίας: «Ιδού, έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος». Αφού δε έλαβε τέλος η πρώτη, επακόλουθα έγινε η αρχή μιας άλλης· γι' αυτό μετά το Σάββατο αναστήθηκε ο Κύριος. Διότι ο Θεός δεν είχε δώσει προηγουμένως το Σάββατο για να αδρανούν οι άνθρωποι, Εκείνος που λέει: «Οι οδοί των αέργων είναι στρωμένες με αγκάθια», και ο οποίος προστάζει στο βιβλίο των Αριθμών: «Και την ημέρα του Σαββάτου θα προσφέρετε δύο αμνούς ενός έτους, αμώμους, και δύο δέκατα σεμιδάλεως ζυμωμένης με έλαιο για θυσία και σπονδή, και ολοκαύτωμα Σαββάτου κάθε Σάββατο, επιπλέον του παντοτινού ολοκαυτώματος». Και πάλι, λίγο πιο πριν στα ανωτέρω λέει: «Και θα επιθέσετε πάνω στο θύμα καθαρό λιβάνι και αλάτι, και θα είναι ως άρτοι εις ανάμνησιν, προκείμενοι στον Κύριο. Την ημέρα του Σαββάτου θα προτίθεται διαπαντός έναντι του Κυρίου ενώπιον των υιών Ισραήλ, ως αιώνια διαθήκη».

Γι' αυτό, η δική μας επιστολή είστε εσείς, η οποία είναι εγγεγραμμένη στις καρδιές μας, δηλαδή πάντοτε και διαρκώς βρίσκεται στη μνήμη μας· διότι πάντοτε, λέει, καυχόμαστε για εσάς. <Όχι σε πλάκες λίθινες, αλλά σε πλάκες καρδιάς σάρκινες.> Επισφραγίζει και με προφητική μαρτυρία το «Όχι σε πλάκες λίθινες, αλλά σε πλάκες καρδιάς σάρκινες»· διότι είπε κάπου, αναφέρει, ο Θεός δια μέσου της φωνής του προφήτη: «Ιδού έρχονται ημέρες, λέει ο Κύριος, και θα συνάψω με τον οίκο του Ισραήλ και με τον οίκο του Ιούδα μια καινή διαθήκη, όχι σαν τη διαθήκη την οποία συνήψα με τους πατέρες τους την ημέρα που έπιασα το χέρι τους για να τους βγάλω από τη γη της Αιγύπτου, διότι αυτοί δεν παρέμειναν πιστοί στη διαθήκη μου, και εγώ τους παραμέλησα, λέει ο Κύριος· θα δώσω τους νόμους μου στη διάνοιά τους, και πάνω στις καρδιές τους θα τους εγγράψω, διότι αυτή είναι η διαθήκη την οποία θα συνάψω με τον οίκο του Ισραήλ μετά τις ημέρες εκείνες, λέει ο Κύριος». Διότι παλαιότερα μεν ο θεσπέσιος Μωυσής δεχόταν τον νόμο τον παιδαγωγό σε πλάκες λίθινες, όπως έχει γραφτεί· και λέμε ότι αυτό έχει γίνει αίνιγμα και συμβολισμός της σκληροκαρδίας των Ιουδαίων· διότι μάλλον καθιστά τον νόμο κατά κάποιον τρόπο μη αποδεκτό για τις δικές τους διάνοιες, και ότι έχει κάπως καθίσει ελάχιστα και με δυσκολία μέσα τους σαν σε λίθους, αλλά αποβάλλεται παντελώς εύκολα και πολύ γρήγορα απορρίπτεται.

Ματθ. 12, 1-2. Διότι εκεί όπου δεν γίνεται τίποτα μεγάλο και γενναίο, ησυχάζουν, ενώ εκεί όπου βλέπουν κάποιους να σώζονται, γίνονται πιο φορτικοί από όλους. Τόσο πολύ είναι εχθροί της σωτηρίας των ανθρώπων και ανίδεοι των ιερών Γραφών. Διότι, εάν η Καινή Διαθήκη, η οποία προκηρύχθηκε μέσω του Ιερεμία, είναι διαφορετική από την πρώτη, πρέπει οπωσδήποτε να χρησιμοποιούμε όχι τους παλαιούς νόμους, αλλά τους καινούργιους. Όμως οι Φαρισαίοι, μη θέλοντας να το κατανοήσουν αυτό, παραμονεύουν τους αγίους αποστόλους και λένε για αυτούς στον Χριστό: Ιδού, βλέπουμε αυτούς που παιδαγωγούνται από εσένα να εναντιώνονται στα νομικά προστάγματα. Διότι, ενώ ο νόμος προστάζει να αργούν το Σάββατο και να μην καταπιάνονται απολύτως με κανέναν κόπο, οι μαθητές τρίβουν με τα χέρια τους τα στάχυα. Εσύ όμως ο ίδιος, πες μου, ω Φαρισαίε, όταν παραθέτεις στον εαυτό σου το σαββατιάτικο τραπέζι, δεν κόβεις τον άρτο; Γιατί λοιπόν κατηγορείς τους άλλους; Και πώς απολογείται ο Σωτήρας για αυτούς;

Τέτοιος ήταν ο μακάριος Δαβίδ, όταν έψαλλε και έλεγε: «Στην καρδιά μου έκρυψα τα λόγια σου, για να μην αμαρτήσω απέναντί σου». Αλλά και προς τους αγίους αποστόλους απηύθυνε τον λόγο ο Σωτήρας, λέγοντας: «Θέστε εσείς στις καρδιές σας τον λόγο», προφανώς εννοώντας τον δικό του και σωτήριο λόγο. Και το ότι το ευαγγελικό κήρυγμα απευθύνεται στον νου και στην καρδιά από τους αγίους μυσταγωγούς, με τη συνέργεια προς τούτο ή μάλλον με την πλήρη πραγμάτωση των πάντων από το Άγιο Πνεύμα, αυτό βεβαιώνεται από τα ιερά Γράμματα. Διότι είπε κάπου ο Θεός μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: «Ιδού έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα συνάψω με τον οίκο του Ισραήλ και με τον οίκο του Ιούδα καινή διαθήκη· όχι σαν τη διαθήκη που σύναψα με τους πατέρες τους, κατά την ημέρα που έπιασα το χέρι τους για να τους εξαγάγω από τη γη της Αιγύπτου, επειδή αυτοί δεν παρέμειναν πιστοί στη διαθήκη μου. Και εγώ τους εγκατέλειψα, λέγει ο Κύριος· διότι αυτή είναι η διαθήκη που θα συνάψω μαζί τους εκείνες τις ημέρες, λέγει ο Κύριος: θα θέσω τους νόμους μου στη διάνοιά τους, και πάνω στις καρδιές τους θα τους εγγράψω». Γράφει δε σε κάποιους και ο μακάριος Παύλος: «Η επιστολή μας είστε εσείς, η οποία αναγνωρίζεται και διαβάζεται από όλους τους ανθρώπους, και φανερώνεται ότι είστε επιστολή του Χριστού που διακονήθηκε από εμάς, γραμμένη όχι με μελάνι, αλλά με το Πνεύμα του ζώντος Θεού, όχι σε πλάκες λίθινες, αλλά σε πλάκες καρδιάς σάρκινες».

ΒΙΒΛΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ. ΛΟΓΟΣ Α'. Εμφανίστηκε ανάμεσά μας ο Κύριος που είναι Θεός, σύμφωνα με τις Γραφές, και μέσω αυτού προσελκύστηκε στη διά της πίστεως χάρη η αγέλη όσων πλανώνταν. Διότι ήταν η προσδοκία των εθνών, και αυτούς που βρίσκονταν σε ομίχλη και σε σκοτάδι τους κάλεσε στο φως της αλήθειας ο Θεός και Πατέρας μέσω αυτού. Και αυτό μας το κατέστησε σαφές στα προηγούμενα, λέγοντας συνοπτικά: «Εγώ, ο Κύριος ο Θεός, σε κάλεσα με δικαιοσύνη, και θα κρατήσω το χέρι σου, και θα σε ενισχύσω, και σε έδωσα ως διαθήκη του γένους, ως φως των εθνών, για να ανοίξεις τα μάτια των τυφλών, να βγάλεις από τα δεσμά τους δεμένους, και από τον οίκο της φυλακής αυτούς που κάθονται σε βαθύ σκοτάδι.» Διότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός τέθηκε από τον Θεό και Πατέρα ως διαθήκη για το κατά σάρκα γένος, εννοώ δηλαδή για όσους προέρχονται από τον Ισραήλ, στους οποίους και παλαιότερα ο Θεός είχε δώσει υπόσχεση μέσω ενός προφήτη λέγοντας: «Ιδού έρχονται ημέρες, λέει ο Κύριος, και θα συνάψω με τον οίκο του Ισραήλ και με τον οίκο του Ιούδα νέα διαθήκη, όχι σαν τη διαθήκη που συνήψα με τους πατέρες τους.» Διότι ο θεσπέσιος Μωυσής υπήρξε διάκονος της σκιάς και του τύπου, βρισκόμενος στη θέση του υπηρέτη. Ο Χριστός όμως, ως Υιός και Κύριος, έγινε χορηγός της νέας διαθήκης.

Διότι υπόσχεται, και πολύ σωστά το λέει, να δώσει αιώνια διαθήκη. Διότι ο νόμος δεν είχε το αιώνιο και το ασάλευτο, αλλά είχε τεθεί μέχρι τον καιρό της διορθώσεως, όπως λέει ο πάνσοφος Παύλος, και, αφού πάλιωσε η αρχαία εντολή επειδή δεν ήταν άμεμπτη, αναζητήθηκε θέση για δεύτερη, δηλαδή προφανώς για τη νέα, η οποία εν Χριστώ έχει μεγάλη διαφορά από την πρώτη. Διότι η πρώτη βρισκόταν σε σκιές, ενώ η δεύτερη ακτινοβολεί πνευματικά το κάλλος της αλήθειας. Είπε λοιπόν ο Θεός των όλων μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: «Ιδού, έρχονται ημέρες, λέει ο Κύριος, και θα συνάψω με τον οίκο του Ιακώβ και με τον οίκο του Ισραήλ νέα διαθήκη, όχι σαν τη διαθήκη που έκανα με τους πατέρες τους κατά την ημέρα που τους έπιασα από το χέρι για να τους βγάλω από τη γη της Αιγύπτου· διότι αυτοί δεν παρέμειναν στη διαθήκη μου, και εγώ αδιαφόρησα γι' αυτούς, λέει ο Κύριος· διότι αυτή είναι η διαθήκη που θα συνάψω με τον οίκο του Ισραήλ μετά από εκείνες τις ημέρες, λέει ο Κύριος: θα δώσω τους νόμους μου στη διάνοιά τους, και θα τους γράψω πάνω στις καρδιές τους.» Τη διαφορά μάλιστα μεταξύ της παλαιάς και της νέας διαθήκης μας την κατέδειξε και ο σοφός Ιωάννης λέγοντας ότι «Ο νόμος δόθηκε μέσω του Μωυσή, η χάρη και η αλήθεια ήρθαν μέσω του Ιησού Χριστού.»

ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΣΤʹ. «Γιατί κάνετε αυτό που δεν επιτρέπεται να γίνεται τα Σάββατα;» Ο Θεός μάς υπόσχεται πλέον καινή διαθήκη, εφόσον η πρώτη έχει παλιώσει και βρίσκεται κοντά στον αφανισμό της, σύμφωνα με τη φωνή του θεσπέσιου Παύλου. Και βέβαια, λέει μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: «Ιδού, έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα συνάψω με τον οίκο Ισραήλ και με τον οίκο Ιούδα καινή διαθήκη· όχι σύμφωνα με τη διαθήκη που συνήψα με τους πατέρες τους κατά την ημέρα που έπιασα το χέρι τους, για να τους εξαγάγω από τη γη της Αιγύπτου.» Επομένως, εάν η καινή είναι άλλη σε σύγκριση με την πρώτη και έρχεται δεύτερη, είναι με κάθε τρόπο ανάγκη εκείνοι που θέλουν να την εκπληρώσουν να μη χρησιμοποιούν τους αρχαίους νόμους, αλλά εκείνους που μπορούν να οδηγήσουν στην καινότητα της ευαγγελικής πολιτείας. Αλλά μπορεί να δει κανείς ότι οι Γραμματείς και οι Φαρισαίοι δεν έχουν βάλει τίποτα από τέτοια πράγματα στο μυαλό τους· διότι είναι εντελώς αδαείς περί των ιερών Γραμμάτων· και ένας μόνο έχει γίνει ο σκοπός τους, το να διαβάλλουν πάντοτε το θείο και ουράνιο κήρυγμα.

Διότι το ότι ο θείος λόγος εισχωρεί στο βάθος της διάνοιάς μας, το αποσαφηνίζει ο Θεός των όλων λέγοντας μέσω ενός από τους προφήτες: «Ιδού έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα συνάψω με τον οίκο του Ισραήλ και με τον οίκο του Ιούδα καινή διαθήκη, και αφού δώσω τους νόμους μου, θα τους χαράξω μέσα στις διάνοιές τους». Επομένως, ας δεχθούμε στον νου και στην καρδιά τη νοητή και θεία ζύμη, ώστε μέσω αυτής της τόσο σεπτής και αγίας ζύμης να βρεθούμε νοητώς άζυμοι. Διότι η ζωοποιός ενέργεια της ευαγγελικής παιδείας, εισδύοντας στον νου, μεταστοιχειώνει την ψυχή, το σώμα και το πνεύμα στη δική της ποιότητα. <Είπε δε κάποιος σε αυτόν: Κύριε, είναι λίγοι αυτοί που σώζονται;>

Αλλά, όπως λέει ο μακάριος ευαγγελιστής Ιωάννης, «Ήλθε στα ίδια και οι ίδιοι δεν τον παρέλαβαν». Διότι τον έβγαλαν έξω από την πύλη και τον παρέδωσαν σε θάνατο, λέγοντας: «Αυτός είναι ο κληρονόμος, ελάτε να τον σκοτώσουμε και να κρατήσουμε την κληρονομιά». Πρόσεξε λοιπόν πώς έγιναν σαν άνθρωπος που παραβαίνει διαθήκη. Αναγνώρισες τον κληρονόμο; Λοιπόν, απόδωσέ του τον κλήρο που του αναλογεί. Παρέβησαν λοιπόν τη διαθήκη του Πατέρα, στο μέτρο που εξαρτιόταν από αυτούς, αποστερώντας τον κληρονόμο. Αλλά ούτε οι ίδιοι προσήλθαν στη χάρη, ούτε δέχτηκαν τον κλήρο που τους δόθηκε από τον Θεό. Διότι ο Θεός είπε μέσω του προφήτη: «Ιδού, έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα συνάψω με τον οίκο Ισραήλ και με τον οίκο Ιούδα καινή διαθήκη, όχι σαν τη διαθήκη που συνήψα με τους πατέρες τους κατά την ημέρα που έπιασα το χέρι τους για να τους βγάλω από τη γη της Αιγύπτου». Αν όμως συγκριθεί η νέα με την πρώτη, θα γίνει κατανοητή η τεράστια διαφορά αυτών που έχουν υποσχεθεί. Διότι εκεί, τους υποσχέθηκε τη γη των Αμορραίων και των Γεργεσαίων και των Ευαίων, καθώς και των Ιεβουσαίων. Ενώ η καινή διαθήκη, δηλαδή τα θεσπίσματα μέσω του Χριστού, διά της πίστεως προσκαλούσαν σε υιοθεσία από τον Θεό, σε δόξα, σε αφθαρσία, σε ατελεύτητη ζωή, σε μέθεξη του Θεού μέσω του Πνεύματος, στη βασιλεία των ουρανών.

Διότι, ας μη χάσω ποτέ τόσο πολύ τα λογικά μου, ώστε να επιλέξω αυτόν τον σκοπό, όταν η θεία Γραφή λέει άλλα. «Διότι ο μεν νόμος είναι άγιος, και η εντολή αγία και δίκαιη και αγαθή», όπως λέει ο Παύλος· ίσχυε όμως μέχρι τον καιρό της διορθώσεως, χωρίς να εισάγει ακόμη την αληθινή λατρεία. Γι' αυτό ο Θεός υποσχόταν μέσω κάποιου από τους προφήτες ότι θα τον μεταβάλει προς το καλύτερο, λέγοντας: «Ιδού έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα συνάψω με τον οίκο Ισραήλ και με τον οίκο Ιούδα καινή διαθήκη». Πράγμα το οποίο κατανοώντας άριστα ο Παύλος, λέει: «Με το να λέει καινή, έχει καταστήσει παλαιά την πρώτη· και ό,τι παλαιώνει και γερνά, βρίσκεται κοντά στον αφανισμό». Και πάλι: «Διότι, αν εκείνη ήταν άμεμπτη, δεν θα αναζητούνταν τόπος για δεύτερη». Επειδή λοιπόν είπε ότι η πρώτη δεν ήταν απαλλαγμένη από μομφή· «διότι ο νόμος δεν τελειοποίησε τίποτα»· υποστηρίζει ότι αναγκαστικά εισάγεται στη θέση της η δεύτερη για τη σωτηρία του κόσμου.

Ότι δε πάλι η διαθήκη που θεσπίστηκε μέσω του Μωυσή δεν θα είναι αιώνια διαθήκη από τον Θεό προς τους απογόνους του Ισαάκ, το πληροφορούμαστε από τον προφήτη Ιωήλ που λέει: «Ιδού, έρχονται ημέρες, λέει ο Κύριος, και θα συνάψω με τον οίκο του Ισραήλ και με τον οίκο του Ιούδα μια καινή διαθήκη.» Αυτό κατανοώντας άριστα ο Παύλος, λέει: «Με το να λέει καινή, έχει παλαιώσει την πρώτη· και ό,τι παλαιώνει και γερνά, βρίσκεται κοντά στον αφανισμό του.» —«Γι' αυτό ακριβώς, λοιπόν, έγινε κατάργηση της προηγούμενης εντολής,» σύμφωνα πάλι με τα δικά του λόγια, «και εισαγωγή μιας καλύτερης ελπίδας, μέσω της οποίας πλησιάζουμε τον Θεό.» Εφόσον, λοιπόν, έχει αποδειχθεί σαφώς από παντού ότι εκείνος που προήλθε από τον Αβραάμ έγινε πατέρας ενός μόνο έθνους, και καθώς, από την άλλη πλευρά, ο λόγος επιβάλλει να αποδείξουμε ως αληθινό αυτό που έχει γραφτεί γι' αυτόν (διότι είναι αδύνατον να ψευστεί ο Θεός), είναι πλέον ανάγκη να αποδώσουμε την εκπλήρωση της επαγγελίας στον ίδιο τον Χριστό. Διότι Αυτός ήταν, όπως ήδη προείπα, που προτυπωνόταν σε εκείνον.

Διότι απορρίπτει τη δύναμη της σκιώδους λατρείας ως αδρανή και ανώφελη. Διότι τον ακούω να λέει προς τους απογόνους του Ισραήλ: «Δεν μίλησα στους πατέρες σας περί ολοκαυτωμάτων και θυσιών, κατά την ημέρα που τους έβγαλα από τη γη της Αιγύπτου.» Γράφει δε και ο Παύλος: «Διότι γίνεται μεν αθέτηση της προηγούμενης εντολής, εξαιτίας της ασθένειας και της ανωφελότητάς της, διότι ο νόμος δεν τελειοποίησε τίποτα.» Είχε δε προαναγγείλει και ο Θεός μέσω ενός από τους αγίους προφήτες: «Ιδού, έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα συνάψω με τον οίκο του Ισραήλ και με τον οίκο του Ιούδα μια καινή διαθήκη, όχι σαν τη διαθήκη που έκανα με τους πατέρες τους κατά την ημέρα που έπιασα το χέρι τους για να τους βγάλω από τη γη της Αιγύπτου, διότι αυτοί δεν παρέμειναν στη διαθήκη μου, και εγώ αδιαφόρησα γι' αυτούς, λέγει ο Κύριος.»

«Και θα γνωρίσετε ότι ο Κύριος ο Παντοκράτωρ με έχει αποστείλει σε εσάς». Διότι παρατήρησε σε αυτά πώς ο Κύριος ομολογεί ότι ο ίδιος έχει αποσταλεί από άλλον Κύριο Παντοκράτορα, και υπόσχεται ότι θα συγκεντρώσει για τον εαυτό του λαό από όλα τα έθνη. Αυτός, λοιπόν, ο ίδιος ο Λόγος του Θεού απευθυνόταν στον λαό που προερχόταν από τα έθνη, λέγοντας: «Προσέξτε, λαέ μου, τον νόμο μου». Και διδάσκει ότι ο νόμος του είναι το Ευαγγέλιο, για το οποίο προφήτευε και ο Ησαΐας λέγοντας: «Διότι από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ, και θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη». Αυτόν τον νόμο και ο Ιερεμίας τον ονόμασε καινή διαθήκη, λέγοντας: «Ιδού, έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα συνάψω Καινή Διαθήκη, όχι σαν τη διαθήκη που σύναψα με τους πατέρες τους». Και ο Ησαΐας πάλι αναφωνούσε για τον Σωτήρα, λέγοντας: «Ιδού ο δούλος μου τον οποίο εξέλεξα, ο εκλεκτός μου· τον αποδέχθηκε η ψυχή μου. Θα εξαγγείλει κρίση στα έθνη».

Ψ. Του ιδίου. 37. Ιδού, έρχονται ημέρες, λέει ο Κύριος, και θα συνάψω με τον οίκο του Ισραήλ και με τον οίκο του Ιούδα νέα διαθήκη· όχι σαν τη διαθήκη που σύναψα με τους πατέρες τους, την ημέρα που τους έπιασα από το χέρι για να τους εξαγάγω από τη γη της Αιγύπτου. Διότι αυτοί δεν παρέμειναν στη διαθήκη μου, κι εγώ τους εγκατέλειψα, λέει ο Κύριος. Επειδή, αυτή είναι η διαθήκη που θα συνάψω με τον οίκο του Ισραήλ μετά από εκείνες τις ημέρες, λέει ο Κύριος: θα δώσω τους νόμους μου στη διάνοιά τους, και θα τους γράψω πάνω στις καρδιές τους, και θα είμαι γι' αυτούς Θεός, και αυτοί θα είναι για εμένα λαός. Και δεν θα διδάσκει ο καθένας τον πλησίον του, και ο καθένας τον αδελφό του, λέγοντας: «Γνώρισε τον Κύριο»· διότι όλοι θα με γνωρίζουν, από τον μικρότερο μέχρι τον μεγαλύτερό τους, λέει ο Κύριος. Διότι θα συγχωρήσω τις αδικίες τους, και τις αμαρτίες τους δεν θα τις θυμηθώ πλέον. Σαφώς, για τις επερχόμενες ημέρες ο Κύριος προαναγγέλλει ότι θα συνάψει νέα διαθήκη· νέα δε, με την έννοια ότι δεν θα έχει τίποτα το όμοιο με την παλαιά, την οποία, όπως έχουμε προδιδαχθεί, δόθηκε μέσω του Μωυσή στην έρημο.

Τι θα μπορούσαν να πουν απέναντι σε αυτά οι εκ περιτομής, οι οποίοι επιχειρούν να αποβλέπουν με ενάργεια στις προφητείες, και προτιμούν μάλλον να τις παρουσιάζουν ως ατελείς παρά να πεισθούν στην αλήθεια, με το να αποδεχθούν την καινή διαθήκη των ευαγγελίων του Σωτήρα μας, με την έλευση της οποίας η πρώτη έχει παλιώσει, αρχίζοντας να λαμβάνει τέλος από τότε που, με την έλευσή Του, ο Χριστός εκπλήρωσε τον νόμο και τις προφητείες περί αυτού; Ότι, λοιπόν, θα έρθουν ημέρες κατά τις οποίες ο Κύριος λέει ότι θα συνάψει την καινή διαθήκη· δηλαδή αυτήν που είναι καταγεγραμμένη μέσα στα ευαγγελικά βιβλία.

Και δες με ποιον τρόπο σε αυτά το καινό άσμα δεν εξαγγέλλεται στο έθνος των Ιουδαίων, αλλά σε όλα τα έθνη, αφού το παλαιό μέσω του Μωυσή αφορούσε μόνο τους Ιουδαίους. Αυτό ακριβώς το καινό άσμα ο Ιερεμίας, έτερος προφήτης των Εβραίων, το αποκαλεί καινή διαθήκη, λέγοντας: «Ιδού, έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα συνάψω με τον οίκο του Ισραήλ και με τον οίκο του Ιούδα καινή διαθήκη, όχι σύμφωνα με τη διαθήκη την οποία συνήψα με τους πατέρες τους κατά την ημέρα που τους έπιασα από το χέρι για να τους εξαγάγω από τη γη της Αιγύπτου· διότι αυτοί δεν ενέμειναν στη διαθήκη μου, και εγώ τους παραμέλησα, λέγει ο Κύριος. Διότι αυτή είναι η διαθήκη την οποία θα συνάψω με τον Ισραήλ, λέγει ο Κύριος: δίνοντας τους νόμους μου στη διάνοιά τους, θα τους γράψω και επάνω στις καρδιές τους, και θα είμαι Θεός τους, και αυτοί θα είναι λαός μου».

Βλέπεις πώς και αυτός, διακρίνοντας δύο διαθήκες, ονομάζει τη μία παλαιά και την άλλη καινή, και λέει ότι η καινή δεν θα είναι όπως η παλαιά, την οποία συνήψε με τους πατέρες; Διότι η πρώτη είχε θεσπιστεί ως νόμος για τους Ιουδαίους που είχαν εκπέσει από την ευσέβεια των προγόνων τους, είχαν ζηλώσει τον αιγυπτιακό βίο και τρόπο ζωής, και είχαν ολισθήσει στην πολυθεϊστική πλάνη και στη δεισιδαιμονία των εθνών γύρω από τα είδωλα, προκειμένου να εγείρει αυτούς που είχαν πέσει και να ανορθώσει εκείνους που κείτονταν πρηνείς με κατάλληλες διδασκαλίες. «Διότι για τους δικαίους», λέει, «δεν θεσπίζεται νόμος, αλλά για τους ανόμους και τους ανυπότακτους, τους ασεβείς και τους αμαρτωλούς», και τα παρόμοια. Η δε καινή καθοδηγεί αυτούς που μέσω του Σωτήρος μας, με τη χάρη και τη δωρεά του Θεού, έχουν εγερθεί για να βαδίσουν και να σπεύσουν προς την υποσχεθείσα βασιλεία του Θεού, προσκαλώντας εξίσου όλους τους ανθρώπους σε μία και την αυτή μετοχή των αγαθών. Αυτήν την καινή διαθήκη, πάλι, ο Ησαΐας, ένας άλλος προφήτης των Εβραίων, την ονομάζει νέο νόμο, λέγοντας: «Διότι από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ, και θα κρίνει ανάμεσα στα έθνη, και θα έρθουν όλα τα έθνη, και θα συναχθούν όλοι οι λαοί και θα πουν, ελάτε, και ας ανεβούμε στο όρος του Κυρίου και στον οίκο του Θεού του Ιακώβ».

Εμείς όμως, αφού αποδεχθήκαμε αυτόν που είχε προαναγγελθεί από τον Μωυσή και τους υπόλοιπους προφήτες, και έχοντας ως διακαή πόθο να τον υπακούμε, γινόμαστε εκπληρωτές της παραγγελίας του Μωυσή, με την οποία είπε: «Αυτόν θα ακούτε. Και κάθε ψυχή που δεν θα υπακούσει σε εκείνον τον προφήτη, θα εξολοθρευτεί από το γένος της». Το ποια είναι αυτά που διέταξε ο προφήτης στα οποία οφείλουμε να υπακούμε, το ακούσαμε λίγο πρωτύτερα: τα πάνσοφα, τέλεια και ουράνια παραγγέλματα, τα οποία βέβαια δεν καταδέχθηκε να τα παραδώσει «σε πέτρινες πλάκες» παρόμοια με τον Μωυσή, ούτε έκρινε άξιο να τα καταθέσει με μελάνι και χαρτιά, αλλά σε ψυχές κεκαθαρμένες και προικισμένες με νοερή ουσία, δηλαδή των μαθητών του· στις οποίες, αφού εγχάραξε τους νόμους της Καινής Διαθήκης, εκπλήρωνε εμπράκτως την προφητεία που ειπώθηκε μέσω του Ιερεμία: «Θα συνάψω καινή διαθήκη, όχι σύμφωνα με τη διαθήκη που σύναψα με τους πατέρες τους. Διότι αυτή είναι η διαθήκη που θα συνάψω με τον οίκο του Ισραήλ: θα δώσω τους νόμους μου στη διάνοιά τους, και πάνω στις καρδιές τους θα τους γράψω, και εγώ θα είμαι Θεός τους, και αυτοί θα είναι λαός μου».

ΙΑʹ. Περί της περιτομής. Θα πουν δε όλοι οι Ιουδαίοι ότι: «Εάν σέβεστε τον ίδιο Θεό, γιατί δεν περιτέμνεστε, ή γιατί δεν προσφέρετε ζώα για θυσία, ή δεν τηρείτε το Σάββατο, εφόσον οι Γραφές διαγορεύουν περί αυτών;» Θα ακούσουν λοιπόν ότι η περιτομή δεν υπήρχε από την αρχή, αλλά θεσπίστηκε μέσα στον χρόνο, όπως και μέσα στον χρόνο επρόκειτο να καταργηθεί· έπειτα, ότι ο Θεός που διέταξε στους πατέρες την περιτομή, ο ίδιος είπε: «Ιδού έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα συνάψω με τον οίκο του Ισραήλ Καινή Διαθήκη, όχι σαν τη διαθήκη που συνήψα με τους πατέρες τους, όταν τους έπιασα από το χέρι για να τους εξαγάγω από τη γη της Αιγύπτου, διότι αυτοί δεν παρέμειναν στη διαθήκη μου, και εγώ τους παραμέλησα, λέγει ο Κύριος». Και πάλι, εγκαλώντας τους Ιουδαίους λέγει: «Όλα τα έθνη είναι απερίτμητα κατά τη σάρκα, αυτός όμως ο λαός κατά την καρδιά». Και πάλι: «Να περιτέμνετε την καρδιά σας, και όχι τη σάρκα της ακροβυστίας σας». Και πάλι: «Οργώστε για τον εαυτό σας νέα χωράφια και μην σπέρνετε πάνω σε αγκάθια· αλλά περιτέμνετε τη σκληρότητα της καρδιάς σας». Και ο Ιερεμίας: «Και περιτέμνετε για τον Θεό την ακροβυστία της καρδιάς σας». Ότι δε κανέναν δεν δικαιώνει η περιτομή, είναι φανερό από τούτα: ο Αβραάμ όντας απερίτμητος ευαρέστησε τον Θεό· διότι πρώτα φάνηκε ότι είναι ευάρεστος, και κατόπιν του δίνει την περιτομή.

Του ιδίου. Σχετικά με την καινή διαθήκη του Ευαγγελίου πάλι προφήτευσε ο Ησαΐας λέγοντας: «Από τη Σιών θα εξέλθει νόμος, και λόγος Κυρίου από την Ιερουσαλήμ». Διότι ο Κύριός μας Ιησούς Χριστός, άλλοτε μεν καθόμενος και διδάσκοντας στο όρος Σιών, άλλοτε δε διατρίβοντας στην πόλη της Ιερουσαλήμ, νομοθέτησε τον ευαγγελικό νόμο και λόγο. Επειδή ο προφήτης δεν ομιλεί εδώ για τον μωσαϊκό νόμο. Πώς θα μπορούσε άλλωστε, αφού αυτός νομοθετήθηκε στο Σινά, και όχι στη Σιών, ούτε στην Ιερουσαλήμ, και μάλιστα πολύ καιρό πριν από τον Ησαΐα, ενώ αντίθετα ο ευαγγελικός νόμος πολύ μετά τον Ησαΐα; Γι' αυτό και εύστοχα είπε ότι «θα εξέλθει». Διότι ο παλαιός είχε ήδη εξέλθει. Για αυτόν δε τον καινούργιο νόμο έχει προαναγγείλει και ο Ιερεμίας λέγοντας: «Ιδού έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα συνάψω μαζί σας καινή διαθήκη, όχι σαν τη διαθήκη που σύναψα με τους πατέρες σας την ημέρα που τους έπιασα από το χέρι, για να τους βγάλω από τη γη της Αιγύπτου, διότι αυτοί δεν παρέμειναν πιστοί στη διαθήκη μου, και εγώ τους παραμέλησα». Αυτά όμως και τα παρόμοια διατυπώθηκαν συγκεκαλυμμένα, για να μην καταστραφούν τα βιβλία.

Ότι δε ένας είναι ο νομοθέτης και της παλαιάς και της νέας, το προείπε ο Ιερεμίας λέγοντας: «Ιδού, έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα συνάψω μαζί σας νέα Διαθήκη, όχι σαν τη Διαθήκη που συνήψα με τους πατέρες σας, όταν τους έπιασα από το χέρι για να τους βγάλω από τη γη της Αιγύπτου, διότι αυτοί δεν παρέμειναν πιστοί στη Διαθήκη μου, και εγώ τους παραμέλησα». Και πάλι ο ίδιος ο Χριστός, που είναι νομοθέτης και αυτής και εκείνης, είπε: «Δεν ήλθα για να καταργήσω τον νόμο, αλλά για να τον εκπληρώσω»· δηλαδή, όντας αυτός ατελής λόγω της ατέλειας των Εβραίων, να τον τελειοποιήσει με την ανώτερη φιλοσοφία, η οποία αρμόζει σε ώριμους άνδρες. Διότι ο μεν νόμος ήταν παιδαγωγός που προετοίμαζε για το Ευαγγέλιο, ενώ τούτο είναι μυσταγωγός που διδάσκει τα τελειότερα. Και ο μεν ρύθμιζε τα σώματα, το δε καταρτίζει τις ψυχές.

Και όχι μόνο τις συμπεριέλαβε, αλλά έδειξε επίσης ότι η καθεμία από τις εντολές που δόθηκαν από αυτόν υπάρχει έμφυτη μέσα μας. Διότι περί αυτού μας παραγγέλλει και ο Ιάκωβος ο αδελφόθεος, λέγοντας: «αφού αποβάλετε κάθε ρυπαρότητα και περίσσευμα κακίας, δεχθείτε με πραότητα τον έμφυτο λόγο, ο οποίος μπορεί να σώσει τις ψυχές σας». Αυτό άλλωστε προανήγγειλε ο Θεός και διαμέσου του προφήτη Ιερεμία, λέγοντας: «θα συνάψω μαζί τους νέα διαθήκη, θέτοντας τους νόμους μου στη διάνοιά τους»· διότι το να θέλει κανείς με δική του προαίρεση είναι ίδιον της διάνοιας. Βάσει αυτού, τώρα ο Κύριος, αφού μας παρουσίασε καταγεγραμμένα όλα τα ευαγγελικά παραγγέλματα, προστάζει και νομοθετεί να πολιτευόμαστε σύμφωνα με αυτά· διότι μέσα στη φύση μας ενέθεσε τη γνώση του τι πρέπει να πράττουμε, εφόσον είναι φιλάγαθος και φιλάνθρωπος.

Ή μήπως είναι το κήρυγμα του Θεού: Μετανοείτε, διότι πλησίασε η βασιλεία των ουρανών; Διότι ο λόγος ήταν κατεπείγων και επέσπευδε τη μετάνοια των αμαρτωλών. Γι' αυτό λέγει: Μετανοείτε. Επειδή τώρα έχει θέση το έλεος, και εδώ οικοδόμησε τη φιλανθρωπία προς εμάς ο αρχιτέκτονας της σωτηρίας μας. Έπειτα, επισφραγίζοντας τούτο, πρόσθεσε: Διότι πλησίασε η βασιλεία των ουρανών, δείχνοντας ότι, εάν έλθει η βασιλεία των ουρανών, η μετάνοια δεν έχει πλέον θέση, επειδή στους ουρανούς ο Κριτής ετοίμασε τη δική Του αλήθεια. Και η αλήθεια του Κριτή διεξάγει την κρίση χωρίς καμία μεροληψία. Πώς λοιπόν οικοδομείται το έλεος, δηλαδή κατασκευάζεται, και πώς ετοιμάζεται η αλήθεια στους ουρανούς; Προφανώς με το να καθοδηγείται η κρίση. Αλλά και τα δύο γίνονται δια της παρουσίας του Χριστού, γι' αυτό και το αναφέρει σαφέστατα στα επόμενα: Συνήψα διαθήκη με τους εκλεκτούς μου. Ποια; Την ευαγγελική, για την οποία έγραψε ο προφήτης Ιερεμίας: Ιδού, έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, και θα συνάψω με τον οίκο Ισραήλ και με τον οίκο Ιούδα νέα διαθήκη, όχι σαν τη διαθήκη που συνήψα με τους πατέρες σας, κατά την ημέρα που τους έπιασα από το χέρι, για να τους εξαγάγω από τη γη της Αιγύπτου. Και ποιος γίνεται μεσίτης αυτής της διαθήκης; Ορκίστηκα στον Δαβίδ τον δούλο μου, έως τον αιώνα θα στερεώσω το σπέρμα σου, και θα οικοδομήσω τον θρόνο σου από γενεά σε γενεά.

Στους παλαιούς ο Θεός δεν συνομιλούσε μέσω γραπτών, αλλά ο ίδιος προσωπικά, βρίσκοντας καθαρό τον νου τους και άξιο για διδασκαλία χωρίς μεσίτη. Και αυτό είναι φανερό από το ότι συνομιλούσε χωρίς γραπτά και με τον Νώε, και με τον Αβραάμ, και με τους ένδοξους απογόνους του, ένας εκ των οποίων ήταν και ο κορυφαιότατος που συνέτριψε όλη τη δύναμη του διαβόλου, εξάντλησε τα βέλη του και άδειασε τη φαρέτρα του, ο αοίδιμος, εννοώ, Ιώβ. Όταν όμως ο άθλιος λαός των Ιουδαίων κατρακύλησε στον ίδιο τον πυθμένα της κακίας, τότε πλέον θεωρήθηκαν αναγκαία τα γραπτά, και η υπενθύμιση μέσω αυτών. Και αν νομίζεις ότι αυτό συνέβη μόνο στην Παλαιά Διαθήκη και δεν επικυρώθηκε στην Καινή, θα έλεγα ότι περισσότερο από οτιδήποτε άλλο αυτό αποδεικνύεται και σε αυτήν. Διότι ούτε στους θεσπέσιους αποστόλους δόθηκε κάτι γραπτό, αλλά αντί για γραπτά υποσχέθηκε η χάρη του Αγίου Πνεύματος. «Διότι Εκείνο», λέει, «θα σας τα υπενθυμίσει όλα». Και αν νομίζεις ότι οι έγγραφοι νόμοι είναι πιο έγκυροι από τους άγραφους, άκουσε τι λέει ο ίδιος ο Βασιλιάς: «Θα συνάψω μαζί τους καινή διαθήκη, δίνοντας τους νόμους μου στη διάνοιά τους, και θα τους επιγράψω στις καρδιές τους». — «Και θα είναι όλοι διδακτοί του Θεού».

Είπε ο Ιερεμίας: «Θα συνάψω μαζί σας νέα διαθήκη, όχι σαν τη διαθήκη που σύναψα με τους πατέρες σας». Πες μου, σε ποιους πατέρες; Διότι και ο Νώε ήταν πατέρας, και ο Αβραάμ ήταν πατέρας· σε ποιους πατέρες, λοιπόν, αναφέρεται; Διότι ο μη προσδιορισμός του προσώπου προκαλεί σύγχυση. Εδώ προσέξτε: «Όχι σαν τη διαθήκη που σύναψα με τους πατέρες σας». Για να μην πεις ότι εννοεί εκείνη επί Νώε, για να μην πεις ότι εννοεί εκείνη επί Αβραάμ, μνημόνευσε, λοιπόν, τον ίδιο τον χρόνο των διαθηκών ως εξής: διότι λέγοντας ότι «Θα συνάψω μαζί σας διαθήκη, όχι σαν τη διαθήκη που σύναψα με τους πατέρες σας», πρόσθεσε και τον χρόνο: «Κατά την ημέρα που έπιασα το χέρι τους για να τους βγάλω από τη γη της Αιγύπτου». Είδες πόση σαφήνεια έδωσε ο προσδιορισμός του χρόνου; Επομένως, πλέον ούτε Ιουδαίος μπορεί να φέρει αντίρρηση· θυμήσου τον χρόνο, και λάβε υπόψη τη νομοθεσία: «Κατά την ημέρα που έπιασα το χέρι τους». Αλλά γιατί αναφέρει και τον τρόπο της εξόδου;

Γι’ αυτό, λέγει: «Πείτε μου, εσείς που θέλετε να είστε υπό τον νόμο, δεν ακούτε τον νόμο; Ότι ο Αβραάμ απέκτησε δύο υιούς, έναν από τη δούλη και έναν από την ελεύθερη· τα οποία έχουν αλληγορική σημασία». Είδες προφητεία μέσα από τα ίδια τα γεγονότα; Διότι το να έχει γυναίκες δεν είναι απλός λόγος, αλλά πραγματικό γεγονός· και ότι έχει δούλη και ελεύθερη σου το απέδειξα μέσω των λόγων, ότι δηλαδή των δύο διαθηκών ένας είναι ο νομοθέτης· μάθε αυτό ακριβώς το ίδιο και μέσω των τύπων. Ο Αβραάμ είχε δύο γυναίκες· αυτές λοιπόν είναι δύο διαθήκες, και ένας ο νομοθέτης· όπως ακριβώς εκεί υπάρχει πρόβατο και πρόβατο, το μεν στον λόγο, το δε στην πράξη, και είναι μεγάλη η συμφωνία και των έργων και των λόγων, έτσι και εδώ υπάρχουν δύο διαθήκες, και αυτές αφενός τις προείπε ο Ιερεμίας δια του λόγου, αφετέρου ο Αβραάμ τις προτύπωσε δια των έργων με το να έχει δύο γυναίκες. Διότι, όπως ακριβώς υπάρχει ένας άνδρας και δύο γυναίκες, έτσι υπάρχει ένας νομοθέτης και δύο διαθήκες. Αλλά ας επανέλθω σε αυτό που έλεγα, και εξαιτίας του οποίου ανακινήθηκαν όλα αυτά —διότι δεν πρέπει να απομακρυνθούμε από το θέμα μας—: «Εκείνος που βλέπει γυναίκα με σκοπό να την επιθυμήσει, έχει ήδη διαπράξει μοιχεία μαζί της μέσα στην καρδιά του».

Για να κλείσουμε όμως ακόμη περισσότερο τα στόματά τους, εμπρός, ας παραθέσουμε τις ίδιες τις ρήσεις, και προφήτες και αποστόλους να διακηρύσσουν ότι ένας είναι ο νομοθέτης της Καινής και της Παλαιάς. Ας προσέλθει, λοιπόν, στο μέσο ο Ιερεμίας, που αγιάσθηκε από την κοιλιά της μητέρας του, και ας αποδείξει σαφώς αυτό ακριβώς, ότι ένας και ο αυτός είναι ο Θεός και των δύο Διαθηκών. Τι λέει λοιπόν αυτός, κηρύττοντας εκ προσώπου του νομοθέτη; «Θα συνάψω μαζί σας καινή διαθήκη, όχι σαν τη διαθήκη που συνήψα με τους πατέρες σας». Ώστε Εκείνος που συνήψε μαζί τους την Καινή, είναι ο ίδιος Θεός που έδωσε και την Παλαιά.

Εδώ αποστόμωσε επαρκώς και τους οπαδούς του Παύλου του Σαμοσατέα, οι οποίοι αναιρούν την προαιώνια ύπαρξη του Μονογενούς. Διότι, εάν πριν από τη γέννησή Του από τη Μαρία δεν υπήρχε, ούτε υφίστατο προτού φανερωθεί εν σαρκί, πώς νομοθετούσε αυτός που δεν υπήρχε; Πώς δε έλεγε: «Θα συνάψω μαζί σας καινή διαθήκη, όχι σύμφωνα με τη διαθήκη που συνήψα με τους πατέρες σας»; Πώς συνήψε διαθήκη με τους πατέρες τους χωρίς να υπάρχει ούτε να υφίσταται, σύμφωνα με τον δικό τους ισχυρισμό; Αλλά για τους Ιουδαίους και τους Παυλιανούς που νοσούν από τις ιουδαϊκές δοξασίες, επαρκεί η μαρτυρία του προφήτη. Για να αποστομώσουμε όμως και τους Μανιχαίους, ας παραθέσουμε τη μαρτυρία από την Καινή Διαθήκη, επειδή γι' αυτούς η Παλαιά δεν έχει καμία αξία, ή μάλλον ούτε καν η Καινή· διότι και αυτήν, την οποία υποτίθεται ότι τιμούν, την καθυβρίζουν όχι λιγότερο από εκείνην. Αφενός με έναν τρόπο, με το να την αποκόψουν από την Παλαιά και να βλάψουν την αξιοπιστία της. Επειδή δεν ήταν μικρή απόδειξη της αλήθειας των όσων αναγράφονται σε αυτήν η προαναγγελία τους από τους προφήτες στην Παλαιά Διαθήκη, τους οποίους αποστρεφόμενοι αυτοί, δεν αντιλαμβάνονται ότι ατιμάζουν τους αποστόλους περισσότερο από τους προφήτες. Με αυτόν τον έναν τρόπο λοιπόν καθυβρίζουν την Καινή Διαθήκη, και με έναν δεύτερο πάλι, με το να αποκόψουν το μεγαλύτερο μέρος της.

Διότι όταν λέγονταν αυτά, ο νόμος είχε δοθεί και παραβιαστεί, ενώ η Καινή όχι ακόμη. Αφού, λοιπόν, τα εναποθέσετε αυτά με σαφήνεια στις διάνοιές σας, δεχθείτε τη λύση αυτών για τα οποία πολλοί απορούν. Ιδού, έρχονται ημέρες, λέγει ο Κύριος, υποδηλώνοντας τον παρόντα καιρό, και θα συνάψω μαζί σας καινή διαθήκη, όχι κατά τη διαθήκη που συνήψα με τους πατέρες σας. Ερωτώ τον Ιουδαίο, ερωτώ τον αδύναμο αδελφό: ποιος έδωσε την καινή διαθήκη; Ασφαλώς ο καθένας θα πει, ο Χριστός.

Εάν δε είπε «του Θεού του Ιακώβ», μην ταραχθείς, αγαπητέ· διότι και ο μονογενής Υιός του Θεού ήταν ο Θεός του Ιακώβ. Διότι αυτός και τον νόμο έδωσε και όλα τα θαύματα για χάρη τους τα επιτέλεσε· και αυτό μπορεί κανείς να το διαπιστώσει προπάντων από την ίδια την Παλαιά Διαθήκη, επειδή η Καινή δεν έχει κανένα κύρος για τους Ιουδαίους. Λέει λοιπόν ο Ιερεμίας: «Θα συνάψω μαζί σας καινή διαθήκη, όχι σαν τη διαθήκη που συνήψα με τους πατέρες σας»· αποδεικνύοντας έτσι ότι και των δύο νόμων ο ίδιος ήταν ο νομοθέτης. Και για να δείξει ότι ο ίδιος τους απελευθέρωσε από την Αίγυπτο, πρόσθεσε στη συνέχεια: «Κατά την ημέρα που τους έπιασα από το χέρι, για να τους εξαγάγω από τη γη της Αιγύπτου». Εάν δε αυτός τους εξήγαγε, τότε και όλα εκείνα τα θαύματα στην Αίγυπτο και στην έρημο ο ίδιος τα επιτέλεσε.

Ϛ΄. Εδώ καταδεικνύει την ακατανίκητη δύναμη του Ευαγγελίου, ότι δηλαδή δεν άγγιξε μόνο τους απλούς ανθρώπους, αλλά ακόμη και αυτούς που φέρουν το διάδημα και όσους κάθονται στον βασιλικό θρόνο. Έπειτα, αποδεικνύοντας ότι Αυτός είναι ο ένας Θεός της Καινής και της Παλαιάς, λέει: «Μαζί με τον Θεό του Αβραάμ», αντί να πει, αυτός ακριβώς είναι και ο Θεός των προπατόρων, ο οποίος έδωσε και τον νόμο σε εκείνους. Γι' αυτό και ο Ιερεμίας έλεγε: «Θα συνάψω μαζί σας καινή διαθήκη, όχι σαν τη διαθήκη που σύναψα με τους πατέρες σας, την ημέρα που τους έπιασα από το χέρι για να τους βγάλω από τη γη της Αιγύπτου», δείχνοντας έτσι ότι ο νομοθέτης και της Καινής και της Παλαιάς είναι ένας και ο αυτός. Και ο Βαρούχ πάλι έλεγε: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν θα συγκριθεί μαζί Του».