Πατερικές αναφορές στο ΙΕΡΕΜΙΑΣ 8:4

Να θυμάσαι τον Καλό Ποιμένα, ότι καταδιώκοντας θα σε ελευθερώσει. Ακόμη κι αν έχουν απομείνει μόνο δύο πόδια ή ο λοβός του αυτιού, ξέφυγε μακριά από εκείνον που σε τραυμάτισε. Να θυμάσαι τους οικτιρμούς του Θεού, ότι θεραπεύει με έλαιο και οίνο. Μην απελπίζεσαι για τη σωτηρία. Ανάκαλεσε στη μνήμη σου τα όσα έχουν γραφτεί, ότι εκείνος που πέφτει ανορθώνεται και εκείνος που απομακρύνεται επιστρέφει, εκείνος που πληγώθηκε θεραπεύεται, εκείνος που αιχμαλωτίστηκε από θηρία διασώζεται, εκείνος που εξομολογείται δεν απορρίπτεται. Διότι ο Κύριος δεν θέλει τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά να επιστρέψει και να ζήσει. Μην αδιαφορήσεις για τη σωτηρία σου επειδή έπεσες στο βάθος των κακών.

Επιπροσθέτως· «Μήπως αυτός που πέφτει δεν εγείρεται, ή αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει;» Γιατί αποστράφηκε η παρθένος με αναίσχυντη αποστροφή, μολονότι άκουσε τον Χριστό, τον Νυμφίο, να λέει διά του Ιερεμία: «Και είπα, αφού διέπραξε όλες αυτές τις πορνείες· επίστρεψε σε εμένα, και δεν επέστρεψε».

Διότι η απελπισία, η οποία εισάγεται από τους αντιπάλους, ωθεί εκείνον που έπεσε μία φορά να παραμένει εγκλωβισμένος στα αμαρτήματα· ενώ η προσδοκία της μετάνοιας προτρέπει εκείνον που έπεσε να σηκωθεί και να μην αμαρτάνει πλέον. Και ποιοι είμαστε εμείς που νομοθετούμε για τον Θεό; Ο Θεός θέλει να συγχωρεί· και ποιος είναι αυτός που θα τον εμποδίσει; Διότι εμείς δεν λέμε αυτά που εκείνοι τολμούν να πουν, αλλά εκείνα που ο Θεός προστάζει. «Μήπως εκείνος που πέφτει δεν σηκώνεται;» Αυτοί αντιλέγουν στον Θεό (λέγοντας): Εκείνος που πέφτει δεν σηκώνεται. Δεν σε έπεισε με έναν απλό λόγο, θα σε πείσει με ένα ξεκάθαρο παράδειγμα. Διότι, τι είναι τόσο ανεξίτηλο όσο το κατακόκκινο χρώμα; Και τι είναι τόσο λευκό ανάμεσά μας όσο το χιόνι ή όσο το καθαρό μαλλί; Λέει Εκείνος που τα έπλασε αυτά, ότι «Εάν οι αμαρτίες σας γίνουν σαν τα ανεξίτηλα χρώματα, αν λουστείτε, θα μεταβληθούν στην καθαρότητα του χιονιού». Αλλά (ισχυρίζονται πως) αυτή η άφεση δεν ισχύει μετά το βάπτισμα. Διότι, λέει, είπε: «Λουστείτε και γίνετε καθαροί». Όμως αυτό ακριβώς, αν μας το ζητούσατε, θα μπορούσαμε να το αποδείξουμε από την Αγία Γραφή, ότι δηλαδή υπάρχει συγχώρηση μετά το βάπτισμα. Διότι δεν πρέπει να επιλέγουμε τα εύκολα επιχειρήματα για να τα αντικρούσουμε, αλλά να ορθωνόμαστε απέναντι σε εκείνα ακριβώς που θεωρούνται ισχυρά στον λόγο των αντιπάλων. Εφόσον, βεβαίως, τα προσκόμματα δεν απομακρύνονται από την ψυχή, ο ασθενής παραμένει αθεράπευτος.

Όμως το στάδιο της ευσέβειας δεν διοικείται με τέτοιους θεσμούς. Ο χορηγός είναι πλούσιος· χαίρεται για εκείνους που αγωνίζονται με ανδρεία τόσο πολύ, όσο, αν ήταν δυνατόν να βιώσει κάποιο ανθρώπινο πάθος, θα λυπόταν για τους ηττημένους. Διότι λέγει κάπου μέσω ενός εκ των προφητών: «Αλίμονό μου, διότι η ψυχή μου λιποθυμά για τους σκοτωμένους». Γι' αυτόν ακριβώς τον λόγο ανιστά και όσους έχουν πέσει· μολονότι οι νόμοι των ανθρώπων εκείνους που έχουν άπαξ καταδικαστεί γι' αυτό, τους θέτουν εκτός εκείνων που απολαμβάνουν καλή φήμη, και τους αποστερούν από την τιμή της νίκης. Γι' αυτό άλλωστε ο Θεός εγκαλεί όσους, αφού πέσουν, παραμένουν για πολύ καιρό σε αυτή την κατάσταση· και μέσω του προφήτη λέγει: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται;» γ΄. Διότι αρμόζει μεν, όσο είναι δυνατόν, να αποφεύγει κανείς να το πάθει αυτό· και δεν υπάρχει κανείς που να μην πει ότι η ραθυμία απέναντι στα αγαθά είναι κάτι φαύλο. Επειδή όμως η ανθρώπινη φύση ρέπει πάρα πολύ προς την αμαρτία, αν τυχόν συμβεί να υποστεί κανείς κάτι από τα δυσάρεστα, θεωρώ ότι ο δεύτερος τρόπος ευδοκίμησης είναι το να ποθήσει με ζήλο να βρεθεί σε καλύτερη κατάσταση, και να επιστρέψει γρήγορα σε εκείνο το φρόνημα, το οποίο έπρεπε να φανεί ότι κατέχει από την αρχή και να το διατηρήσει ως το τέλος.

Οι δε Πατέρες, γνωρίζοντας αυτό, ενδυναμώνουν τον άνθρωπο μέσω της διδασκαλίας τους και δεν τον αφήνουν να φοβηθεί· ο μεν λέγοντας: Έπεσες; Σήκω· και αν πάλι έπεσες, και πάλι σήκω, και ούτω καθεξής. Άλλος δε πάλι λέει: Η δύναμη όσων θέλουν να αποκτήσουν τις αρετές είναι τούτη: εάν πέσουν, να μη μικροψυχήσουν, αλλά πάλι να προσπαθήσουν. Και ο καθένας τους, απλά και με διαφορετικούς τρόπους, ο ένας έτσι και ο άλλος αλλιώς, τείνει χείρα βοηθείας σε όσους αγωνίζονται και θλίβονται από τον εχθρό. Διότι και αυτοί έτσι παρέλαβαν από τη θεία Γραφή που λέει: Μήπως εκείνος που πέφτει δεν σηκώνεται, ή εκείνος που απομακρύνεται δεν επιστρέφει; Επιστρέψτε σε εμένα, τέκνα, και εγώ θα θεραπεύσω τα συντρίμματά σας, λέει ο Κύριος, και όσα άλλα παρόμοια.

Κεφάλαιο 59. Σε άλλον αδελφό, ο πειράζων δίνει προθυμία για άσκηση και σκληραγωγία, για έναν άκρως αυστηρό βίο. Και μετά από λίγο καιρό, ή και μετά από λίγα χρόνια, αρχίζει ο πειράζων να του προβάλλει τη μακρά διάρκεια του χρόνου, λέγοντάς του ότι είναι κόπος να υπομείνεις μέχρι τέλους αυτή τη σκληραγωγία, μήπως και τελικά εξασθενήσει το σώμα σου. Εάν όμως η ψυχή του αδελφού διψά να σωθεί, δεν παραδίδει τον εαυτό του στους απατηλούς λογισμούς, αλλά υπακούει στην παραίνεση και τη συμβουλή έμπειρων ανδρών που φοβούνται τον Κύριο, ή αποκηρύσσει από τον εαυτό του την επανάσταση των λογισμών. Εκείνος όμως που δεν διάκειται έτσι προς την αρετή, κρύβει το πάθος του, και επειδή θέλει να εγκαταλείψει την άσκηση, εξαιτίας των ομόψυχων αδελφών αλλάζει τόπο, για να ικανοποιήσει την επιθυμία του όπως θέλει. Όμως τέτοιοι άνθρωποι περιπίπτουν σε πτώση, διότι ασκούν την αρετή από ανθρωπαρέσκεια. Διότι το θεμέλιό τους δεν είχε οικοδομηθεί πάνω στην πέτρα, αλλά πάνω στην άμμο. Γι' αυτό, όταν κατέβηκε η βροχή και ήρθαν τα ποτάμια και φύσηξαν οι άνεμοι και προσέκρουσαν πάνω της μέσω των λογισμών, αυτή έπεσε. Διότι, όταν νόμιζαν ότι αποκτούν την αρετή, ήταν γεμάτοι από πολλή υπερηφάνεια, ενώ όταν εξέπεσαν, παρέδωσαν τους εαυτούς τους στην απόγνωση, πράγμα που δεν έπρεπε να κάνουν. Διότι είναι γραμμένο: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται;» λέει ο Κύριος. Και, «Δεν θέλω τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά να επιστρέψει και να ζήσει».

Μήπως αυτός που έπεσε δεν σηκώνεται; Ή αυτός που αποστρέφεται δεν επιστρέφει; Ακούς, ψυχή, την αγαθότητα του Κυρίου; Μήπως πουλήθηκες ως κατάδικος στα χέρια άρχοντα ή στρατηγού; Μη θλίβεσαι, επειδή σπατάλησες τον πλούτο σου· μην ντρέπεσαι να επιστρέψεις, αλλά μάλλον πες, αφού σηκωθώ, θα πάω προς τον πατέρα μου.

Έτσι και όταν λέει ότι οι άγιοι θα είναι ως άγγελοι κατά την ανάσταση, δεν κατανοούμε ότι τους υπόσχεται τούτο ακριβώς, ότι οι άγιοι δηλαδή θα είναι άγγελοι κατά την ανάσταση, αλλά ότι θα προσεγγίζουν στο να είναι άγγελοι. Επομένως, είναι εντελώς παράλογο να λέγεται ότι, επειδή ο Χριστός αποφάνθηκε πως οι άγιοι θα εμφανιστούν ως άγγελοι κατά την ανάσταση, γι' αυτόν τον λόγο τα σώματα αυτά δεν ανασταίνονται, μολονότι η ίδια η λέξη δηλώνει σαφώς την πράξη αυτού που συμβαίνει. Διότι η ανάσταση δεν αναφέρεται σε εκείνο που δεν έχει πέσει, αλλά σε εκείνο που έχει πέσει και εγείρεται· όπως ακριβώς όταν λέει και ο προφήτης: «και θα αναστήσω την πεσμένη σκηνή του Δαβίδ». Έπεσε δε, καταρρέοντας, η ποθητή σκηνή της ψυχής στο «χώμα της γης». Διότι δεν καταπίπτει το αθάνατο, αλλά το θνητό. Η σάρκα λοιπόν πεθαίνει, ενώ η ψυχή είναι αθάνατη. Επομένως, εάν η ψυχή είναι αθάνατη και νεκρό είναι το σώμα, εκείνοι που ισχυρίζονται ότι υπάρχει μεν ανάσταση, αλλά όχι της σάρκας, αρνούνται την ίδια την ύπαρξη της ανάστασης, διότι δεν ανασταίνεται αυτό που στέκεται όρθιο, αλλά αυτό που έχει πέσει και έχει κατακλιθεί, σύμφωνα με το γεγραμμένο: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται, ή αυτός που αποστρέφεται δεν επιστρέφει;» 44.

Και προσθέτει: «Γι' αυτό, άκουσε λοιπόν, εσύ που είσαι ταλαιπωρημένη και μεθυσμένη, αλλά όχι από κρασί». Και προσθέτει σύμφωνα με τον Σύμμαχο: «Αυτά λέγει ο Δεσπότης σου· και ο Θεός σου θα υπερασπιστεί τον λαό Του. Ιδού, αφαίρεσα από το χέρι σου το ποτήρι του σπαραγμού, τον κρατήρα, το ποτήρι του θυμού, δεν θα το πιεις ποτέ ξανά». Υπόσχεται δε ο Λόγος στην Ιερουσαλήμ ότι «θα πάρει» από αυτήν «το ποτήρι του θυμού», εάν μετανοήσει· διότι το «ιδού, αφαίρεσα» έχει λεχθεί αντί του «θα αφαιρέσω». Εάν πράξεις αυτά που σε προστάζουν και εάν υπακούσεις στον Λόγο που σου λέγει: «Εξεγέρσου, εξεγέρσου, ανάστηθι, Ιερουσαλήμ»· διότι σε αυτήν, εφόσον «εξεγερθεί» και σηκωθεί, υπόσχεται τα όσα έχουν ειπωθεί, ενώ αν δεν υπακούσει ούτε εξεγερθεί ούτε αναστηθεί από την πτώση της, αλλά παραμείνει απειθής και ανυπάκουη, η ίδια θα είναι η αιτία για τον εαυτό της που δεν θα επιτύχει τα υπεσχημένα. Αυτά δε λέγονταν προς όλο το έθνος των Ιουδαίων· διότι δεν απευθύνονταν αυτές οι προσφωνήσεις στους λίθους και στα οικοδομήματα, ούτε στο χώμα της γης και στην ερημιά του τόπου. Θα κατανοήσεις δε το νόημα του λόγου από το ότι και σε άλλα σημεία λέγεται στους ίδιους: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται; Ή αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει; Γιατί απομακρύνεστε με απομάκρυνση αναιδή; λέγει ο Κύριος». Υπόσχεται λοιπόν ότι θα την αναστήσει, ώστε «να μην πιει πλέον το ποτήρι του θυμού»· διότι αυτό πρόκειται να δοθεί στους εχθρούς της.

Επειδή λοιπόν, όταν του επιτέθηκαν εκείνοι που τον έβαζαν σε πειρασμό, επήλθε σε αυτόν κάποια ατονία, και αισθάνθηκε τον εαυτό του όχι σύμφωνα με τα λόγια εκείνου που είπε: «Εμένα δε παρά λίγο να κλονιστούν τα πόδια μου», αλλά ότι είχε κλονιστεί αληθινά· αναγκαστικά διδάσκεται να λέει: «Δεν θα κλονιστώ περισσότερο»· ή, σύμφωνα με τον Ακύλα: «Θα σφάλλω πολύ»· και σύμφωνα με την πέμπτη έκδοση έχει ειπωθεί: «Δεν θα κλονιστώ περισσότερο». Το νόημα της προκείμενης διδασκαλίας θα ήταν σύμφωνο με την προφητεία που λέει: «Αλίμονο σε αυτούς που έλκουν τις αμαρτίες σαν με μακρύ σχοινί, και τις ανομίες σαν με λουρί από ζυγό δαμαλίδας»· και με το, «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται, και αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει;»

Εκείνος που περιέπεσε σε κάποια ακαθαρσία πορνείας, ας επιστρέψει και ας αποστεί από αυτήν και ας καθαρίσει τον εαυτό του μέσω της μετανοίας. «Διότι, μήπως εκείνος που πέφτει δεν σηκώνεται; Ή εκείνος που απομακρύνεται δεν επιστρέφει;» Διότι, εάν κυλιέται σε αυτόν τον βούρκο, πώς, αφού τον δεχθεί, θα διατηρήσει αβλαβές μέσα του το θείο μύρο, το πολύτιμο μαργαριτάρι, εννοώ τον σωτήριο λόγο; Σε χοίρο δεν τοποθετείται μαργαριτάρι, και το μύρο δεν αναμειγνύεται με τον βούρκο από εκείνους που σκέφτονται ορθά. Διότι, είτε κάποιος το αδειάσει και το αναμείξει με την κοπριά, είτε το κλείσει μέσα σε ακάθαρτο σκεύος, ομοίως αχρηστεύει το μύρο και το καταστρέφει. Καίτοι το θείο μύρο είναι απαθές. Αλλά αυτό που θα πάθαινε, εάν ήταν δεκτικό πάθους και αχρηστευόταν, αυτό ακριβώς θα πάθει οπωσδήποτε εκείνος που το δέχεται και δεν απομακρύνεται από την ακαθαρσία. Εκείνος που πλεονεκτεί ας μην πλεονεκτεί πλέον, αλλά και από όσα έχει ας μεταδίδει σε εκείνους που δεν έχουν. Διότι, εάν δεν το πράξει αυτό, δεν θα διαφύγει τη θεία οργή. Και αν δεν ξεφύγει τη θεία οργή, πώς θα υποδεχθεί το θείο σπέρμα; Διότι, προς εκείνους που ρωτούσαν πώς να ξεφύγουμε από τη μέλλουσα οργή, ο Ιωάννης, ο Πρόδρομος του Κυρίου, έλεγε: «εκείνος που έχει δύο χιτώνες ας δώσει σε εκείνον που δεν έχει, και εκείνος που έχει τρόφιμα ας πράξει ομοίως».

ΣΤΟΝ ΙΔΙΟ 1569. Η φύση που βασιλεύει στα πάντα απειλεί όσους σφάλλουν με τιμωρίες, ώστε να διατηρούν ακέραιο το κάλλος της ψυχής τους· σε όσους όμως έχουν πέσει απλώνει σωτήρια τη δεξιά της και παρέχει συγχώρηση σε όσους μετανοούν. Στους πρώτους, λοιπόν, διακηρύσσει: «Όποιος νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει»· στους άλλους: «Μήπως εκείνος που πέφτει δεν σηκώνεται;»· και σε άλλους: «Δες, έγινες υγιής· μην αμαρτάνεις πλέον, για να μη σου συμβεί κάτι χειρότερο».

Κανείς λοιπόν, παρακαλώ, έστω κι αν γνωρίζει μέσα του ότι έχει επιτελέσει πολλά πνευματικά κατορθώματα, ας μην επαναπαύεται, αλλά ας βρίσκεται σε αγώνα και εγρήγορση, και ας ακούει τον μακάριο Παύλο που λέει και προτρέπει: «Ώστε εκείνος που νομίζει ότι στέκεται όρθιος, ας προσέχει μήπως πέσει»· ούτε πάλι εκείνος που έχει κατέλθει στον ίδιο τον πυθμένα της κακίας ας απελπίζεται για τη σωτηρία του, αλλά, αναλογιζόμενος την άφατη φιλανθρωπία του Θεού, ας ακούει πάλι τον Θεό να λέει μέσω του προφήτη: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται, ή αυτός που παραστρατεί δεν επιστρέφει;» και πάλι: «Δεν επιθυμώ τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά να επιστρέψει και να ζήσει». Είδες, αγαπητέ, πώς καθένα από όσα έχουν καταγραφεί στη θεία Γραφή για κανέναν άλλο λόγο δεν παραδόθηκε στη μνήμη, παρά μόνο για τη δική μας ωφέλεια και για τη σωτηρία του γένους των ανθρώπων; Αναλογιζόμενος αυτά λοιπόν, ο καθένας μας ας εφαρμόζει στον εαυτό του τα κατάλληλα φάρμακα αντλώντας τα από εκεί. Διότι γι' αυτόν τον λόγο προσφέρεται ελεύθερα σε όλους, και είναι δυνατόν σε όποιον το επιθυμεί να εφαρμόσει το φάρμακο που ταιριάζει στο πάθος που τον ενοχλεί, και να ανακτήσει ταχύτατα την υγεία του, αρκεί μόνο να μην απορρίψει κανείς τη θεραπεία της ιατρικής φροντίδας, αλλά να επιδείξει την πρέπουσα ευγνωμοσύνη. Επειδή δεν υπάρχει κανένα απολύτως από τα πάθη που καταπονούν την ανθρώπινη φύση, είτε ψυχικό είτε σωματικό, το οποίο να μην μπορεί να λάβει από εκεί τη θεραπεία του. Διότι τι υπάρχει, πες μου;

γ΄. Αυτά, λοιπόν, αγαπητοί, αναλογιζόμενοι, και έχοντας κατά νουν τη φιλανθρωπία του Δεσπότη μας, ας μην αμελούμε, αλλά πρώτα ας επιδείξουμε πολλή φροντίδα για τον εαυτό μας, και ας καθαρίσουμε τον ρύπο των αμαρτημάτων μας, και έπειτα ας καταφύγουμε στις πρεσβείες των αγίων. Διότι, εάν θέλουμε να διατηρούμε τη νήψη και την εγρήγορση, ακόμη και όταν παρακαλούμε από μόνοι μας θα ωφεληθούμε τα μέγιστα. Επειδή ο Δεσπότης μας είναι φιλάνθρωπος, δεν συγκατανεύει υπέρ ημών τόσο όταν παρακαλείται από άλλους, όσο όταν παρακαλείται από εμάς τους ίδιους. Δες υπερβολή αγαθότητας: εάν δει εμάς που έχουμε σφάλει, που έχουμε χάσει την τιμή μας, που δεν έχουμε καμία παρρησία, να έχουμε αφυπνιστεί έστω και λίγο, και να έχουμε θελήσει να καταφύγουμε στον πλούτο της φιλανθρωπίας Του, αμέσως συγκατανεύει στα αιτήματά μας, και απλώνει το χέρι Του σε αυτούς που κείτονται, και ανασηκώνει όσους έχουν πέσει, και ανακράζει λέγοντας: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται ξανά;»

Γνωρίζοντας, λοιπόν, αυτά, ότι δηλαδή όχι μόνο δεν αποστρέφεται όσους επιστρέφουν, αλλά τους δέχεται όχι λιγότερο από αυτούς που έχουν κατορθώσει την αρετή· ότι όχι μόνο δεν απαιτεί τιμωρία, αλλά έρχεται προς αναζήτηση των πλανημένων και χαίρει για την εύρεσή τους περισσότερο από ό,τι για τους ήδη σεσωσμένους, ούτε όταν βρισκόμαστε στην αμαρτία να απελπιζόμαστε, ούτε όταν βρισκόμαστε στο αγαθό να επαναπαυόμαστε, αλλά, ακόμη και όταν κατορθώνουμε την αρετή, ας φοβόμαστε, για να μην πέσουμε από υπερβολική σιγουριά, και όταν αμαρτάνουμε, ας μετανοούμε. Διότι αυτό που είπα στην αρχή, αυτό λέω και τώρα, ότι και τα δύο αυτά αποτελούν προδοσία της σωτηρίας μας: και το να επαναπαύεται αυτός που στέκεται, και το να απελπίζεται αυτός που έχει πέσει. Γι' αυτό ο Παύλος, για να διασφαλίσει όσους στέκονται, έλεγε: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει». Και πάλι: «Φοβάμαι, μήπως τυχόν, αφού κηρύξω σε άλλους, ο ίδιος αποδειχθώ αδόκιμος». Ενώ, για να ανορθώσει αυτούς που έχουν πέσει και να τους διεγείρει σε μεγαλύτερη προθυμία, διαμαρτυρόταν γράφοντας στους Κορινθίους ως εξής: «Μήπως πενθήσω για πολλούς από εκείνους που έχουν αμαρτήσει στο παρελθόν και δεν μετανόησαν»· δείχνοντας έτσι ότι άξιοι θρήνου δεν είναι τόσο εκείνοι που αμαρτάνουν, όσο εκείνοι που δεν μετανοούν για τα αμαρτήματά τους. Και ο προφήτης λέει προς αυτούς: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται, ή αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει;». Γι' αυτό και ο Δαβίδ τους ίδιους αυτούς παρακαλεί λέγοντας: «Σήμερα, εάν ακούσετε τη φωνή Του, μην σκληρύνετε τις καρδιές σας, όπως κατά τον παραπικρασμό».

Μείνε λοιπόν προσευχόμενος και μην αμελείς· διότι πολλά μπορεί να κατορθώσει η προσευχή, αγαπητέ, και μην προσέρχεσαι στην προσευχή σαν να είναι μικρό πράγμα. Το ότι δε η προσευχή συγχωρεί αμαρτίες, διδάξου το αυτό από τα θεία Ευαγγέλια. Διότι, τι λέγει; Παρομοιάστηκε η βασιλεία των ουρανών με άνθρωπο, ο οποίος έκλεισε τη θύρα του και έπεσε να κοιμηθεί μαζί με τα τέκνα του. Ήλθε δε κάποιος το βράδυ θέλοντας να λάβει άρτους από αυτόν, και χτυπά λέγοντας: Άνοιξέ μου, διότι έχω ανάγκη από άρτους. Εκείνος όμως του απάντησε: Δεν μπορώ να σου δώσω τώρα· διότι πέσαμε να κοιμηθούμε και εμείς και τα παιδιά μας. Αυτός όμως επέμενε να χτυπά τη θύρα. Και του λέγει πάλι: Δεν μπορώ να σου δώσω· διότι πέσαμε να κοιμηθούμε και εμείς και τα παιδιά. Αυτός όμως, αν και τα άκουσε αυτά, επέμενε να χτυπά και να μην αναχωρεί, έως ότου ο οικοδεσπότης είπε: Σηκωθείτε, δώστε του και αφήστε τον να φύγει. Σε διδάσκει λοιπόν να προσεύχεσαι πάντοτε και να μην ολιγωρείς, αλλά, ακόμη και αν δεν λάβεις, να παραμένεις μέχρις ότου λάβεις. Και πολλούς άλλους δρόμους μετανοίας θα βρεις στη Γραφή. Αυτή η μετάνοια και πριν από την έλευση του Χριστού κηρυσσόταν μέσω του Ιερεμία, ο οποίος έλεγε: Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται, ή αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει; Και πάλι: Ύστερα από αυτά της είπα, μετά την πορνεία σου, έλα, επίστρεψε σε εμένα. Και για τον λόγο αυτόν μας έδωσε πολλούς και διάφορους άλλους δρόμους, ώστε να αποκόψει κάθε δική μας πρόφαση για αμέλεια. Διότι, εάν είχαμε μόνο έναν δρόμο, δεν θα μπορούσαμε να εισέλθουμε μέσα από αυτόν.

Ο Θεός παντού φαίνεται αυστηρός προς τους δικαίους, αλλά χρηστός προς τους αμαρτωλούς, και ταχύς στη φιλανθρωπία· αυτόν που αμαρτάνει και πέφτει τον ανασηκώνει, και του λέει: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται; Ή αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει;» Και: «Γιατί απομακρύνθηκε με αναιδή αποστασία η ασύνετη θυγατέρα του Ιούδα;» Και πάλι: «Επιστρέψτε σε εμένα, και θα επιστρέψω σε εσάς». Και αλλού επιβεβαιώνει με όρκο τη σωτηρία που προέρχεται από τη μετάνοια, εξαιτίας της πολλής Του φιλανθρωπίας: «Ορκίζομαι στη ζωή μου, λέει ο Κύριος· δεν επιθυμώ τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά το να επιστρέψει αυτός και να ζήσει». Προς τον δίκαιο όμως λέει: «Εάν ένας άνθρωπος πράξει κάθε δικαιοσύνη και κάθε αλήθεια, και παρεκκλίνοντας αμαρτήσει, δεν πρόκειται να θυμηθώ τη δικαιοσύνη του, αλλά θα πεθάνει μέσα στην αμαρτία του». Ω, πόση αυστηρότητα προς τον δίκαιο! Ω, πόση γενναιοδωρία προς τον αμαρτωλό!

Γι’ αυτό και ο Παύλος έλεγε: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει»· και ο προφήτης παλαιότερα αναφωνούσε: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται; Ή αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει;», ώστε ούτε αυτός που στέκεται όρθιος να επαναπαύεται, αλλά να βρίσκεται διαρκώς σε εγρήγορση, ούτε αυτός που έχει πέσει να απελπίζεται.

Δ'. Τι λοιπόν; Δεν υπάρχει μετάνοια, λέει; Υπάρχει μετάνοια, αλλά δεν υπάρχει δεύτερο βάπτισμα. Υπάρχει όμως μετάνοια που έχει μεγάλη δύναμη, ικανή, εάν κάποιος το θελήσει, να απαλλάξει από το φορτίο των αμαρτημάτων εκείνον που είναι βαθύτατα βυθισμένος στις αμαρτίες, και να θέσει σε ασφάλεια αυτόν που κινδυνεύει, ακόμη και αν έχει φθάσει στον ίδιο τον πυθμένα της κακίας. Και αυτό είναι δυνατόν να αποδειχθεί με πολλούς τρόπους. Διότι, «μήπως αυτός που πέφτει», λέει, «δεν σηκώνεται, ή αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει;»

Ε΄. Ας μην έχουμε, λοιπόν, υπέρμετρη σιγουριά όσοι στεκόμαστε όρθιοι, αλλά ας λέμε στους εαυτούς μας: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει»· ούτε όμως να απελπιζόμαστε όσοι έχουμε πέσει, αλλά ας λέμε στους εαυτούς μας: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται;». Διότι πράγματι, πολλοί που ανέβηκαν μέχρι την ίδια την κορυφή του ουρανού και επέδειξαν κάθε είδους καρτερία, και που εγκαταβίωσαν στις ερήμους και δεν είδαν γυναίκα ούτε στο όνειρό τους, επειδή ολιγώρησαν λίγο, σκόνταψαν και βρέθηκαν στο ίδιο το βάραθρο της κακίας. Άλλοι πάλι, από εκείνο το βάθος ανέβηκαν προς τον ουρανό, και από τη θεατρική σκηνή και την ορχήστρα μετατάχθηκαν στην αγγελική πολιτεία· και επέδειξαν τόσο μεγάλη αρετή, ώστε να εκδιώκουν δαίμονες και να επιτελούν πολλά άλλα τέτοια θαυμαστά σημεία. Και από τέτοια παραδείγματα είναι γεμάτες οι Γραφές, γεμάτη είναι και η ζωή μας. Ακόμη και πόρνοι και παραδομένοι στις ηδονές κλείνουν τα στόματα των Μανιχαίων, οι οποίοι ισχυρίζονται ότι η κακία είναι αμετάβλητη, υπηρετώντας έτσι το έργο του διαβόλου, παραλύοντας τα χέρια εκείνων που επιθυμούν να επιδείξουν πνευματικό ζήλο και ανατρέποντας ολόκληρη τη ζωή. Διότι αυτοί που πείθουν τον κόσμο για τέτοια πράγματα, δεν προξενούν βλάβη μόνο ως προς τα μέλλοντα, αλλά και εδώ τα κάνουν όλα άνω κάτω, στο μέτρο τουλάχιστον που εξαρτάται από αυτούς. Διότι πότε θα φροντίσει για την αρετή κάποιος από όσους ζουν στην κακία, όταν νομίζει ότι η επιστροφή σε αυτήν και η μεταβολή προς το καλύτερο είναι αδύνατη;

Τι υπήρξε χειρότερο από τον Παύλο; Κι όμως, έγινε απόστολος. Ποιος είχε μεγαλύτερο ζήλο από τον Σίμωνα; Αλλά έγινε και αυτός αθλιότερος όλων. Πόσες άλλες τέτοιες μεταβολές θέλεις να δεις, οι οποίες και κατά το παρελθόν συνέβησαν και τώρα συμβαίνουν καθημερινά; Γι' αυτό ακριβώς λέω, ούτε εκείνος που βρίσκεται στη σκηνή του θεάτρου να απελπίζεται, ούτε εκείνος που βρίσκεται στην Εκκλησία να υπερθαρρεί. Διότι προς τον τελευταίο λέει: «Εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει»· προς τον πρώτο δε: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται;» και, «Ανορθώστε τα πεσμένα χέρια και τα παραλυμένα γόνατα». Πάλι, προς αυτούς λέει: «Γρηγορείτε»· προς εκείνους δε: «Ξύπνα, εσύ που κοιμάσαι, και ανάστα εκ των νεκρών». Διότι αυτοί μεν έχουν ανάγκη να διαφυλάξουν αυτό που κατέχουν, ενώ εκείνοι να γίνουν αυτό που δεν είναι· αυτοί να διατηρήσουν την υγεία τους, εκείνοι να απαλλαγούν από την αρρώστια· διότι ασθενούν. Αλλά και πολλοί από εκείνους που ασθενούν θεραπεύονται, και από εκείνους που είναι υγιείς, επειδή ραθύμησαν, ασθενούν. Προς εκείνους, λοιπόν, λέει: «Ιδού, έγινες υγιής· μην αμαρτάνεις πλέον, για να μη σου συμβεί κάτι χειρότερο»· προς αυτούς δε: «Θέλεις να γίνεις υγιής; Σήκω, πάρε το κρεβάτι σου και πήγαινε στο σπίτι σου». Διότι φοβερή, πραγματικά φοβερή παράλυση είναι η αμαρτία· ή μάλλον δεν είναι μόνο παράλυση, αλλά και κάτι χαλεπότερο. Διότι ένας τέτοιος άνθρωπος δεν βρίσκεται μόνο σε αδράνεια των αγαθών, αλλά και σε ενέργεια των κακών.

Πάλι, κάποιοι άλλοι επιδιώκουν την υπέρμετρη λύπη για τα αμαρτήματα θεωρώντας την ως κάτι ωφέλιμο· αλλά και αυτό αποτελεί διαβολική μεθοδεία, πράγμα που το απέδειξε ο Ιούδας· γι' αυτό εξάλλου και απαγχονίστηκε. Για τον λόγο αυτόν και ο Παύλος φοβόταν για εκείνον που είχε πορνεύσει, μήπως πάθει κάτι τέτοιο, και προέτρεπε τους Κορινθίους να τον διασώσουν γρήγορα, «μήπως καταποθεί ο τοιούτος από την υπερβολική λύπη». Έπειτα, δείχνοντας ότι κάτι τέτοιο αποτελεί δική του ενέδρα, λέει: «Μήπως πλεονεκτηθούμε από τον Σατανά· διότι δεν αγνοούμε τα νοήματά του», ότι δηλαδή επιτίθεται με πολύ δόλο. Επειδή, εάν πολεμούσε με παρρησία και φανερά, η νίκη θα ήταν εύκολη και απλή· μάλλον όμως και τώρα, εάν νήφουμε, εύκολη θα είναι. Διότι απέναντι σε καθεμία από αυτές τις οδούς μάς έχει εξοπλίσει ο Θεός. Πείθοντάς μας λοιπόν να μην καταφρονούμε ούτε αυτά τα μικρά, άκουσε τι προτρέπει λέγοντας: «Εκείνος που θα πει στον αδελφό του, "Μωρέ", θα είναι ένοχος για τη γέεννα»· και, «Εκείνος που κοίταξε με ακόλαστα μάτια, είναι ολοκληρωμένος μοιχός». Και ταλανίζει όσους γελούν, και παντού εξαλείφει τις αρχές και τα σπέρματα των κακών, και λέει ότι θα δώσουμε λόγο και για κάθε αργή λέξη. Γι' αυτόν τον λόγο και ο Ιώβ θεράπευε ακόμη και τους λογισμούς των παιδιών του. Και για να μην απελπιζόμαστε λέει: «Μήπως αυτός που πέφτει, δεν σηκώνεται; Ή αυτός που απομακρύνεται, δεν επιστρέφει;»

Και δεν θα ταφούν. Διότι για τους παλαιούς το ζήτημα της ταφής δεν ήταν κάτι το τυχαίο. Διότι αυτά λέει ο Κύριος: Μήπως αυτός που πέφτει δεν εγείρεται; Παρατήρησε κάποιον εραστή που απομακρύνεται από την αγαπημένη του, παίρνοντας την απόφαση να μην της μιλήσει, να μην της απευθύνει τον λόγο, και μετά από αυτά πάλι κάμπτεται. Κάτι τέτοιο συμβαίνει εδώ, εισάγει παραίνεση και συμβουλή. Αν και πολλοί από εκείνους που δέχονται ύβρεις λένε: Πήγαινε, πες αυτό, αλλά σαν να προέρχεται από τον εαυτό σου· μην πεις ότι είναι από εμένα, για να μη φανεί ότι ταπεινώνονται· ο Θεός όμως δεν έκανε ούτε αυτό, αλλά δήλωσε: Εγώ το είπα. Παρατήρησε τον πόθο: Μήπως αυτός που πέφτει δεν εγείρεται; Βλέπεις ότι πουθενά τα κακά ούτε τα καλά δεν είναι εκ φύσεως· διότι τα γνωρίσματα της φύσεως είναι αμετάβλητα.

Μήπως δεν έπεσες από όρθια στάση; Μήπως δεν βάδιζες; Δεν σε κατηγορώ, λέγει, επειδή έπεσες. Αλλά το ότι παραμένεις στην πτώση σου, αυτό με παροξύνει. Ή μήπως αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει; Τους μέμφεται, διότι σφάλλουν αμετανόητα.

Αν το πράξουμε αυτό, μας υπόσχεται γρήγορη τη συγχώρεση· διότι αυτός είναι που λέει: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται, ή αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει;» Γνωρίζοντας, λοιπόν, αυτά, ας μην καταφρονούμε τον τόσο φιλάνθρωπο Δεσπότη, αλλά ας υπερνικήσουμε την επιβλαβή συνήθεια· και ας μη βαδίζουμε την πλατιά πύλη και την ευρύχωρη οδό, όπως ακριβώς ακούσατε σήμερα τον κοινό Δεσπότη όλων να προτρέπει στο Ευαγγέλιο και να λέει: «Εισέλθετε διά της στενής πύλης, διότι πλατιά είναι η πύλη και ευρύχωρη η οδός που οδηγεί στην απώλεια, και πολλοί είναι αυτοί που εισέρχονται δι' αυτής». Ακούγοντας για πλατιά πύλη και ευρύχωρη οδό, μην εξαπατηθείς από τα προοίμια, ούτε να δώσεις σημασία στο ότι πολλοί εισέρχονται δι' αυτής, αλλά να αναλογιστείς ότι καταλήγει σε στενόχωρο τέλος. Και εκείνο να σκεφτείς με σύνεση, ότι ο λόγος δεν γίνεται για αισθητή πύλη, ούτε απλώς για κάποια οδό, αλλά για ολόκληρη τη ζωή μας, και η προτροπή αφορά την αρετή και την κακία.

Σε αυτόν που προσέρχεται εδώ αναλογιζόμενος όλα αυτά, με φόβο και τρόμο, αμέσως ο Χριστός, ο φιλάνθρωπος Δεσπότης, βγαίνει για να τον προϋπαντήσει, όπως ο πατέρας τον υιό που κατέφαγε την πατρική περιουσία, και με λόγια ευσπλαχνίας και αγαθότητας γαληνεύει την τρικυμία αυτού που χειμάζεται. Τι του λέει; «Άνθρωπε, αποθαρρύνεσαι; Γιατί βυθίζεις τον λογισμό σου σαν να είσαι αβοήθητος; Γιατί, ενώ έπεσες, παραμένεις στην πτώση σου [ναυαγώντας και νοσώντας αμετανόητα] αδύναμος; Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται; Ή αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει; Έπραξες πολλά κακά και έκανες αναρίθμητα αμαρτήματα. Αλλά το πλήθος των παραπτωμάτων σου δεν νικά την τέχνη του ιατρού. Είμαι», λέει, «υπερβολικά φιλάνθρωπος. Διότι, όντας αγαθός, έχω γεννηθεί κατά φύση από αγαθό. Εάν, αφού αμάρτησες, μετανοείς, δεν οργίζομαι, διότι κάμπτομαι από την επιστροφή σου. Εάν ζητάς συγχώρηση για τα σφάλματά σου, δεν σε τιμωρώ, προσδοκώντας την ευγνωμοσύνη σου. Δεν ερευνώ τα όσα έπραξες, αλλά τα σκεπάζω με το χέρι της αμνηστίας. Μόνο δείξε γνήσια μετάνοια, και δέξου την πλούσια απόλαυση των οικτιρμών μου. Μόνο μη στέκεσαι στην αγορά των κακών όλη την ημέρα της ζωής σου αδρανής· αλλά έλα, μετανοώντας για τα έργα σου, στον αμπελώνα των προσταγμάτων μου, και θα λάβεις από εμένα τον μισθό της δικαιοσύνης».

Η φύση της αμαρτίας είναι ένας λάκκος γεμάτος σκοτάδι που κρύβει μέσα του άγρια θηρία. Ας κατεβάσουμε, λοιπόν, τα σχοινιά των Γραφών και ας προσφέρουμε την αγαθή προαίρεσή μας· και σύντομα θα ανορθωθούμε, ακόμη κι αν έχουμε καταπέσει. Πώς όμως θα μπορούσε να γίνει η αρχή αυτής της οδού; Εάν, αφού πέσουμε, δεν αδιαφορήσουμε, ούτε απελπιστούμε, αλλά επαναλαμβάνουμε στους εαυτούς μας τα εξής προφητικά λόγια: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται;»

Μήπως εκείνος που πέφτει δεν σηκώνεται; Στάσου όρθιος, έχοντας πόδια ευαγγελικά, λογισμούς φιλόθεους, χέρια φιλότιμα, γόνατα ακλόνητα, μηρούς αμέτοχους σε ηδονές, νεφρούς ελεύθερους από επιθυμίες, οσφύ και κοιλιά ασφαλισμένες, μελέτη του νόμου του Θεού, στήθος, καρδιά καθαρή, τράχηλο, τρόπο ευπειθή, ψυχή, φρόνημα ευλαβικό, στόμα σεμνό, βλέμμα που δεν παρεκκλίνει, ακοή σταθερή, χείλη που προφέρουν όσα είναι αγαπητά στον Χριστό. Τέτοιος να γίνεις κατά την Τεσσαρακοστή, έχοντας λάβει πείρα από αυτήν ως από πνευματική κολυμβήθρα. Διότι μέσα από αυτήν θέλει ο Ιησούς να σε πλύνει ακόμη περισσότερο από την ανομία σου· μέσα από αυτήν θέλει να σε καθαρίσει από την αμαρτία Εκείνος που σηκώνει την αμαρτία του κόσμου· μέσα από αυτήν να σε ιατρέψει, μέσα από αυτήν να σε ανακαινίσει, μέσα από αυτήν να σε αγνίσει, μέσα από αυτήν να σε επαναφέρει και πάλι στο μέτρο της ηλικίας.

Με τη χάρη του Θεού, έχεις πολλούς και σπουδαίους ανθρώπους που συμπάσχουν, που σε ενισχύουν, που τρέμουν για την ψυχή σου: τον άγιο του Θεού Βαλέριο, τον κατά πάντα τιμιότατο αδελφό του Φλωρέντιο, τον σοφό κατά τη σοφία του Χριστού Πορφύριο, και πολλούς άλλους. Αυτοί καθημερινά θρηνούν για σένα και δεν έχουν πάψει να προσεύχονται· μάλιστα, θα είχαν κιόλας επιτύχει αυτό που από καιρό παρακαλούν, αν έστω και λίγο ήθελες να ελευθερώσεις τον εαυτό σου από τις παγίδες του εχθρού. Πώς λοιπόν δεν είναι παράλογο, οι άλλοι να μην απελπίζονται για τη σωτηρία σου ούτε και τώρα, αλλά να προσεύχονται διαρκώς για να επανακτήσουν το μέλος τους, ενώ εσύ, έχοντας πέσει μία φορά, να μη θέλεις να σηκωθείς, αλλά να παραμένεις κάτω, και σχεδόν να φωνάζεις προς τον εχθρό: «Σφάζε, χτύπα, μη λυπάσαι»; «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται;» αναφέρει ο θείος λόγος. Εσύ όμως μάχεσαι και αντιλέγεις σε αυτό· διότι το να απελπιστεί κανείς επειδή έπεσε, δεν σημαίνει τίποτε άλλο παρά να ισχυρίζεται ότι εκείνος που πέφτει δεν σηκώνεται. Μη, σε παρακαλώ, μην αδικήσεις τόσο πολύ τον εαυτό σου· μην επισωρεύεις σε εμάς τόση οδύνη. Δεν αναφέρομαι στο παρόν, όπου δεν διανύεις ακόμη το εικοστό έτος της ηλικίας σου, αλλά ακόμη κι αν είχες επιτελέσει πολλά και είχες ζήσει όλο σου τον βίο εν Χριστώ, και στα βαθιά σου γεράματα υφίστασο τέτοια επήρεια, ούτε και τότε θα ήταν καλό να απελπιστείς, αλλά θα έπρεπε να φέρεις στον νου σου τον ληστή που δικαιώθηκε πάνω στον σταυρό, και εκείνους που εργάστηκαν την ενδέκατη ώρα και έλαβαν τον μισθό ολόκληρης της ημέρας.

Διότι το κακό δεν είναι το να πέσει κανείς, αλλά, αφού πέσει, να παραμένει κάτω και να μην εγείρεται, αλλά εθελοκακώντας και επιδεικνύοντας νωθρότητα, να αποκρύπτει την αδυναμία της προαιρέσεώς του με λόγια απελπισίας. Προς αυτούς, φλεγόμενος από ζήλο, έλεγε και ο προφήτης: «Μήπως εκείνος που πέφτει δεν σηκώνεται; Ή εκείνος που απομακρύνεται δεν επιστρέφει;». Εάν δε ζητάς από εμάς παραδείγματα κάποιων που, μετά την πίστη τους, εξέπεσαν και πάλι, και αυτά τα λόγια για αυτούς ακριβώς έχουν ειπωθεί· διότι εκείνος που έπεσε ανήκε προηγουμένως σε αυτούς που στέκονταν όρθιοι, όχι σε αυτούς που ήταν ήδη πεσμένοι· διότι πώς θα μπορούσε ένας τέτοιος άνθρωπος να πέσει; Θα λεχθούν όμως και άλλα, αφενός μέσω παραβολών, και αφετέρου μέσω πιο σαφών πράξεων και λόγων. Διότι και εκείνο το πρόβατο, που αποχωρίστηκε από τα ενενήντα εννέα και έπειτα οδηγήθηκε και πάλι πίσω από τον καλό ποιμένα, δεν μας φανερώνει τίποτε άλλο παρά την έκπτωση και την επάνοδο των πιστών. Διότι ήταν και αυτό πρόβατο, όχι κάποιας άλλης ποίμνης, αλλά ανήκε στον αριθμό των υπολοίπων και προηγουμένως βοσκούσε υπό τον ίδιο ποιμένα, και πλανήθηκε με πλάνη όχι τυχαία, αλλά προς τα όρη και τις χαράδρες, δηλαδή σε κάποιον δρόμο μακρινό, που απείχε πολύ από την ευθεία οδό. Μήπως λοιπόν, όταν αυτό πλανήθηκε, το άφησε να χαθεί; Σε καμία περίπτωση, αλλά το επανέφερε, όχι κυνηγώντας το, ούτε μαστιγώνοντάς το, αλλά σηκώνοντάς το στους ώμους του.

Αν σου απομένει, αδελφέ, κάποια ελπίδα σωτηρίας· αν υπάρχει κάποια μικρή ανάμνηση του Θεού· αν υπάρχει κάποιος πόθος για τα μελλοντικά αγαθά· αν υπάρχει κάποιος φόβος για τις τιμωρίες που έχουν αποταμιευθεί για όσους δεν μετανοούν, συνέλθε γρήγορα· σήκωσε τα μάτια σου στον ουρανό· έλα σε συναίσθηση. Σταμάτησε την πονηρία σου· αποτίναξε τη μέθη που σε έχει κυριεύσει. Σήκω εναντίον αυτού που σε έριξε κάτω. Θυμήσου την ευσπλαχνία του Θεού, ότι θεραπεύει με λάδι και κρασί. Μην απελπίζεσαι για τη σωτηρία. Φέρε στη μνήμη σου τα γραμμένα: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται, και αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει;» Αυτός που έχει πληγωθεί θεραπεύεται, αυτός που έχει αιχμαλωτιστεί από θηρία σώζεται, αυτός που εξομολογείται δεν απορρίπτεται· διότι ο Θεός δεν θέλει τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά να επιστρέψει και να σωθεί. Επειδή έπεσες σε βάθος κακών, μην αδιαφορήσεις. Είναι καιρός ανοχής, καιρός μακροθυμίας, καιρός ίασης, καιρός διόρθωσης. Γλίστρησες; Σήκω. Αμάρτησες; Ησύχασε. Μη σταθείς στον δρόμο των αμαρτωλών, αλλά απομακρύνσου με ορμή. Διότι, όταν αποστραφείς την αμαρτία και στενάξεις, τότε θα σωθείς. Διότι από τους κόπους προέρχεται η υγεία, και από τους ιδρώτες η σωτηρία· υπάρχει σωτηρία, υπάρχει διόρθωση. Έχε θάρρος, μην απελπίζεσαι. Δεν υπάρχει νόμος που να δικάζει και να καταδικάζει σε θάνατο χωρίς ευσπλαχνία, αλλά χάρη που κυβερνά, η οποία αναβάλλει την τιμωρία και περιμένει τη διόρθωση. Δεν έχουν κλείσει ακόμη οι θύρες· ο Νυμφίος ακούει· η αμαρτία δεν κυριαρχεί πλέον.

Γνωρίζοντας λοιπόν αυτά, ούτε όταν βρισκόμαστε στο κακό να απελπιζόμαστε, ούτε όταν βρισκόμαστε στο αγαθό να εφησυχάζουμε· αλλά και όταν κατορθώνουμε το καλό να φοβόμαστε, για να μην πέσουμε από υπερβολική σιγουριά, και όταν αμαρτάνουμε να μετανοούμε, ώστε να αποφύγουμε την απελπισία για τη σωτηρία μας. Διότι και τα δύο αυτά αποτελούν φανερή προδοσία, και το να εφησυχάζει εκείνος που στέκεται όρθιος, και το να απελπίζεται εκείνος που έχει πέσει. Γι' αυτό ο μεν Παύλος, θέλοντας να ασφαλίσει αυτούς που στέκονται, έλεγε: «εκείνος που νομίζει ότι στέκεται, ας προσέχει μήπως πέσει»· ενώ ο προφήτης, για να σηκώσει αυτούς που έχουν πέσει, λέει: «μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται; ή αυτός που απομακρύνεται, δεν επιστρέφει;»· και πάλι: «επιστρέψτε σε εμένα, και θα επιστρέψω σε εσάς»· και αλλού, επιβεβαιώνοντας με όρκο τη σωτηρία μέσω της μετάνοιας, λέει: «στο όνομά μου, λέει ο Κύριος, δεν επιθυμώ τον θάνατο του αμαρτωλού, αλλά το να επιστρέψει και να ζήσει». Και αυτά μεν τα δηλώνει προς τον αμαρτωλό. Προς τον δίκαιο όμως λέει: «εάν ένας άνθρωπος πράξει κάθε δικαιοσύνη και κάθε αλήθεια, και παρεκκλίνοντας αμαρτήσει, δεν θα θυμηθώ τη δικαιοσύνη του, αλλά θα πεθάνει μέσα στις αμαρτίες του». Ώ, τι άριστη οικονομία! Τον μεν αμαρτωλό τον ελεεί, τον δε δίκαιο τον φοβίζει, διότι αυτόν που παραμένει στις αμαρτίες, εάν τον φοβίσει, τον οδηγεί στην απελπισία, ενώ αυτόν που πράττει το δίκαιο, εάν τον καλοτυχίζει, τον φέρνει αμέσως σε πνευματική χαλάρωση· και σε αυτόν που έπεσε απλώνει χέρι φιλάνθρωπο, ενώ σε αυτόν που στέκεται επιβάλλει σωτήριο φόβο, και διεγείρει τη διάθεσή του προς τα καλά.

Άλλοι λοιπόν είναι αυτοί που άλλοτε νικούν και άλλοτε νικιούνται, πέφτουν και σηκώνονται, προξενούν θλίψη και θλίβονται, πολεμούν και πολεμούνται, και άλλοι είναι αυτοί που παρέμειναν στην πρώτη τους πτώση εξαιτίας της μεγάλης τους άγνοιας και ούτε καν γνωρίζουν ότι έχουν ξεπέσει, στους οποίους με ευσπλαχνία απευθύνεται ο προφήτης: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται; Ή αυτός που αποστρέφεται τον δρόμο του δεν επιστρέφει;» Και πάλι: «Ξύπνα εσύ που κοιμάσαι, και σήκω από τους νεκρούς, και θα σε φωτίσει ο Χριστός.» Προς εκείνους όμως που δεν θέλουν να αναλάβουν τον κόπο της ανέγερσης και να παραμείνουν αφοσιωμένοι στην προσευχή, αλλά και να υποστούν θλίψεις χάριν της ευσέβειας για τη μέλλουσα βασιλεία, λέει: «Στην καταστροφή σου, Ισραήλ, ποιος θα σε βοηθήσει;» Δεν πρόκειται για «τραύμα, ούτε μώλωπα, ούτε πληγή που φλεγμαίνει», ούτε για κάποιο από τα κακά που συμβαίνουν παρά τη θέλησή μας· διότι αυτή η πληγή είναι εκούσια. Αυτή είναι η «αμαρτία προς θάνατον», η οποία δεν θεραπεύεται ούτε καν με τις προσευχές των άλλων. Διότι λέει: «Προσπαθήσαμε να θεραπεύσουμε τη Βαβυλώνα, αλλά δεν γιατρεύτηκε», επειδή η νόσος είναι αυθαίρετη, και δεν μπορεί πλέον «να τοποθετηθεί καταπραϋντικό, ούτε λάδι, ούτε επίδεσμοι», δηλαδή οι βοήθειες που προέρχονται από άλλους. Αυτά και τα παρόμοια διακηρύττει η θεία Γραφή προς εκείνους που ευτελίζουν την προσευχή και, εκτός περιπτώσεων ανάγκης και ασθένειας, την περιορίζουν σε ορισμένες ώρες και στιγμές, ενώ ο μεν Κύριος νομοθέτησε να προσφέρεται αυτή στον παντοδύναμο Θεό «πάντοτε νύχτα και ημέρα», ο δε Απόστολος «αδιαλείπτως».

Αυτά, λοιπόν, ο θείος και μέγας Βασίλειος, αφού τα σταχυολόγησε από την αγία και θεόπνευστη Γραφή και τα ερμήνευσε αλληγορικά, έδειξε πόσο μεγάλο κακό είναι το να αμαρτάνει κανείς και ότι η αμαρτία είναι από τη φύση της χωρισμός από τον Θεό. Έπειτα, στρέφοντας πάλι τον λόγο προς τη μετάνοια και τις αγαθές ελπίδες, λέει επιπλέον όλων αυτών: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται ή αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει;». Διότι δεν πρέπει, αν κάποιος έχει πέσει, και να κυλιέται κάτω. «Γιατί αποστράφηκε» η παρθένος «με αποστροφή αναιδή», αν και άκουσε τον νυμφίο Χριστό να λέει μέσω του Ιερεμία: «Και είπα, αφού αυτή διέπραξε όλες αυτές τις πορνείες: Επίστρεψε σε μένα, αλλά δεν επέστρεψε». «Μήπως δεν υπάρχει ρητίνη στη Γαλαάδ, ή δεν υπάρχει ιατρός εκεί; Γιατί δεν επήλθε ίαση στη θυγατέρα του λαού μου;». Και πολλά αντιφάρμακα του κακού θα μπορούσες να βρεις στη θεία Γραφή, και πολλά φάρμακα που οδηγούν από την απώλεια στη σωτηρία, όπως τα μυστήρια περί θανάτου και αναστάσεως, τα λόγια περί της φοβερής κρίσεως και της αιώνιας κολάσεως, τις διδασκαλίες περί μετανοίας και αφέσεως των αμαρτιών, τα αναρίθμητα εκείνα παραδείγματα επιστροφής, τη δραχμή, το πρόβατο, τον υιό που κατασπατάλησε τον βίο του με πόρνες, αυτόν που χάθηκε και πάλι βρέθηκε, που ήταν νεκρός και πάλι ανέζησε. Ας χρησιμοποιήσουμε αυτά τα βοηθήματα, και μέσω αυτών ας θεραπεύσουμε τις ψυχές μας».

Αν και μας φαίνεται δύσκολο εξαιτίας της σκληρής άσκησης της αρετής, ή μάλλον εξαιτίας της υποβολής και της συμβουλής του αντιδίκου, ιδού, Εκείνος σπλαγχνίζεται και μακροθυμεί περιμένοντας την επιστροφή μας, και ενώ αμαρτάνουμε, μας ανέχεται. Μας ανέχεται αναμένοντας τη μετάνοιά μας, και όταν πέφτουμε, δεν ντρέπεται να μας δεχθεί και πάλι, όπως είπε ο προφήτης: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται; Ή αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει;» Αρκεί μόνο εμείς να ανανήψουμε αποκτώντας αγαθή διάθεση, και ας επιστρέψουμε αμέσως και ορθά ζητώντας βοήθεια από Αυτόν. Και Εκείνος είναι έτοιμος να μας σώσει. Διότι περιμένει τη φλογερή ορμή του θελήματός μας προς Αυτόν (όσο έχουμε δύναμη) και την πίστη και προθυμία που πηγάζουν από αγαθή προαίρεση. Όμως όλη την επιτυχία Αυτός την ενεργεί μέσα μας. Ας προσπαθήσουμε λοιπόν, αγαπητοί, ως τέκνα Θεού, αποβάλλοντας κάθε προκατάληψη, αμέλεια και χαυνότητα, να γίνουμε γενναίοι και έτοιμοι να Τον ακολουθήσουμε, χωρίς να αναβάλλουμε από μέρα σε μέρα, εξαπατώμενοι από την κακία. Διότι δεν γνωρίζουμε πότε θα γίνει η έξοδός μας από τη σάρκα. Επειδή μεγάλες και ανεκλάλητες είναι οι υποσχέσεις προς τους Χριστιανούς, τόσο πολύ, ώστε με την πίστη και τον πλούτο μίας μόνο ψυχής δεν μπορεί να συγκριθεί όλη η δόξα και η ομορφιά του ουρανού και της γης και η υπόλοιπη διακόσμηση, η ποικιλία, η ωραιότητα, ο πλούτος και η απόλαυση όλων των ορατών πραγμάτων.

Αν και μας φαίνεται δύσκολο να τον πλησιάσουμε εξαιτίας της σκληρής άσκησης της αρετής, ή μάλλον εξαιτίας της υποβολής και της συμβουλής του αντιδίκου, ο οποίος θέλει να μας αποτρέψει όλους από το αγαθό, ο Κύριος όμως μακροθυμεί και σπλαγχνίζεται, περιμένοντας την επιστροφή μας, και όταν αμαρτάνουμε ανέχεται περιμένοντας τη μετάνοιά μας και όταν πέφτουμε δεν ντρέπεται να μας δεχθεί και πάλι, όπως έχει ειπωθεί από τον προφήτη: «Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται, ή αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει;». Αρκεί μόνο εμείς να ανανήψουμε λιγάκι, αποκτώντας καλό λογισμό, και να επιστρέψουμε αμέσως προς αυτόν, ζητώντας τη βοήθειά του, και αυτός είναι έτοιμος να μας σώσει. Από τη θέλησή μας απαιτεί την ορμή προς αυτόν με όση δύναμη έχουμε, καθώς και την προαιρετική αγάπη, πίστη και προθυμία, ενώ την κάθε επιτυχία την κατεργάζεται ο ίδιος μέσα μας. Ας σπεύσουμε λοιπόν, ω τέκνα, αποβάλλοντας γενναία κάθε προκατάληψη, αμέλεια και χαλαρότητα, και ας θελήσουμε να γίνουμε έτοιμοι να τον ακολουθήσουμε, χωρίς να το αναβάλλουμε από μέρα σε μέρα, ούτε να εξαπατώμαστε από την κακία· διότι δεν γνωρίζουμε πότε θα γίνει η έξοδός μας από τη σάρκα.

Στο τέκνο Λιτόιο. Μέσα και από τις δύο επιστολές σου, αγαπημένο μου τέκνο, διαπίστωσα και τώρα την ολοκληρωτική σου μετάνοια και επιστροφή, και μάλιστα ότι απέφυγες την παραμονή στην πόλη, καταφεύγοντας στον οικονόμο. Αυτό με έχει πείσει να σε αγαπώ ολοκληρωτικά, ή μάλλον τον Θεό, εξαιτίας του οποίου αγαπώ και αγαπιέμαι, εντός του οποίου και σε εγέννησα πνευματικά, αγαπητέ μου υιέ Λιτόιε. Μην καταπέσεις, λοιπόν, εξαιτίας των όσων προηγήθηκαν και στα οποία σκόνταψες συμβάντων, εξαιτίας των δικών μου αμαρτιών. Διότι «μήπως δεν υπάρχει ρητίνη (βάλσαμο)», λέει η Γραφή, «στην Γαλαάδ; Ή μήπως εκείνος που απομακρύνεται δεν επιστρέφει; Επιστρέψτε προς εμένα», βοά ο Θεός. Ο στρατιώτης που ανασυντάσσεται είναι και πάλι στρατιώτης, ομοίως και ο κυβερνήτης του πλοίου· διότι, ακόμη κι αν διαπράξαμε θανάσιμη αμαρτία, δεν σημαίνει ότι δεν μπορούμε πλέον να ζήσουμε. Ζούμε και πάλι διά της μετανοίας· διότι είναι αψευδής εκείνος που είπε: «Ζω εγώ», λέει ο Κύριος, «δεν επιθυμώ τον θάνατο του αμαρτωλού, όσο το να επιστρέψει και να ζήσει αυτός». Ώστε, είναι δυνατόν μετά τον θάνατο της αμαρτίας να ζήσει κανείς, όχι όμως πλέον μετά την αναχώρησή του από αυτήν τη ζωή· διότι τότε «έκλεισε τη θύρα πίσω του», λέει.

Αλλά έλα, υιέ μου, επίστρεψε, σε καλώ από τα βάθη της καρδιάς μου, από τα σπλάχνα μου που φλέγονται, επειδή η δική σου δόξα είναι δική μου, όπως αντίστροφα και η αισχύνη. Έλα, σήκω, ο Κύριος έχει προστάξει: «δεν θα θυμηθώ», λέει, «τις ανομίες σου» και «μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται;» και «είδα ότι πορεύεσαι σκυθρωπός και θεράπευσα το σύντριμμά σου». Ιδού ο αγαθός Θεός, ιδού ο ελεήμων ιατρός. Ναι, σε παρακαλώ, τέκνο μου (διότι είσαι τέκνο μου, έστω κι αν έχεις πεθάνει), μην παραμείνεις άλλο στην αμαρτία· διάρρηξε γρήγορα τα σχοινιά που σου έχει πλέξει ο διάβολος και, σαν να σηκώνεσαι από κάποιον λάκκο, μεταπήδησε στο θαυμαστό φως της προηγούμενης αγωγής σου. Και εγώ θα σε υποδεχτώ με ανοιχτά τα χέρια, χωρίς να σε ονειδίζω, αλλά σπλαχνιζόμενός σε, χωρίς να κάνω βαριά τα φάρμακα της μετάνοιας, αλλά καταπραΰνοντας και ελαφρύνοντάς τα όσο είναι δυνατόν. Και βέβαια σπεύσε, σπεύσε, πριν έρθει ξαφνικά ο αδυσώπητος άγγελος, χωρίζοντάς σε ελεεινά από το σώμα και οδηγώντας σε στην αιώνια κρίση.

Τι να πούμε λοιπόν για αυτά, αδελφοί; Ότι όλοι ανεξαιρέτως οι άνθρωποι αναχωρούμε από εδώ και η μετάβαση είναι από την παροικία στην αληθινή ανάπαυση, από το σκοτάδι στο φως, από την ταραχή στη γαλήνη, από τον πόλεμο στην ειρήνη, όπου δεν υπάρχει φίδι που να δαγκώνει, όπου δεν υπάρχει φόβος αλλοίωσης, όπου ο καθένας θα λάβει την ανταπόδοση για όσα έπραξε μέσω του σώματός του, είτε αγαθό είτε κακό. Γι' αυτό ας σπεύσουμε, αδελφοί μου, και εμείς να τελειώσουμε τον βίο μας με οσιότητα, ώστε να αποφύγουμε την αιώνια κρίση και να αξιωθούμε τη βασιλεία των ουρανών. Είναι φοβερό να πέσει κανείς στα χέρια του ζωντανού Θεού· ο Θεός μας είναι πυρ καταναλίσκον. Ας φοβηθούμε, αγαπητά τέκνα, ας φρίξουμε, ας ξεσηκωθούμε εναντίον του δράκοντα διαβόλου, τόσο όσοι νομίζουν ότι στέκονται όρθιοι όσο και εκείνοι που έχουν σκοντάψει, διότι στους μεν η μικρή χαλαρότητα προκαλεί θανάσιμη πτώση, ενώ στους δε η μικρή ανύψωση φέρνει τη θεραπεία των ψυχικών τραυμάτων. Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται, ή αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει;

Άφρον, άφρον, αυτή τη νύχτα θα σου ζητήσουν την ψυχή σου· αυτά λοιπόν που ετοίμασες, σε ποιον θα ανήκουν; Μακάρι να μην υπάρχει τίποτε τέτοιο σε εσάς, ω τέκνα, όσο για εκείνους που πέφτουν, ας αναλογιστούμε: Μήπως αυτός που πέφτει δεν σηκώνεται; Ή αυτός που απομακρύνεται δεν επιστρέφει; Μήπως δεν υπάρχει ρητίνη ή βάλσαμο στη Γαλαάδ, καθώς λέει ο Ιερεμίας; Μήπως δεν θα είναι δυνατόν να περιδεθούν και να επουλωθούν τα τραύματα μέσω του ελέους του ιατρού των ψυχών; Μήπως δεν θα είναι δυνατόν να σκυθρωπάσει κανείς και να ακούσει από τον Θεό: «Επειδή σε είδα περίλυπο, θεράπευσα τις οδούς σου»; Μικροί λοιπόν και μεγάλοι, όπως έχει ειπωθεί, γέροντες και νέοι, πρώτοι, μεσαίοι και τελευταίοι, σηκωθείτε· ας απομακρυνθούμε από εδώ, από τα πάθη της αμαρτίας. Ας οδοιπορήσουμε λίγο ακόμη· το κατάλυμα βρίσκεται προ των πυλών. Ας αγωνιστούμε τρέχοντας· διότι το στάδιο έχει πλησιάσει. Ας κωπηλατήσουμε λίγο ακόμη· διότι βρισκόμαστε ακριβώς στις εισόδους του αιώνιου λιμανιού. Γι' αυτόν τον λόγο, οφείλουμε όλα και να τα λέμε, και να τα πράττουμε, και να τα γνωρίζουμε· και ας επιδείξουμε ευλάβεια, και ας ησυχάσουμε, και ας ταπεινωθούμε, ας αγρυπνήσουμε και ας ανυμνήσουμε, ας αποξενωθούμε από τους κατά σάρκα γονείς, τους αδελφούς, τους συγγενείς, ακόμη και από την ίδια μας την ψυχή· ώστε μάλλον να γίνουμε συγγενείς και να υιοθετηθούμε από τον Χριστό, τον Θεό μας. Διότι έτσι το επιθυμεί· έτσι μας έπλασε.