Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 1:11

ΟΜΙΛΙΑ Ι΄. Ήλθε στα δικά του, και οι δικοί του δεν τον παρέλαβαν. α΄. Επειδή ο Θεός είναι φιλάνθρωπος, αγαπητέ, και ευεργετικός, τα πάντα κάνει και μεριμνά, ώστε εμείς να λάμπουμε στην αρετή· και επειδή θέλει να είμαστε ευδόκιμοι, κάνει και τούτο: δεν ελκύει κανέναν με βία ούτε με καταναγκασμό, αλλά με την πειθώ και την ευεργεσία ελκύει και προσελκύει κοντά του όλους όσους το επιθυμούν. Γι' αυτόν τον λόγο, όταν ήλθε, άλλοι μεν τον δέχθηκαν, άλλοι δε δεν τον αποδέχθηκαν. Διότι δεν θέλει να έχει κανέναν δούλο παρά τη θέλησή του ούτε εξαναγκασμένο, αλλά θέλει όλοι να προσέρχονται εκούσια και με ελεύθερη προαίρεση, και να αναγνωρίζουν ως χάρη τη δουλεία σε αυτόν. Διότι οι άνθρωποι, ακριβώς επειδή έχουν ανάγκη την υπηρεσία των δούλων, τους κρατούν υποταγμένους με τον νόμο της δεσποτείας ακόμη και όταν εκείνοι δεν το θέλουν· ο Θεός όμως, όντας ανενδεής και μην έχοντας ανάγκη από τίποτε δικό μας, αλλά πράττοντας τα πάντα αποκλειστικά για τη δική μας σωτηρία, καθιστά εμάς τους ίδιους κυρίους αυτής της επιλογής. Και γι' αυτό, σε κανέναν από όσους δεν το επιθυμούν δεν ασκεί βία ούτε καταναγκασμό. Διότι αποβλέπει αποκλειστικά στο δικό μας συμφέρον.

Έπειτα από αυτό, προσφέρει αγαθές ελπίδες και σε εκείνους που έχουν απελπιστεί από τον εαυτό τους. Διότι, λέει, και ο Χριστός για αυτόν τον λόγο τον δέχθηκε κοντά Του, για να δείξει πρώτα σε αυτόν όλη τη μακροθυμία και τον υπερβάλλοντα πλούτο της χρηστότητάς Του, ως υπόδειγμα για εκείνους που επρόκειτο να πιστέψουν σε Αυτόν για την αιώνια ζωή. Επειδή βέβαια τα όσα είχαν τολμήσει αυτοί ξεπερνούσαν κάθε συγχώρεση· αυτό ακριβώς καταδεικνύοντας και ο ευαγγελιστής, έλεγε: «Ήλθε στα δικά Του, και οι δικοί Του δεν Τον δέχθηκαν». Από πού ήλθε Εκείνος που τα πάντα πληροί και είναι πανταχού παρών; Ποιον τόπο άδειασε από την παρουσία Του Εκείνος που συνέχει και συγκρατεί τα πάντα με το χέρι Του;

Όπως ακριβώς, λοιπόν, και ο Ευαγγελιστής στην αρχή τους επέπληξε, λέγοντας: «Ήλθε στα δικά του, και οι δικοί του δεν τον δέχθηκαν». Αυτό όμως δεν αποτελεί δικό του σφάλμα, αλλά κατηγορία εναντίον εκείνων που δεν τον δέχθηκαν. Εκείνος που δέχθηκε τη μαρτυρία του επισφράγισε ότι ο Θεός είναι αληθινός. Στο σημείο αυτό τους προκαλεί και φόβο· διότι αποδεικνύει ότι αυτός που δεν πιστεύει σε τούτον, δεν απιστεί μόνο σε αυτόν, αλλά και στον Πατέρα. Γι' αυτό και προσθέτει: «Διότι αυτός που απέστειλε ο Θεός, λαλεί τα λόγια του Θεού». Επειδή λοιπόν προφέρει τα δικά Του λόγια, τόσο αυτός που πιστεύει όσο και αυτός που απιστεί, σε Εκείνον πιστεύει και απιστεί. Το δε «επισφράγισε», σημαίνει «απέδειξε». Λέγοντας αυτά, και αυξάνοντας ακόμη περισσότερο τον φόβο, προσθέτει: «Ότι ο Θεός είναι αληθινός»· αποδεικνύοντας ότι δεν θα μπορούσε κάποιος να απιστήσει σε αυτόν διαφορετικά, παρά μόνο εάν καταλόγιζε ψεύδος στον Θεό που τον απέστειλε. Επειδή, επομένως, δεν λέει τίποτα εκτός από τα λόγια του Πατέρα, αλλά μεταφέρει τα πάντα από Εκείνον, αυτός που παρακούει αυτόν, έχει παρακούσει Εκείνον που τον απέστειλε.

Τα μεγαλύτερα έργα τα επιτελεί αργότερα, ώστε να εντείνει την οικείωσή τους με αυτόν και να τους εξασφαλίσει εκ των προτέρων πολλή παρηγοριά για τα δεινά που επρόκειτο να έλθουν. Τους αποκαλεί δε «δικούς του» σύμφωνα με τον λόγο της οικειώσεως· επειδή και άλλους αποκαλεί «δικούς του», σύμφωνα με τον λόγο της δημιουργίας, όπως όταν λέει: «Οι δικοί του δεν τον δέχθηκαν». Και τι σημαίνει το «αυτούς που ήταν μέσα στον κόσμο»; Επειδή δικοί του ήταν και εκείνοι που είχαν αποβιώσει, όπως ο Αβραάμ, ο Ισαάκ, και ο Ιακώβ, και οι σύγχρονοί τους· αλλά εκείνοι δεν βρίσκονταν πλέον στον κόσμο. Βλέπεις ότι αυτός είναι ο Θεός της Παλαιάς και της Καινής Διαθήκης; Και τι σημαίνει το «τους αγάπησε μέχρι τέλους»; Σημαίνει ότι εξακολουθούσε να τους αγαπά διαρκώς, και το αναφέρει αυτό ως τεκμήριο της μεγάλης του αγάπης· καίτοι βέβαια αλλού ανέφερε κάτι άλλο, δηλαδή το να δώσει κανείς την ψυχή του για τους φίλους του. Αλλά εκείνο δεν είχε συμβεί ακόμη.

β΄. Τι σημαίνει, λοιπόν, το «κάθε σάρκας»; Διότι βεβαίως δεν πίστεψαν όλοι. Και όμως, όσον αφορά το δικό του μέρος, όλοι πίστεψαν· εάν όμως δεν έδωσαν προσοχή στα λεγόμενά του, το σφάλμα δεν ανήκει σε εκείνον που διδάσκει, αλλά σε εκείνους που δεν τα αποδέχονται. «Ώστε σε καθέναν που του έχεις δώσει, να δώσει σε αυτούς ζωή αιώνια». Εάν δε και εδώ εκφράζεται με κάπως πιο ανθρώπινο τρόπο, μην απορήσεις. Διότι το πράττει αυτό και για τις αιτίες που έχουν ήδη αναφερθεί, αλλά και για να προφυλάσσεται συνεχώς από το να πει ο ίδιος κάτι μεγάλο για τον εαυτό του, επειδή αυτό προκαλούσε δυσφορία στους ακροατές, λόγω του ότι μέχρι τότε δεν είχαν σχηματίσει καμία υψηλή ιδέα γι' αυτόν. Ο Ιωάννης, βεβαίως, όταν ομιλεί από το δικό του πρόσωπο, δεν πράττει το ίδιο, αλλά ανάγει τον λόγο σε υψηλότερο επίπεδο, λέγοντας τα εξής: «Όλα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα»· και ότι ήταν Ζωή, και ότι ήταν Φως, και ότι «Ήλθε στα δικά του»· όχι με την έννοια ότι δεν είχε εξουσία, εάν δεν την λάμβανε, αλλά ότι έδωσε και σε άλλους την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού. Και ο Παύλος παρομοίως τον θεωρεί ίσο με τον Θεό.

Πώς λοιπόν λέει, «Δεν είναι»; Όχι επειδή δεν κυριαρχεί και εδώ, αλλά επειδή έχει την αρχή της άνωθεν, και δεν είναι ανθρώπινη, αλλά πολύ μεγαλύτερη και λαμπρότερη από αυτήν. Αν λοιπόν είναι μεγαλύτερη, πώς συνελήφθη από αυτήν; Εκουσίως και παραδίδοντας ο ίδιος τον εαυτό του. Αλλά προς το παρόν δεν το αποκαλύπτει αυτό, παρά τι λέει; «Αν ήμουν από τον κόσμο αυτόν, οι υπηρέτες μου θα αγωνίζονταν για να μην παραδοθώ». Δείχνει εδώ την αδυναμία της δικής μας ανθρώπινης βασιλείας, ότι δηλαδή στηρίζει την ισχύ της στους υπηρέτες· ενώ η άνω βασιλεία είναι από μόνη της αυτάρκης, μη έχοντας ανάγκη κανέναν. Λαμβάνοντας αφορμή από αυτό, οι αιρετικοί υποστηρίζουν ότι ο ίδιος είναι ξένος προς τον Δημιουργό. Τι γίνεται, λοιπόν, όταν λέει: «Ήλθε στα δικά του»; Και τι, όταν λέει: «Δεν είναι από τον κόσμο, όπως και εγώ δεν είμαι από τον κόσμο αυτόν»;

Διότι δικό του έργο ήταν ολόκληρη η ανθρώπινη φύση, όπως ακριβώς λέει και ο μαθητής του: «Ήλθε στα δικά του, και οι δικοί του δεν τον δέχθηκαν». Αλλά το να απαριθμήσει κανείς όλη τη φιλανθρωπία του δεν είναι της παρούσης στιγμής· αντιθέτως, ακόμη και αν καθ' όλους τους αιώνες ομιλεί κάποιος γι' αυτήν, και αν ακόμη διαθέτει τόση δύναμη όση είναι φυσικό να έχουν οι ασώματες δυνάμεις, ούτε και έτσι δεν θα μπορέσει ποτέ να την προσεγγίσει επαξίως. Διότι το πόσο αγαθός είναι το γνωρίζει μόνον ο ίδιος, επειδή και μόνος αυτός είναι τόσο αγαθός. Πρόσεξε, λοιπόν, τι λέει στους μαθητές του: «Αμήν, αμήν σας λέγω, εκείνος που πιστεύει σε εμένα, τα έργα που εγώ πράττω θα τα πράξει και εκείνος, και μεγαλύτερα από αυτά θα πράξει». Διότι δεν θα τους μετέδιδε τόσο μεγάλη τιμή, εάν δεν ήταν εξόχως και απείρως αγαθός.

«Η ευλογία του Κυρίου βρίσκεται στην ανταμοιβή του ευσεβούς. Η δωρεά του Κυρίου παραμένει στους ευσεβείς.» «Πίστεψε σε αυτόν, και θα σε βοηθήσει.» «Η ομιλία του ευσεβούς είναι πάντοτε γεμάτη σοφία.» «Να συναναστρέφεσαι συνεχώς με άνθρωπο ευσεβή.» «Καθένας που θα με ομολογήσει εμπρός στους ανθρώπους, θα τον ομολογήσω κι εγώ εμπρός στον Πατέρα μου τον εν ουρανοίς.» «Αλήθεια σας λέγω· εάν έχετε πίστη σαν κόκκο σιναπιού, θα πείτε στο όρος τούτο, “Μετάβα από εδώ εκεί”, και θα μεταβεί· και τίποτα δεν θα είναι αδύνατο σε εσάς.» «Αποκριθείς ο Πέτρος του είπε: “Ιδού, εμείς αφήσαμε τα πάντα και σε ακολουθήσαμε· τι άραγε θα υπάρξει για εμάς;” Ο δε Ιησούς τους είπε: “Αλήθεια σας λέγω, ότι εσείς που με ακολουθήσατε, κατά την παλιγγενεσία, όταν καθίσει ο Υιός του ανθρώπου στον θρόνο της δόξας του, θα καθίσετε και εσείς σε δώδεκα θρόνους κρίνοντας τις δώδεκα φυλές του Ισραήλ. Και καθένας που άφησε οικίες, ή αδελφούς, ή πατέρα, ή μητέρα, ή γυναίκα, ή τέκνα, ή αγρούς χάριν του ονόματός μου, θα λάβει εκατονταπλάσια και θα κληρονομήσει αιώνια ζωή.”» «Αποκριθείς ο Ιησούς τους είπε: “Αλήθεια σας λέγω· εάν έχετε πίστη και δεν αμφιβάλλετε, όχι μόνο αυτό που έγινε στη συκιά θα κάνετε, αλλά και αν πείτε στο όρος τούτο, 'Σήκω και πέσε στη θάλασσα', θα γίνει· και όλα όσα ζητήσετε στην προσευχή με πίστη, θα τα λάβετε.”» «Στα δικά του ήλθε, και οι δικοί του δεν τον δέχτηκαν.»

Ή και διαφορετικά: Ο Ηλίας εκλαμβάνεται ως τύπος του Κυρίου· διότι αυτός, ενώ ένας νοητός λιμός κατείχε όλες τις καρδιές, ήλθε στον χείμαρρο, δηλαδή στον παρόντα βίο, υπομένοντας εκουσίως τους πειρασμούς και τα πάθη, και, μολονότι ήλθε στα δικά του, οι δικοί του δεν τον δέχθηκαν ούτε τον έθρεψαν, αλλά τα έθνη που ήταν σκοτισμένα από την ειδωλολατρία τον υποδέχθηκαν και τον έθρεψαν διά της γνώσεως και της πράξεως, καθώς διά του άρτου δηλώνεται η γνώση και διά του κρέατος η πράξη.

Έπρεπε βέβαια να είχαμε μιλήσει προηγουμένως για τα πρόβατα που θα σταθούν εκ δεξιών του Σωτήρος και έπειτα για εκείνα εξ ευωνύμων. Επειδή όμως ο λόγος, διεξαγόμενος από την αρχή σαν από δύο πρόσωπα, στράφηκε πρώτα εναντίον των εριφίων, πρέπει λοιπόν στη συνέχεια να αναφέρουμε με λογική σειρά τα φρικτά και σωτήρια αληθινά λόγια του κριτού και Δεσπότη και Θεού μας, του Ιησού Χριστού. «Όταν έλθει», λέει, «ο Υιός του ανθρώπου μέσα στη δόξα του, και όλοι οι άγιοι άγγελοι μαζί του». Διότι, επειδή κατά την πρώτη του παρουσία δεν ήλθε μέσα στη δόξα του, αλλά ως ένας από τους φτωχούς που δεν έχει πού να γείρει το κεφάλι του, και γεννήθηκε σε σπήλαιο και θεωρήθηκε γιος ξυλουργού, και αδελφοί και αδελφές του θεωρήθηκαν τα παιδιά του ξυλουργού, και αφού εξέλεξε δώδεκα μαθητές, και αυτούς από αγροίκους και ψαράδες, τους έκανε ακολούθους του, και δεν ήλθε τότε για να κρίνει τον κόσμο, αλλά για να καλέσει τους αμαρτωλούς σε μετάνοια και να σώσει τον κόσμο, και «ήλθε στα δικά του» με ταπεινό σχήμα, «και οι δικοί του δεν τον δέχθηκαν», και αγνοώντας την πολλή του συγκατάβαση και το απύθμενο έλεος, τον θεώρησαν ως έναν απλό άνθρωπο, και όχι μόνο απλό, αλλά και πλάνο και απατεώνα και παραβάτη του νόμου, και αφού τον δίκασαν μαζί με άνομους ληστές, τον καταδίκασαν σε ατιμωτικό θάνατο.

Η Παλαιστίνη είχε δοθεί ως κλήρος μετά τον κατακλυσμό στον δεύτερο από τους υιούς του Νώε, τον Σημ, τον οποίο υπερευλόγησε ο πατέρας, και ευχήθηκε και προφήτευσε να κατοικήσει ο Κύριος στα σκηνώματά του. Απόγονοι του Σημ, οι αληθινά ευγενέστεροι όλων των ανθρώπων, είναι ο Αβραάμ και ο Δαβίδ· από αυτούς κατάγεται κατά σάρκα ο Κύριος, από αυτούς και ο σήμερα εγκωμιαζόμενος. Αυτήν όμως την Παλαιστίνη, την άρπαξαν οι άνθρωποι του Χαναάν, καταδυναστεύοντας τους απογόνους του Σημ· διότι, βλέποντας ότι ήταν εύφορη και κατά πολύ ανώτερη από τη δική τους, έδιωξαν τους κληρονόμους και, αφού την κατέλαβαν τυραννικά, την ονόμασαν γη Χαναάν, επειδή η χώρα της Αιγύπτου είχε απονεμηθεί στον Χαμ, τον πρόγονο των Χαναναίων, όπως ακριβώς στον πρωτότοκο Ιάφεθ είχε δοθεί η Μηδική. Εξαιτίας αυτών, πολύ δίκαια η γη της επαγγελίας και προαναγγέλθηκε στον πατριάρχη και αποδόθηκε στους απογόνους του· και οι πλεονέκτες πλήρωσαν την ποινή για την ασέβεια και συγχρόνως για την παρανομία τους. Γι' αυτό και, σύμφωνα με αυτά τα λόγια, εις τα ίδια ήλθε ο Κύριος, ερχόμενος στην Παλαιστίνη, και οι δικοί του και συγκληρονόμοι, και για τους οποίους είχε έλθει πρωτίστως, δεν τον δέχθηκαν· όσοι όμως τον δέχθηκαν, αδιακρίτως με αυτόν τον τρόπο, είτε από τους ομοεθνείς είτε από τους αλλογενείς, πιστεύοντας στο όνομά του, έλαβαν την εξουσία να γίνουν τέκνα Θεού, και κληρονόμοι της άνω πατρίδας, και συγκληρονόμοι του Χριστού, στη βασιλεία του Πατέρα του.

Διότι, εάν οι Έλληνες, αφού άρπαξαν τα θεία και δικά μας, επέδειξαν σπουδή για την αλήθεια, πόσο περισσότερο έπρεπε οι πιστοί να δραστηριοποιούνται με μεγαλύτερη προθυμία για αυτά; Διότι, ούτε επειδή οι Έλληνες γράφουν τα αληθή, εμείς πρέπει να παραβλέπουμε την αλήθεια, αποβλέποντας στη φύση των πραγμάτων. Γι' αυτό άλλωστε και οι Ιουδαίοι είναι κατακριτέοι, διότι όσα παλαιά τους ανήκαν, τώρα έχουν γίνει δικά μας. Διότι, αφού λαφυραγωγήσαμε τον πλούτο εκείνων, τον οικειοποιούμαστε, επειδή αυτόν που ήλθε στα δικά του, οι δικοί του δεν τον παρέλαβαν. Επομένως, είναι δίκαιο όσα καταγράφονται από τους απίστους να γίνονται ευγνωμόνως αποδεκτά από τους πιστούς, εφόσον είναι οικεία και σύμφωνα με τα γραμμένα της Γραφής. Ακόμη, στα όσα έχουν ειπωθεί, προσθέτει ο διδάσκαλος: αυτά έχουν λεχθεί όχι για να δημιουργηθεί η πίστη στους πιστούς μέσω των ελληνικών κειμένων· διότι εμείς δεν δεχόμαστε τις αποδείξεις από τους εκτός της πίστεως. Διότι για εμάς, αληθώς, δεν υπάρχει κανένας λόγος να δεχόμαστε από τους ξένους τις διαβεβαιώσεις για τα όσα έπραξε ο Αβραάμ κατά την καλοπροαίρετη φιλοξενία των αγγέλων, ούτε για οποιονδήποτε άλλο λόγο, αφού έχουμε ήδη ανατραφεί με τους ιερούς λόγους και τα παιδεύματα. Διότι και ο Κύριος, λέγει, όταν τα δαιμόνια φώναζαν: «Εσύ είσαι ο Χριστός», τα επιτιμούσε και δεν τα άφηνε να μιλούν, απαξιώνοντας να λαμβάνει μαρτυρία από δαίμονες. Αλλά δεν πρόκειται εξαιτίας αυτού εμείς να παραιτηθούμε από το να ομολογούμε τον Χριστό. Ούτε θα δυσφημήσουμε τον Παύλο, επειδή ακούμε τη γυναίκα που την κατείχε το πνεύμα του Πύθωνα να τον εγκωμιάζει.

Είναι λοιπόν κατάλληλη ευκαιρία να ρωτήσουμε και αυτό τους αιρετικούς: δεν ομολογείς ότι ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας; Τι λοιπόν, μήπως δεν ήταν εν αρχή ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό; Και πώς δεν ντρέπεσαι να επιτιμάς τον Λέοντα που κηρύττει αυτά, αντί να συγκρατείς τον εαυτό σου από την κατάκριση; Και πώς δεν αθωώνεις μαζί και τον Νεστόριο, τον οποίο θεώρησες ομόδοξο; Φρίττεις να απαρνηθείς με τη γλώσσα -διότι δεν είναι ακόμη φανερό αν το κάνεις και με τη σκέψη- το «εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος· και ο Λόγος σαρξ εγένετο». Και πώς τον Λέοντα, που θεολογεί αυτά, τον κατατάσσεις στη μερίδα του Νεστορίου; Πώς λοιπόν μάλλον δεν συντάσσεις τον εαυτό σου με τον εχθρό, έστω κι αν συνάπτεις ανελεύθερες συμφωνίες, οικειοποιούμενος τη σύμπραξη κάτω από το προσωπείο της φιλονικίας;

Πώς λοιπόν, πριν δημιουργήσει τον κόσμο, ήταν πανταχού παρών και, αφού δημιούργησε τον κόσμο, βρισκόταν μέσα στον κόσμο ακτινοβολώντας και ο κόσμος δεν τον κατανόησε; Προσέξτε με ακρίβεια. Δεν διαχωρίστηκε τοπικά «ο πανταχού παρών και τα πάντα πληρών», λέει, όταν ο Θεός παρήγαγε αυτόν τον αισθητό κόσμο, αλλά ως προς τη φύση και τη δόξα της θεότητας, εφόσον, προφανώς, κανένα από τα δημιουργήματα δεν τον πλησίασε ούτε τον κατανόησε πλήρως· διότι, ενώ είναι αχώριστος από τα πάντα, βρίσκεται ολοφάνερα μέσα στα πάντα. «Και κανείς δεν τον γνωρίζει, λέει, παρά μόνον ο Υιός και σε όποιον θέλει ο Υιός να τον αποκαλύψει.» Αυτός λοιπόν, που βρισκόταν μέσα στον κόσμο και αγνοούνταν από τον κόσμο, ήλθε στα δικά του και οι δικοί του δεν τον δέχθηκαν. Δικά του δε, ονόμασε τον κόσμο και όσους βρίσκονται μέσα στον κόσμο, αφενός επειδή ο ίδιος είναι ο κτίστης και δεσπότης τους και αφετέρου λόγω της συγγένειας κατά τη σάρκα.

Καλά πηγαίνουν τα πράγματα και για τον σταθερό Γαϊανό, ο οποίος πέρασε σχεδόν από κάθε τόπο όπου βρίσκονται διασκορπισμένοι οι αδελφοί. Και το ότι είναι υγιείς, οφείλεται στη χάρη του δεσπότη Θεού. Το ότι δεν καταπίπτουν στις θλίψεις αλλά μάλλον αποκτούν ανδρεία, ας είναι δόξα στον Χριστό που τους ενδυναμώνει. Το ότι εκδιώκονται χωρίς να αξιώνονται ούτε στέγης από κάποιους μοναχούς, και μάλιστα τους πανδημινούς που έχουν συμφωνήσει όλοι μαζί σε αυτό, μην απορείς. Διότι είναι γεγραμμένο: «και εχθροί του ανθρώπου θα είναι οι οικιακοί του». Μήπως άλλωστε και τον ίδιο τον Χριστό, τον Θεό μας, που τα είπε αυτά, δεν τον απώθησαν οι ταλαίπωροι; Γι' αυτό άλλωστε λέει και ο υιός της βροντής: «Στα δικά του ήλθε, και οι δικοί του δεν τον δέχθηκαν».

Άραγε ο Ιωάννης είναι το φως; Πες, όχι. Διότι αυτός δεν είναι το κυρίως φως, αλλά φως κατά μετοχήν, που έχει τη λάμψη από το αληθινό φως. «Ήταν το φως το αληθινό, το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο». Πρόκειται να μιλήσει για την ένσαρκη οικονομία του Μονογενούς, ότι ήλθε στα δικά του, ότι έγινε σάρκα. Για να μη νομίσει λοιπόν κανείς ότι πριν σαρκωθεί δεν υπήρχε, για τον λόγο αυτό ανάγει τη διάνοια στην ύπαρξή του πέρα από κάθε αρχή, και λέει: Υπήρχε και πριν από τη σάρκωση το φως το αληθινό. Διαμέσου αυτού ανατρέπει την αίρεση του Φωτεινού και του Παύλου του Σαμοσατέως, οι οποίοι δογμάτισαν ότι ο Μονογενής άρχισε να υπάρχει τότε που γεννήθηκε από τη Μαρία, και ότι πριν από αυτό δεν υπήρχε. Άκουγε και εσύ, Αρειανέ, που δεν αποκαλείς αληθινό Θεό τον Υιό του Θεού, τι λέει ο ευαγγελιστής: «το φως το αληθινό». Και εσύ, Μανιχαίε, που λες ότι είμαστε κτίσματα του πονηρού δημιουργού, άκουγε ότι το φως το αληθινό φωτίζει κάθε άνθρωπο. Εάν λοιπόν ο πονηρός δημιουργός είναι σκοτάδι, δεν θα μπορούσε να φωτίσει κανέναν. Συνεπώς, είμαστε κτίσματα του αληθινού φωτός.

Από παντού λοιπόν τον αποδεικνύει Δημιουργό· αφενός μεν ανακόπτοντας τη μανία του Μάνη, ο οποίος έλεγε ότι ένας πονηρός δημιουργός παρήγαγε τα σύμπαντα· αλλά βεβαίως και του Αρείου, που ισχυρίστηκε ότι ο Υιός του Θεού είναι κτίσμα· και αφετέρου οδηγώντας κάθε άνθρωπο στο να ομολογήσει τον Ποιητή, και να μη λατρεύσει τα κτίσματα, αλλά να προσκυνήσει τον Κτίστη. «Ο κόσμος δε», λέει, «δεν τον γνώρισε», εννοώντας τον πολύ λαό, αυτόν που είναι προσκολλημένος στα πράγματα του κόσμου. Διότι η λέξη «κόσμος» σημαίνει μεν και τούτο το σύμπαν, όπως έχει ειπωθεί εδώ, ότι «Ο κόσμος δημιουργήθηκε μέσω αυτού»· σημαίνει όμως και αυτούς που έχουν κοσμικό φρόνημα· όπως λέει εδώ, ότι «Ο κόσμος δεν τον γνώρισε», δηλαδή, οι γήινοι άνθρωποι· επειδή βέβαια όλοι οι άγιοι και οι προφήτες τον επιγνώρισαν. «Στα ίδια ήρθε, και οι ίδιοι δεν τον παρέλαβαν.» Εδώ ολοφάνερα εισέρχεται στον λόγο περί της ένσαρκης οικονομίας, και η όλη δομή του νοήματος είναι η εξής: Ήταν μεν χωρίς σάρκα το αληθινό φως μέσα στον κόσμο, και δεν αναγνωριζόταν· έπειτα ήρθε και στα δικά του με σάρκα. Και ως «ίδια» (δικά του), μπορείς να εννοήσεις είτε ολόκληρο τον κόσμο, είτε την Ιουδαία, την οποία εξέλεξε ως μερίδιο κληρονομίας, και ως μερίδα, και ως περιουσία του. «Και οι ίδιοι δεν τον παρέλαβαν», δηλαδή, είτε οι Ιουδαίοι, είτε και οι υπόλοιποι άνθρωποι, οι οποίοι κτίστηκαν από αυτόν.

Επειδή, λοιπόν, επρόκειτο να μεταβεί «εκ του κόσμου τούτου», επιδεικνύει την αγάπη του προς «τους δικούς του»· και ονομάζει τους μαθητές δικούς του σύμφωνα με τον λόγο της οικειώσεως. Διότι δικοί του Θεού, ως προς τον τρόπο της δημιουργίας, είναι όλοι οι άνθρωποι· όπως ακριβώς έχει ειπωθεί: «Στα δικά του ήλθε, και οι δικοί του δεν τον παρέλαβαν»· δικοί του όμως είναι οι άγιοι, με την έννοια ότι είναι οικείοι του. Όπως, λοιπόν, και εδώ ονόμασε τους μαθητές δικούς του, πρόσθεσε όμως το «εκείνους που βρίσκονται στον κόσμο», επειδή υπάρχουν και άλλοι δικοί του, ο Αβραάμ και οι πατριάρχες, οι οποίοι όμως δεν βρίσκονται στον κόσμο, διότι έχουν αναχωρήσει από εδώ. Αυτούς λοιπόν «τους δικούς του» που ήταν «στον κόσμο, τους αγάπησε μέχρι τέλους»· πράγμα που σημαίνει ότι επέδειξε προς αυτούς τέλεια αγάπη. «Και ενώ γινόταν το δείπνο, και ο διάβολος είχε ήδη βάλει στην καρδιά του Ιούδα, του γιου του Σίμωνα Ισκαριώτη, να τον παραδώσει, ο Ιησούς, γνωρίζοντας ότι ο Πατέρας έδωσε τα πάντα στα χέρια του, και ότι από τον Θεό εξήλθε και προς τον Θεό πηγαίνει, σηκώνεται από το δείπνο, βγάζει τα ιμάτιά του, και παίρνοντας ένα λέντιο, το έδεσε στη μέση του· έπειτα ρίχνει νερό στον νιπτήρα, και άρχισε να πλένει τα πόδια των μαθητών και να τα σκουπίζει με το λέντιο με το οποίο ήταν ζωσμένος.» Θαυμάζοντας ο ευαγγελιστής το γεγονός ότι ο Χριστός ένιψε εκείνον που ήδη είχε μελετήσει την προδοσία, λέει: «Ενώ ο διάβολος είχε ήδη βάλει στην καρδιά του Σίμωνα»· με αυτόν τον τρόπο μέχρι τέλους περιποιούνταν τον προδότη.

Η βασιλεία του, όμως, δεν προέρχεται από τον κόσμο αυτόν, αλλά είναι άνωθεν και προαιώνια. Και δεν έχει συσταθεί από εδώ, εννοώ από κάτω· αλλά, ενώ κυριαρχεί εδώ και διοικεί, δεν προέρχεται από εδώ, ούτε έλαβε τη σύστασή της από κάτω, ούτε είναι πρόσκαιρη. Έπειτα, πώς θα μπορούσε να κατανοηθεί το «Ήρθε στα δικά του», αν ο κόσμος δεν ήταν δικός του; «Είπε λοιπόν σε αυτόν ο Πιλάτος: Άρα, εσύ είσαι βασιλιάς; Αποκρίθηκε ο Ιησούς: Εσύ το λες ότι εγώ είμαι βασιλιάς. Εγώ γι' αυτό έχω γεννηθεί και γι' αυτό έχω έρθει στον κόσμο, για να δώσω μαρτυρία στην αλήθεια».