Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 1:14

Από τον πρώτο λόγο του δυσσεβούς Απολιναρίου «Περὶ ἑνώσεως»: Επειδή λοιπόν ο Παύλος διακηρύσσει με τον καλύτερο τρόπο ότι «μέσα στον παντοκράτορα Θεό και μόνο ζούμε και κινούμαστε και υπάρχουμε», αρκούσε και μόνο το θέλημά του, διά του Λόγου που κατασκήνωσε μέσα στη σάρκα, για να τη ζωοποιεί και να την κινεί, αφού η θεία ενέργεια αναπλήρωνε τη θέση της ψυχής και του ανθρώπινου νοός. Γι’ αυτό και ο Ιωάννης ονομάζει «σκήνωση» την από τον ουρανό επιδημία του· διότι, αφού είπε ότι «Ὁ Λόγος σὰρξ ἐγένετο», δεν πρόσθεσε «και ψυχή». Διότι είναι αδύνατον δύο νοερά και θελητικά να κατοικούν μαζί στο ίδιο, ώστε να μη στρατεύεται το ένα εναντίον του άλλου διά της δικής του θελήσεως και ενεργείας. Επομένως, ο Λόγος δεν προσέλαβε ανθρώπινη ψυχή, αλλά μόνο το σπέρμα του Αβραάμ· διότι τον ναό του σώματος του Ιησού τον προεικόνισε ο άψυχος, άνους και άθελος ναός του Σολομώντος.

Μόνο μη σταθείς ως τα πρόθυρα του Χριστού, δηλαδή στα ανθρώπινα, αλλά μπες στο εσωτερικό του καταπετάσματος, στα άγια των αγίων της θεότητός του, και μάθε ότι, αν και περιορίστηκε μέσα σε μήτρα ως άνθρωπος, αυτός είναι που φυλάγει τα νήπια μέσα στη μήτρα ως Θεός· και αυτός που γεννήθηκε μικρός κατά τη σάρκα, αυτός αυξάνει τα πάντα ως Θεός· και αυτός που σαρκικά σπαργανώθηκε μέσα στη φάτνη, αυτός τύλιξε με ομίχλη την άβυσσο ως Θεός· και αυτός που, ως βρέφος, θήλασε από μητρικούς μαστούς, αυτός ζωοποιεί τους ανθρώπους κατά θεοπρεπή τρόπο· και αυτός που κοιμόταν στο πλοίο κατά τη σάρκα, αυτός εγείρει τους νεκρούς με θεϊκή εξουσία· και αυτός που κοπίασε ως άνθρωπος, αυτός φωνάζει: «Ελάτε προς εμένα όλοι οι κοπιώντες, και εγώ θα σας αναπαύσω ως Θεός»· και αυτός που φώναξε «Διψώ», αυτός είναι ο Θεός που λέει: «Αν κάποιος διψά, ας έρχεται προς εμένα και ας πίνει· γιατί εγώ είμαι η πηγή της ζωής»· και αυτός που πείνασε εκουσίως ως άνθρωπος, αυτός είναι ο άρτος που κατέβηκε από τον ουρανό και δίνει [...]. Στον Χριστό που έκαμψε το γόνυ και προσευχήθηκε τρίτη φορά στο πάθος κατά τρόπο ανθρώπινο, σ’ αυτόν θα κάμψει κάθε γόνυ επουρανίων και επιγείων και καταχθονίων, ως Θεό· και αυτός που ραπίστηκε εκουσίως ως άνθρωπος, αυτός ραπίζει και αστράφτει και σείει τη γη ως παντοδύναμος Θεός· και σε αυτόν που γυμνώθηκε επάνω στον σταυρό κατά τρόπο ανθρώπινο, στεκόμαστε όλοι γυμνοί και ολοφάνεροι ως μπροστά σε Θεό· και ο Ιησούς που ανακρίθηκε από τον Πιλάτο, αυτός ερευνά καρδιές και νεφρούς κατά την κρίση, επειδή είναι Θεός, ως φοβερός δικαστής· και αυτόν που οι Ιουδαίοι λοιδόρησαν ως άνθρωπο, αυτόν δοξολογούν όλες οι στρατιές των αγγέλων ως φιλάνθρωπο Θεό· και τα πόδια και τα χέρια του Ιησού, που τρυπήθηκαν από τα καρφιά, αυτά θα δέσουν, μέσω αγγέλων, χέρια και πόδια Ιουδαίων και θα τους παραδώσουν στο εξώτερο σκοτάδι· και εκείνο το πρόσωπο, που επάνω στον σταυρό δεν είχε είδος ούτε κάλλος, αυτό θα λάμψει από τον ουρανό, και όλες οι δυνάμεις των ουρανών θα σαλευθούν· και το άγιο σώμα, που δίψασε ανθρώπινα επάνω στον σταυρό, αυτό θα μιλήσει όταν έλθει, και θα ταραχθούν και θα θορυβηθούν και θα σκοτισθούν και θα σαλευθούν όλα τα πέρατα της γης. Διότι του Θεού ήταν το στόμα, του Θεού ο οφθαλμός, του Θεού η γλώσσα, του Θεού το σώμα, του Θεού τα μέλη, του Θεού τα χέρια, του Θεού τα πόδια, του Θεού η πλευρά, του Θεού η σάρκα, και του Θεού όλα όσα ανήκουν στη σάρκα. Αλλά ας μη ριχτεί ο αιρετικός επάνω στις εκφράσεις· γιατί δεν είπα «σώμα της θεότητας», αλλά «το σώμα του Θεού Λόγου»· και γι’ αυτό του Θεού είναι το αίμα, όχι της θεότητας το αίμα· του Θεού η γλώσσα, όχι της θεότητας η γλώσσα· του Θεού το στόμα, όχι της θεότητας το στόμα· του Θεού τα πόδια, όχι της θεότητας τα πόδια· διότι ο Λόγος έγινε σάρκα και έσκηνωσε ανάμεσά μας, δηλαδή ενώθηκε καθ’ υπόστασιν με τη δική του, αγία, τίμια, έμψυχη και λογική ανθρώπινη σάρκα.

Έπειτα, όταν εμείς αντετείναμε σ’ αυτά και λέγαμε ότι ο Θεός Λόγος δεν υπήρχε μέσα στην αδιαίρετη ψυχή και σάρκα που είχε ενωθεί μαζί του όπως ακριβώς υπήρχε στην υπόλοιπη κτίση, αλλά ότι ο ίδιος ο Θεός Λόγος έγινε κατά ουσίαν σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας, εκείνος αντέταξε λέγοντας: «Και τότε πώς, ως Θεός, γεμίζει τον ουρανό και τη γη;» Και αυτό ακριβώς ερμηνεύοντας ο σοφός Κλήμης στους Στρωματείς λέγει ότι: «Όπως η ψυχή κατά ουσίαν πληροί το σώμα, έτσι και ο Θεός πληροί και ζωοποιεί κατά ουσίαν τα επουράνια και τον ουρανό και τη γη.»

«Ο Λόγος», λέγει, «έγινε σάρκα και κατασκήνωσε ανάμεσά μας». Άλλο είναι η σκηνή και άλλο εκείνο που κατοικεί μέσα στη σκηνή· δεν λέγω «άλλος και άλλος», σαν να πρόκειται για δύο πρόσωπα, αλλά «άλλο και άλλο», επειδή πρόκειται για δύο φύσεις.

Αφού ο ίδιος, δηλαδή ο πάνσοφος Κύριλλος, ερμήνευσε την προκείμενη ρήση του, θεωρώ περιττό να υπάρχει οποιαδήποτε αμφιβολία γι’ αυτήν. Πλην όμως, καθώς ο ίδιος ο μακάριος Κύριλλος, γράφοντας προς τον Σούκενσο, μας διδάσκει, με το να πει «σεσαρκωμένη» δεν δηλώνει τίποτε άλλο παρά τη δική μας ανθρώπινη φύση. Αυτό λοιπόν αφού το μάθαμε, όταν ο αντίπαλος μας λέει «μία σεσαρκωμένη φύση του Θεού Λόγου», πες του: «Ποιος από όσους ορθώς φρονούν μπορεί έστω και καθόλου να πει “δύο σεσαρκωμένες φύσεις του Θεού Λόγου”;» Γιατί τότε θα βρεθούν πλέον τέσσερις φύσεις στον Χριστό. Αλλ’ όχι έτσι — μη γένοιτο. Λοιπόν, το να λέγει κανείς «μία σεσαρκωμένη φύση», το ερμηνεύει σε άλλο σημείο ο ίδιος ο σοφότατος πατέρας, λέγοντας «μία σεσαρκωμένη φύση του Χριστού» αντί να πει ότι «ένα πρόσωπο της Αγίας Τριάδος είναι σεσαρκωμένο». Διότι ο Λόγος έγινε σάρκα, όπως λέγει ο ευαγγελιστής.

Αυτά τα όπλα, ω πρόμαχοι της αγίας Εκκλησίας και της αληθείας, φυλάξτε τα για τον καιρό του πολέμου· και όταν κανείς από εκείνη την αγέλη των λύκων σε πλησιάσει, φέρνοντας εκείνους τους ψυχρούς μύθους περί του Χριστού, και κάνοντας τον λόγο της οικονομίας υπόθεση φαντασίας και δοκήσεως, και λέγοντας ότι «Με κάποιες λεπτές έννοιες, ή μάλλον με φαντασίες του νου, νοούμε τον Χριστό ως μία σαρκωμένη φύση από δύο φύσεις. Διότι μετά την ένωση δεν υπάρχουν πλέον δύο φύσεις· επειδή η σάρκα θεώθηκε και αναμείχθηκε όπως μια σταγόνα ξιδιού μέσα στο πέλαγος, και έγινε τέτοια, όπως και εκείνο που την θέωσε. Και “ο Λόγος έγινε σάρκα”, ώστε και η σάρκα να γίνει λόγος· διότι η θέληση της θεότητας είναι μία μόνη, όπως και η ουσία του Λόγου είναι μία μόνη· και, δεν υπάρχουν δύο φύσεις στον Χριστό, μία προσκυνητή και μία απροσκύνητη», και τα λοιπά, τα οποία ειπώθηκαν μεν σωστά από τους Πατέρες, αλλά ερμηνεύονται κακώς από τους αιρετικούς· όταν λοιπόν προβάλλουν αυτούς και τους παρόμοιους λόγους της δοκήσεως και της φαντασίας, να θυμάσαι τον Σολομώντα που λέγει: «Αποκρίσου στον άφρονα σύμφωνα με την αφροσύνη του». Και πες κι εσύ: «Ασύγχυτες έχουν παραμείνει και μετά την ένωση οι υποστάσεις του Χριστού. Και αν κάποιος, μετά την ένωση, διαιρεί τις υποστάσεις του Χριστού, ανάθεμα σ’ αυτόν, καθώς λέγει ο θεόσοφος Κύριλλος. Διότι τύπος των υποστάσεων του Χριστού είναι η κιβωτός του νόμου. Και τι είναι οι υποστάσεις; Είναι φανερό ότι είναι πρόσωπα, όπως πάλι διδάσκει ο ίδιος ο θείος Κύριλλος και όλος ο χορός των αγίων Πατέρων». Έτσι, πιστέ, να αντιτάσσεσαι στους εναντίους με τα εναντία· έτσι να τους πολεμάς. Με αυτά τα όπλα σφάξε μου τον μιαρό Σεβήρο· με αυτά καταβάλε τον Διόσκορο· με αυτά χτύπησε τον Θεοδόσιο και τον Γαϊανό και τον Ιουλιανό και όλο το δεκάκερο πλήθος εκείνων που δογματίζουν μία φύση στον Χριστό.

Ο Ακέφαλος: Και πώς πάλι βρίσκουμε τον μακάριο Αθανάσιο να γράφει προς τον βασιλέα Ιοβιανό ότι: «Ο Λόγος έγινε σάρκα, ώστε και η σάρκα να γίνει λόγος»; Αν λοιπόν και η σάρκα έγινε λόγος, πώς είναι δυνατόν στο εξής να λέμε ότι υπάρχουν δύο φύσεις;

Ο Ορθόδοξος: Όπως είπα ήδη και θα το πω πάλι, έχω σοβαρή αμφιβολία αν τέτοιες φράσεις ανήκουν πράγματι στους αγίους Πατέρες. Και, για να τολμήσω να το πω καθαρά, ακόμη κι αν άγγελος από τον ουρανό είχε πει την προκείμενη χρήση, θα είχε πει κάτι αδύνατο και τελείως ακατόρθωτο. Και αυτό το λέγουν και ο ίδιος ο μακάριος Αθανάσιος και ο Κύριλλος, όταν διαβεβαιώνουν ότι είναι αδύνατο και παντελώς αμήχανο να μεταβεί η σάρκα στη φύση του Λόγου. Διότι πώς είναι δυνατόν εκείνο που δημιουργήθηκε ύστερα από αμέτρητες γενεές και χρόνους από τον προαιώνιο Θεό Λόγο να γίνει ομοφυές και συγγενές προς τον άκτιστο Θεό Λόγο; Αν όμως ο Λόγος έγινε σάρκα, για να γίνει και η σάρκα λόγος, τότε είναι πλέον φανερό ότι πρέπει να ομολογούμε πως και η σάρκα μετέχει στα ιδιώματα του Λόγου, δηλαδή ότι είναι απερίγραπτη και άκτιστη και άναρχη και ασχημάτιστη και συναΐδια με τον Πατέρα. Αν όμως τίποτε από αυτά δεν είναι δυνατόν να λεχθεί για την αγία σάρκα του Χριστού, είναι φανερό ότι η σάρκα δεν έγινε λόγος. Και αν η σάρκα δεν έγινε λόγος — όπως βέβαια και δεν έγινε — τότε ψεύστηκε εκείνος που είπε ότι «ο Λόγος έγινε σάρκα, για να γίνει και η σάρκα λόγος». Και μη μου πεις, ω Ακέφαλε, ότι ο διδάσκαλος δεν είπε πως η σάρκα έγινε λόγος κατά φύση, αλλά κατά δόξα. Διότι σ’ αυτό μπορώ κι εγώ να σου απαντήσω ότι κατά δόξα όλοι οι άνθρωποι μπορούν να γίνουν θεοί, σύμφωνα με το «Εγώ είπα· θεοί είστε και όλοι υιοί Υψίστου». Πλην όμως, ούτε είναι γραμμένο στο βιβλίο του διδασκάλου ότι έγινε λόγος «κατά δόξα», αλλά έτσι απολύτως: «ο Λόγος έγινε σάρκα, για να γίνει και η σάρκα λόγος».

Λοιπόν, ελάτε τώρα· και, σύμφωνα με αυτόν τον μύθο της τραγωδίας σας, αφού στήσετε σαν δύο θυμελικούς χορούς εταίρων, χορέψτε θεατρικά η μία αντικριστά στην άλλη, αποκρινόμενες αντιφωνικά· οι μεν να λέτε τα σχετικά με τον Χριστό λόγια, οι δε, αποκρινόμενες, να τα αποδίδετε στην Τριάδα. Κι αν πρέπει να συμπαίξω κι εγώ και συγχρόνως να σας εμπαίξω, αμέσως αρχίζω την τραγωδία. Λέγω: «Ο Λόγος έγινε σάρκα». Αποκρίνονται οι Σεβηριανοί: «Η Τριάδα έγινε σάρκα· γιατί όλα όσα ανήκουν στον Χριστό αρμόζουν στην Τριάδα». Εγώ λέγω: «Η Μαρία είναι μητέρα του Χριστού». Ο χορός των Σεβηριανών λέγει: «Η Μαρία είναι μητέρα της Τριάδας». Εμείς λέμε για τη γέννηση του Ιησού στη Βηθλεέμ, μέσα στη φάτνη. Ο άλλος χορός λέγει ότι «η Τριάδα, ως νήπιο, ήταν τοποθετημένη μέσα στη φάτνη». Σας παίζω πάλι αυλό, κι εσείς χορέψτε· και σας θρηνώ, κι εσείς χτυπηθείτε. Λέγω εγώ: «Ο Χριστός πειράσθηκε κατά σάρκα». Εσείς, χορεύοντας, λέτε: «Η Τριάδα πειράσθηκε κατά σάρκα». Εγώ μιλώ για την κατά σάρκα περιτομή του Χριστού· οι Σεβηριανοί αυλούν για την περιτομή της Τριάδας. Εγώ λέγω: «Ο Χριστός ραπίζεται». Ο χορός φωνάζει ότι «η Τριάδα ραπίζεται». Εγώ λέγω: «Ο Χριστός έγινε κατάρα». Αποκρίνονται οι Σεβηριανοί: «Η Τριάδα έγινε κατάρα». Η Εκκλησία λέγει: «Ο Χριστός προδίδεται». Οι Σεβηριανοί λέγουν: «Η Τριάδα προδόθηκε». Εμείς λέμε ότι «ο Ιησούς δάκρυσε κατά σάρκα και κουράστηκε». Οι Σεβηριανοί λέγουν: «Η Τριάδα δάκρυσε και κουράστηκε». Εγώ λέγω: «Ο Χριστός έπαθε κατά σάρκα». Οι Σεβηριανοί λέγουν: «Η Τριάδα έχει πάθει». Η Εκκλησία λέγει: «Ο Χριστός πέθανε». Οι Σεβηριανοί λέγουν: «Η Τριάδα πέθανε, επειδή όλα όσα λέγονται για τον Χριστό ανάγονται σ’ αυτήν».

Και τι θα πούμε λοιπόν; Μήπως όλο το πλήρωμα των τριών υποστάσεων έγινε προσωπικώς σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας; Καθόλου. Διότι ο Λόγος, όταν έγινε σάρκα, φανερώθηκε πάνω στη γη. Αλλά επειδή με την ευδοκία και την αποστολή του Πατρός και με τη συνεργία και την επισκίαση του παναγίου Πνεύματος πραγματοποιήθηκε το μυστήριο της σαρκώσεως του Υιού, γι’ αυτό ακριβώς λέγεται ότι μέσα σε αυτόν κατοικεί όλο το πλήρωμα της θεότητας, με όλες τις φυσικές ιδιότητες της τριαδικής θεότητας, όχι όμως με τις υποστατικές. Διότι δεν σαρκώθηκε το αγέννητο πρόσωπο του Πατρός, ούτε βέβαια η εκπορευτική υπόσταση του Αγίου Πνεύματος, αλλά το αχώριστο μυστήριο της Τριάδος.

Εικόνα της εκκλησίας που βρίσκεται στον κόσμο είναι η σκηνή του Μωυσή, και εικόνα της εν ουρανοίς εκκλησίας είναι ο ναός πάνω στο όρος. Δύο εκκλησίες ως προς τον αριθμό, αλλά μία ως προς τον ρυθμό της πίστεως. Περί της εκκλησίας στον κόσμο έλεγε ο Κύριος: «Πάνω σε αυτή την πέτρα θα οικοδομήσω την εκκλησία μου». Και περί της επουράνιας εκκλησίας είπε ο απόστολος: «Έχετε προσέλθει στο όρος Σιών και στην πόλη του ζώντος Θεού, την επουράνια Ιερουσαλήμ, και σε μυριάδες αγγέλων που είναι απογεγραμμένοι στους ουρανούς». Όπως, λοιπόν, η σκηνή του Μωυσή στην έρημο ήταν μια συναρμολογούμενη καλύβα, την οποία οι Ρωμαίοι ονόμαζαν παπυλεώνα, και μεταφερόταν συνεχώς από τόπο σε τόπο και καθιστούσε πάροικους όσους συγκεντρώνονταν σε αυτήν, έτσι και η επί γης εκκλησία του Χριστού είναι μια σκηνή που εκλάμπει στην έρημο του βίου. Και γιατί είναι σκηνή; Επειδή «ο Λόγος έγινε σάρκα και εσκήνωσε ανάμεσά μας». Γιατί σκηνή; Εξαιτίας Εκείνου που είπε: «Ιδού εγώ έρχομαι και θα κατασκηνώσω στο μέσο σου, λέγει ο Κύριος». Γι' αυτό και η εκκλησία είναι σκηνή «την οποία έστησε ο Κύριος και όχι άνθρωπος», και θεωρεί τον κόσμο ως παροικία και σαν σκηνή μεταναστεύει από τόπο σε τόπο κατά τη διάρκεια των διωγμών. Γιατί; Εξαιτίας Εκείνου που είπε: «Εάν σας διώκουν, από την πόλη αυτή να φεύγετε στην άλλη». Αλλά αλλάζει τόπους, ενώ διατηρεί τους τρόπους· από πόλη σε πόλη φεύγει, αλλά από την ευσέβεια προς την ασέβεια δεν καταφεύγει.

Ο Δαβίδ ως ουρανός διηγείται τη δόξα του Θεού: «Εσύ όμως, Κύριε, είσαι ο υπερασπιστής μου, η δόξα μου και αυτός που υψώνει το κεφάλι μου». Ο Ιωάννης ως ουρανός διηγείται: «Και είδαμε τη δόξα του, δόξα που έχει ως μονογενής από τον Πατέρα». Ο Στέφανος ως ουρανός διηγείται: «Ο Θεός της δόξης εμφανίστηκε στον πατέρα μας Αβραάμ». Ο Παύλος ως ουρανός διηγείται τη δόξα: «Και την επιφάνεια της δόξας του μεγάλου Θεού και σωτήρα μας Ιησού Χριστού. Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού: Ότι Κύριος είναι ο Ιησούς Χριστός εις δόξαν Θεού Πατέρα». Και γιατί λοιπόν να μην ανέλθω με τον λόγο στους πιο θείους ουρανούς των ουρανών που διηγούνται τη δόξα του Θεού; Και ποιοι είναι αυτοί; Άγγελοι, αρχάγγελοι, τα Χερουβείμ και τα Σεραφείμ. Τα Χερουβείμ διηγούνται τη δόξα του Θεού· διότι τα άκουσε ο προφήτης Ιεζεκιήλ να λένε: «Ευλογημένη η δόξα του Κυρίου από τον τόπο του. Οι ουρανοί διηγούνται τη δόξα του Θεού». Τα Σεραφείμ διηγούνται τη δόξα· διότι τα άκουσε ο Ησαΐας να κράζουν και να λένε: «Άγιος, άγιος, άγιος Κύριος Σαβαώθ· πλήρης ο ουρανός και η γη από τη δόξα του».

Το γεγραμμένο, «Εν αρχή ην ο Λόγος», δηλώνει φανερά τη θεότητα· το δε, «Ο Λόγος σαρξ εγένετο», δείχνει την ανθρώπινη φύση του Κυρίου. Προσθέτει: Του ιδίου από τον ίδιο λόγο. Και το, «Θα πλύνει με οίνο τη στολή του», δηλαδή, με το ίδιο του το αίμα το σώμα, την περιβολή της θεότητας.

Διότι κατέβαλαν κάθε φροντίδα για να αναιρέσουν αυτό που επινόησε ο Σαμοσατεύς, και να αποδείξουν ότι ο Υιός υπάρχει προ πάντων, και ότι δεν έγινε Θεός προερχόμενος από τους ανθρώπους, αλλά, όντας Θεός, ενδύθηκε μορφή δούλου, και όντας Λόγος, έγινε σάρκα, όπως είπε ο Ιωάννης. Και με αυτόν τον τρόπο, λοιπόν, αντιμετωπίστηκε η βλασφημία του Παύλου.

Του επισκόπου Αθανασίου, από το έργο στο «Ο Λόγος σαρξ εγένετο». Και όπως ακριβώς, όταν Εκείνος έφτυσε, και άπλωσε το χέρι, και φώναξε τον Λάζαρο, δεν λέγαμε ότι τα έργα αυτά ήταν ανθρώπινα, αν και επιτελέστηκαν μέσω του σώματος, αλλά του Θεού· έτσι, εάν αναφέρονται ανθρώπινες καταστάσεις για τον Σωτήρα στο Ευαγγέλιο, εξετάζοντας πάλι τη φύση όσων λέγονται και θεωρώντας ότι όλα αυτά είναι ξένα προς τον Θεό, ας μην τα αποδίδουμε στη θεότητα του Λόγου, αλλά στην ανθρωπότητά Του· διότι, αν και ο Λόγος έγινε σάρκα, τα πάθη αποτελούν ίδιον της σάρκας.

Ήθελα να μάθω τι λες. Ο Αθανάσιος είπε: Ο Θεός Λόγος είναι Κύριος των πάντων, όντας πάντοτε Κύριος. Επειδή δε έλαβε τη σάρκα από τη σάρκα επί της οποίας είχε βασιλεύσει η αμαρτία, όπως έχει γραφτεί: «Ο Λόγος έγινε σάρκα»· και λέγοντας σάρκα εννοώ τέλειο άνθρωπο, όπως ακριβώς τυγχάνει να είμαστε και εμείς, μόνο ως προς το ότι είμαστε άνθρωποι· διότι αυτός έγινε άνθρωπος χωρίς αμαρτία. Αυτόν λοιπόν τον άνθρωπο, που προέρχεται από το σπέρμα του Δαβίδ, ο Θεός τον έκανε Χριστό και Κύριο, υποτάσσοντας σε αυτόν αρχές και εξουσίες και κυριότητες, και ανθρώπους και αγγέλους, και με την υποταγή γενικώς των πάντων, έγινε Χριστός και Κύριος· Χριστός αφενός λόγω της έκχυσης του Αγίου Πνεύματος από τον ουρανό επάνω του, δίκην ελαίου· Κύριος αφετέρου επειδή έλαβε το κύρος επί των πάντων.

Εισήλθε άσαρκος, κυοφορήθηκε επί εννέα μήνες στη μήτρα της Παρθένου. Εισήλθε όπως θέλησε, κυοφορήθηκε όπως ευδόκησε. Προήλθε όπως βουλήθηκε. Εισήλθε άσαρκος, έγινε άνθρωπος, καθώς η θεότητα ενώθηκε με την ανθρώπινη φύση κατά την οικονομία. Και δεν κάνουμε λόγο για δύο υιούς, αλλά νοούμε έναν και τον αυτόν, τον Λόγο του Θεού και Κύριό μας Ιησού Χριστό. Έγινε άνθρωπος και υπήρχε, παραμένοντας αυτό που ήταν κατά φύση. Έγινε αυτό που δεν ήταν, και παρέμεινε αυτό που ήταν. Διότι «στην αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος». Έγινε σάρκα, χωρίς να αποβάλει αυτό που ήταν. «Και εσκήνωσε ανάμεσά μας.» Το «εσκήνωσε ανάμεσά μας» σημαίνει ότι συναναστράφηκε μαζί μας, σύμφωνα με τον άγιο Ιερεμία, ή μάλλον τον ακόλουθό του Βαρούχ: «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανείς άλλος δεν θα λογαριαστεί πλάι του. Αυτός βρήκε κάθε οδό γνώσης, και την έδωσε στον Ιακώβ τον δούλο του, και στον Ισραήλ τον αγαπημένο του. Μετά από αυτά εμφανίστηκε πάνω στη γη, και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους.» Άκου λοιπόν και τη φωνή του Ευαγγελίου· διότι μεγάλη σαφήνεια μας προσφέρει η φωνή του αγγέλου που ειπώθηκε προς την αγία Παρθένο: «Ιδού», λέει, «θα συλλάβεις στη γαστέρα σου, και θα γεννήσεις υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Εμμανουήλ, που ερμηνεύεται: Ο Θεός είναι μαζί μας.» Πριν ακόμη συλληφθεί στη μήτρα, το παιδί ονομάστηκε Θεός, δηλαδή το «Ο Θεός είναι μαζί μας».

Συμφωνεί, λοιπόν, με τον λόγο του προφήτη το «συναναστράφηκε με τους ανθρώπους» και το «κατοίκησε ανάμεσά μας». Επομένως, πριν από τη σύλληψη, το παιδί ονομάζεται Θεός. Πώς, λοιπόν, δεν είναι Θεοτόκος η αγία Παρθένος Μαρία; Επειδή, λοιπόν, το όνομα αυτό δεν επιδέχεται καθόλου την ερμηνεία ότι πρόκειται για απλό άνθρωπο, το παιδί που γεννήθηκε είναι Θεός, ο οποίος δεν κατέλυσε τη φυσική παρθενία της Παρθένου· αλλά, έχοντας γεννηθεί με αυτόν τον τρόπο από τη Θεοτόκο, είναι Θεός και άνθρωπος· Θεός μεν κατά φύση, άνθρωπος δε από δική του ευδοκία. Αν και έγινε άνθρωπος, είναι και Θεός, με ενωμένες βέβαια τις δύο φύσεις. Αλλά ίσως πει ο αντίπαλος: Αν η Παρθένος είναι Θεοτόκος, τότε αποδίδεις στον Θεό Λόγο αρχή από την Παρθένο. Δεν λέω ότι αυτός έλαβε αρχή από την αγία Παρθένο· μη γένοιτο! Διότι υπήρχε προ των αιώνων· άλλωστε, αυτός δημιούργησε και τους αιώνες, αυτός είναι και ο δημιουργός όλης της κτίσης, όπως λέει ο Ευαγγελιστής: «Τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα από όσα έχουν γίνει». Αυτός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα, βρέθηκε για διάστημα εννέα μηνών στη μήτρα, και όμως δεν αποχωρίστηκε από τους πατρικούς κόλπους.

Εισήλθε ασώματος, ενδύθηκε σώμα όπως θέλησε, και καταπόθηκε το θνητό από τη ζωή. Ονόμαζε λοιπόν την Παρθένο Θεοτόκο, και μην την αποκαλείς Θεοδόχο· μάλλον δε να την αποκαλείς Θεοδόχο και Θεοτόκο. Εάν είναι Θεοδόχος, είναι και Θεοτόκος· δεν θα ελάμβανε σάρκα από αυτήν ο Θεός Λόγος; Αλλά σε αυτό με αναγκάζει ο Ευαγγελιστής, ο οποίος ανακράζει με δυνατή φωνή: «Ο Λόγος έγινε σάρκα». Σε άλλον δε ευαγγελιστή αναφέρει τα εξής: «Ρωτούσε ο Ιησούς τους μαθητές του, λέγοντας: Ποιος λένε οι άνθρωποι ότι είναι ο Υιός του ανθρώπου;»

Ενώ λοιπόν συλλογίζομαι αυτά, προβάλλει μεγαλύτερο το βάθος του νοήματος που υπάρχει στο ρητό· και γι' αυτό, αφού πρώτα παρακαλέσω θερμά τον Κύριο που κάθισε στο πηγάδι και περπάτησε πάνω στη θάλασσα, στρέφομαι στη συνέχεια προς την οικονομία που πραγματοποίησε Εκείνος για χάρη μας, μήπως και μπορέσω μέσα από αυτήν να κατανοήσω το νόημα του αναγνώσματος. Ολόκληρη λοιπόν η Αγία Γραφή αυτήν ευαγγελίζεται και κηρύττει, και μάλιστα ο μεν Ιωάννης λέγοντας: «Ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας»· ο δε Παύλος γράφοντας: «Ο οποίος, αν και υπήρχε στη μορφή του Θεού, δεν θεώρησε αρπαγή το να είναι ίσος με τον Θεό· αλλά κένωσε τον εαυτό του, λαμβάνοντας μορφή δούλου, και, αφού βρέθηκε ως προς το σχήμα σαν άνθρωπος, ταπείνωσε τον εαυτό του, γινόμενος υπάκουος μέχρι θανάτου, και μάλιστα θανάτου σταυρικού». Γι' αυτόν τον λόγο, όντας Θεός και έχοντας γίνει άνθρωπος, ως Θεός αφενός ανέστησε νεκρούς και, θεραπεύοντας τους πάντες με τον λόγο Του, μετέτρεψε και το νερό σε οίνο· διότι αυτά δεν ήταν έργα ανθρώπου. Επειδή όμως αφετέρου έφερε σώμα, διψούσε, κοπίαζε και έπασχε· διότι αυτά δεν ήταν γνωρίσματα της θεότητας. Και ως Θεός μεν έλεγε: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα»· επειδή όμως έφερε σώμα, έλεγχε τους Ιουδαίους: «Γιατί ζητάτε να με σκοτώσετε, έναν άνθρωπο που σας έχω πει την αλήθεια, την οποία άκουσα από τον Πατέρα;»

Οι αιρετικοί, λοιπόν, εξαιτίας της δικής τους απαιδευσίας παραφρόνησαν· και άλλοι μεν, βλέποντας τα σωματικά γνωρίσματα του Σωτήρα, αρνήθηκαν το «Εν αρχή ην ο Λόγος», άλλοι δε, παρατηρώντας τα γνωρίσματα της θεότητας, αγνόησαν το «Ο Λόγος σαρξ εγένετο». Ο πιστός και αποστολικός άνθρωπος, όμως, γνωρίζοντας τη φιλανθρωπία του Κυρίου, βλέποντας από τη μια τα σημεία της θεότητας, θαυμάζει τον ένσαρκο Κύριο· και παρατηρώντας πάλι από την άλλη τα ιδιαίτερα γνωρίσματα του σώματος, εκπλήσσεται βαθύτατα κατανοώντας την ενέργεια της θεότητας μέσα σε αυτά. Εφόσον, λοιπόν, τέτοια είναι η πίστη της Εκκλησίας, όταν μερικοί, αποβλέποντας στα ανθρώπινα, δουν τον Κύριο να διψά, ή να κοπιάζει, ή να πάσχει, και αρχίσουν να φλυαρούν για τον Σωτήρα σαν να επρόκειτο για απλό άνθρωπο, αμαρτάνουν μεν βαριά, μπορούν όμως, μετανοώντας γρήγορα, να λάβουν συγχώρεση, προβάλλοντας ως ελαφρυντικό την αδυναμία της σωματικής φύσης (διότι έχουν και τον Απόστολο ο οποίος τους παρέχει συγγνώμη και σαν να τους απλώνει το χέρι λέγοντας, ότι «Και ομολογουμένως μέγα είναι το μυστήριο της ευσέβειας, ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί»).

Γι' αυτόν τον λόγο άλλωστε, και για εκείνους και για τούτους, ο Κύριος αποφάνθηκε ότι η τιμωρία για τέτοια αμαρτήματα θα είναι ασυγχώρητη, λέγοντας: «Όποιος πει λόγο εναντίον του Αγίου Πνεύματος, δεν θα του συγχωρεθεί ούτε σε τούτο τον αιώνα ούτε στον μελλοντικό». Και δικαιολογημένα· διότι αυτός που αρνείται τον Υιό, ποιον θα παρακαλέσει για να μπορέσει να βρει εξιλέωση; Ή ποια ζωή ή ανάπαυση θα προσδοκά, αυτός που απώθησε εκείνον ο οποίος λέει: «Εγώ είμαι η ζωή», και «Ελάτε προς εμένα, όλοι οι κοπιάζοντες και πεφορτισμένοι, και εγώ θα σας αναπαύσω;» Ενώ λοιπόν αυτοί θα τιμωρούνται κατ' αυτόν τον τρόπο, είναι προφανές ότι εκείνοι που ευσεβούν προς τον Χριστό και τον προσκυνούν και κατά τη σάρκα και κατά το Πνεύμα, και ούτε αγνοούν ότι είναι ο Υιός του Θεού, ούτε αρνούνται ότι έγινε και Υιός ανθρώπου, αλλά και πιστεύουν ότι «Στην αρχή ήταν ο Λόγος» και «ο Λόγος έγινε σάρκα», θα βασιλεύσουν αιώνια στους ουρανούς, σύμφωνα με τις άγιες επαγγελίες του ίδιου του Κυρίου και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, που λέει: «Θα απέλθουν εκείνοι σε αιώνια κόλαση, ενώ οι δίκαιοι σε αιώνια ζωή». Αυτά σου τα έγραψα με συντομία, από όσα έχω μάθει.

Συμφωνεί δε με αυτό και το χωρίο του Ιωάννη: «Ο Πατέρας αγαπά τον Υιό, και τα έχει δώσει όλα στο χέρι του». Διότι τα έδωσε, ώστε, όπως ακριβώς δι' αυτού δημιουργήθηκαν τα πάντα, έτσι και εν αυτώ να μπορέσουν να ανακαινιστούν τα πάντα. Διότι δεν του παραδόθηκαν για να γίνει από φτωχός πλούσιος, ούτε παρέλαβε τα πάντα για να αποκτήσει εξουσία, σαν να μην είχε, μη γένοιτο! Αλλά μάλλον, για να τα επανορθώσει όλα ως Σωτήρας. Διότι έπρεπε η μεν αρχή της δημιουργίας να γίνει δι' αυτού ώστε να έλθουν αυτά στην ύπαρξη, η δε επανόρθωσή τους εν αυτώ, καθώς οι λέξεις έχουν διαφορά μεταξύ τους. Στην αρχή, δηλαδή, δημιουργήθηκαν δι' αυτού για να υπάρξουν· αργότερα όμως, όταν έπεσαν τα πάντα, ο Λόγος έγινε σάρκα και την ενδύθηκε, ώστε να επανορθωθούν τα πάντα εν αυτώ. Διότι πάσχοντας ο ίδιος, εμάς ανέπαυσε, και πεινώντας ο ίδιος, εμάς έθρεψε, και κατεβαίνοντας στον άδη, εμάς ανέβασε.

Διότι αυτό ισοδυναμεί με το να πει: Και Θεός ήταν ο Λόγος· τα πάντα έγιναν δι' αυτού, και ο Λόγος έγινε σάρκα. Γι' αυτόν τον λόγο, γνωρίζοντας και το «εκ Παρθένου», δεν το αποσιώπησε, αλλά αμέσως δίνει μια σχετική έμφαση στον τεσσαρακοστό τέταρτο ψαλμό, λέγοντας: Άκουσε, θυγατέρα, και δες, και κλίνε το αυτί σου, και ξέχασε τον λαό σου και τον οίκο του πατέρα σου, διότι ο βασιλιάς επιθύμησε την ομορφιά σου.

Αθανάσιος. Κατά την πνευματική δε έννοια, ποταμός του Θεού είναι ο Μονογενής. Διότι, όπως ακριβώς ο ποταμός πηγάζει από την πηγή, έτσι και Αυτός προέρχεται από την ουσία του Γεννήτορος, και είναι ομοούσιος με Αυτόν· ο οποίος είναι πλήρης υδάτων, επειδή το πλήρωμα της θεότητος κατοικεί σε Αυτόν. Και είδαμε τη δόξα Του, πλήρης χάριτος και αληθείας.

Το χαρακτηριστικό γνώρισμα, λοιπόν, της πίστεως στον Χριστό είναι τούτο: ότι ο Υιός του Θεού, ο οποίος είναι Θεός Λόγος («Διότι στην αρχή ήταν ο Λόγος, και Θεός ήταν ο Λόγος»), ο οποίος είναι σοφία και δύναμη του Πατρός (διότι ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού), αυτός κατά τη συντέλεια των αιώνων έγινε άνθρωπος για τη δική μας σωτηρία. Διότι ο ίδιος ο Ιωάννης, αφού είπε «Στην αρχή ήταν ο Λόγος», μετά από λίγο ανέφερε: «και ο Λόγος έγινε σάρκα»· πράγμα που ισοδυναμεί με το να πει ότι έγινε άνθρωπος. Και ο μεν Κύριος έλεγε για τον εαυτό του: «Γιατί ζητάτε να με σκοτώσετε, έναν άνθρωπο ο οποίος σας έχει πει την αλήθεια;»· ο δε Παύλος, έχοντας διδαχθεί από αυτόν, έλεγε: «Ένας είναι ο Θεός, ένας και ο μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων, ο άνθρωπος Ιησούς Χριστός». Αφού δε έγινε άνθρωπος και οικονόμησε τα ανθρώπινα, κατανικώντας και καταργώντας τον θάνατο που στρεφόταν εναντίον μας, κάθεται τώρα στα δεξιά του Πατρός, όντας μέσα σε Αυτόν και με τον Πατέρα να είναι μέσα σε Αυτόν, όπως ακριβώς ήταν πάντοτε και είναι παντοτινά.

Διότι εδώ μεν αναφέρεται ότι κτίζει· προηγουμένως όμως έπλασε, όπως λέει ο Ζαχαρίας: «Αυτός που εκτείνει τον ουρανό, και θεμελιώνει τη γη, και πλάθει το πνεύμα του ανθρώπου μέσα του»· διότι αυτό που προηγουμένως έπλασε, αυτό, αφού είχε πέσει, το ανέκτισε, γινόμενος ο ίδιος μέρος του κτίσματος, όταν ο Λόγος έγινε σάρκα, «για να», όπως είπε ο Απόστολος, «κτίσει τους δύο σε έναν νέο άνθρωπο, ο οποίος δημιουργήθηκε σύμφωνα με τον Θεό εν δικαιοσύνη και οσιότητι της αληθείας». Διότι δεν τα έλεγε αυτά με την έννοια ότι δημιουργήθηκε κάποιος άλλος άνθρωπος πέρα από τον άνθρωπο που εξ αρχής δημιουργήθηκε κατ' εικόνα Θεού· αλλά συμβούλευε να αναλάβουν τον νου που κτίστηκε και ανακαινίστηκε εν Χριστώ· πράγμα το οποίο δηλώνεται πάλι και μέσω του Ιεζεκιήλ, όταν αυτός λέει: «Δημιουργήστε για τον εαυτό σας καινούργια καρδιά και καινούργιο πνεύμα· και γιατί να πεθάνετε, οίκε του Ισραήλ; Διότι δεν θέλω τον θάνατο αυτού που πεθαίνει, λέει ο Κύριος Αδωναΐ». Επομένως, εφόσον το πνεύμα που κτίζεται έχει αυτήν τη σημασία, ταιριαστά θα μπορούσε να κατανοηθεί και η στερεωμένη βροντή ως ο αξιόπιστος λόγος και ο ασάλευτος νόμος του Πνεύματος. Διότι, θέλοντας ο Κύριος να είναι υπηρέτες αυτού του λόγου ο Ιάκωβος και ο Ιωάννης, τους ονόμασε Βοανεργές, που σημαίνει υιοί της βροντής· γι' αυτό ακριβώς ο Ιωάννης αληθινά βοά από τον ουρανό: «Εν αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος».

Ο χαρακτήρας, λοιπόν, της εν Χριστώ πίστεως είναι τούτος: ότι ο Υιός του Θεού, ο οποίος είναι ο Θεός Λόγος («Διότι εν αρχή ήταν ο Λόγος, και Θεός ήταν ο Λόγος»), ο οποίος είναι σοφία και δύναμη του Πατρός (διότι ο Χριστός είναι Θεού δύναμις και Θεού σοφία), Αυτός κατά τη συντέλεια των αιώνων έγινε άνθρωπος για τη δική μας σωτηρία. Διότι ο ίδιος ο Ιωάννης, αφού είχε πει «Εν αρχή ην ο Λόγος», λίγο αργότερα είπε: «και ο Λόγος σαρξ εγένετο»· το οποίο ισοδυναμεί με το να πει ότι έγινε άνθρωπος. Και ο μεν Κύριος έλεγε για τον εαυτό Του: «Γιατί ζητάτε να με θανατώσετε, έναν άνθρωπο που σας έχει πει την αλήθεια;»· ο δε Παύλος, έχοντας διδαχθεί από Αυτόν, έλεγε: «Ένας είναι ο Θεός, ένας και ο μεσίτης μεταξύ Θεού και ανθρώπων, ο άνθρωπος Χριστός Ιησούς»· αφού δε έγινε άνθρωπος και οικονόμησε τα ανθρώπινα, κατατροπώνοντας και καταργώντας τον θάνατο που στρεφόταν εναντίον μας, κάθεται τώρα στα δεξιά του Πατρός, ευρισκόμενος μέσα σε Αυτόν, και με τον Πατέρα να βρίσκεται μέσα σε Αυτόν, όπως ακριβώς ήταν ανέκαθεν, και είναι διαπαντός.

Εσύ λοιπόν, αγαπητέ και αληθινά πολυπόθητε, έπραξες αυτά που αρμόζουν στην εκκλησιαστική παράδοση και στην ευσέβεια προς τον Κύριο, ελέγχοντας, νουθετώντας και επιτιμώντας τέτοιου είδους ανθρώπους. Επειδή όμως, υποκινούμενοι από τον πατέρα τους τον διάβολο, δεν γνώρισαν ούτε κατανόησαν, σύμφωνα με το γεγραμμένο, αλλά πορεύονται μέσα στο σκοτάδι, ας μάθουν από την ευλάβειά σου ότι αυτή η κακόνοιά τους προέρχεται από τον Ουαλεντίνο, τον Μαρκίωνα και τον Μανιχαίο. Από αυτούς, οι μεν εισήγαγαν αντί της αλήθειας τη δόκηση, οι δε, διαιρώντας τα αδιαίρετα, αρνήθηκαν το ότι «ο Λόγος έγινε σάρκα και κατοίκησε ανάμεσά μας». Γιατί λοιπόν, εφόσον ασπάζονται τα δικά τους φρονήματα, δεν γίνονται κληρονόμοι και των ονομάτων τους;

Δεν προσκυνούμε κτίσμα· μη γένοιτο! Διότι τέτοια πλάνη είναι των εθνικών και των Αρειανών· αλλά προσκυνούμε τον Κύριο της κτίσεως, τον σαρκωθέντα Λόγο του Θεού. Διότι, αν και η σάρκα αυτή καθαυτή αποτελεί μέρος των κτισμάτων, εντούτοις έγινε σώμα του Θεού. Και ούτε προσκυνούμε ένα τέτοιο σώμα από μόνο του, διαχωρίζοντάς το από τον Λόγο· ούτε, όταν θέλουμε να προσκυνήσουμε τον Λόγο, τον απομακρύνουμε από τη σάρκα· αλλά γνωρίζοντας, όπως προείπαμε, το «ο Λόγος σαρξ εγένετο», αναγνωρίζουμε αυτόν ως Θεό, ακόμη και όταν έλαβε σάρκα. Ποιος, λοιπόν, είναι τόσο άφρων, ώστε να λέει στον Κύριο: «Απομακρύνσου από το σώμα, για να σε προσκυνήσω»; Ή ποιος είναι τόσο ασεβής, ώστε να του λέει μαζί με τους άφρονες Ιουδαίους, εξαιτίας του σώματος: «Γιατί εσύ, ενώ είσαι άνθρωπος, κάνεις τον εαυτό σου Θεό;». Αλλά ο λεπρός δεν ήταν τέτοιος· διότι προσκυνούσε τον Θεό που βρισκόταν μέσα σε σώμα, και γνώριζε ότι είναι Θεός, λέγοντας: «Κύριε, εάν θέλεις, μπορείς να με καθαρίσεις». Και ούτε εξαιτίας της σάρκας θεώρησε κτίσμα τον Λόγο του Θεού· ούτε, επειδή ο Λόγος είναι δημιουργός όλης της κτίσεως, περιφρόνησε τη σάρκα την οποία Εκείνος είχε ενδυθεί· αλλά προσκυνούσε τον Κτίστη του παντός μέσα σε έναν κτιστό ναό, και καθαριζόταν.

Τη σάρκα, λοιπόν, που προσλήφθηκε από τον Λόγο με σκοπό να ελευθερώσει όλους τους ανθρώπους, να αναστήσει τους πάντες από τους νεκρούς και να μας λυτρώσει από την αμαρτία, πώς είναι δυνατόν εκείνοι που την περιφρονούν, ή εκείνοι που εξαιτίας της κατηγορούν τον Υιό του Θεού ως ποίημα ή κτίσμα, να μη φαίνονται αχάριστοι και να μην είναι άξιοι κάθε αποστροφής; Διότι σχεδόν κραυγάζουν προς τον Θεό λέγοντας: Μην αποστείλεις τον μονογενή Σου Υιό εν σαρκί· μην Τον κάνεις να λάβει σάρκα από την Παρθένο, για να μη μας λυτρώσει από τον θάνατο και την αμαρτία. Δεν θέλουμε να λάβει σώμα, για να μην αναδεχθεί τον θάνατο για χάρη μας. Δεν επιθυμούμε ο Λόγος να γίνει σάρκα, για να μη γίνει μέσω αυτής μεσίτης για την προσέλευσή μας σε Εσένα και κατοικήσουμε στις επουράνιες μονές. Ας κλειστούν οι πύλες των ουρανών, για να μην εγκαινιάσει για εμάς ο Λόγος Σου την οδό προς τους ουρανούς διά του καταπετάσματος της σάρκας Του. Αυτά είναι τα δικά τους λόγια, που προφέρονται με διαβολικό θράσος, μέσω του οποίου επινόησαν για τους εαυτούς τους κακόβουλες σκέψεις· διότι εκείνοι που δεν θέλουν να προσκυνούν τον Λόγο ο οποίος έγινε σάρκα, αποδεικνύονται αχάριστοι απέναντι στην ενανθρώπησή Του· και εκείνοι που χωρίζουν τον Λόγο από τη σάρκα, θεωρούν ότι δεν συντελέστηκε καμία λύτρωση από την αμαρτία, ούτε κατάργηση του θανάτου.

Διότι δεν είπε, «καθώς βλέπετε ότι εγώ είμαι σάρκα και οστά», αλλά «ότι έχω», για να μη νομιστεί ότι ο ίδιος ο Λόγος μετατράπηκε σε αυτά, αλλά να γίνει πιστευτό ότι ο ίδιος τα είχε και πριν από τον θάνατο και μετά την ανάσταση. Εφόσον λοιπόν αυτά αποδεικνύονται έτσι, είναι πλέον περιττό να καταπιανόμαστε με τα υπόλοιπα και να τα αναλύουμε περαιτέρω. Διότι το σώμα, στο οποίο βρισκόταν ο Λόγος, δεν ήταν ομοούσιο με τη Θεότητα, αλλά γεννήθηκε αληθινά από τη Μαρία, και ο ίδιος ο Λόγος δεν μετατράπηκε σε οστά και σάρκα, αλλά υπήρξε εν σαρκί. Διότι αυτό που αναφέρεται από τον Ιωάννη, «ο Λόγος σάρξ εγένετο», έχει αυτήν ακριβώς την έννοια, όπως μπορούμε να διαπιστώσουμε και από ένα παρόμοιο χωρίο· διότι έχει γραφτεί από τον Παύλο: «Ο Χριστός έγινε για εμάς κατάρα»· και όπως ο ίδιος δεν έγινε κατάρα, αλλά λέγεται ότι έγινε κατάρα επειδή ανέλαβε για εμάς την κατάρα, έτσι και έγινε σάρκα, όχι επειδή μετατράπηκε σε σάρκα, αλλά επειδή ανέλαβε σάρκα για εμάς και έγινε άνθρωπος. Διότι το να πει κανείς «ο Λόγος έγινε σάρκα», είναι ισοδύναμο πάλι με το να πει «ο Λόγος έγινε άνθρωπος», σύμφωνα με τα λόγια του Ιωήλ: «Θα εκχέω από το Πνεύμα μου επί πάσαν σάρκα»· διότι η υπόσχεση δεν επεκτεινόταν μέχρι τα άλογα ζώα, αλλά αναφέρεται στους ανθρώπους, για χάρη των οποίων και ο Κύριος έγινε άνθρωπος.

Ή για ποιο λόγο, εφόσον ο Λόγος ήλθε σε αυτόν παρόμοια με τους άλλους, ονομάζεται Εμμανουήλ μόνο αυτός που γεννήθηκε από τη Μαρία, ως σώμα γεμάτο από θεότητα που γεννήθηκε από αυτήν; Διότι το Εμμανουήλ ερμηνεύεται «μαζί μας είναι ο Θεός». Ή για ποιο λόγο, αν πράγματι ήλθε με αυτόν τον τρόπο, ενώ καθένας από τους αγίους έτρωγε, έπινε, κοπίαζε και πέθαινε, δεν λέγεται ότι ο Ίδιος έτρωγε, κοπίαζε και πέθανε, παρά μόνο για αυτόν που γεννήθηκε από τη Μαρία; Διότι όσα έπασχε αυτό το σώμα, έχουν ειπωθεί σαν να τα έπασχε ο Ίδιος· και ενώ για όλους τους άλλους λέγεται απλώς ότι τέχθηκαν και γεννήθηκαν, μόνο για αυτόν που προήλθε από τη Μαρία έχει ειπωθεί: «και ο Λόγος έγινε σάρκα». Από αυτά αποδεικνύεται ότι προς όλους τους άλλους ο Λόγος ήλθε με σκοπό να προφητεύσουν, από τη Μαρία όμως ο ίδιος ο Λόγος, αφού έλαβε σάρκα για τον εαυτό του, προήλθε ως άνθρωπος· όντας μεν κατά τη φύση και την ουσία Λόγος του Θεού, αλλά κατά τη σάρκα γενόμενος άνθρωπος από το σπέρμα του Δαβίδ και από τη σάρκα της Μαρίας, όπως είπε ο Παύλος. Αυτόν υπεδείκνυε ο Πατέρας και στον Ιορδάνη και στο όρος λέγοντας: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα». Αυτόν οι μεν Αρειανοί τον αρνήθηκαν, εμείς όμως αναγνωρίζοντάς τον τον προσκυνούμε, χωρίς να διαχωρίζουμε τον Υιό και τον Λόγο, αλλά γνωρίζοντας ότι ο ίδιος ο Λόγος είναι ο Υιός, μέσω του οποίου έγιναν τα πάντα και εμείς λυτρωθήκαμε.

Εάν όμως αμφιβάλλουν ότι είναι και Θεός, ας ντραπούν τον Θωμά, ο οποίος ψηλάφησε τον Εσταυρωμένο και ομολόγησε ότι είναι Κύριος και Θεός. Και ας φοβηθούν τον ίδιο τον Κύριο, ο οποίος, αφού έπλυνε τα πόδια των μαθητών, είπε: «Εσείς με αποκαλείτε Κύριο και Διδάσκαλο, και ορθώς λέτε, διότι είμαι». Με το σώμα, λοιπόν, στο οποίο βρισκόταν όταν έπλυνε τα πόδια, με αυτό ακριβώς ανέλαβε τις αμαρτίες μας πάνω στο ξύλο. Και επιβεβαιώθηκε ως δεσπότης της κτίσεως, όταν ο ήλιος απέσυρε τις ακτίνες του, η γη έτρεμε, οι πέτρες σχίζονταν και οι δήμιοι αναγνώρισαν ότι ο σταυρωθείς είναι αληθινά ο Υιός του Θεού. Διότι το σώμα που έβλεπαν δεν ανήκε σε κάποιον κοινό άνθρωπο, αλλά στον Θεό, και μέσω αυτού, ακόμη και όταν σταυρωνόταν, ανέστησε νεκρούς. Γι' αυτόν τον λόγο, δεν είναι καθόλου ορθό εκείνο το αυθάδες επιχείρημά τους που ισχυρίζεται ότι ο Λόγος του Θεού ενοίκησε σε κάποιον άγιο άνθρωπο (διότι αυτό συνέβη στον καθένα από τους προφήτες και τους άλλους αγίους), για να μη φαίνεται ότι γεννιέται και πάλι πεθαίνει στον καθένα τους χωριστά. Δεν έχουν έτσι τα πράγματα· μη γένοιτο! Αλλά άπαξ, κατά τη συντέλεια των αιώνων, για την εξάλειψη της αμαρτίας, ο ίδιος ο Λόγος έγινε σάρκα, και προήλθε από την Παρθένο Μαρία άνθρωπος καθ' ομοίωσή μας, όπως είπε και προς τους Ιουδαίους: «Γιατί ζητείτε να σκοτώσετε εμένα, έναν άνθρωπο ο οποίος σας έχει πει την αλήθεια;» Και έτσι, επειδή δεν μετέχουμε στο σώμα κάποιου ανθρώπου, αλλά λαμβάνουμε το σώμα του ίδιου του Λόγου, θεοποιούμαστε.

Εξάλλου, απορώ και με το εξής, πώς τόλμησαν έστω και να σκεφτούν ότι έγινε άνθρωπος σύμφωνα με τη φυσική ακολουθία. Διότι, αν συνέβαινε κάτι τέτοιο, θα ήταν περιττή η αναφορά στη Μαρία. Επειδή η φύση δεν γνωρίζει παρθένο που να γεννά χωρίς άνδρα. Επομένως, με την ευδοκία του Πατρός, αν και είναι αληθινός Θεός και εκ φύσεως Λόγος και σοφία του Πατρός, έγινε σωματικώς άνθρωπος για τη δική μας σωτηρία, προκειμένου, έχοντας το σώμα να προσφέρει για χάρη μας, να σώσει όλους εμάς, οι οποίοι εξαιτίας του φόβου του θανάτου ήμασταν υποδουλωμένοι σε όλη μας τη ζωή. Διότι δεν παρέδωσε τον εαυτό του για εμάς κάποιος απλός άνθρωπος· επειδή κάθε άνθρωπος υπόκειται στον θάνατο, σύμφωνα με το «γη είσαι και στη γη θα επιστρέψεις», που ειπώθηκε προς όλους στο πρόσωπο του Αδάμ· αλλά ούτε και κάποιο άλλο από τα κτίσματα, επειδή κάθε κτίσμα υπόκειται σε μεταβολή. Αντιθέτως, ο ίδιος ο Λόγος προσέφερε το δικό του σώμα για εμάς, ώστε η πίστη και η ελπίδα μας να μην εναποτίθενται σε άνθρωπο, αλλά να πιστεύουμε στον ίδιο τον Θεό Λόγο. Βεβαίως, μολονότι έγινε άνθρωπος, εμείς θεωρούμε τη δόξα του, δόξα που έχει ως Μονογενής από τον Πατέρα, γεμάτος χάρη και αλήθεια. Διότι όσα υπέμεινε μέσω του σώματος, αυτά ως Θεός τα μεγαλούργησε· και πεινούσε μεν κατά τη σάρκα, αλλά με θεϊκό τρόπο χόρταινε αυτούς που πεινούσαν. Και αν κάποιος σκανδαλίζεται από τα ανθρώπινα και σωματικά χαρακτηριστικά, ας πιστέψει στα έργα που επιτελεί ως Θεός. Διότι ρωτά ανθρώπινα πού κείται ο Λάζαρος, τον ανασταίνει όμως θεϊκά.

Ποιος δεν γνωρίζει, ποιος δεν βλέπει ξεκάθαρα, ότι τα πράττουν όλα αυτά για την υποστήριξη της ασέβειας; Γι' αυτό, ακόμη και αν προσποιούνται τους άλαλους, ακόμη και αν περιδένονται με κράσπεδα μεγαλύτερα από εκείνα των Φαρισαίων, και μεγαλορρημονούν, και ασκούν τον τόνο της φωνής τους, δεν πρέπει να γίνονται πιστευτοί· διότι δεν αποδεικνύει τον πιστό η λέξη, αλλά το φρόνημα και η εν ευσέβεια αγωγή. Γι' αυτό οι Σαδδουκαίοι και οι Ηρωδιανοί, αν και είχαν τον νόμο στα χείλη τους, ντροπιάστηκαν ακούγοντας από τον Σωτήρα: Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές ούτε τη δύναμη του Θεού. Και έχει αποδειχθεί σε όλους ότι, ακόμη και εκείνοι που φαίνεται να λαλούν τον νόμο, ελέγχθηκαν ως προς το φρόνημα όντας αιρετικοί και θεομάχοι. Άλλους μεν, λοιπόν, πλάνησαν λέγοντας τέτοια πράγματα· τον Κύριο όμως, που έγινε άνθρωπος, δεν μπόρεσαν να τον εξαπατήσουν. Διότι ο Λόγος έγινε σάρκα, Εκείνος που γνωρίζει τους διαλογισμούς των ανθρώπων ότι είναι μάταιοι. Διότι έτσι ήλεγξε και τους Ιουδαίους που επιχειρούσαν να παραπλανήσουν, λέγοντας: Αν ο Θεός ήταν Πατέρας σας, θα με αγαπούσατε· διότι εγώ εξήλθα από τον Πατέρα, και ήρθα σε εσάς. Έτσι μου φαίνεται ότι πράττουν και αυτοί τώρα· διότι κρύβουν αυτά που φρονούν, και πλέον κατά τη συγγραφή χρησιμοποιούν λέξεις από τις Γραφές, προκειμένου, αφού δελεάσουν με αυτές, να παρασύρουν στη δική τους κακία όσους αγνοούν.

Αλλά, λένε, έχει γραφτεί: «Ο Κύριος με έκτισε αρχή των οδών του για τα έργα του»· απαίδευτοι και με σκοτισμένο τον νου! Και δούλος ονομάστηκε στις Γραφές, και υιός δούλης, και αρνίο και πρόβατο, και ότι κοπίασε, και δίψασε, και χτυπήθηκε, και έπαθε. Αλλά τέτοιου είδους αναφορές έχουν την αφορμή και την εύλογη αιτία τους προφανή, όπως πάλι υποδεικνύεται από τις Γραφές. Και αυτή είναι ότι έγινε άνθρωπος και Υιός ανθρώπου, λαμβάνοντας τη μορφή του δούλου, η οποία ήταν η ανθρώπινη σάρκα. Διότι «ο Λόγος», λέει ο Ιωάννης, «έγινε σάρκα». Και εφόσον έγινε άνθρωπος, δεν πρέπει μερικοί να σκανδαλίζονται από τέτοιες εκφράσεις· διότι ίδιον του ανθρώπου είναι το να κτίζεται, το να δημιουργείται, το να πλάθεται, το να κοπιάζει, το να πάσχει, το να πεθαίνει και το να ανασταίνεται από τους νεκρούς.

Για τον λόγο αυτό, οι Σαδδουκαίοι και οι Ηρωδιανοί, αν και είχαν τον νόμο στα χείλη τους, ντροπιάστηκαν από τον Σωτήρα όταν άκουσαν: «Πλανάσθε, επειδή δεν γνωρίζετε τις Γραφές ούτε τη δύναμη του Θεού». Και έχει αποδειχθεί σε όλους ότι ακόμη και εκείνοι που φαινόταν πως διδάσκουν τον νόμο, ελέγχθηκαν πως στη διάνοιά τους είναι αιρετικοί και θεομάχοι. Άλλους, λοιπόν, τους πλάνησαν λέγοντας τέτοια, αλλά τον Κύριο, που έγινε άνθρωπος, δεν μπόρεσαν να τον ξεγελάσουν· «διότι ο Λόγος έγινε σάρκα», Αυτός που «γνωρίζει τους διαλογισμούς των σοφών ότι είναι μάταιοι». Διότι με αυτόν τον τρόπο ήλεγξε και τους Ιουδαίους που επιχειρούσαν να υφαρπάξουν τα λόγια του, λέγοντας: «Αν ο Θεός ήταν πατέρας σας, θα με αγαπούσατε· διότι εγώ εξήλθα από τον Πατέρα και ήλθα» προς εσάς. Έτσι μου φαίνεται ότι ενεργούν και αυτοί τώρα· διότι αποκρύπτουν όσα φρονούν και, τελικά, όταν γράφουν, δανείζονται λέξεις από τις Γραφές, ώστε «δελεάζοντας» μέσα από αυτές, να παρασύρουν στη δική τους κακία αυτούς που έχουν άγνοια.

Αλλά έχει γραφεί, λένε: «ο Κύριος με έκτισε ως αρχή των οδών του». Απαίδευτοι και σκοτισμένοι στον νου, και «δούλος» έχει ονομαστεί στις Γραφές, και «υιός παιδίσκης», και «αρνίο», και «πρόβατο», καθώς και ότι κοπίασε, δίψασε, χτυπήθηκε και έπαθε. Αλλά τούτο έχει εύλογη την αφορμή και την αιτία· και η σημασία τους βρίσκεται πολύ κοντά, υποδηλούμενη πάλι μέσα από τις Γραφές, και είναι η εξής: διότι έγινε άνθρωπος και υιός ανθρώπου, λαμβάνοντας τη μορφή δούλου, η οποία ήταν η ανθρώπινη σάρκα. «Διότι ο Λόγος», αναφέρει ο Ιωάννης, «έγινε σάρκα». Εάν λοιπόν έγινε άνθρωπος, δεν πρέπει ορισμένοι να σκανδαλίζονται από τέτοιου είδους εκφράσεις. Διότι ίδιον του ανθρώπου είναι το να κτίζεται, να δημιουργείται, να πλάθεται, να κοπιάζει, να πάσχει, να πεθαίνει και να εγείρεται από τους νεκρούς.

Και όπως ακριβώς συμβαίνει με τον αισθητό ήλιο, εάν υβρίσεις τη θέρμη ή την ακτίδα του, η ύβρις ανάγεται σε ολόκληρη τη φύση του ηλίου· έτσι και στο τρισήλιο φως και φωστήρα της Αγίας Τριάδος, η ατίμωση της μίας υποστάσεως αποτελεί βλασφημία για όλο το πλήρωμα της θεότητος. Τι σημαίνει, λοιπόν, αυτό που ειπώθηκε από τον Κύριο προς τους Ιουδαίους, ότι κάθε αμαρτία και βλασφημία θα συγχωρεθεί στους ανθρώπους, και σε όποιον πει λόγο εναντίον του Υιού θα του συγχωρεθεί· σε όποιον όμως πει λόγο εναντίον του Αγίου Πνεύματος δεν θα του συγχωρεθεί ούτε στον τωρινό αιώνα ούτε στον μελλοντικό; Ας ακούσουμε με σύνεση και ας μην πλανηθούμε. Οι ιερές Γραφές διακηρύσσουν σε εμάς ότι ο Χριστός είναι διττός μετά την άρρητη ένωση, εννοώ δηλαδή ότι αποτελείται από θεότητα και από ανθρωπότητα: «Διότι ο Λόγος σάρξ εγένετο». Τη θεότητα, λοιπόν, του Λόγου ο ίδιος ο Χριστός την ονομάζει Άγιο Πνεύμα, όπως ακριβώς έλεγε και προς τη Σαμαρείτιδα, ότι ο Θεός είναι Πνεύμα· και την ανθρωπότητά του πάλι την ονομάζει Υιό του ανθρώπου· όπως και αλλού λέει για την ίδια του τη σάρκα: «Τώρα δοξάστηκε ο Υιός του ανθρώπου». Οι Ιουδαίοι, επομένως, που διαρκώς αντιστέκονταν και βλασφημούσαν τον Θεό, είχαν διττή βλασφημία απέναντι στον Χριστό: από τη μία όσοι σκανδαλίζονταν με τη σάρκα του, δηλαδή με τον Υιό του ανθρώπου, θεωρώντας τον προφήτη αλλά όχι Θεό, στους οποίους έδωσε και συγχώρεση.