Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 1:18

Προς αυτούς πρέπει από εδώ να αρχίσει η αντιρρητική μας κωμωδία: οι θείες Γραφές μας διδάσκουν ότι η θεία φύση του Θεού Λόγου που σαρκώθηκε, καθώς και η θεία του ενέργεια, είναι άτρεπτη, αναλλοίωτη, αδιάλειπτη και πάντοτε η ίδια, χωρίς ποτέ να είναι άλλοτε έτσι και άλλοτε αλλιώς, παραλλασσόμενη ή αλλοιούμενη. Ας μας πουν λοιπόν όσοι λένε ότι όλα όσα ανήκουν στον Χριστό είναι σε κάθε περίπτωση θεανδρικά και γίνονται θεανδρικώς: όταν, πριν από το πάθος, ζούσε το πανάγιο σώμα του Χριστού, είναι φανερό ότι ο Χριστός έβλεπε τους ανθρώπους θεανδρικώς· όταν όμως πέθανε επάνω στον σταυρό και ήρθαν ο Ιωσήφ και ο Νικόδημος να τον κηδεύσουν ως νεκρό, ο Χριστός τούς έβλεπε θεανδρικώς όπως πριν, ή μήπως θεϊκώς και μόνον, επειδή το σώμα είχε στερηθεί την οπτική ενέργεια των οφθαλμών; Και αν πείτε ότι ο Χριστός έβλεπε τον Ιωσήφ θεανδρικώς, είναι ολοφάνερο ότι κηρύττετε τον θάνατό του ως δοκητό και φανταστικό· αν όμως έβλεπε τον Ιωσήφ με τη θεϊκή και άγρυπνη και αθάνατη ενέργεια του Θεού Λόγου και μόνον, τότε δεν μπορείτε πια να λέτε ότι όλα όσα αφορούν τον Χριστό ενεργούνται θεανδρικώς. Ο προφήτης Ησαΐας μάς διδάσκει ότι ο Χριστός βρισκόταν σε πόνο, όταν οι Ιουδαίοι χτυπούσαν τη ράχη του με μαστίγια. Όταν λοιπόν χτυπιόταν στη ράχη ως ζωντανός πριν από τον σταυρό και όταν, μετά θάνατον, τρυπήθηκε στην πλευρά με τη λόγχη, αισθανόταν τον πόνο με την ίδια και την αυτή ενέργεια ή όχι; Είναι φανερό πως όχι. Επομένως, ο Χριστός δεν ενεργεί πάντοτε με μία και την αυτή ενέργεια· ούτε αισθανόταν τις οδύνες θεανδρικώς ούτε είχε θεανδρικώς την αναισθησία της νεκρώσεως. Όταν ο Χριστός, αγγίζοντας με το χέρι τη θυγατέρα του αρχισυναγώγου, την ανέστησε, είναι φανερό ότι επιτέλεσε το θαύμα αυτό κοινώς, κατά θεανδρική ενέργεια. Όταν όμως, νεκρός πια και κηδευόμενος, τα χέρια του ψηλαφούνταν από τα χέρια του Νικοδήμου, είχαν τα χέρια του θεανδρική αφή και ενέργεια όπως πριν; Μη γένοιτο, αλλά μόνον θεϊκή. Επομένως, δεν πρέπει οπωσδήποτε όλα όσα ανήκουν στον Χριστό να ονομάζονται θεανδρικά. Ούτε πάλι ο Χριστός, όταν ως νεκρός είχε δεθεί με τα σάβανα στα πόδια, στερήθηκε της κινήσεως θεανδρικώς, αλλά ανθρωπίνως. Διότι η αεικίνητη ενέργεια του Θεού Λόγου, που ήταν μέσα στη σάρκα, ήταν άδεσμη και ακατάσχετη, διαπερνώντας τα πάντα, ακόμη και όταν το κυριακό σώμα ήταν νεκρό. Πώς λοιπόν πρέπει να ονομάσουμε και την ακουστική δύναμη του Χριστού, όταν βρισκόταν στον τάφο; Άραγε άκουσε τα ανθρώπινα λόγια με θεανδρική ακοή; Μη γένοιτο, αλλά μόνον κατά τη θεϊκή ενέργεια. Επομένως, δεν πρέπει να νοούμε όλα όσα ανήκουν στον Χριστό ως θεανδρικά. Αλλά ούτε θεανδρική φωνή είχε πια ο Χριστός στον τάφο, παρά μόνον θεϊκή, άρρητη, αλάλητη και ανήκουστη. Αλλά ούτε θεανδρική αφθεγξία, παρά μόνον ανθρώπινη. Αλλά ούτε θεανδρική ζωή είχε ο Χριστός μέσα στο μνήμα, παρά μόνον θεϊκή. Διότι θεανδρικό λέγεται εκείνο που υπάρχει και στις δύο φύσεις του, που ενεργείται διά των δύο φύσεων και νοείται ως ανήκον στην ολότητα του Χριστού, δηλαδή ως εκτεινόμενο και στη θεότητά του και στην ανθρωπότητά του, κοινώς, μέσα στις δύο φύσεις του Χριστού. Ο Χριστός δεν εθεωρείτο από τους ανθρώπους θεανδρικώς —διότι τον Θεό κανείς δεν τον είδε ποτέ—, αν και βεβαίως ο Θεός Λόγος, κατά υπόσταση, όπως η ψυχή μέσα στο σώμα, ήταν ολόκληρος και καθ’ ολοκληρίαν, απερίγραπτα ενωμένος με την οικεία ψυχή και το σώμα του, σε κάθε χρόνο, τόπο και πράγμα· όμως όχι κατά τέτοιον τρόπο, ώστε, υποβάλλοντας τον απαθή και παντελώς ανενδεή Θεό Λόγο στα δικά μας ανθρώπινα φυσικά πάθη και ελλείψεις, να πέσουμε στις αρειανικές παγίδες. Γι’ αυτό δεν λέμε ότι όλα όσα ανήκουν στον Χριστό είναι θεανδρικά· διότι δεν είναι δυνατόν όλα του, χωρίς καμία διάκριση, να αναφέρονται και να νοούνται ως ανήκοντα στην ολότητα των δύο φύσεών του.

Αυτή λοιπόν η κάθοδος του Χριστού στον άδη, και η παρουσία Του εκεί και το κήρυγμά Του, πώς έγιναν; Τον Θεό κανείς δεν τον είδε ποτέ· αλλά ούτε και μπορεί να τον δει. Και πάλι, το πανάγιο σώμα του Χριστού, κατά τον θάνατό Του, κειτόταν επάνω στη γη, μέσα στο μνήμα. Πώς λοιπόν σκυλεύθηκε ο άδης; Ποια μορφή είδαν οι πυλωροί του άδη και έφριξαν; Ποιος επισκέφθηκε τις από τους αιώνες δεσμώτιδες ψυχές των κεκοιμημένων ανθρώπων; Είναι φανερό ότι τις ομοούσιες με αυτήν λογικές ψυχές επισκέφθηκε η πανάχραντη ψυχή του Δεσπότη Ιησού Χριστού, του Θεού. Αυτή κατέβηκε προς αυτές ως σύνθεη· αυτή σκύλευσε το δεσμωτήριο· αυτή έδεσε τον τύραννο και ελευθέρωσε τους δεσμίους, φωνάζοντας σε αυτούς που βρίσκονταν στα δεσμά: «Εξέλθετε». Και το έκανε αυτό αναπληρώνοντας τη θέση του τελείου ανθρώπου, που αποτελείται από ψυχή και σώμα, και κηρύττοντας στον άδη και προστάζοντας και σκυλεύοντας λογικώς, ως λογική, αλλά και θελητικώς και ενεργητικώς· αυτή η νοερή ψυχή, αφού επέβλεψε τις νοερές ψυχές, αυτή η λογική τις λογικές, αυτή η ζωτική τις ζωτικές, αυτή η αθάνατη τις αθάνατες, αυτή η ενεργητική τις ενεργητικές, αυτή η ενθελής τις θελητικές. Πώς άλλωστε θα δέχονταν και το κήρυγμα της αγίας ψυχής, αν όχι διά της νοερής, λογικής τους θελήσεως; Διότι δεν πίστεψαν και δεν σώθηκαν αναγκαστικώς και ακουσίως, ούτε χωρίς προαίρεση, αλλά εκουσίως, με γνώμη θελήσεως και με ενέργεια συγκαταθέσεως.

Διότι ο Υιός του Θεού λέει προς μερικούς: «Προσέχετε να μη καταφρονήσετε έναν από αυτούς τους ελαχίστους· γιατί σας λέγω ότι οι άγγελοί τους βλέπουν διαπαντός το πρόσωπο του Πατέρα μου, που είναι στους ουρανούς». Εάν όμως φύση και πρόσωπο είναι το ίδιο, τότε αντιστρέφω τη φράση και λέγω ότι «οι άγγελοί τους βλέπουν διαπαντός τη φύση του Πατέρα μου, που είναι στους ουρανούς». Αλλά αυτό είναι αδύνατο και τελείως ακατόρθωτο, όπως μας διδάσκει ο ίδιος ο Θεός Λόγος, λέγοντας ότι «κανείς δεν είδε ποτέ τον Θεό· ο μονογενής Υιός, αυτός που είναι στους κόλπους του Πατέρα, εκείνος τον εφανέρωσε». Και όταν είπε ότι «κανείς δεν είδε τον Θεό», δεν το είπε αυτό μόνο για τους ανθρώπους, αλλά και για τους αγγέλους. Ας μας πει λοιπόν ο ακέφαλος, πώς οι άγγελοι, ενώ βλέπουν το πρόσωπο του Πατέρα, δεν βλέπουν τη φύση, εάν πράγματι η φύση και το πρόσωπο είναι το ίδιο, όπως ισχυρίζεστε.

Σχόλιο. Αν το πέλαγος της θεότητας είναι αόρατο και αψηλάφητο —διότι «τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει»— και το σώμα του Χριστού αναμείχθηκε μαζί του και έγινε πέλαγος, τότε ο λόγος περί της θείας οικονομίας ήταν πλέον φαντασία, αφού ο Χριστός δεν έδειξε επάνω στη γη τίποτε αληθινά, ούτε κάτι αληθινό.

Η δική μας απόκριση προς αυτούς Διότι είναι και αυτό ένα από τα ομολογημένα: εάν ο Χριστός είναι μία φύση, και αυτή αναγνωρίζεται ως ολόκληρη θεότητα, τότε δεν είναι δυνατόν να υποστεί καθόλου κάποια μείωση ή έλλειψη ή αφαίρεση ή διάζευξη ή ελάττωση ή αναπλήρωση· επειδή η θεία φύση είναι πάντοτε και στους αιώνες η ίδια, εξίσου και αδιαλείπτως, και αμειώτως υπάρχουσα, χωρίς να μπορεί να υποστεί ούτε έλλειψη ούτε προσθήκη, αλλά σε κάθε χρόνο και τόπο και πράγμα είναι όμοια, σώα και αδιάλειπτη. Εάν λοιπόν μία είναι η φύση του Χριστού και μία η ενέργειά του, και αυτή θεία, τότε ο Χριστός οφείλει οπωσδήποτε να βρίσκεται σε κάθε τόπο όμοιος και αδιάλειπτος ως Θεός. Έλα λοιπόν εδώ, ω αιρετικέ, και ακολούθησέ με με τα δυο σου πόδια σε τέσσερις τόπους του πάθους του Χριστού· εννοώ όταν αυτός ήταν νεκρός στο μνήμα του Ιωσήφ. Έπειτα, από το μνήμα έλα μαζί μου στον άδη· και από τον άδη ας πάμε στον παράδεισο· και από τον παράδεισο πάλι έλα έξω από τον τάφο, στον κήπο, όπου τον είδε η Μαγδαληνή Μαρία με μορφή κηπουρού. Διότι, εάν ο Χριστός είναι μόνο θεότητα, όπως λέγετε, τότε βρίσκεται σε κάθε τόπο όμοιος και αδιάλειπτος ως Θεός· γιατί το θείο είναι αδιάλειπτο. Και πώς λοιπόν στον τάφο είναι ο Χριστός ελλιπής, αφού χωρίσθηκε από αυτόν η νοερά ψυχή, όταν είπε: «Πάτερ, στα χέρια σου παραδίδω το πνεύμα μου»; Ας κατεβούμε και στον άδη και ας δούμε εκεί τον Χριστό, πώς σκυλεύει το δεσμωτήριο. Ας ρωτήσουμε τον Αδάμ, ας ρωτήσουμε τα σώματα και τα στόματα των αγίων που αναστήθηκαν, για να μας πουν πώς είδαν στον άδη τον Χριστό: με ποιο σώμα, με ποια φύση, με ποια μορφή ήλθε και κατέβηκε στα καταχθόνια· πώς περπάτησε στα ίχνη της αβύσσου· με ποια φύση άνοιξαν από φόβο οι πύλες του θανάτου· ποια μορφή είδαν και έφριξαν οι πυλωροί του άδη; Άραγε είδαν γυμνή τη θεία φύση; Μη γένοιτο. Διότι Θεό κανείς δεν είδε ποτέ. Αλλά τι λοιπόν; Άραγε αντίκρισαν τη σάρκα του Δεσπότη; Καθόλου. Διότι αυτή, αν και θεοφόρος, κειτόταν στον τάφο νεκρή και ακίνητη. Λοιπόν, επάνω στον σταυρό, καθώς λέει ο προφήτης, είδαμε τον Χριστό, και δεν είχε σωματικό είδος ούτε κάλλος· αλλά το είδος του σώματός του ήταν άτιμο, εκλείπον σε σχέση με τους υιούς των ανθρώπων. Μέσα δε στον τάφο τον είδαμε, και δεν είχε ψυχή ούτε πνεύμα ανθρώπου. Μέσα δε στον άδη τον είδαμε, και δεν είχε σώμα ούτε αίμα ούτε οστά ούτε πάχος ούτε υλικό είδος, αλλά μόνη νοερά, θεοφόρο ψυχή, χωρισμένη από το σώμα. Μέσα δε στον παράδεισο, μαζί με τον ληστή, τον είδαμε, και δεν είχε ούτε ψυχή ούτε σώμα, αλλά μόνο με τη θεότητά του, που είναι παντού παρούσα, ήταν μαζί με τον ληστή, όπως και πρωτύτερα ο Θεός ήταν μαζί με τον Αδάμ γυμνός και ασώματος, όπως μόνο ο ίδιος γνωρίζει, ορώμενος από εκείνον και μένοντας αόρατος. Και πάλι, μετά την τριήμερη ταφή, είδαμε τον Χριστό να έχει αναστηθεί και να έχει επιστρέψει στον εαυτό του, όπως λέει ο Γρηγόριος, και πάλι να είναι μαζί σώμα και ψυχή και νους και Θεός, και να έχει φανεί πρώτα στη Μαρία μέσα στον κήπο.

Μετάφραση «Ποια και τι λογής και από πού είναι η απόδειξη ότι ο Χριστός είναι Θεός; Γιατί, λέει, ακόμη κι αν επικαλεστείς το ασπόρως γεννηθέν του από Παρθένο, τιμιότερη και παραδοξότερη είναι η γένεση του Αδάμ, ο οποίος πλάστηκε από τον ίδιο τον Θεό με το ίδιο Του το χέρι, εμψυχώθηκε με θεία πνοή και έγινε με τρόπο καθαρότερο από την εννεάμηνη κατοίκηση του Ιησού σε γυναικεία μήτρα, μέσα σε κόπρο, βρωμιά και ρύπο. Κι αν πεις για τα σημεία που έκανε μετά το βάπτισμά του, κι εγώ σου λέω ότι κανείς πάνω στη γη δεν έκανε σημεία και τέρατα επί σαράντα χρόνια, όπως έκανε ο Μωυσής. Κι αν πάλι μου δείξεις τον Ιησού να εγείρει νεκρό, όμως ο προφήτης Ιεζεκιήλ ανέστησε από τα ξερά οστά αμέτρητο πλήθος νεκρών ανθρώπων· και ο ίδιος ο Ιησούς είπε ότι κάποιοι άνθρωποι θα κάνουν σημεία μεγαλύτερα από τα δικά του. Αν δε μας ισχυρίζεστε ότι ο Ιησούς αναλήφθηκε στους ουρανούς ως Θεός, τότε πολύ περισσότερο ο προφήτης Ηλίας αναλήφθηκε ενδοξότερα με πύρινο άρμα και πύρινους ίππους· ώστε μεγαλύτερη από κάθε δική σας βλασφημία είναι το να ονομάζετε τον Ιησού “ουράνιο θεό”. Διότι και ο ίδιος ο Θεός είπε προς τον Μωυσή: “Δεν θα δει άνθρωπος το πρόσωπό μου και θα ζήσει”. Και η δική σας Γραφή μαρτυρεί ότι “Θεό κανείς δεν είδε ποτέ”, Θεό “τον οποίο κανείς από τους ανθρώπους δεν είδε ούτε μπορεί να δει”.»

Ερώτ. κη'. Και πώς οι προφήτες φαίνεται να έχουν δει πολλές φορές τον Κύριο; Απόκ. Μετά από όλους τους προφήτες και μετά από την ίδια την επιφάνεια του Χριστού, ο άγιος απόστολος, ευαγγελιστής και θεολόγος Ιωάννης είπε ότι: «Κανένας ποτέ δεν έχει δει τον Θεό». Και για να επιβεβαιώσει τον φοβερό και παράδοξο αυτόν λόγο, πρόσθεσε ότι: «Ο Μονογενής, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε». Γι' αυτό και ο άγιος απόστολος Παύλος λέει: «Τον οποίο κανείς από τους ανθρώπους δεν είδε, ούτε μπορεί να δει». Ώστε κανείς από τους ανθρώπους δεν μπορεί πουθενά να δει τη γυμνή ουσία του Θεού· αλλά, συγκαταβαίνοντας προς την ανθρώπινη αδυναμία, ο Θεός εμφανιζόταν στους προφήτες λαμβάνοντας μορφή. Εξάλλου, αν και τότε ήταν άσαρκος, πολλές φορές εμφανιζόταν σε αυτούς ως σαρκωμένος άνθρωπος. Είναι λοιπόν πρόδηλο ότι δεν έβλεπαν την ουσία του Θεού, αλλά τη δόξα. Το οποίο πρέπει να εννοήσουμε ότι ισχύει και για τους αγγέλους και για τις γυμνές ψυχές.

Διότι, όπως έχει ειπωθεί προηγουμένως, η φράση «Ο Μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός» έχει λεχθεί για αυτόν όχι σε συνάρτηση με κάποια συνυφασμένη αιτία, αλλά απολύτως· ενώ ο όρος «πρωτότοκος» έχει και πάλι συνυφασμένη την αιτία της κτίσεως, την οποία προσέθεσε ο Παύλος λέγοντας: «Διότι εν αυτώ κτίστηκαν τα πάντα». Εάν, όμως, όλα τα κτίσματα κτίστηκαν εν αυτώ, τότε αυτός είναι διαφορετικός από τα κτίσματα, και δεν είναι βεβαίως κτίσμα, αλλά ο κτίστης των κτισμάτων.

Διότι δεν μπορεί ο ίδιος να είναι και μονογενής και πρωτότοκος, παρά μόνο εάν η κάθε ιδιότητα αναφέρεται σε διαφορετική σχέση· ώστε μονογενής μεν να είναι λόγω της γεννήσεως από τον Πατέρα, όπως έχει λεχθεί, πρωτότοκος δε λόγω της συγκαταβάσεως προς την κτίση και της αδελφοποιήσεως των πολλών. Βεβαίως, καθώς αυτές οι δύο φράσεις φαίνονται να αντιτίθενται η μία στην άλλη, θα μπορούσε κανείς δικαίως να πει ότι στον Λόγο ισχύει περισσότερο το ιδίωμα του μονογενούς, εξαιτίας του ότι δεν υπάρχει άλλος Λόγος ούτε άλλη Σοφία, αλλά αυτός είναι ο μόνος αληθινός Υιός του Πατρός. Διότι, όπως ειπώθηκε προηγουμένως, η φράση «ο μονογενής Υιός, ο ων εις τον κόλπον του Πατρός» λέγεται γι’ αυτόν απολύτως και χωρίς να συνδέεται με καμία άλλη συνυφασμένη αιτία· αντίθετα, ο χαρακτηρισμός «πρωτότοκος» εμπεριέχει και πάλι συνυφασμένη την αιτία της κτίσεως, την οποία προσέθεσε ο Παύλος λέγοντας: «διότι εν αυτώ εκτίσθησαν τα πάντα». Εάν όμως όλα τα κτίσματα κτίσθηκαν εν αυτώ, τότε αυτός είναι διαφορετικός από τα κτίσματα, και δεν είναι μεν κτίσμα, αλλά ο Κτίστης των πάντων.

Διότι «τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ· ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε», και, αφού ήλθε, ο ίδιος ομιλεί με την αγία του φωνή, προσφέροντας τη θέαση του εαυτού του, και μέσω αυτής θέτοντας τη βάση για την επίγνωση του Πατρός: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα», χωρίς να ισχυρίζεται ότι ο ίδιος είναι ο Πατέρας —διότι πώς θα μπορούσε, αφού Εκείνος είναι αόρατος;— αλλά ότι είναι τέτοιος όπως ακριβώς ο Πατέρας. Είχε πει, άλλωστε, προηγουμένως: «Αν γνωρίζατε εμένα, θα γνωρίζατε και τον Πατέρα μου», εξηγώντας μας ξεκάθαρα τη δυάδα των προσώπων, η οποία αναγνωρίζεται με απαράλλαχτη θεότητα.

Του αυτού αγίου Αθανασίου από τον ίδιο λόγο Όταν δε ο δικός μας διδάσκαλος αναφέρει σε άλλο σημείο: «κατανοήστε τον απόστολο και αρχιερέα της ομολογίας μας, τον Ιησού, ο οποίος είναι πιστός σε εκείνον που τον δημιούργησε», να μη νομίσεις ότι ο Θεός Λόγος, ο οποίος υπήρχε από την αρχή μαζί με τον Πατέρα, είναι κτίσμα. Διότι δεν λέει να κατανοήσουμε την αόρατη θεότητα, αλλά τον κυριακό άνθρωπο, τον οποίο ο Παύλος ονόμασε μεσίτη Θεού και ανθρώπων, τον άνθρωπο Χριστό Ιησού που έδωσε τον εαυτό του ως αντίλυτρο για εμάς. Αυτόν ακριβώς είπε να κατανοήσουμε, τον «Ιησού που είναι πιστός σε εκείνον που τον δημιούργησε», όπως ακριβώς λέει και ο Κύριος: «παρατηρήστε τους κόρακες πώς δεν σπέρνουν» και τα εξής, και πάλι: «παρατηρήστε τα κρίνα του αγρού πώς αυξάνονται». Επομένως, εννοεί να παρατηρήσουμε τα ορατά και όχι τους αγγέλους ή άλλες αόρατες κτίσεις. Διότι, ακόμη κι αν ο προφήτης Αμβακούμ λέει: «κατενόησα τα έργα σου και εξεπλάγην», αναφέρει «κατενόησα τα έργα» και όχι τον δημιουργό των έργων. Έτσι και ο Απόστολος λέει να κατανοήσουμε το ορατό σώμα του Κυρίου, όχι την αόρατη θεότητα του Λόγου. Διότι «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», ούτε είναι δυνατόν να τον δει, μολονότι «ο Λόγος ήταν Θεός» και είναι, όπως λέει ο Ιωάννης ο Θεολόγος.

Εάν, λοιπόν, λέγουν ότι ο άνθρωπος, τον οποίο ενδύθηκε ο Λόγος, είναι αυτός ο ίδιος ο μονογενής Υιός του Θεού, και όχι ότι ο Λόγος είναι ο Υιός, ο άνθρωπος θα ήταν συνεπώς εκείνος που βρίσκεται μέσα στον Πατέρα, και μέσα στον οποίο βρίσκεται ο Πατέρας. Και ο άνθρωπος θα ήταν εκείνος που είναι «ένα» ο ίδιος και ο Πατέρας, και «εκείνος που βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα», και «το φως το αληθινό».

«Όποιος είδε εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Και δεν έχει γραφτεί ότι τον Πατέρα τον γνωρίζει ο Λόγος, αλλά ο Υιός· ούτε έχει λεχθεί ότι τον Πατέρα τον βλέπει ο Λόγος, αλλά ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός. Και σε τι περισσότερο συμβάλλει στη σωτηρία μας ο Λόγος μάλλον παρά ο Υιός, εάν βέβαια, σύμφωνα με αυτούς, άλλος είναι ο Υιός και άλλος ο Λόγος; Διότι η προσταγή είναι να πιστεύουμε όχι στον Λόγο, αλλά στον Υιό. Καθώς λέει ο Ιωάννης: «Όποιος πιστεύει στον Υιό έχει ζωή αιώνια· όποιος όμως απειθεί στον Υιό δεν θα δει ζωή».

Και αν αυτό που αναφέρεται στον τεσσαρακοστό τέταρτο Ψαλμό, το «υπέρ του αγαπητού», λέγεται για το μέλλον, είναι φανερό ότι το ίδιο ισχύει και για το επιλεγόμενο «ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό». Και αν το «εκ γαστρός» αναφέρεται σε άνθρωπο, άρα και το «εκ καρδίας». Διότι, αν η γαστέρα είναι κάτι το ανθρώπινο, και η καρδιά είναι κάτι το σωματικό. Αν όμως το «εκ καρδίας» είναι αΐδιο, τότε και το «εκ γαστρός» είναι αΐδιο· και αν «ο μονογενής βρίσκεται στους κόλπους», και ο αγαπητός βρίσκεται στους κόλπους. Διότι το μονογενές και το αγαπητό είναι το ίδιο, όπως στο χωρίο «αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός». Επειδή βέβαια δεν είπε το «αγαπητός» θέλοντας να φανερώσει την αγάπη του προς αυτόν, για να μη φανεί ότι μισεί τους άλλους, αλλά δήλωνε το μονογενές, για να δείξει ότι μόνο αυτός προέρχεται από αυτόν. Και στην περίπτωση του Αβραάμ, εξάλλου, ο λόγος της Γραφής, θέλοντας να φανερώσει το μονογενές, λέει: «Πρόσφερε τον υιό σου τον αγαπητό». Σε όλους δε είναι φανερό ότι μόνο ο Ισαάκ προερχόταν από τη Σάρρα. Επομένως, ο Λόγος είναι Υιός, όχι επειδή έγινε ή ονομάστηκε Υιός τώρα, αλλά είναι πάντοτε Υιός. Διότι, αν δεν είναι Υιός, δεν είναι ούτε Λόγος· και αν δεν είναι Λόγος, δεν είναι ούτε Υιός. Επειδή αυτό που προέρχεται από τον Πατέρα είναι Υιός. Και τι προέρχεται από τον Πατέρα, αν όχι ο Λόγος που προήλθε εκ καρδίας και γεννήθηκε εκ γαστρός; Διότι ο Πατέρας δεν είναι Λόγος, ούτε ο Λόγος είναι Πατέρας, αλλά ο μεν είναι Πατέρας, ο δε Υιός· και ο μεν γεννά, ενώ ο δε γεννάται.

Διότι, σύμφωνα με τον ίδιο, «και Θεός ήταν ο Λόγος»· και έλεγε ο Υιός: «εγώ είμαι η ζωή». Επομένως, ο Υιός είναι Λόγος και ζωή που υπάρχει παρά τω Πατρί. Και πάλι, αυτό που έχει ειπωθεί από τον ίδιο τον Ιωάννη, «ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα», αποδεικνύει ότι ο Υιός υπάρχει πάντοτε. Διότι αυτόν που ο Ιωάννης ονομάζει Υιό, ο Δαβίδ τον υμνεί ως χέρι λέγοντας: «γιατί αποστρέφεις το χέρι σου και τη δεξιά σου από το μέσο του κόλπου σου;». Επομένως, αν το χέρι βρίσκεται στον κόλπο, και ο Υιός βρίσκεται στον κόλπο, ο Υιός θα πρέπει να είναι το χέρι, και το χέρι θα πρέπει να είναι ο Υιός, μέσω του οποίου ο Πατέρας δημιούργησε τα πάντα. «Διότι το χέρι σου», λέει, «δημιούργησε όλα αυτά» και «με το χέρι του οδήγησε έξω τον λαό»· επομένως, (το έπραξε) μέσω του Υιού. Αν όμως ισχύει και το «αυτή είναι η αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου», και πάλι το «εις το τέλος, για εκείνους που θα αλλοιωθούν, ωδή για τον αγαπητό», άρα ο αγαπητός είναι το χέρι που αλλοιώθηκε, για τον οποίο λέει και η θεία φωνή: «αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός». Άρα το «αυτό είναι το χέρι μου» είναι ισοδύναμο με το «αυτός είναι ο Υιός μου».

Διότι στον μεν Ιεζεκιήλ από την οσφύ και επάνω έγινε γνωστός σαν ήλεκτρο· στον δε Δανιήλ ως Παλαιός των Ημερών· στον δε Ησαΐα ως καλυπτόμενος από τα Σεραφείμ. Ανόμοιος. Εσύ λοιπόν πώς τον γνωρίζεις, ως ήλεκτρο ή ως Παλαιό των Ημερών; Ορθόδοξος. Έχοντας διδαχθεί από αυτούς, γνωρίζω ότι είναι ανώτερος από όλα όσα τους αποκαλύφθηκαν. Διότι, εάν δεν ήταν ανώτερος από αυτά, δεν θα εμφανιζόταν με διαφορετικούς τρόπους· και για τον λόγο αυτόν ο Μονογενής λέει: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό». Ανόμοιος. Άλλο πράγμα είναι το να έχει δει κανείς και άλλο το να έχει γνωρίσει; Ορθόδοξος. Προκειμένου περί του Θεού δεν διαφέρει το ένα από το άλλο· διότι ο ίδιος ταύτισε την όραση με τη γνώση, λέγοντας: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει; Φίλιππε, αυτός που έχει δει εμένα έχει δει τον Πατέρα μου». Ανόμοιος. Εάν γνωρίζεις ότι είναι ανώτερος από τα φαινόμενα, τότε γνωρίζεις και τι είναι. Ορθόδοξος.

Ορθ. Και βέβαια. Μακ. Πώς λοιπόν λέγει: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό;» Ορθ. Ακριβώς γι' αυτόν τον λόγο εμφανίστηκαν ως άνδρες, επειδή αυτό που είναι κατά τη φύση του, κανείς ούτε το είδε, ούτε μπορεί να το δει. Μακ. Εγώ λέω ότι ο Υιός ήταν εκείνος που εμφανίστηκε στον Αβραάμ. Ορθ. Να επιστρέψω λοιπόν πάλι στο ανάγνωσμα; Μακ. Ανάγνωσε. Ορθ. «Ο ήλιος ανέτειλε στη γη, και ο Λωτ εισήλθε στη Σηγώρ· ο Κύριος έβρεξε στα Σόδομα πυρ και θειάφι από τον Κύριο εκ του ουρανού, και κατέστρεψε όλες τις πόλεις». Ποιος Κύριος; Είναι προφανές ότι πρόκειται για εκείνον που είπε στον Λωτ: «Εθαύμασα το πρόσωπό σου, και χάριν αυτού του λόγου δεν θα καταστρέψω την πόλη για την οποία μίλησες. Σπεύσε λοιπόν να σωθείς εκεί. Διότι δεν θα μπορέσω να πράξω τίποτε έως ότου εισέλθεις εκεί». Μακ. Ένας ήταν ο Κύριος· μήπως ήταν δύο; Ορθ.

Αλλά μάλλον θα ομολογήσει ότι ο μεν Υιός είναι εικόνα του Πατέρα, η δε οικία είναι δημιούργημα τέχνης, εκτός εάν κάποιος νοσεί στη διάνοια και έχει χάσει τα λογικά του. Αναμφίβολα, η Θεία Γραφή, γνωρίζοντας καλύτερα από όλους τη φύση του καθενός, για μεν τα κτίσματα αναφέρει μέσω του Μωυσή: «Ἐν ἀρχῇ ἐποίησεν ὁ Θεὸς τὸν οὐρανὸν καὶ τὴν γῆν»· για δε τον Υιό δεν παρουσιάζει άλλον, αλλά τον ίδιο τον Πατέρα να λέει: «Ἐκ γαστρὸς πρὸ ἑωσφόρου ἐγέννησά σε»· και πάλι: «Υἱός μου εἶ σύ, ἐγὼ σήμερον γεγέννηκά σε». Και ο ίδιος ο Κύριος λέει για τον εαυτό Του στις Παροιμίες: «Πρὸ δὲ πάντων βουνῶν γεννᾷ με». Και για μεν τα γενητά και κτιστά ο Ιωάννης αναφέρει: «Πάντα δι᾽ αὐτοῦ ἐγένετο»· για δε τον Κύριο, ευαγγελιζόμενος, λέει: «Ὁ μονογενὴς Υἱός, ὁ ὢν εἰς τὸν κόλπον τοῦ Πατρός, ἐκεῖνος ἐξηγήσατο». Εάν λοιπόν είναι Υιός, δεν είναι κτίσμα, και εάν είναι κτίσμα, δεν είναι Υιός· διότι είναι μεγάλη η διαφορά μεταξύ τους. Και δεν θα μπορούσε ο ίδιος να είναι ταυτόχρονα και Υιός και κτίσμα, για να μη θεωρηθεί ότι η ουσία Του προέρχεται και από τον Θεό και έξω από τον Θεό.

Ωστόσο, αυτό το έχουμε διδαχθεί και από τις Γραφές, καθώς ο μεν Πατέρας λέει μέσω του Δαβίδ: «Ανέβλυσε η καρδιά μου λόγο αγαθό», και: «Από τα σπλάχνα, πριν από τον εωσφόρο, σε γέννησα», ο δε Υιός, μιλώντας για τον εαυτό του στους Ιουδαίους, αποδεικνύει: «Αν ο Θεός ήταν πατέρας σας, θα με αγαπούσατε· διότι εγώ εξήλθα από τον Πατέρα», και πάλι: «Όχι πως έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα», και βεβαίως και το: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα», και: «Εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας μέσα σε εμένα», το οποίο ισοδυναμεί με το να λέει: Εγώ προέρχομαι από τον Πατέρα και είμαι αδιαίρετος από αυτόν. Και ο Ιωάννης εξάλλου, λέγοντας: «Ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε», τα είπε αυτά έχοντας διδαχθεί από τον Πατέρα. Διότι, τι άλλο σημαίνει το «στους κόλπους», παρά τη γνήσια γέννηση του Υιού από τον Πατέρα;

Και όπως ακριβώς ο ηλιακός δίσκος γεννά την ακτίνα και εκπορεύει το φως, έτσι και ο Θεός και Πατέρας γεννά τον Υιό και εκπορεύει το Άγιο Πνεύμα. Παρατήρησε με σύνεση: Όπως ακριβώς η ακτίνα του ήλιου κατεβαίνει από τον ουρανό προς τη γη, και ούτε από τον ηλιακό δίσκο χωρίζεται, ούτε από τον ουρανό λείπει, ούτε από τη γη, αλλά είναι και στον ηλιακό δίσκο, και στον ουρανό, και στη γη, και παντού, και ούτε από τα άνω λείπει ούτε από τα κάτω· έτσι και ο Υιός και Λόγος του Θεού κατήλθε προς τη γη, και ούτε από τον Πατέρα έλειπε, ούτε από τους ουρανούς, ούτε από τη γη· αλλά βρισκόταν και στους κόλπους του Πατέρα αχώριστος, και άνω και κάτω, και παντού· και από πουθενά δεν έλειπε. Και όπως το ηλιακό φως είναι και στον ηλιακό δίσκο, και στην ακτίνα, και στον ουρανό, και στη γη, και εισέρχεται στις οικίες και παντού, και φωτίζει· έτσι και το Άγιο Πνεύμα είναι και με τον Πατέρα, και με τον Υιό, και άνω και κάτω, και φωτίζει κάθε άνθρωπο, και δεν λείπει ποτέ. «Διότι το Άγιο Πνεύμα», λέει ο απόστολος Παύλος, «τα πάντα ερευνά, και τα βάθη του Θεού». Ιδού λοιπόν, όπως ακριβώς κάποιον που δεν γνωρίσαμε ποτέ δεν μπορούμε να γνωρίζουμε πώς ήταν, όταν όμως δούμε την εικόνα του, τότε κατανοούμε σε μικρό βαθμό τα χαρακτηριστικά του προσώπου του· έτσι να σκέφτεσαι και για τον Θεό. «Διότι τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ».

Διότι, αφού περιήλθαμε πολλά ύδατα, από εσένα δεχόμαστε τον θεϊκό στέφανο· επειδή γνωρίζω μεν προφήτες και πατριάρχες να σώζονται μέσα από τα ύδατα [συμβολικά] και σύμπασα την κτίση να λούζεται με τα ύδατα, αλλά και τον αναμάρτητο Θεό να βαπτίζεται στο ύδωρ. Αυτός προσέρχεται στον Ιορδάνη για να βαπτιστεί, ώστε να προκαλέσει κατάπληξη το μέγα και παράδοξο θαύμα, ο μονογενής Θεός, ο ων εις τους κόλπους του Πατρός, ο οποίος ήταν εξαρχής προς τον Θεό, ο Θεός, ο Λόγος και Υιός του Θεού, αυτός που προσκυνείται από τους αγγέλους και δοξάζεται από τους αρχαγγέλους, τον οποίο υμνούν τα Χερουβείμ και δοξάζουν τα Σεραφείμ· αφού άπλωσε από τον Ιορδάνη σε όλο τον κόσμο μέγα καθαρτήριο και ευαγγέλιο, διδάσκει το γένος των ανθρώπων να μην περιφρονεί αυτήν την επουράνια χάρη. Και βαπτίζεται ο αναμάρτητος και αγιάζει τα ύδατα της οικουμένης. Διότι ο Κύριος βρίσκεται επί υδάτων πολλών, αλλά βεβαιώνει τους παρόντες για το ποιος είναι αυτός που βαπτίζεται· επειδή το Άγιο Πνεύμα κατέβαινε επάνω του εν είδει περιστεράς, και ο Πατήρ άνωθεν από τους ουρανούς αναφωνούσε: «Αυτός είναι ο Υιός μου ο αγαπητός, στον οποίο ευαρεστήθηκα». Είναι αληθινή η προφητεία που λέει: «Ο Κύριος επί υδάτων πολλών. Ο Θεός της δόξης εβρόντησε». Ποιος άραγε μετά από τόση δόξα απιστεί; Ποιος αμφιβάλλει για αυτήν την επουράνια χάρη;

Φωνή Κυρίου εν ισχύι. Διότι αφαιρεί τις ασθένειες του λαού διά του βαπτίσματος της μετανοίας, βαπτίζοντας δι' αυτού εν ύδατι εις μετάνοιαν. Το «Εν ισχύι» είναι η φωνή που λέει: «Μετανοείτε, διότι έχει πλησιάσει η βασιλεία των ουρανών»· και, «Κάντε καρπούς άξιους της μετανοίας». Ή μήπως η φωνή είναι εν ισχύι, επειδή ο Ιωάννης μαρτυρεί πράγματι στον ισχυρό Κύριο, λέγοντας: «Εγώ βαπτίζω εν ύδατι· εκείνος όμως που έρχεται οπίσω μου είναι ισχυρότερός μου». Η φωνή λοιπόν αυτή έδινε μαρτυρία στην ισχύ. «Φωνή Κυρίου εν μεγαλοπρεπεία»· καθώς ο Ιωάννης εκθέτει τα μεγάλα μυστήρια περί του Ιησού, λέγοντας: «Είδα το Άγιο Πνεύμα να κατεβαίνει ως περιστερά και να παραμένει επάνω του»· και πάλι: «Διότι από το πλήρωμά του όλοι εμείς λάβαμε, και χάρη αντί χάριτος». Διότι είναι υψηλά τα ύδατα και παραστατικά του μεγέθους της δόξας του Μονογενούς. Γι' αυτό λέγεται «Φωνή Κυρίου εν μεγαλοπρεπεία». Μεγαλοπρεπές είναι επίσης και το να λέει: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό· ο μονογενής Υιός, ο οποίος ευρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε». Και φαίνεται να διηγείται μεγαλοπρεπώς πολλά περί του Κυρίου, όταν λέει: «Δεν δύναται ο άνθρωπος να λάβει τίποτε, εάν δεν του έχει δοθεί από τον ουρανό». Μεγαλοπρεπές είναι δε και το, «Εκείνος που έρχεται άνωθεν είναι υπεράνω πάντων».

Και ας ερωτηθούν με τη σειρά τους ως εξής. Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό· ο Μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε. Τι φανέρωσε για τον Πατέρα ο Μονογενής; Την ουσία ή τη δύναμη; Αν φανέρωσε τη δύναμη, όσα μας φανέρωσε, τόσα γνωρίζουμε. Αν φανέρωσε την ουσία, πες μου, πού είπε ότι η αγεννησία του είναι ουσία; Ο Αβραάμ πότε προσκύνησε;

Κάθε φιλονικία τους, όμως, την αποκλείουν οι θείες Γραφές, καθώς ο μεν Μωυσής αναφωνεί για τον Υιό: «Ο Ων με απέστειλε»· ο δε Ευαγγελιστής (γράφει): «Εν αρχή ην ο Λόγος». Και δεν (απαντάται) το «ην» μόνο μία φορά, αλλά τέσσερις. Και πάλι αλλού: «Ο ων εκ του Θεού»· και: «Ο ων εις τους κόλπους του Πατρός»· και σε άλλα σημεία: «Ο ων εν τω ουρανώ»· και στην Αποκάλυψη: «Ο ων και ο ην και ο ερχόμενος»· και ο Παύλος: «Ος ων απαύγασμα της δόξης»· και: «Ος εν μορφή Θεού υπάρχων»· και πάλι: «Ο ων επί πάντων Θεός ευλογητός». Εάν ο Υιός είναι αληθινός Θεός, και φως, και άτρεπτος, και αγαθός, και άγιος, και Κύριος, και εφόσον ο Πατήρ είναι όλα αυτά, δεν είναι απλώς ομοίως, αλλά σε μεγαλύτερο βαθμό· όχι λόγω υπεροχής της ουσίας, αλλά λόγω υπερβολής της ποιότητας.

Απομένει, λοιπόν, να λένε αυτοί ότι μέσα από αυτή τη φράση δηλώνεται η κατωτερότητα της αξίας. Ας μάθουν, λοιπόν, ότι ο Χριστός είναι «δύναμη Θεού και σοφία Θεού», και ότι είναι «εικόνα του αόρατου Θεού» και «απαύγασμα της δόξας», και ότι Αυτόν τον σφράγισε ο Θεός Πατέρας, αποτυπώνοντας πάνω Του ολόκληρο τον εαυτό Του. Αυτές, λοιπόν, τις μαρτυρίες, και όσες άλλες παρόμοιες υπάρχουν σε ολόκληρη τη Γραφή, άραγε λέμε ότι είναι ταπεινωτικές, ή μήπως, ως άλλες πανηγυρικές ανακηρύξεις, διακηρύσσουν τη μεγαλοπρέπεια του Μονογενούς και την ισότητά Του κατά τη δόξα με τον Πατέρα; Ας ακούσουν δε και τον ίδιο τον Κύριο, ο οποίος με σαφήνεια παρουσιάζει τη δική Του δόξα ισότιμη με εκείνη του Πατέρα, όταν λέει: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Και πάλι: «Όταν έλθει ο Υιός με τη δόξα του Πατέρα». Και το: «Για να τιμούν τον Υιό, όπως τιμούν τον Πατέρα». Και το: «Είδαμε τη δόξα Του, δόξα ως Μονογενούς παρά του Πατέρα». Και το: «Ο μονογενής Θεός, που βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα». Χωρίς να υπολογίσουν τίποτε από αυτά, αποδίδουν στον Υιό τη θέση που έχει καθοριστεί για τους εχθρούς. Διότι ο μεν πατρικός κόλπος είναι η καθέδρα που αρμόζει στον Υιό, η δε θέση του υποποδίου ανήκει σε εκείνους που έχουν ανάγκη καθυπόταξης.

Διότι δεν πιστεύει στον Υιό εκείνος που δεν πιστεύει στο Πνεύμα· και δεν πιστεύει στον Πατέρα εκείνος που δεν έχει πιστέψει στον Υιό. «Διότι κανείς δεν μπορεί να ονομάσει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Αγίω Πνεύματι.» Και: «Τον Θεό δεν τον έχει δει ποτέ κανείς· ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, εκείνος μας τον φανέρωσε.» Ένας τέτοιος άνθρωπος είναι άμοιρος και της αληθινής προσκυνήσεως.

Θα ήταν, όπως φαίνεται, σφαλερός στα λόγια του και ο μέγας μυσταγωγός μας Ιωάννης, ο οποίος εισήγαγε τον χαρακτηρισμό «μονογενής» για τον Υιό ως ένα από τα απόρρητα μυστήρια. Αυτόν λέει επίσης ότι βρίσκεται «στους κόλπους» του Θεού και Πατρός, αποδεικνύοντας, νομίζω, και μέσω αυτού ότι η γέννησή Του δεν είναι ψευδής. Αλλά τούτος ο συλλογισμός θα κατέληγε πλέον σε θράσος εκ μέρους μας, καίτοι είναι σοφός, ώστε να αποτολμά να επιτεθεί και στον ίδιο τον Υιό.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ Ι. Ότι μόνος κατά φύση Υιός εκ του Πατρός είναι ο Μονογενής, ως προερχόμενος από αυτόν και ευρισκόμενος μέσα σε αυτόν. <Κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό· ο Μονογενής Θεός που βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε.> Παρατήρησε λοιπόν πάλι εδώ τη νηφαλιότητα του πνευματοφόρου. Δεν αγνόησε ότι οπωσδήποτε κάποιοι θα πουν, εξετάζοντας με μεγαλύτερη αυστηρότητα τα όσα ειπώθηκαν για τον Μονογενή: Είπες, ω άνθρωπε, ότι έχεις δει «τη δόξα του, δόξα ως Μονογενούς παρά του Πατρός»· και έπειτα, ενώ έπρεπε να μας αναλύσεις λεπτομερέστερα την εξήγηση γι' αυτά και να πεις κάτι θεοπρεπές και εξαίσιο, εσύ έκανες την απόδειξη με βάση την υπεροχή του έναντι του Μωυσή και τα μέτρα του Ιωάννη, σαν να μην ήταν δυνατόν να φανεί αλλιώς η δόξα του, αν και ο μακάριος προφήτης Ησαΐας λέει: «Είδα τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο ψηλό και υπερυψωμένο, και ο οίκος ήταν γεμάτος από τη δόξα του, και Σεραφείμ στέκονταν γύρω του, έχοντας έξι πτέρυγες το ένα και έξι πτέρυγες το άλλο, και με τις δύο κάλυπταν το πρόσωπό τους, και με τις δύο κάλυπταν τα πόδια τους, και με τις δύο πετούσαν· και έκραζαν ο ένας προς τον άλλον και έλεγαν: Άγιος, άγιος, άγιος ο Κύριος Σαβαώθ, πλήρης όλη η γη από τη δόξα του».

Επομένως, επειδή δεν ήταν απίθανο ότι αρκετοί από τους πιο αμαθείς θα μας έλεγαν τέτοια πράγματα, αναγκαίως ο μακάριος Ευαγγελιστής σπεύδει να ανακόψει τις προσπάθειές τους λέγοντας: «Θεόν ουδείς εώρακε πώποτε». Διότι ο Μονογενής, ο οποίος είναι ο ίδιος Θεός, και βρίσκεται στους κόλπους του Θεού και Πατρός, έκανε προς εμάς αυτή την εξήγηση: προς μεν τον ιεροφάντη Μωυσή είπε πάρα πολύ καθαρά ότι «κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει»· προς δε τους δικούς του μαθητές την κατάλληλη στιγμή είπε: «Όχι ότι έχει δει κάποιος τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που είναι από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα». Διότι ο Πατέρας είναι ορατός μόνο στον κατά φύσιν Υιό, και με τέτοιον τρόπο που θα μπορούσε κανείς να εικάσει θεοπρεπώς ότι η θεία φύση βλέπει και βλέπεται, σε κανένα απολύτως άλλο ον. Ωστόσο, ο λόγος των αγίων προφητών που διακηρύσσουν ότι έχουν δει τον Κύριο Σαβαώθ δεν διαψεύδεται καθόλου. Διότι δεν ισχυρίζονται ότι έχουν δει κατ' ουσίαν αυτό ακριβώς που είναι η φύση του Θεού, αλλά και οι ίδιοι αναβοούν ρητά λέγοντας: «Αυτό είναι το όραμα του ομοιώματος της δόξας του Κυρίου». Επομένως, το σχήμα της θείας δόξας αναπλάστηκε αινιγματικά μέσα από τα δικά μας ανθρώπινα πράγματα, και ήταν μάλλον μια ομοίωση, σαν σε ζωγραφικό πίνακα που αποτυπώνει τα θεοπρεπή γνωρίσματα, ενώ η αλήθεια αυτών ανέρχεται σε μια υπεροχή που ξεπερνά κάθε νου και λόγο.

Επομένως, αφού απορρίψουμε τις δικές τους ανοησίες, θα βαδίσουμε στον ευθύ δρόμο των συλλογισμών της αλήθειας, θεωρώντας, όταν λέγεται ότι ο Υιός βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός, ότι προέρχεται από Αυτόν και υπάρχει μέσα σε Αυτόν. Και αφού συλλάβουμε με ακρίβεια τη δύναμη του νοήματος, θα διαπιστώσουμε ότι έτσι έχουν τα πράγματα και όχι διαφορετικά. Διότι λέει: «Ο Μονογενής Θεός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε». Επειδή δηλαδή τον ονόμασε Μονογενή και Θεό, προσθέτει αμέσως το «ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός», για να νοείται ως Υιός που προέρχεται από Αυτόν και υπάρχει μέσα Του φυσικώς, ονομάζοντας τον κόλπο του Πατρός αντί για την ουσία, χρησιμοποιώντας ένα σωματικό παράδειγμα. Διότι τα πιο ορατά πράγματα αποτελούν κατά κάποιον τρόπο τύπους των νοητών, και τα όσα υπάρχουν σε εμάς μας καθοδηγούν στην κατανόηση εκείνων που βρίσκονται πάνω από εμάς. Πολλές φορές, εξάλλου, τα σωματικά λαμβάνονται σε τάξη εικόνας, και μας προσφέρουν την κατανόηση λεπτότερων θεωρημάτων, ακόμη κι αν νοούνται έτσι στον κατάλληλο καιρό, όπως φαίνεται να έχει ειπωθεί, σαν αυτό που αναφέρεται στην περίπτωση του Μωυσή: «Βάλε το χέρι σου στον κόλπο σου». Δεν θα βλάψει δε καθόλου τον συλλογισμό το να πούμε ότι ο Λάζαρος τοποθετήθηκε στον κόλπο του Αβραάμ, αλλά μάλλον θα συνηγορήσει υπέρ του, και θα συμπορευθεί με τα δικά μας θεωρήματα.

Θα μπορούσε κανείς, και μάλιστα πολύ εύλογα, να θαυμάσει τον άγιο Ευαγγελιστή, ο οποίος διασώζει παντού με πολλή προσοχή τα όσα αρμόζουν στη θεία φύση. Διότι, επειδή είπε προηγουμένως ότι «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», και τώρα λέει ότι ο μακάριος Βαπτιστής είδε το Πνεύμα να κατεβαίνει πάνω στον Υιό από τον ουρανό, προσθέτει αναγκαστικά το ότι «Έχω δει το Πνεύμα», αλλά με μορφή περιστεριού, όχι αυτό καθαυτό όπως υπάρχει κατά φύση γυμνό, αλλά έχοντας λάβει το σχήμα του πιο πράου ζώου· για να φανεί και πάλι και μέσω αυτού ότι διατηρεί τη φυσική οικειότητα και ομοιότητα προς τον Υιό, ο οποίος λέει: «Μάθετε από εμένα, ότι είμαι πράος και ταπεινός στην καρδιά». Επομένως, το Πνεύμα δεν εκπίπτει από το να είναι Θεός κατά φύση· διότι διατηρήθηκε σε αυτό το να μην έχει θεαθεί ποτέ, παρά μόνο στον σχηματισμό του περιστεριού, για την ανάγκη αυτού που μαθαίνει. Διότι ο μακάριος Βαπτιστής λέει ότι η κάθοδος του Πνεύματος του δόθηκε ως σημείο και γνώρισμα, προσθέτοντας στις μαρτυρίες περί του Σωτήρος μας ότι: «Εκείνος που με έστειλε να βαπτίζω με νερό, Εκείνος μου είπε: Σε όποιον δεις το Πνεύμα να κατεβαίνει και να μένει πάνω του, αυτός είναι που βαπτίζει με Πνεύμα Άγιο».

«Και θα γίνει φανερό το όνομα του Κυρίου στους εναντίους.» Και τι σημαίνει άραγε αυτό; Διότι ο Θεός των όλων θαυματουργεί πάρα πολλές φορές, καθιστώντας φανερό το μέγεθος της δύναμης και της υπεροχής που ενυπάρχει σε αυτόν. Με αυτόν τον τρόπο τιμωρούσε κάποιες φορές και τους αμαρτωλούς, και μέσω της οργής εναντίον τους καθιστούσε φανερό τον εαυτό του. Όπως ακριβώς συνέβη, όταν έστειλε φωτιά στους Σοδομίτες, ή όταν υπέβαλε τον παράφρονα Φαραώ σε πολλές και ανυπόφορες πληγές. Επομένως, λένε, ω Δέσποτα, μη φανερώσεις τη δόξα σου ή το όνομά σου μέσω της οργής εναντίον μας. αντίθετα, στρέψε την εναντίον των πονηρών δυνάμεων, δηλαδή εκείνων που μάχονται φανερά τη δόξα σου και έχουν παρασυρθεί σε αυτό εξαιτίας υπερβολικής αλαζονείας. Διότι και με αυτόν τον τρόπο θα γίνεις φανερός. Επειδή, όταν επιτελέσεις τα ένδοξα έργα, τρόμος θα καταλάβει τα όρη εξαιτίας σου. και εννοεί πάλι εκείνα τα όρη που αναφέραμε μόλις προηγουμένως. <Από την αρχή του αιώνα δεν ακούσαμε, ούτε τα μάτια μας είδαν άλλον Θεό εκτός από εσένα, και τα έργα σου, τα οποία θα επιτελέσεις σε όσους προσμένουν με υπομονή το έλεος. διότι αυτό θα συναντήσει εκείνους που πράττουν το δίκαιο, και θα θυμηθούν τις οδούς σου.> Το Θείο βέβαια είναι αόρατο ως προς τη φύση του. διότι «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», σύμφωνα με όσα έχουν γραφτεί. ωστόσο, γίνεται ορατό με τα μάτια της διάνοιας, μέσα από τα παράδοξα και υπέρλογα έργα που επιτελεί. «

Εισήλθε δε σε αυτήν γενόμενος άνθρωπος και έχοντας καταστεί μέρος της διά της σαρκώσεως. Διότι, αν και υπάρχει ως Μονογενής κατά τη θεότητα, επειδή έγινε αδελφός μας, για αυτόν τον λόγο ονομάστηκε και πρωτότοκος, ώστε, αφού έγινε η απαρχή της υιοθεσίας των ανθρώπων, να προετοιμάσει και εμάς να γίνουμε υιοί του Θεού. (E f 73, F f. 758) Επομένως, το «πρωτότοκος» να θεωρείς ότι έχει ειπωθεί αναφορικά με τη θεία οικονομία· διότι κατά τη θεότητα είναι Μονογενής. Πάλι, είναι μεν Μονογενής καθόσον είναι Λόγος εκ του Πατρός, μη έχοντας αδελφούς κατά φύση, ούτε κατατασσόμενος μαζί με κανέναν άλλον· διότι ένας και μόνος είναι ο ομοούσιος με τον Πατέρα Υιός του Θεού· είναι δε πρωτότοκος λόγω της συγκαταβάσεως προς τα κτίσματα. Όταν μεν λοιπόν ονομάζεται Μονογενής, ονομάζεται έτσι χωρίς να έχει συνυφανθεί καμία αιτία για την οποία είναι μονογενής, αλλά απολύτως, ως «Μονογενής Θεός, ο ων εις τον κόλπον του Πατρός». Όταν δε οι θείες Γραφές τον καλούν πρωτότοκο, αμέσως προσθέτουν και ποίων είναι πρωτότοκος, καθώς και την αιτία για την οποία φέρει και αυτήν την επωνυμία.

Και λοιπόν στον γνήσιο μαθητή κάποτε (αυτός δε ήταν ο Φίλιππος), ο οποίος τον παρακαλούσε και έλεγε: «Κύριε, δείξε μας τον Πατέρα, και μας αρκεί», προσφέροντας τον εαυτό του στην όρασή μας ως εικόνα της ουσίας και της δόξας του Πατέρα, έλεγε: «Τόσον καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει; Φίλιππε, αυτός που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα. Δεν πιστεύεις ότι εγώ είμαι μέσα στον Πατέρα και ο Πατέρας είναι μέσα σε εμένα; Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα». Διότι μας έδειξε στη δική του φύση εκείνην του Πατέρα, και διαμέσου της θεοπρεπούς του ενέργειας στα πάντα, παραθέτοντας τον εαυτό του σε εμάς ως ουσιώδη χαρακτήρα για τη γνώση Εκείνου που τον γέννησε, έδειξε τον αληθινό και μόνο Θεό. Γι' αυτόν τον λόγο, στους νεκρούς διέταξε να επιστρέψουν στη ζωή, έστω και αν ήταν ήδη σε αποσύνθεση και δυσώδεις· στη θάλασσα και στους ανέμους φώναζε με εξουσία: «Σώπα, ησύχασε»· στους εκ γενετής τυφλούς χάριζε το γλυκό και τριπόθητο φως, και εκτός από αυτά ενεργούσε και μύρια άλλα παράδοξα θαύματα. «Διότι τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ», σύμφωνα με τον άγιο ευαγγελιστή. Διότι αυτό που νοείται ότι είναι, και πράγματι είναι, η θεία και ακατάληπτη φύση, ποιος σωματικός οφθαλμός θα μπορούσε να το δει; Ή πώς θα μπορούσε ποτέ να ιδωθεί αυτό που είναι κατ' ουσίαν αόρατο; Ποιος θα αντικρίσει εκείνο το απρόσιτο φως, όταν και η ίδια η ηλιακή ακτίνα αντανακλά τη λάμψη της με τρόπο απροσπέλαστο για τα δικά μας μάτια; Όμως ήταν πλέον ανάγκη, να δούμε κι εμείς τον ίδιο τον Θεό.

Δεν αναγνώρισε τον Λυτρωτή όταν ήταν παρών με σάρκα, αν και ο πάνσοφος Μωυσής με πολλούς τρόπους προτύπωσε αυτό το μυστήριο. Είπε λοιπόν ο Χριστός, κατηγορώντας τους για την υπερβολική τους ασυνεσία και απείθεια: «Αν πιστεύατε στον Μωυσή, θα πιστεύατε και σε εμένα· διότι για εμένα έγραψε εκείνος». Επομένως, αφού με τις απείθειές τους λύπησαν τον νόμο που τους καθοδηγούσε, παρέμειναν στο σκοτάδι και έγιναν εντελώς αμέτοχοι του θείου φωτός. Και αυτό ήταν άραγε εκείνο που είχε ειπωθεί γι' αυτούς μέσω της φωνής των προφητών: «Ενώ περίμεναν το φως, ήρθε σε αυτούς σκοτάδι· ενώ περίμεναν την αυγή, περπάτησαν μέσα στο σκοτάδι». Σε πολλά σημεία θα βρούμε τον Κύριο να τους φωνάζει και να λέει: «Εγώ είμαι το φως του κόσμου· εκείνος που με ακολουθεί δεν θα περπατήσει στο σκοτάδι, αλλά θα έχει το φως της ζωής»· και πάλι: «Εγώ ήρθα ως φως στον κόσμο». Για να καταστήσει δε αδικαιολόγητη την άγνοιά τους, αν και φαινόταν ως άνθρωπος σαν και εμάς, επεδείκνυε παντού τη δύναμη που υπήρχε μέσα του, με τρόπο θεοπρεπή και υπερκόσμιο. Διότι, τι είναι αυτό που ξεπερνά κάθε λόγο και θαύμα, και δεν φαίνεται να το έχει κατορθώσει; Και γι' αυτό τους είπε: «Αν δεν κάνω τα έργα του Πατέρα μου, να μην με πιστεύετε· αν όμως τα κάνω, ακόμα κι αν δεν πιστεύετε σε εμένα, να πιστεύετε στα έργα μου». Διότι από την ίδια του τη φύση το Θείο είναι αόρατο. Όπως είναι γραμμένο: «Κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό».

Εκείνος όμως γνωρίζει όχι με διδαχή τα εν πνεύματι βουλεύματα, όντας η σοφία και η βουλή του γεννήσαντος. Και οι μεν μακάριοι προφήτες δέχονταν τη θεωρία της δόξας του μέσα από αινίγματα. Διότι «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό». Θεάται δε μόνο από τον κατά φύσιν Υιό. Και έτσι θα μπορούσε να νοηθεί θεοπρεπώς. Και γι' αυτό μάρτυράς μας θα γίνει ο ίδιος ο Σωτήρας, λέγοντας: «Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο αυτός που προέρχεται από τον Θεό· αυτός έχει δει τον Πατέρα». Επομένως, όχι εύλογα, αλλά μάλλον και δυσσεβώς, οι Ιουδαίοι, προβάλλοντας το ότι ο Θεός μίλησε στους πατέρες τους, θεωρούσαν μηδαμινό το ότι ο Χριστός έλεγε πως ό,τι άκουσε από τον Πατέρα, αυτά και λαλεί. Διότι εκείνα που έγιναν στο όρος Σινά είναι σκιές και τύποι και αινίγματα, τα οποία κυοφορούν μια κρυμμένη και όχι ιδιαίτερα φανερή γνώση εκείνου που θεσπίζεται. Ο Χριστός όμως ήταν αυτήκοος των ρημάτων του Πατέρα, αν θα πρέπει, λόγω της απαραίτητης ανάγκης του νοήματος, να το πούμε και πιο σωματικά. Και βέβαια, ο λόγος εισάγει πολύ μεγάλη διαφορά ως προς τον Χριστό, σε σχέση με όλους τους άλλους: «Διότι σε όλο τον οίκο μου είναι πιστός». Ή μήπως μέσω αυτού δεν αποδεικνύει ότι η οικονομία μέσω του νόμου και των προφητών ήταν κάπως μερική και περιορισμένη, ενώ η οικονομία μέσω του Χριστού είναι γενική και καθολική;

Ενώ λοιπόν (ο Χριστός) εξυψώνει την αγάπη του Θεού και Πατέρα προς τον κόσμο και λέει ότι είναι υπερμεγέθης και υπερφυής, για ποιο λόγο την υποβιβάζουν οι αντίπαλοι, λέγοντας ότι δεν δόθηκε υπέρ ημών ο αληθινός Υιός, αλλά κάποιος σαν κι εμάς, που έχει τη χάρη της υιοθεσίας ως θετός, ανεβάζοντάς τον στη θέση του κατά φύσιν Υιού, ενώ αυτός που δόθηκε υπέρ ημών είναι ο Μονογενής; Έπειτα, εφόσον ο Ιωάννης έχει γράψει με σαφήνεια: «Ο μονογενής Θεός, που βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα», πώς να μην εκπλαγεί κανείς με την αμάθειά τους, αφού απωθούν από τη θεία οικονομία τον μονογενή Θεό Λόγο και αντιπροβάλλουν, όπως είπα, κάποιον που έχει εξωραϊστεί με ανθρώπινες δόξες και έχει επίκτητο το όνομα της θεότητας; Έπειτα, τι το μεγάλο και αξιοθαύμαστο θα φανεί πλέον στην αγάπη του Πατέρα, εάν έδωσε υπέρ του κόσμου ένα μέρος του κόσμου, και μάλιστα μικρό;

Αντίθεση εκ μέρους των αιρετικών. Και πώς θα μπορούσε να είναι, λένε, σύμφωνα με τον λόγο της ουσίας όμοιος με τον Πατέρα ο Υιός, ο οποίος φαίνεται τόσο πολύ κατώτερος, ώστε ούτε καν να Τον βλέπει; Διότι και τούτο ο ίδιος κάπου το βεβαιώνει λέγοντας: «Κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό· ο μονογενής Θεός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος Τον φανέρωσε.» Εάν λοιπόν ο Υιός λέει ότι ο Πατέρας είναι αθέατος σε όλους, και μέσα σε όλους αυτούς συγκαταλέγεται και ο ίδιος, πώς θα μπορούσε να είναι κατά την ουσία όμοιος εκείνος που υπολείπεται τόσο πολύ;

Όταν λοιπόν ονομάζεται μονογενής, δεν καλείται έτσι επειδή συμπλέκεται με κάποια αιτία για την οποία είναι μονογενής, αλλά εντελώς απόλυτα: «ο μονογενής Θεός ο ων εις τον κόλπον του Πατρός». Όταν όμως οι θείες Γραφές τον αποκαλούν πρωτότοκο, αμέσως προσθέτουν και ποιων είναι πρωτότοκος, καθώς και την αιτία για την οποία φέρει αυτήν την επωνυμία. Διότι λέγουν: «Πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς» και «Πρωτότοκος εκ των νεκρών». Επειδή δηλαδή έπρεπε ο Υιός του Θεού, ο οποίος εκ φύσεως κατέχει το πρωτείο, να μην το απολέσει ούτε όταν έγινε άνθρωπος, ευλόγως, αναλαμβάνοντας την ομοίωση με εμάς, προτάσσεται όλης της κτίσεως. Διότι δεν πρόκειται, επειδή έγινε άνθρωπος, να είναι κατώτερος από κανέναν ως προς το αξίωμα που αρμόζει στη θεία φύση· αλλά και έτσι θα κατέχει τα πρωτεία και θα ηγείται ολόκληρης συνολικά της κτίσεως, εφόσον βεβαίως είναι ο Ποιητής και Κύριός της.

Ιωάννης ο ευαγγελιστής. «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό· ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε.» Διότι ο Λόγος βρισκόταν στον κόλπο, δηλαδή στη φύση του Πατρός. Ησαΐας. «Σαν πρόβατο οδηγήθηκε στη σφαγή, και όπως ο αμνός είναι άφωνος μπροστά σε αυτόν που τον κουρεύει, έτσι δεν ανοίγει το στόμα του. Στην ταπείνωσή του, η κρίση του αφαιρέθηκε. Τη γενεά του όμως ποιος θα τη διηγηθεί;» Διότι ο Υιός εξέλαμψε από τον Πατέρα με τρόπο άρρητο.