Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 1:18

Διότι, επειδή θεράπευσε τον εκ γενετής τυφλό, και εμφύτευσε σε αυτόν το γλυκό, αν και ασυνήθιστο για τον ίδιο, φως, δικαίως θαυμαζόταν από όλους. Αλλά αυτός που είχε απαλλαγεί από την πάθηση ανακρινόταν από τους Ιουδαίους και ομολογούσε τον ιατρό του. Όταν δε ο Χριστός τον συνάντησε, έλεγε: «Εσύ πιστεύεις στον Υιό του Θεού;». Και όταν εκείνος αναφώνησε, «Ποιος είναι, Κύριε, για να πιστέψω σε αυτόν;», απάντησε λέγοντας: «Και τον έχεις δει, και αυτός που μιλά μαζί σου εκείνος είναι». Εκείνος δε είπε: «Πιστεύω, Κύριε». Και τον προσκύνησε. Εντούτοις, πώς δεν είναι σε όλους προφανές ότι η θεία και ανώτατη φύση είναι εντελώς αόρατη; «Διότι τον Θεό δεν τον έχει δει ποτέ κανείς», σύμφωνα με τη Γραφή. Εάν λοιπόν, διαχωρίζοντας από τον εαυτό του το ανθρώπινο στοιχείο και έχοντας φανερωθεί ακριβώς με αυτόν τον τρόπο, ο εκ του Θεού Πατρός Λόγος αξίωνε να γίνεται πιστευτός γυμνός και μόνος, γιατί δεν παρότρυνε τον ευεργετηθέντα να αναλογιστεί μάλλον ποια μπορεί να είναι η φύση του Θεού, αλλά του υπέδειξε τον εαυτό του σωματικά, ώστε να τον βλέπει παρόντα με τα ίδια του τα μάτια; Διότι είπε: «Και τον έχεις δει, και αυτός που μιλά μαζί σου εκείνος είναι». Δεν θα πούμε άραγε ότι υπέδειξε τη σάρκα του; Β— Και βέβαια. Α— Έπειτα, πώς λοιπόν θα μπορούσε να ταυτιστεί με τη σάρκα, αν δεν νοούνταν καθ' ένωσιν, με το να είναι ο ίδιος ένα με το δικό του σώμα, όπως ακριβώς βεβαίως θα συνέβαινε και σε εμάς; Διότι θα μπορούσε κανείς να υποδείξει, όχι μερισμένα ούτε ατελώς, τον καθ' ημάς άνθρωπο, αυτόν δηλαδή που αποτελείται από ψυχή και σώμα, ακόμη και από μόνη τη σάρκα του.

Ατένισε πρώτα τον ήλιο, και έπειτα ερεύνησε τον Δεσπότη. Πράγματα βαθύτερα από εσένα μην αναζητάς, και πράγματα ανώτερά σου μην εξετάζεις. Όσα σου προστάχθηκαν, αυτά να στοχάζεσαι. Αλλά θα πει κάποιος, εάν η θεία υπόσταση είναι ακατάληπτη, τότε γιατί εσύ ομιλείς περί αυτών; Άραγε λοιπόν, επειδή αδυνατώ να πιω όλο το ποτάμι, δεν πρέπει να πάρω με μέτρο ούτε αυτό που μου είναι ωφέλιμο; Άραγε επειδή δεν μπορώ να χωρέσω όλον τον ήλιο στη φύση των ματιών μου, δεν πρέπει να τον κοιτάξω ούτε όσο αρκεί για τη δική μου ανάγκη; Ή μήπως επειδή εισήλθα σε έναν μέγιστο παράδεισο και δεν δύναμαι να φάω όλο το πλήθος των καρπών, θέλεις να εξέλθω τελείως πεινασμένος; Αινώ και δοξάζω Εκείνον που μας δημιούργησε· διότι υπάρχει η θεία προσταγή που λέει: Πάσα πνοή αινεσάτω τον Κύριον. Επιχειρώ τώρα να δοξάσω τον Δεσπότη, όχι όμως να τον εξηγήσω, γνωρίζοντας βέβαια ότι θα φανώ κατώτερος της αξίας της δοξολογίας, αλλά θεωρώντας ως έργο ευσέβειας έστω και το να επιχειρήσω να το κάνω. Διότι την αδυναμία μου την παρηγορεί ο Κύριος Ιησούς λέγοντας: Κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό.

Και το έχει μαρτυρήσει ο ίδιος ο μονογενής Υιός του Θεού, λέγοντας: Κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό. Διότι, ακόμη κι αν κάποιος εκλάβει κυριολεκτικά αυτό που είναι γραμμένο στον Ιεζεκιήλ, ότι δηλαδή ο Ιεζεκιήλ είδε τον Θεό, τι λέει όμως η Γραφή; Είδε ομοίωμα της δόξας του Κυρίου, όχι τον ίδιο τον Κύριο, αλλά το ομοίωμα της δόξας, και όχι την ίδια τη δόξα όπως είναι στην πραγματικότητα. Και βλέποντας μόνο το ομοίωμα της δόξας, και όχι την ίδια τη δόξα, έπεσε στη γη από τον φόβο. Αν λοιπόν η θέαση του ομοιώματος της δόξας προκαλούσε φόβο και αγωνία στους προφήτες, εάν κάποιος επιχειρούσε να δει τον ίδιο τον Θεό, οπωσδήποτε θα έχανε και τη ζωή του, σύμφωνα με το ρητό: Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει. Γι' αυτόν τον λόγο, λόγω της μέγιστης φιλανθρωπίας Του, ο Θεός άπλωσε τον ουρανό ως παραπέτασμα της δικής Του θεότητας, για να μην καταστραφούμε. Δεν είναι δικός μου ο λόγος, αλλά ο προφήτης είπε: Εάν ανοίξεις τον ουρανό, τα όρη θα κυριευθούν από τρόμο εξαιτίας Σου και θα λιώσουν. Και γιατί απορείς αν ο Ιεζεκιήλ, βλέποντας το ομοίωμα της δόξας, έπεσε, όταν στον Δανιήλ εμφανίστηκε ο Γαβριήλ, όντας υπηρέτης του Κυρίου, και εκείνος αμέσως τρόμαξε και έπεσε με το πρόσωπο στη γη; Και μέχρι που ο άγγελος προσάρμοσε τον εαυτό του στο ομοίωμα υιού ανθρώπου, δεν τόλμησε ο προφήτης να απαντήσει. Εάν, λοιπόν, ο Γαβριήλ όταν εμφανιζόταν προκαλούσε τρόμο στους προφήτες, αν ο ίδιος ο Θεός εμφανιζόταν σύμφωνα με αυτό που είναι, δεν θα χάνονταν όλοι;

Και πώς, λέγει, είπε το Ευαγγέλιο ότι τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ; Κανείς μεν δεν είδε το μέγεθος ή τη φύση του· μέσω συμβόλων όμως τον είδαν οι Άγιοι. Μέσω της φλεγόμενης βάτου ο Μωυσής, μέσω της λαίλαπας ο Ιώβ, μέσω της νεφέλης ο Ησαΐας, μέσω του φωτός ο Παύλος, μέσω της φωνής όλος ο Ισραήλ. Και τώρα οι Άγιοι μέσω των έργων, δηλαδή καθοδηγούμενοι μέσω κάποιων μέσων. Οι βασιλείς, ενώ αγνοούνται οι όψεις τους, φανερώνονται, αλλά μέσω της ζωγραφικής τέχνης. Δεν γνωρίζεις τον βασιλιά, και όμως τον βλέπεις στις εικόνες· δεν γνωρίζεις το πρόσωπο του οικοδόμου, και βλέποντας το έργο στην οικοδομή, βλέπεις τον άνθρωπο. Έτσι τον βλέπεις, επειδή τον θαυμάζεις. Δεν γνωρίζεις τον τεχνίτη, αλλά από το σκάλισμα τον βλέπεις, και σε άλλους διηγείσαι τα σχετικά με αυτόν. Βλέπεις ένα λιοντάρι σκοτωμένο από κάποιον, και χωρίς να τον ξέρεις, τον θαυμάζεις για τη δύναμή του. Ακούγοντας για τον Δαβίδ ότι σκότωσε τον Γολιάθ με μια πέτρα, νομίζουμε ότι βλέπουμε τον δίκαιο, και από την πίστη θαυμάζουμε τον άνδρα. Είπε επίσης στους Ψαλμούς: «Ας είναι τα αυτιά σου προσεκτικά στη φωνή της δέησής μου»· και έτσι μάθαμε ότι μπορεί κανείς να δει και μέσω της ακοής.

Με το να πει, λοιπόν, «τον μόνο αληθινό Θεό», μας οδήγησε στη μοναρχία, ώστε να μην είμαστε πλέον «υποδουλωμένοι στα στοιχεία του κόσμου», ώστε να μην υπάρχει πια σε εμάς πολυθεΐα και να μη διασκορπίζονται οι σκέψεις των ανθρώπων σε τέτοιου είδους πορνεία, αλλά στην ενότητα του μόνου αληθινού Θεού· διότι «η αρχή της πορνείας είναι η επινόηση των ειδώλων», λέει η Γραφή. Και λέει: «και αυτόν που απέστειλες, τον Ιησού Χριστό». Ποιον Ιησού Χριστό, αν όχι τον Θεό; Αν λοιπόν ο Ιησούς Χριστός είναι Θεός, όπως λέει γι' αυτόν ο Ιωάννης «ο μονογενής Θεός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε», τότε ένας Θεός είναι ο Πατέρας και μόνος αληθινός Θεός, και Θεός είναι ο Μονογενής. Επομένως, δεν είναι ξένος προς τον Θεό και τη μονάδα· αλλά επειδή είναι Υιός εκ του Πατρός, γι' αυτό είναι ο μόνος αληθινός Θεός. Και δεν είναι σαν τους ψεύτικους θεούς, τους οποίους ορισμένοι από τους Έλληνες εξέλαβαν ως θεούς χωρίς να είναι, αλλά είναι ο μόνος αληθινός Θεός, επειδή μόνος εκ μόνου προέρχεται ο Μονογενής, όπως και μόνο είναι το Άγιο Πνεύμα. Διότι υπάρχει Τριάδα εν μονάδι και ένας Θεός: Πατέρας, Υιός και Άγιο Πνεύμα.

Και για τα κτίσματα, λοιπόν, λέει τα εξής: «αυτός που στερεώνει τη βροντή και κτίζει το πνεύμα»· διότι αυτά είναι κτιστά. Στο «αναγγέλλει δε τον Χριστό του στους ανθρώπους», δεν κτίζει πλέον ούτε στερεώνει, αλλά «τον αναγγέλλει στους ανθρώπους», αυτόν που αληθινά γεννήθηκε από τον αληθινό, τον άκτιστο, τον άτρεπτο, τον αναλλοίωτο, αυτόν που πάντοτε υπάρχει από αυτόν που πάντοτε υπάρχει, αυτόν που κηρύχθηκε μέσω του Μωυσή και του Ιωάννη ως αυτός που υπάρχει πάντοτε· «Ο Ων (Αυτός που υπάρχει)», λέει ο Μωυσής, «με απέστειλε» και ο Ιωάννης λέει «ο Ων στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε»· Ων είναι ο Πατέρας, Ων είναι ο Υιός, ο «Ων προς τον Όντα», έχοντας γεννηθεί από αυτόν, χωρίς να αποτελεί συγχώνευση (συναλοιφή) με τον Πατέρα, χωρίς να έχει αρχίσει να υπάρχει, αλλά όντας πάντοτε γνήσιος Υιός μαζί με τον Πατέρα, και ο Πατέρας έχοντας πάντοτε γεννήσει τον Υιό. Διότι δεν υπήρξε ποτέ καιρός που ο Πατέρας δεν ήταν Πατέρας, ούτε υπήρξε ποτέ καιρός που ο Υιός δεν υπήρχε για τον μόνο Πατέρα. Διότι, εάν υπήρξε καιρός που δεν ήταν Πατέρας, άρα και ο ίδιος ήταν υιός άλλου πατέρα προτού γίνει ο ίδιος πατέρας του Μονογενούς. Και έτσι, νομίζοντας ότι δείχνουν ευσέβεια προς τον Πατέρα, στην πραγματικότητα ασεβούν τελείως. Διότι στον Θεό δεν χωράει ούτε χρόνος, ούτε καιρός, ούτε στιγμή χρόνου, ούτε αδιαίρετο κλάσμα ώρας, ούτε ριπή οφθαλμού, ούτε στιγμιαίος μετεωρισμός της διάνοιας, αλλά όσο ψηλά και αν ανεβεί η διάνοιά σου για να κατανοήσει και να πιστέψει τον Υιό, νοεί ταυτόχρονα και τον Πατέρα. Διότι το όνομα * είναι δηλωτικό.

Μου προκαλεί δε μεγίστη έκπληξη, ω τέκνα της πίστεως και της Εκκλησίας, το πώς οι φιλόνεικοι διαστρέβλωσαν τα αληθινά σε αλληγορία και εκλαμβάνουν εσφαλμένα τα όσα έχουν ειπωθεί μεταφορικά ως αληθινά. Διότι, από τη μια, το ότι έχει γεννηθεί, το οποίο υπάρχει σε αυτόν κατά φύση, το αρνούνται, λέγοντας ότι δεν είναι όπως ένα από τα γεννήματα· από την άλλη, το ότι έχει κτιστεί, το οποίο είναι αλλότριο προς τη θεότητά του, έστω και αν έχει ειπωθεί κάποτε αλληγορικά, αυτό το θεωρούν αληθινό, ενώ το πραγματικά αληθινό το εξαφανίζουν. Διότι όταν ο Ησαΐας λέει «είδα τον Κύριο Σαβαώθ» και «εμφανίστηκε ο Κύριος στον Μωυσή» και «εμφανίστηκε ο Κύριος στον Αβραάμ» και «είδε οραματικά ο Δανιήλ τον Παλαιό των Ημερών» και τα παρόμοια, και ότι εμφανίστηκε ο Κύριος στον Ιεζεκιήλ και είπε «είδα τη μορφή του Θεού», αυτοί ισχυρίζονται ότι αυτά δεν ισχύουν, διαψεύδοντας τους προφήτες, ορμώμενοι δήθεν από το ρητό του Ευαγγελίου, όπου ο Σωτήρας διδάσκοντας είπε ότι «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό». Και λένε: εάν λοιπόν ο Μονογενής είπε ότι κανείς δεν έχει δει [τον Θεό], ενώ οι προφήτες λένε ότι έχουν δει, κατ' ανάγκη ψεύδεται είτε ο Μονογενής είτε οι προφήτες. Και σύμφωνα με τα λεγόμενα αυτών που μιλούν έτσι, καθώς και των Μανιχαίων, όσα αναφέρονται στους προφήτες θα είναι ψευδή. Εάν όμως οι προφήτες δεν ψεύδονται, αλλά λένε την αλήθεια, σύμφωνα με τον λόγο του Σωτήρα «εγώ που μιλούσα μέσω των προφητών, ιδού είμαι παρών», το ζήτημα απαιτεί βαθύτερη κατανόηση και υπάρχει ανάγκη αλληγορίας.

Εάν δε υπάρχει ένα μόνο πρόσωπο, πώς ο μεν αποστέλλει, ο δε αποστέλλεται; Διότι, όπως λέει ο προφήτης, «θα αποστείλει τον λόγο του, και θα τα λιώσει· θα πνεύσει το πνεύμα του, και θα τρέξουν τα ύδατα», και πάλι: «εγώ εξήλθα από τον Πατέρα μου και έχω έλθει» και «ζω εγώ, και ζει μέσα μου ο Πατέρας που με απέστειλε». Πώς λοιπόν αποστέλλεται ο απεσταλμένος και φανερώνεται μέσω της σάρκας; «Διότι κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό· ο μονογενής Θεός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε». Και λέει «ο μονογενής Θεός»· διότι ο μεν Λόγος έχει γεννηθεί από τον Πατέρα, ενώ ο Πατέρας δεν γεννήθηκε· για τον λόγο αυτόν είναι μονογενής Θεός. 6. Διότι η θεία γνώση προέλαβε, κηρύττοντας τη δική της αλήθεια μέσω της πρόγνωσής της για την ασφάλεια των ψυχών μας, επειδή ακριβώς γνώριζε την άνοια του Σαμοσατέα και την κακοδοξία των Αρειανών και την κακουργία των Ανομοίων και την πτώση των Μανιχαίων και την κακομηχανία των υπόλοιπων αιρέσεων. Και για τον λόγο αυτόν, ο θείος λόγος μάς εξασφαλίζει σχετικά με κάθε λέξη· διότι δεν αποκαλεί τον Πατέρα μονογενή. Επειδή πώς θα μπορούσε να είναι μονογενής εκείνος που δεν έχει γεννηθεί; Τον δε Υιό τον αποκαλεί μονογενή, προκειμένου να μην εκληφθεί ο Υιός ως Πατέρας, και για να μην παρομοιαστεί ο Θεός Λόγος με τον λόγο που βρίσκεται στην καρδιά του ανθρώπου.

Διότι, εάν ονομάζεται Λόγος, για τέτοια χρήση ονομάζεται έτσι, ώστε να μην νομίσει κάποιος ότι είναι ξένος προς την ουσία του Θεού Πατέρα· και δεν είναι πλέον λόγος ανυπόστατος, αλλά ενυπόστατος, εξαιτίας του «μονογενής, πλήρης χάριτος και αληθείας»· και βλέπεις πόσα λέγονται για την ασφάλεια της δικής μας ζωής· το μεν λοιπόν «κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό», ειπώθηκε για να υποδηλώσει το αόρατο του Πατέρα και της θεότητάς Του, 〈το δε «μονογενής Θεός»〉, για να επιβεβαιώσει τη δική Του θεότητα που φανερώνεται μέσω της σάρκας.

Το ευαγγέλιο, βέβαια, ανέφερε: «Κανένας ποτέ δεν έχει δει τον Θεό· ο μονογενής Θεός, αυτός τον φανέρωσε», και πάλι η ίδια η θεία Γραφή 〈αναφέρει〉 ότι «ο Θεός εμφανίστηκε στον Αβραάμ όταν αυτός βρισκόταν στη Μεσοποταμία», αλλά και ο ίδιος ο Κύριος στο Ευαγγέλιο λέει ότι «οι άγγελοί τους βλέπουν το πρόσωπο του Πατέρα μου που βρίσκεται στον ουρανό». Αλλά βεβαίως, κάποιος θα ισχυριστεί ότι η θεία Γραφή λέει πως οι προφήτες έχουν δει τον Θεό με τον νου τους, βασιζόμενος στο ρητό «και οι άγγελοί τους βλέπουν το πρόσωπο του Πατέρα μου που βρίσκεται στον ουρανό», και πάλι στο «μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό». Κατανοώντας το αυτό και συνδέοντας τις λέξεις σύμφωνα με τη δική του αντίληψη, 〈κάποιος〉 θα μπορούσε να πει ότι ο καθένας βλέπει τον Θεό με τον νου και όχι με τα μάτια. Σε αυτό όμως αντιτίθεται ο θείος λόγος, όταν λέει μέσω του προφήτη Ησαΐα: «Αλίμονο σε εμένα, διότι έχω συντριβεί, επειδή, ενώ είμαι άνθρωπος με ακάθαρτα χείλη και κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη, είδα με τα μάτια μου τον Κύριο Σαβαώθ»· και δεν είπε «με τον νου» ούτε «με τη σκέψη», αλλά «με τα μάτια», επιβεβαιώνοντας έτσι τα αληθινά και στερεά της πίστεως. Τι να πούμε, λοιπόν, όταν το Ευαγγέλιο λέει ότι κανένας ποτέ δεν έχει δει τον Θεό, ενώ οι προφήτες και οι απόστολοι, καθώς και ο ίδιος ο Κύριος, το βεβαιώνουν; Μήπως άραγε υπάρχει κάποια αντίφαση στην ίδια τη θεία Γραφή; Μη γένοιτο. Απεναντίας, οι προφήτες και οι απόστολοι είδαν (τον Θεό), και αυτό είναι αληθινό.

Αφού εγκατέλειψε, λοιπόν, ο ίδιος ο Ανόμοιος και οι οπαδοί του την οδό της αληθείας, στράφηκαν 〈προς το ψεύδος〉, έχοντας ερμηνεύσει κακώς τα λόγια του Θεού, και έτσι, αφού εξέτρεψαν τον νου τους σε συλλογισμούς και σε διαλογές λέξεων, αποσκίρτησαν από την αλήθεια και εξέπεσαν από τα επουράνια. Διότι κάθε λέξη θα τους ελέγξει, εάν θελήσουν να παραδώσουν τον νου τους στον «φωτισμό του Ευαγγελίου». Επειδή πουθενά ο Μονογενής δεν λέει, καίτοι ήλθε εν σαρκί, ότι «ο Πατέρας που με έκτισε με απέστειλε», ούτε ο Πατέρας είπε ποτέ στο Ευαγγέλιο ούτε στην Παλαιά Διαθήκη, ότι «έκτισα για εσάς τον Υιό», αλλά λέει «ο Πατέρας με απέστειλε», και «από τον Πατέρα εξήλθα και ήρθα», και «αυτός που βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα», και «ο Λόγος ήταν προς τον Θεό και Θεός ήταν ο Λόγος». Και υπάρχουν πολλά να κατανοήσουμε γύρω από τη σωτηρία μας και να μην παρασυρόμαστε από την απατηλή διδασκαλία αυτού του διαβόλου. Διότι ο διάβολος, θέλοντας να καταστρέψει το ανθρώπινο γένος, κατεχόμενος από φθόνο για τη δόξα του ανθρώπου, επινόησε διάφορες μηχανουργίες· αρχικά μέσω της άγνοιας, δεύτερον μέσω της ειδωλολατρίας, άλλοτε πάλι μέσω της κακοτροπίας, και τώρα, τελευταία, μέσω της πλάνης και της απάτης των αιρέσεων, ώστε με κάθε τρόπο να κατακρημνίσει τον άνθρωπο από τα επουράνια. 10. Πόσα λοιπόν θα μπορέσει να πει προς εσένα, ω Ανόμοιέ, ο νους της δικής μας μετριότητας;

Ανατροπή. Ο Αέτιος προσπαθεί πάλι, όπως βλέπετε, φίλοι της αλήθειας, να κατασκευάσει για εμάς έναν διαληπτικό (διαχωριστικό) συλλογισμό περί έξεων, που να εφαρμόζεται στον Θεό και σε ό,τι είναι μετά τον Θεό. Και άλλα μεν τα θέτει ως πρώτα, άλλα δε ως δεύτερα. Το να δέχεται, όμως, κανείς πρώτα ή δεύτερα για τον Θεό δεν είναι καν θεμιτό να το λέγει. Διότι στον Θεό τα πάντα συνυπάρχουν ταυτόχρονα και δεν επιδέχεται καμία προσθήκη. Γι' αυτό και ο ευσεβής λόγος δέχεται ότι το Γέννημα δεν νοείται ως προερχόμενο από τον χρόνο. Διότι στον Θεό Πατέρα, στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, δηλαδή στην υπάρχουσα Τριάδα *· γι' αυτό ο ων Θεός ονομάζεται ων Πατήρ και ων Υιός, ο οποίος υπάρχει προς τον Όντα, έχοντας γεννηθεί ανάρχως και αχρόνως, όπως δηλώνει το «παρά σοι πηγή ζωής» και το «εν τω φωτί σου οψόμεθα φως» και το «ο ων εις τον κόλπον του Πατρός» και το «εν αρχή ην ο Λόγος και ο Λόγος ην προς τον Θεόν και Θεός ην ο Λόγος», και ομοίως περί του Αγίου Πνεύματος: «το Πνεύμά μου εφέστηκεν εν μέσω υμών». Και βλέπεις ότι ουδέν το πρόσφατο υπάρχει στην Τριάδα. Γι' αυτό, ούτε η ουσία υπάρχει πριν από την έξη, ούτε η έξη πριν από την ουσία.

Αυτός ο προφήτης βλέπει με τα ίδια του τα μάτια τον Κύριο Σαβαώθ στον ναό Του, τον οποίο πολλές φορές διακήρυξε. Και διηγείται τα προκείμενα σε πρώτο πρόσωπο, πράγμα το οποίο αποδεικνύει με όσα προσθέτει στη συνέχεια: «Και είπα, αλίμονό μου, διότι έχω συντριβεί, επειδή, ενώ είμαι άνθρωπος και έχω ακάθαρτα χείλη, κατοικώ ανάμεσα σε λαό που έχει ακάθαρτα χείλη, και είδα με τα μάτια μου τον Βασιλέα, τον Κύριο Σαβαώθ»· διότι αυτά σαφώς παρουσιάζουν τον ίδιο τον άνθρωπο να διηγείται όσα είδε, και ότι αντίκρισε με τα μάτια του τον Κύριο Σαβαώθ, για τον Οποίο τόσα πολλά έχουν ειπωθεί προηγουμένως. Αναφέρει δε και τον χρόνο του οράματος λέγοντας: «Και συνέβη τη χρονιά που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας, είδα τον Κύριο Σαβαώθ να κάθεται σε θρόνο υψηλό και υπερυψωμένο». Νομίζω δε ότι μέσα από αυτά καθίσταται σαφές ποιος ήταν τελικά αυτός που σε ολόκληρη την προφητεία αναφέρεται ως Κύριος, Κύριος Σαβαώθ, το οποίο ερμηνεύεται ως Κύριος των στρατιών ή Κύριος των δυνάμεων. Παρουσιάζει, λοιπόν, τον Θεό να είναι ορατός· καίτοι για την αγέννητη θεότητα έχει λεχθεί το εξής: «Τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ· ο Μονογενής Υιός, ο Οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός, Εκείνος τον φανέρωσε».

Ο ίδιος ο Σωτήρας διδάσκει: «όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα». Επομένως, ο Κύριος Σαβαώθ, που τώρα θεάται από τον προφήτη, ήταν διαφορετικός από την αγέννητη, αόρατη και ακατάληπτη Θεότητα. Ποιος δε είναι αυτός παρά «ο μονογενής Θεός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός», ο οποίος, συγκαταβαίνοντας από το δικό του μεγαλείο και σμικρύνοντας τον εαυτό του σε σχέση με εκείνο, καθιστούσε τον εαυτό του ορατό και καταληπτό στους ανθρώπους. Έτσι λοιπόν «εμφανίστηκε» και «στον Αβραάμ», όταν «του είπε: Στο σπέρμα σου θα δώσω αυτή τη γη». Προσθέτει λοιπόν η Γραφή: «και οικοδόμησε εκεί θυσιαστήριο στον Κύριο που του εμφανίστηκε», και πάλι: «Ο Αβραάμ έγινε ενενήντα ετών, και του εμφανίστηκε ο Κύριος», και αλλού: «Εμφανίστηκε ο Κύριος στον Αβραάμ κοντά στη δρυ του Μαμβρή». Και για τον Ισαάκ αναφέρεται: «και πορεύθηκε, και ανέβηκε στο φρέαρ του όρκου, και του εμφανίστηκε ο Κύριος εκείνη τη νύχτα», και πάλι για τον Ιακώβ λέγεται: «εγώ είμαι ο Θεός που σου εμφανίστηκε στον τόπο του Θεού». Αλλά και όταν «ήλθε στη Βαιθήλ ο ίδιος και όλος ο λαός που ήταν μαζί του, οικοδόμησε εκεί θυσιαστήριο και ονόμασε το όνομα του οίκου Βαιθήλ· διότι εκεί του φανερώθηκε ο Θεός». Και πάλι αναφέρεται: «Εμφανίστηκε δε ο Θεός στον Ιακώβ ακόμη και στη Λουζά».

Εκείνος που στην προηγούμενη περικοπή, μετά τις ευαγγελικές επαγγελίες, προς το τέλος του λόγου του ανέφερε: «Εγώ ο Κύριος την κατάλληλη στιγμή θα τους συνάξω», με πολλή συνέπεια μέσω των προκείμενων στίχων αναφωνεί λέγοντας: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε». Έπειτα, το πώς πραγματοποιεί την επισυναγωγή το διδάσκει μέσα από τα όσα ακολουθούν· το πώς, εξάλλου, αυτός που λέει: «Εγώ ο Κύριος την κατάλληλη στιγμή θα τους συνάξω», προσθέτει σαν να είναι κάποιος άλλος από τον ομιλούντα το: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε», θα γινόταν σαφές σε όσους δοξάζουν ότι ο Χριστός του Θεού ούτε ψιλός άνθρωπος είναι, ούτε άσαρκος και ασώματος Λόγος που δεν μετείχε καθόλου στη θνητή φύση. Αντιθέτως, ομολογούν ταυτόχρονα ότι αυτός είναι και Θεός και άνθρωπος· Θεός μεν, κατά το ότι είναι «μονογενής Θεός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός», άνθρωπος δε, κατά το ότι νοείται πως προήλθε «εκ σπέρματος Δαβίδ κατά σάρκα». Πράγματι, λοιπόν, ο Θεός Λόγος, για τον οποίο κυριολεκτεί η προφητεία, μαζί με τις άλλες επαγγελίες που έχει κάνει, πρόσθεσε και τούτο λέγοντας: «Εγώ ο Κύριος την κατάλληλη στιγμή θα τους συνάξω». Έπειτα, παρουσιάζει τον άνθρωπο τον οποίο προσέλαβε, εισάγοντάς τον να λέει: «Πνεύμα Κυρίου είναι επάνω μου, γι' αυτό και με έχρισε». Πολλές φορές άλλωστε αποδείχθηκε και στα προηγούμενα το πώς έχει αναπαυθεί επάνω σε αυτόν που προέρχεται από τη ρίζα του Ιεσσαί το «Πνεύμα του Θεού και πνεύμα σοφίας και συνέσεως, και πνεύμα βουλής και ισχύος, και πνεύμα γνώσεως και ευσεβείας».

Τόση δύναμη υπάρχει σε εσένα, για την οποία 〈από την αρχή του αιώνα δεν ακούσαμε〉 ποιος άλλος είναι τέτοιος θεός, ⌜ούτε μπορούμε ψευδομαρτυρώντας να πούμε ότι δήθεν 〈τα μάτια μας〉 είδαν και κάποιον άλλον δημιουργό τέτοιων έργων· ούτε λοιπόν είδαμε άλλον 〈θεό εκτός από εσένα〉 ούτε θεϊκές πράξεις. Και αυτά που παρείχες 〈σε αυτούς που σε προσμένουν〉 να δουν, θεωρούμε ότι έχουν γίνει από άλλον;⌝ Φτάνοντας στο σημείο αυτό, πρόσεξε πώς ο προφητικός λόγος εισάγει τον Θεό ως ορώμενο, λέγοντας εκ μέρους του λαού: 〈ούτε τα μάτια μας είδαν θεό εκτός από εσένα〉. ⌜Και όμως: «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», και: «κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει», αλλά φαίνεται ότι μέσω αυτών αινίσσεται τον Χριστό του Θεού, ο οποίος μίλησε στον Μωυσή στην έρημο, και ο οποίος εθεάθη από ολόκληρο τον λαό μέσω της δόξας που εμφανίστηκε σε όλους, για την οποία έχει ειπωθεί: «και όλος ο λαός είδε τη δόξα του Κυρίου».⌝ Στη συνέχεια αυτών προσθέτει: 〈ιδού εσύ οργίστηκες, και εμείς αμαρτήσαμε〉, σαν να έλεγε σαφέστερα, επειδή 〈εμείς αμαρτήσαμε, εσύ οργίστηκες〉, αλλά και 〈πλανηθήκαμε〉, λέει, 〈και γίναμε όλοι εμείς σαν ακάθαρτοι〉. ⌜Εάν δε θεωρήθηκε ότι βρίσκεται σε εμάς κάποια δικαιοσύνη και δίκαιη πράξη, και αυτή έχει αποδειχθεί ρυπαρή και άτιμη.⌝ Γι' αυτό, γίναμε τέτοιοι, σαν ένα άκαρπο δέντρο που απέβαλε τους καρπούς του, αλλά και 〈σαν φύλλα πέσαμε όλοι〉 και σκορπιστήκαμε ‹σαν το χώμα από το πρόσωπο 〈του ανέμου〉›.

Επειδή δε κάθε προφητεία είναι ευαγγελική, εξέτασε μήπως αυτά αναφέρονται στον Θεό Λόγο, ο οποίος ανέκαθεν αναπαυόταν στους κόλπους του Πατρός· διότι «Στην αρχή ήταν ο Λόγος· και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος». Και: «Αυτός ήταν στην αρχή προς τον Θεό», αυτός ήταν ο Μονογενής του Θεού, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός.

Ποια είναι λοιπόν τα θαυμάσια, παρά εκείνα που έχουν προλεχθεί, μεταξύ των οποίων ήταν το ότι αυτός θα κατέλθει σαν βροχή πάνω σε πόκο, και το ότι θα ταπεινώσει τον συκοφάντη, και το ότι θα συμπαραμείνει μαζί με τον ήλιο· και το ότι στις ημέρες του θα ανατείλει η δικαιοσύνη, και το ότι θα κυριαρχήσει από θάλασσα σε θάλασσα· το ότι οι Αιθίοπες θα πέσουν με το πρόσωπο μπροστά του· και ότι δώρα θα του προσφερθούν από όλα τα έθνη· αλλά και ότι αυτός θα γίνει στήριγμα στη γη, και ο καρπός του θα υψωθεί πάνω από τον Λίβανο, και όσα άλλα έχουν απαριθμηθεί στη συνέχεια αυτών; Για όλα αυτά διδασκόμαστε να λέμε: «Ευλογητός ο Κύριος, ο Θεός του Ισραήλ, ο οποίος μόνος επιτελεί θαυμάσια. Και ευλογημένο το όνομα της δόξας του στον αιώνα». Και το όνομα της δόξας του τυγχάνει να είναι η θεότητά του· διότι, αν αυτός που γεννήθηκε από την αγία Παρθένο αξιώθηκε το όνομα Ιησούς, σύμφωνα με όσα είπε ο Γαβριήλ στον Ιωσήφ: «Και θα γεννήσει υιό, και θα καλέσεις το όνομά του Ιησού· διότι αυτός θα σώσει τον λαό του από τις αμαρτίες του», είναι λογικό ως όνομα της δόξας του να νοείται η περί αυτού θεολογία, διά της οποίας κατανοείται ως Θεός Λόγος και μονογενής Θεός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός· γι' αυτό και προστίθεται στη συνέχεια: «Και θα γεμίσει από τη δόξα του όλη η γη». Διότι παλαιότερα βρισκόταν στον κόσμο, και ο κόσμος δημιουργήθηκε δι' αυτού, και ο κόσμος δεν τον γνώρισε.

Έπειτα, στη συνέχεια, διερωτάται για την αιτία αυτών ζητώντας να τη μάθει· γι' αυτό λέει: «Γιατί αποστρέφεις το χέρι σου και τη δεξιά σου από το μέσο του κόλπου σου έως τέλους;» Το δε νόημα του λόγου αυτού έχει ως εξής: ο κόλπος του Θεού είναι πλήρης αγαθών, γι' αυτό έχει λεχθεί: «Ο Μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε». Και αυτός είναι ο απόρρητος θησαυρός της Πατρικής θεότητας και το πλήρωμα όλων των αγαθών, από τα οποία δίνει τα χαρίσματα στους αξίους του. Επειδή, λοιπόν, από το μέσο του κόλπου δωρίζει τα χαρίσματα στους αξίους απλώνοντας σε αυτούς τη δεξιά του, ενώ από τους μη αξίους αποστρέφει το δεξί χέρι, μη δωρίζοντάς τους κανένα από τα αγαθά που είναι αποταμιευμένα στον προαναφερθέντα κόλπο, εύλογα διερωτάται λέγοντας: «Γιατί αποστρέφεις το χέρι σου και τη δεξιά σου από το μέσο του κόλπου σου έως τέλους;» Και πάλι προσθέτει το «έως τέλους», υποδηλώνοντας ότι η αποστροφή της δεξιάς του Θεού θα είναι για αυτούς οριστική. Μέσω δε της ερώτησης αυτής μας παρακινεί στην αναζήτηση της αιτίας, ώστε να ερευνήσουμε ποιο υπήρξε το αίτιο για το οποίο αποβλήθηκαν οριστικά.

Εξαιτίας του ρητού «κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό», ίσως κάποιος υποθέσει ότι η παρούσα φράση είναι αντίθετη προς τον σωτηριώδη λόγο, επειδή υποθέτει ως ορατό εκείνον που από τη φύση του είναι αόρατος. Αλλά, εάν και αυτά τα εκλάβεις ότι αναφέρονται στον Λόγο του Θεού, ο οποίος «πολυμερώς και πολυτρόπως» εμφανίστηκε «στους πατέρες», παρόμοια με όσα έχουμε ήδη αποδείξει, τότε δεν θα φανεί πλέον ότι περιπίπτεις σε αντιφάσεις. Διδάσκει ότι ο Θεός του Ισραήλ που οράται εδώ είναι ακριβώς εκείνος, ο οποίος εμφανίστηκε και στον Ισραήλ, όταν πάλαιβε μαζί του ως άνθρωπος, και ο οποίος πρώτος μετέβαλε το όνομά του από Ιακώβ σε Ισραήλ λέγοντας: «διότι αναδείχθηκες ισχυρός ενώπιον του Θεού», τότε που, έχοντας αντιληφθεί τη θεία του δύναμη, «ο Ιακώβ ονόμασε τον τόπο εκείνο Είδος Θεού», λέγοντας «επειδή είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο, και σώθηκε η ψυχή μου»· τον οποίο ήδη, στον κατάλληλο χρόνο, έχουμε αποδείξει ότι δεν είναι άλλος από τον Λόγο του Θεού. 〈Από τον Ιησού του Ναυή〉. «Και συνέβη, ενώ ο Ιησούς βρισκόταν στην Ιεριχώ, σήκωσε τα μάτια του και βλέπει έναν άνθρωπο να στέκεται απέναντί του, έχοντας γυμνωμένη τη ρομφαία στο χέρι του. Και ο Ιησούς τον πλησίασε και είπε: Είσαι δικός μας ή από τους εχθρούς μας; Και εκείνος του είπε: Εγώ είμαι ο αρχιστράτηγος της δύναμης του Κυρίου και μόλις τώρα ήρθα. Και ο Ιησούς έπεσε με το πρόσωπο στη γη και του είπε: Δέσποτα, τι προστάζεις τον δούλο σου;»

Εφόσον, λοιπόν, ο ίδιος ο Θεός των όλων παρείχε σε αυτόν αυτήν τη μαρτυρία, και ο ευαγγελιστής ρητά διδάσκει ότι αυτός είναι μονογενής Υιός μέσα από όσα είπε: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό· ο μονογενής Υιός (ή "ο μονογενής Θεός"), που βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε», αλλά και ο ίδιος ο Σωτήρας επισφραγίζει αυτά με τις διδασκαλίες του, λέγοντας: «Διότι τόσο πολύ αγάπησε ο Θεός τον κόσμο, ώστε έδωσε τον Υιό του τον μονογενή, για να έχει αιώνια ζωή καθένας που πιστεύει σε αυτόν», όποιος, μετά από αυτά τα λόγια, ορίζει τον Υιό ως ον που δημιουργήθηκε από την ανυπαρξία και ως κτίσμα που παρήχθη από το μηδέν, δεν αντιλαμβάνεται ότι του παραχωρεί μόνο το όνομα, ενώ αρνείται το ότι είναι αληθινά Υιός. Διότι αυτός που δημιουργήθηκε από την ανυπαρξία δεν θα μπορούσε αληθινά να είναι Υιός του Θεού, όπως άλλωστε δεν είναι και κανένα άλλο από τα γενητά όντα. Ο αληθινός, όμως, Υιός του Θεού, εφόσον γεννήθηκε από αυτόν ως από Πατέρα, εύλογα θα ονομαζόταν και μονογενής και αγαπητός του Πατέρα· συνεπώς θα ήταν και Θεός. Διότι τι άλλο θα μπορούσε να είναι το γέννημα του Θεού παρά εξομοιωμένο με εκείνον που το γέννησε; Έτσι, ένας βασιλιάς κτίζει μεν μια πόλη αλλά δεν γεννά πόλη, ενώ λέγεται ότι γεννά υιό και όχι ότι τον κτίζει· και ο τεχνίτης θα ήταν δημιουργός αλλά όχι πατέρας του έργου που δημιουργείται από τον ίδιο, ενώ για τον υιό που γεννήθηκε από αυτόν δεν θα ονομαζόταν δημιουργός.

Επομένως, έχει αποδειχθεί μέσω αυτών ότι αυτός για τον οποίο θεολογεί προϋπήρχε της γεννήσεως του Ιωάννη και υπήρξε πριν από αυτόν, και αποδείχθηκε ότι όχι μόνο ως Λόγος, αλλά και ως Θεός και φως και μονογενής υπήρχε και ονομαζόταν έτσι πριν από την ένσαρκη παρουσία του. <ε'.> Και από πού προήλθε η γνώση αυτών των πραγμάτων στον ευαγγελιστή, θα το δηλώσει ο ίδιος λέγοντας στη συνέχεια: «ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος τον εξήγησε». Βλέπεις από ποιον έμαθε τη θεολογία περί του Υιού. Διότι δεν αναφέρει τον Μωυσή, ούτε κάποιον από τους προφήτες μετά τον Μωυσή, ούτε βέβαια κάποιον άγγελο ή κάποια από τις ανώτερες δυνάμεις, αλλά ο ίδιος «ο μονογενής Υιός το εξήγησε». Επομένως, ο μεν αόρατος Θεός δεν το εξήγησε, ο δε μονογενής Υιός, αφού έγινε ορατός, προσέφερε στους ανθρώπους την εξήγηση περί του Πατέρα, όντας δηλαδή πρόσωπο έτερο από τον αόρατο Θεό. Αλλά και προϋπάρχοντας, δεν βρισκόταν στη διάνοια του Πατέρα, όπως νόμιζε ο Μάρκελλος, αλλά στους κόλπους Του· ακριβώς όπως ο Σωτήρας μάς έχει υποσχεθεί ότι θα αναπαυθούμε στους κόλπους του Αβραάμ, του Ισαάκ και του Ιακώβ, έτσι και ο Υιός βρισκόταν «στον κόλπο του Πατέρα», χωρίς να είναι ένα και το αυτό πρόσωπο με τον Πατέρα, αφού ούτε εμείς πρόκειται να ταυτιστούμε με τους αγίους πατέρες.

Άκουσε, λοιπόν, πώς έγραφε λέγοντας, ώστε από παντού είναι φανερό ότι κανένα άλλο όνομα δεν αρμόζει στην αϊδιότητα του Λόγου παρά εκείνο ακριβώς που ο αγιώτατος μαθητής του Θεού και απόστολος Ιωάννης είπε στην αρχή του Ευαγγελίου. Και πάλι, για να δείξει ότι, αν υπάρχει κάποιο καινό και νεότερο όνομα, αυτό προήλθε σε αυτόν από την καινή και νέα ένσαρκη οικονομία του. Και πάλι: επομένως, πριν από την κάθοδό του και τη γέννησή του μέσω της Παρθένου, ήταν μόνο Λόγος. Επειδή, τι άλλο ήταν πριν να αναλάβει την ανθρώπινη σάρκα «αυτό που κατήλθε "στις έσχατες ημέρες"», όπως και ο ίδιος έχει γράψει, «και γεννήθηκε από την Παρθένο»; Δεν ήταν τίποτε άλλο παρά Λόγος. Τόσα είναι δυνατόν στον Μάρκελλο να λέει και να αποφαίνεται, εξαιτίας του ότι δεν ομολογεί τον Υιό του Θεού. Προς τον οποίο θα έλεγε ο ευαγγελιστής, αναφωνώντας με δυνατή φωνή: «Τι λες, άνθρωπε; Δεν τον ονόμασα μόνο Λόγο, αλλά και Θεό, και "φως το οποίο φωτίζει κάθε άνθρωπο που έρχεται στον κόσμο", και μονογενή Υιό, ο οποίος βρίσκεται "στον κόλπο του Πατρός"». Ας μη συκοφαντεί, λοιπόν, κανείς τον Θεολόγο, αλλά ας τον κατανοήσει με ακρίβεια, τι είδους Λόγο υπέθεσε, συνάπτοντας αμέσως το «και ο Λόγος ήταν Θεός» και προσθέτοντας το «τα πάντα έγιναν δι' αυτού». Και σύμφωνα με τον ίδιο τον Σωτήρα των όλων, ούτε μία φορά δεν έχει ονομαστεί Λόγος, αλλά Υιός Θεού και μονογενής και φως και ζωή και αλήθεια, και τα πάντα μάλλον παρά Λόγος.

Βλέπεις με πόση διαστρέβλωση μεταχειρίζεται την αποστολική ερμηνεία. Και ενώ κατ' αυτόν τον τρόπο ο ευαγγελιστής Ιωάννης, κηρύττοντας το ευαγγέλιο και αποκαλύπτοντας το μυστήριο που είχε γίνει γνωστό με συγκεκαλυμμένο τρόπο στον Μωυσή και στους υπόλοιπους προφήτες, διακηρύττει με μεγάλη φωνή το «εν αρχή ήταν ο Λόγος, και ο Λόγος ήταν προς τον Θεό, και Θεός ήταν ο Λόγος· τα πάντα έγιναν δι’ αυτού», και ενώ μαρτυρεί ότι «ήταν το φως που φωτίζει κάθε άνθρωπο ερχόμενο στον κόσμο· μέσα στον κόσμο ήταν, και ο κόσμος δημιουργήθηκε δι’ αυτού, και ο κόσμος δεν τον γνώρισε», και ενώ παρουσιάζει σαφώς την ιδιότητα του Υιού λέγοντας για μεν τον Πατέρα ότι «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», για δε τον Υιό ότι «ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε», αυτός ο θαυμαστός δάσκαλος των λόγων του Χριστού, αφού συνέλεξε από τη θεία Γραφή τις εντολές του Θεού και τους προτρεπτικούς λόγους για τα πρακτέα, με τέτοιον περίπου τρόπο ορίζει τον Λόγο που ήταν «εν αρχή». Άκουσε όμως πώς προσπαθεί να τα τεκμηριώσει αυτά, γράφοντας με τον εξής τρόπο: * * * * * ενώ εκείνοι που τους διδάσκουν μοιάζουν σαν να ντρέπονται να μνημονεύσουν τον Λόγο, τον οποίο με αυτόν τον τρόπο κηρύττουν όλες οι θείες Γραφές.

Ο δε Υιός, ο οποίος μόνος έχει τιμηθεί με την πατρική θεότητα, είναι ο ποιητής και δημιουργός όλων των γενητών, ορατών και αοράτων, και βεβαίως και της ίδιας της υπάρξεως του Παρακλήτου Πνεύματος· διότι «τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα» και «εν αυτώ κτίσθηκαν τα πάντα στους ουρανούς και επί της γης, είτε ορατά είτε αόρατα». Ο δε υπεράνω όλων Θεός και Πατέρας του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού, όντας άρρητο αγαθό και ανώτερος από κάθε λογισμό και διάνοια, από κάθε φωνή και σκέψη, ως προκαθήμενος όλων γενικώς των όντων, όσα υπάρχουν και όποιας φύσεως κι αν είναι, και αυτού του ίδιου του Αγίου Πνεύματος, αλλά επιπροσθέτως και του Μονογενούς Υιού, ευλόγως έχει ανακηρυχθεί μόνος Θεός που είναι πάνω από όλους και ενεργεί μέσα από όλους και βρίσκεται σε όλους, από τον απόστολο που λέει: «ένας Κύριος, μία πίστη, ένα βάπτισμα· ένας Θεός και Πατέρας όλων, ο επί πάντων και διά πάντων και εν πάσιν». Και μόνος αυτός μεν θα ονομαζόταν «ένας Θεός και Πατέρας του Κυρίου ημών Ιησού Χριστού», ενώ ο Υιός «μονογενής Θεός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα»· το δε Παράκλητο Πνεύμα δεν είναι ούτε Θεός ούτε Υιός, επειδή δεν έλαβε και αυτό τη γένεσή του από τον Πατέρα ομοίως με τον Υιό, αλλά είναι ένα από αυτά που δημιουργήθηκαν διά του Υιού, διότι «τα πάντα δι' αυτού έγιναν, και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα».

Και τι να πω για την αγαπητική σχέση των πατέρων μεταξύ τους; Διότι δεν είναι καθόλου θαυμαστό το ότι, ως άνθρωποι που έχουν ομότιμη φύση, δεν επιθυμούν να υπερτερούν σε τίποτα ο ένας έναντι του άλλου, αλλά με ταπεινοφροσύνη θεωρούν τους άλλους ανώτερους από τον εαυτό τους. Εκείνο όμως που κυρίως άγγιξε τη διάνοιά μου είναι ότι 〈ο Δεσπότης όλης της κτίσεως, ο μονογενής Υιός, ο Οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, ο Οποίος υπήρχε εξαρχής, ο Οποίος υπάρχει σε μορφή Θεού, ο Οποίος συγκρατεί τα σύμπαντα με τον ρήμα της δυνάμεώς Του〉 δεν ταπείνωσε τον εαυτό Του μόνο σε τούτο, με το να επιδημήσει δηλαδή μέσω της σαρκός στην ανθρώπινη φύση, αλλά δέχεται και τον ίδιο Του τον προδότη, τον Ιούδα, όταν εκείνος Τον πλησιάζει με το ίδιο του το στόμα για να Τον φιλήσει· και εισερχόμενος στην οικία του Σίμωνα του λεπρού, τον επιπλήττει για το γεγονός ότι δεν Τον φίλησε, ως δείγμα ελλείψεως φιλανθρωπίας. Εγώ, όμως, ούτε καν ως λεπρός δεν λογίστηκα.

Διότι εμείς, από τις μεγάλες και υψηλές ονομασίες, και έχουμε κατανοήσει και κηρύσσουμε τη θεότητα του Υιού. Ποιες είναι αυτές; Η ονομασία «Θεός», «Λόγος», «Αυτός που ήταν στην αρχή», «Αυτός που είναι μαζί με την αρχή», η «Αρχή»· «Εν αρχή ην ο Λόγος, και ο Λόγος ην προς τον Θεόν, και Θεός ην ο Λόγος»· και, «Μαζί σου είναι η αρχή»· και, «Εκείνος που την ονομάζει αρχή από γενεών». Επειδή είναι Υιός μονογενής: «Ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε». «Οδός», «αλήθεια», «ζωή», «φως»: «Εγώ είμαι η οδός και η αλήθεια και η ζωή»· και, «Εγώ είμαι το φως του κόσμου». «Σοφία», «δύναμη»: «Χριστός, Θεού δύναμη και Θεού σοφία». «Απαύγασμα», «χαρακτήρας», «εικόνα», «σφραγίδα»: «Ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του»· και, «Εικόνα της αγαθότητας»· και, «Διότι αυτόν σφράγισε ο Πατέρας, ο Θεός». «Κύριος», «βασιλιάς», «ο Ων», «ο Παντοκράτορας»: «Έβρεξε ο Κύριος φωτιά από τον Κύριο»· και, «Ράβδος ευθύτητας είναι η ράβδος της βασιλείας σου»· και, «Ο Ων και ο Ην και ο Ερχόμενος και ο Παντοκράτορας». Αυτά λέγονται με σαφήνεια για τον Υιό, καθώς και όσα έχουν την ίδια σημασία με αυτά, από τα οποία κανένα δεν είναι επίκτητο, ούτε προστέθηκε αργότερα στον Υιό, ή στο Πνεύμα, όπως ακριβώς δεν προστέθηκε ούτε στον ίδιο τον Πατέρα. Διότι το τέλειο δεν προέρχεται από προσθήκη. Επειδή δεν υπήρξε ποτέ εποχή που να ήταν χωρίς Λόγο, ούτε υπήρξε εποχή που να μην ήταν Πατέρας, ούτε υπήρξε εποχή που να μην ήταν αληθινός, ή να ήταν χωρίς σοφία, ή αδύναμος, ή στερημένος από ζωή, ή από λαμπρότητα, ή από αγαθότητα.

Επειδή, λοιπόν, το θείο ως προς τη φύση του, αυτό που είναι και όπως ακριβώς είναι, παραμένει πάντοτε το ίδιο, χωρίς ούτε να υπήρξε ποτέ κάτι που δεν ήταν και τώρα είναι, ούτε ποτέ να πρόκειται να γίνει κάτι που τώρα δεν είναι, και επειδή ο αληθινός Πατέρας ονομάστηκε Πατέρας από τον Λόγο (μαζί δε με τον Πατέρα συνυπονοείται και ο Υιός), πιστεύουμε κατ' ανάγκην ότι Εκείνος που δεν επιδέχεται καμία τροπή ή αλλοίωση στη φύση, αυτό που είναι τώρα, οπωσδήποτε το ήταν και πάντοτε, ή, εάν κάποτε δεν ήταν κάτι, οπωσδήποτε ούτε και τώρα το είναι. Επειδή, λοιπόν, κατονομάζεται Πατέρας από τον αληθινό Λόγο, πάντοτε και οπωσδήποτε και ήταν Πατέρας και είναι και θα είναι όπως ακριβώς ήταν. Διότι βέβαια δεν είναι θεμιτό να λέμε για τη θεία και ακήρατη φύση ότι το καλό δεν υπάρχει πάντοτε σε αυτήν. Διότι, εάν δεν ήταν πάντοτε αυτό που είναι τώρα, οπωσδήποτε ετράπη είτε προς το χειρότερο από το καλύτερο είτε προς το καλύτερο από το χειρότερο· από αυτά όμως είναι εξίσου ασεβές το καθένα, όποιο από τα δύο κι αν λεχθεί για τη θεία φύση. Αλλά βέβαια το θείο είναι ανεπίδεκτο τροπής και αλλοιώσεως. Άρα, καθετί που είναι καλό και αγαθό θεωρείται ότι υπάρχει πάντοτε στην πηγή του καλού· καλό δε, και επέκεινα κάθε καλού, είναι ο Μονογενής Θεός, ο οποίος είναι στους κόλπους του Πατρός, υπάρχοντας ανέκαθεν στους κόλπους Του, και όχι έχοντας βρεθεί σε αυτούς εκ των υστέρων.

Έπειτα, ο άνθρωπος που γεννά από τον εαυτό του άνθρωπο δεν μερίζει τη φύση, αλλά αυτή υπάρχει ολόκληρη και σε αυτόν που γέννησε και σε αυτόν που γεννήθηκε, χωρίς να αποσχίζεται και να μετατοπίζεται από τον έναν στον άλλον, ούτε να ακρωτηριάζεται στον έναν, όταν καθίσταται τέλεια στον άλλον, αλλά βρίσκεται ολόκληρη στον έναν και ολόκληρη στον άλλον. Διότι και πριν γεννήσει τον απόγονό του, ο άνθρωπος ήταν ον λογικό, θνητό, δεκτικό νου και επιστήμης, όπως και όταν γέννησε έναν τέτοιο άνθρωπο· ώστε να φανερωθούν σε εκείνον όλα τα ιδιώματα της φύσεως, καθώς δεν έχασε το να είναι άνθρωπος επειδή γέννησε από τον εαυτό του τον άνθρωπο, αλλά ό,τι ήταν πριν από αυτό, παρέμεινε και μετά από αυτό, χωρίς να υποστεί καμία ελάττωση στη δική του φύση επειδή γεννήθηκε από αυτόν ο άνθρωπος. Και ενώ ο άνθρωπος γεννιέται από άνθρωπο και η φύση εκείνου που γεννά δεν μερίζεται, τον μονογενή Θεό, που βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, ο Ευνόμιος δεν δέχεται ότι προέρχεται αληθινά από τον Πατέρα, επειδή φοβάται μήπως ακρωτηριάσει την ακέραιη φύση του Πατρός μέσω της υποστάσεως του Μονογενούς. Αντιθέτως, αφού είπε ότι «δεν μερίζει την ουσία κατά τη γέννηση», πρόσθεσε «ή ότι ο ίδιος γεννά και γεννιέται, ή ότι ο ίδιος γίνεται πατέρας και υιός», και νομίζει ότι με αυτά τα ασυνάρτητα λόγια υπονομεύει τον αληθινό λόγο της ευσέβειας ή ότι προσπορίζει κάποια ισχύ στην ασέβεια, αγνοώντας ότι με τα ίδια τα επιχειρήματα που επινοεί για να κατασκευάσει το άτοπο, με αυτά ακριβώς αναδεικνύεται συνήγορος της αλήθειας.

Επειδή, λοιπόν, διδαχθήκαμε να πιστεύουμε ότι ο Μονογενής Θεός είναι Θεός, μέσα από την πίστη μας ότι είναι Θεός ομολογούμε επίσης ότι δεν είναι ούτε πρόσφατος ούτε ξένος. Εάν, λοιπόν, είναι Θεός, δεν είναι πρόσφατος· και εάν δεν είναι πρόσφατος, είναι οπωσδήποτε αΐδιος. Ούτε, λοιπόν, είναι πρόσφατος ο αΐδιος, ούτε ξένος προς την αληθινή θεότητα αυτός που προέρχεται από τον Πατέρα, που βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα και που έχει μέσα του τον Πατέρα. Επομένως, αυτός που αποκόπτει τον Υιό από τη φύση του Πατέρα, είτε απορρίπτει εντελώς την προσκύνηση, για να μην προσκυνήσει έναν ξένο θεό, είτε λατρεύει είδωλο, θέτοντας ως αντικείμενο της προσκύνησής του ένα κτίσμα και όχι τον Θεό και δίνοντας σε αυτό το είδωλο το όνομα του Χριστού.

«Όντας», λέει, «απαύγασμα της δόξης και χαρακτήρας της υποστάσεώς του». Τι λέει έπειτα από αυτά ο εγγαστρίμυθος; «Σφραγίδα», λέει, «της ενέργειας του Παντοκράτορος». Τον καθιστά τρίτο μετά τον Πατέρα, με τη μεσολάβηση εκείνης της ανύπαρκτης ενέργειας, ή μάλλον, κατά την αντίληψή του, μορφοποιούμενο μέσα στην ανυπαρξία. Αποτελεί άραγε σφραγίδα ενέργειας ο εν αρχή ων Λόγος και Θεός, ο οποίος ενοράται στην αϊδιότητα της αρχής των όντων, ο μονογενής Θεός που βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, αυτός που βαστάζει τα σύμπαντα με το ρήμα της δυνάμεώς του, ο Ποιητής των αιώνων, εξ ου τα πάντα και δι' ου τα πάντα και εν ω τα πάντα, αυτός που συγκρατεί τον κύκλο της γης, αυτός που έχει περιλάβει τον ουρανό με μια σπιθαμή, αυτός που καταμετρά με το χέρι του το ύδωρ, αυτός που έχει περιδράξει όλα τα όντα, αυτός που κατοικεί στα υψηλά και επιβλέπει τα ταπεινά, ή μάλλον που τα επέβλεψε προκειμένου να καταστήσει ολόκληρη την οικουμένη υποπόδιό του, εντυπωμένη με το ίχνος του Λόγου; Είναι η μορφή του Θεού «σφραγίδα ενέργειας»; Επομένως, ο Θεός είναι ενέργεια και όχι υπόσταση; Και όμως, ακριβώς αυτό ερμηνεύοντας ο Παύλος, λέει ότι είναι χαρακτήρας όχι της ενέργειας, αλλά της υποστάσεως. Ή μήπως το απαύγασμα της δόξης είναι σφραγίδα της ενέργειας του Θεού; Ω, τι ασεβής αμάθεια! Τι μεσολαβεί μεταξύ του Θεού και της δικής του μορφής; Μέσω τίνος μεσολαβείται η υπόσταση ως προς τον δικό της χαρακτήρα; Και τι νοείται ότι υπάρχει μεταξύ της δόξης και του απαυγάσματος;

Και αν δεν είναι τολμηρό να το πούμε, ίσως και εκείνοι, βλέποντας το κάλλος του νυμφίου μέσω της νύμφης, θαύμασαν αυτό που είναι σε όλα τα όντα αόρατο και ακατάληπτο. Διότι αυτόν που «Κανείς δεν έχει δει ποτέ», όπως λέει ο Ιωάννης, ούτε «μπορεί κανείς να δει», όπως μαρτυρεί ο Παύλος, αυτός έκανε την Εκκλησία δικό του σώμα και, μέσω της προσθήκης όσων σώζονται, οικοδομεί τον εαυτό του με αγάπη, «Μέχρι να καταντήσουμε όλοι σε τέλειο άνδρα, στο μέτρο της ηλικίας του πληρώματος του Χριστού». Εάν λοιπόν η Εκκλησία είναι σώμα του Χριστού, και κεφαλή του σώματος είναι ο Χριστός, ο οποίος μορφοποιεί το πρόσωπο της Εκκλησίας με τον δικό του χαρακτήρα, ίσως για αυτόν τον λόγο οι φίλοι του νυμφίου, βλέποντας προς αυτήν, αιχμαλωτίστηκαν στην καρδιά, επειδή μέσα της βλέπουν καθαρότερα τον αόρατο. Όπως ακριβώς εκείνοι που αδυνατούν να δουν τον ίδιο τον δίσκο του ήλιου, αλλά τον κοιτάζουν μέσα από την αντανάκλασή του στο νερό, έτσι και εκείνοι βλέπουν τον Ήλιο της δικαιοσύνης μέσα στην Εκκλησία σαν σε καθαρό κάτοπτρο, τον οποίο κατανοούν μέσω αυτού που φαίνεται. Γι' αυτόν τον λόγο, δεν ειπώθηκε μόνο μία φορά στη νύμφη από τους φίλους το «εκαρδίωσας ημάς» (το οποίο σημαίνει ότι, μέσω του εαυτού σου, μας εμφύσησες ψυχή και διάνοια για την κατανόηση του φωτός), αλλά και πάλι επαναλαμβάνουν τον ίδιο λόγο, προσδίδοντας αξιοπιστία στα λεγόμενα μέσω της επανάληψης· διότι λένε επαναλαμβάνοντας ότι «Εκαρδίωσας ημάς με ένα από τα μάτια σου».

Μάλλον όμως θα ήταν καλύτερο να παραθέσουμε στον λόγο μας το νόημα περί αυτού μέσω των ίδιων των θείων ρημάτων: άκτιστο ονομάζουμε τον Λόγο που υπήρχε εξαρχής και ήταν πάντοτε προς τον Θεό και ο Λόγος ήταν Θεός, μέσω του οποίου τα πάντα δημιουργήθηκαν και χωρίς τον οποίο δεν υπάρχει τίποτα από όσα έγιναν. Κτιστό δε ονομάζουμε εκείνον που έγινε σάρκα και κατασκήνωσε ανάμεσά μας, του οποίου, αφού σαρκώθηκε, η δόξα που εμφαίνεται δηλώνει ότι ο Θεός φανερώθηκε εν σαρκί, και Θεός βεβαίως είναι ο Μονογενής, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός. Έτσι το εξέφρασε ο Ιωάννης, λέγοντας ότι «Είδαμε τη δόξα του»· μολονότι αυτό που φαινόταν ήταν άνθρωπος, για αυτό που γινόταν γνωστό μέσω αυτού λέει ότι είναι «δόξα ως μονογενούς παρά του Πατρός, πλήρης χάριτος και αληθείας». Επειδή, λοιπόν, το άκτιστο, το προαιώνιο και το αΐδιο αυτού παραμένει εντελώς ακατάληπτο και ανέκφραστο σε κάθε φύση, ενώ αυτό που φανερώθηκε σε εμάς διά της σαρκός μπορεί σε κάποιο βαθμό να γίνει γνωστό, για τον λόγο αυτό η διδάσκαλος αποβλέπει σε αυτά και κάνει λόγο περί αυτών, όσα δηλαδή μπορούν να γίνουν κατανοητά από εκείνους που τα ακούν.

Πώς είδε την υπερουράνια δόξα ο Στέφανος; Ποιος του άνοιξε διάπλατα τις πύλες των ουρανών; Άραγε ήταν κατόρθωμα της ανθρώπινης δύναμης; Μήπως κάποιος από τους αγγέλους ανέβασε την κάτω ευρισκόμενη φύση σε εκείνο το ύψος; Δεν ισχύει τίποτα από αυτά· διότι η ιστορική διήγηση γι' αυτόν δεν αναφέρει ότι ο Στέφανος, έχοντας μεγάλη δύναμη ή όντας πλήρης αγγελικής βοήθειας, είδε αυτά που είδε. Αλλά τι λέει; «Ο δε Στέφανος, όντας πλήρης Αγίου Πνεύματος, είδε τη δόξα του Θεού και τον μονογενή [Υιό] του Θεού». Διότι δεν είναι δυνατόν, όπως λέει ο προφήτης, να φανεί το φως, εάν δεν οραθεί μέσα στο φως. «Διότι μέσα στο φως σου», λέει, «θα δούμε φως». (Δεν ενδέχεται η θεωρία του φωτός να γίνει έξω από το φως· διότι πώς είναι δυνατόν να ατενίσει κανείς τον ήλιο, ευρισκόμενος έξω από τις ακτίνες του;) Επειδή λοιπόν μέσα στο φως του Πατρός, δηλαδή στο Άγιο Πνεύμα που εκπορεύεται από Εκείνον, καθοράται το μονογενές φως, για τον λόγο αυτόν, αφού πρώτα καταυγάστηκε από τη δόξα του Πνεύματος, οδηγήθηκε στην κατανόηση της δόξας του Πατρός και του Υιού. Αλλιώς, πώς θα πούμε ότι αληθεύει η ευαγγελική απόφανση, ότι «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό»; Και πώς ο απόστολος δεν διακηρύσσει τα αντίθετα από αυτά που έχουν ιστορηθεί, όταν λέει: «Τον οποίο ούτε είδε κάποιος από τους ανθρώπους, ούτε μπορεί να δει»; Διότι, εάν η δόξα του Πατρός και του Υιού κατέστη χωρητή από την ανθρώπινη φύση και δύναμη, τότε οπωσδήποτε είναι ψευδής εκείνος που αποφάνθηκε ότι το [θείο] θέαμα είναι αχώρητο στους ανθρώπους.

Διότι και εκεί το χέρι του νομοθέτη, όταν προβλήθηκε από τον κόλπο, αλλοιώθηκε προς ένα παρά φύσιν χρώμα· και όταν τοποθετήθηκε πάλι στον κόλπο, επανήλθε στη δική του και κατά φύσιν χάρη. Και ο μονογενής Θεός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα, αυτός είναι η δεξιά του Υψίστου, όταν δε φανερώθηκε σε εμάς προερχόμενος από τους κόλπους, αλλοιώθηκε καθ' ομοίωσή μας· επειδή δε, αφού εξάλειψε τις δικές μας ασθένειες, επανέφερε πάλι στον ίδιο κόλπο το χέρι που ήλθε σε εμάς και έλαβε το δικό μας χρώμα (κόλπος δε της δεξιάς είναι ο Πατέρας), τότε δεν αλλοίωσε το απαθές της φύσεως σε πάθος, αλλά μεταστοιχείωσε το τρεπτό και εμπαθές σε απάθεια, διά της κοινωνίας με το άτρεπτο.

Γι' αυτό αναφέρει και ο υψηλός Ιωάννης, ο οποίος βρέθηκε μέσα σε τούτον τον λαμπρό γνόφο, ότι: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», καθορίζοντας με την απόφανση αυτή ότι η γνώση της θείας ουσίας είναι ανέφικτη όχι μόνο για τους ανθρώπους, αλλά και για κάθε νοητή φύση.

ΛΟΓΟΣ ΣΤ΄. Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό. Εκείνο που είναι φυσικό να πάθουν όσοι σκύβουν από κάποια υψηλή βουνοκορφή προς ένα αχανές πέλαγος, το ίδιο έπαθε και ο δικός μου νους, όταν, ακούγοντας την υψηλή φωνή του Κυρίου σαν από κάποια κορυφή βουνού, αντίκρισε το απροσμέτρητο βάθος των νοημάτων. Διότι, όπως σε πολλά παραθαλάσσια μέρη μπορεί κανείς να δει ένα βουνό σαν να είναι κομμένο στη μέση, το οποίο στο παράκτιο τμήμα του είναι κατακόρυφα και κάθετα αποκομμένο από την κορυφή ως τον πυθμένα, και στο επάνω άκρο του μια προεξοχή γέρνει προς τον βυθό· ό,τι λοιπόν είναι φυσικό να πάθει εκείνος που από μια τέτοια σκοπιά, από μεγάλο ύψος, σκύβει για να κοιτάξει τη θάλασσα που βρίσκεται στο βάθος, έτσι ιλιγγιά τώρα και η δική μου ψυχή, ευρισκόμενη μετέωρη εμπρός σε αυτή τη μεγάλη φωνή του Κυρίου: Μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό. Ο Θεός προβάλλεται ως θέαμα σε όσους έχουν καθαρίσει την καρδιά τους. Τον Θεό, όμως, δεν τον έχει δει ποτέ κανείς, όπως λέει ο μέγας Ιωάννης. Αυτό το επικυρώνει και ο υψηλός στη διάνοια Παύλος, λέγοντας: «Τον οποίο κανείς από τους ανθρώπους δεν είδε, ούτε μπορεί να δει». Αυτός είναι ο λείος και απότομος βράχος, που δεν παρέχει επάνω του καμία απολύτως βάση για τα νοήματα, τον οποίο και ο Μωυσής ομοίως διακήρυξε ως απρόσιτο σύμφωνα με τις διδασκαλίες του, έτσι ώστε να μην μπορεί πουθενά να πατήσει η διάνοιά μας, αφού κάθε δυνατότητα αντίληψης έχει αποξεσθεί μέσω της αρνητικής αποφάνσεως. Διότι, λέει, δεν υπάρχει κανένας που θα δει τον Κύριο και θα ζήσει.

Διότι δεν είναι καθόλου θαυμαστό, εφόσον είμαστε άνθρωποι με ομότιμη φύση, να μην επιθυμεί κανείς να έχει τίποτα περισσότερο από τους άλλους, αλλά με ταπεινοφροσύνη να θεωρούμε τους άλλους ανώτερους από τον εαυτό μας· εκείνο όμως που ιδιαιτέρως συνείχε τη διάνοιά μου, είναι ότι ο Δεσπότης όλης της κτίσεως, ο Μονογενής Υιός που βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, ο Οποίος ήταν εξαρχής, ο Οποίος υπάρχει στη μορφή του Θεού, ο Οποίος συγκρατεί τα σύμπαντα με τον λόγο της δυνάμεώς Του, δεν ταπείνωσε τον Εαυτό Του μόνο με τούτο, με το να ενδημήσει δηλαδή μέσω της σάρκας στην ανθρώπινη φύση, αλλά δέχεται και τον ίδιο Του τον προδότη, τον Ιούδα, να Τον πλησιάζει στο ίδιο Του το στόμα με φίλημα, και εισερχόμενος στην οικία του Σίμωνα του λεπρού, τον επιπλήττει επειδή δεν Τον φίλησε, θεωρώντας το δείγμα έλλειψης αγάπης· εγώ όμως δεν θεωρήθηκα ούτε καν στη θέση ενός λεπρού. Ποιος, απέναντι σε ποιον; Δεν μπορώ να βρω τη διαφορά· απέναντι σε Εκείνον που κατέβηκε από τόσο ψηλά, ποιος είναι αυτός που κείτεται πού; Εάν βέβαια εξετάζει κανείς τα πράγματα αυτού του κόσμου. Διότι, εάν κανείς εξετάσει τα της σαρκός, είναι ίσως τόσο ανώδυνο να πει ότι η ευγένεια και η ελευθερία είναι ομότιμες και στους δύο· εάν όμως αναζητήσει κανείς την αληθινή ελευθερία και ευγένεια της ψυχής, είμαστε και οι δύο εξίσου δούλοι της αμαρτίας, και εξίσου έχουμε ανάγκη από Εκείνον που αίρει τις αμαρτίες.

Αλλά βέβαια, έχει αναφερθεί από τη Γραφή για τον Λόγο που υπήρχε εν αρχή, ότι είναι «μονογενής Θεός», και πάλι από τον Παύλο ότι είναι «πρωτότοκος πάσης κτίσεως». Επομένως, αρμόζει να επιμερίσουμε τις έννοιες με το κριτήριο της αλήθειας, διακρίνοντας με ακρίβεια καθένα από αυτά τα ονόματα· ώστε μονογενής μεν να είναι ο προαιώνιος Λόγος, πρωτότοκος δε όλης της κτίσης που δημιουργήθηκε έπειτα εν Χριστώ να καταστεί ο Λόγος που έγινε σάρκα. Και όποια έννοια σχηματίζεται μέσα μας όταν μαθαίνουμε ότι αυτός είναι πρωτότοκος εκ των νεκρών και πρωτότοκος ανάμεσα σε πολλούς αδελφούς, αυτήν κατ' ακολουθίαν ας νοήσουμε και για την ιδιότητα του πρωτοτόκου της κτίσεως. Επομένως, γίνεται πρωτότοκος εκ των νεκρών αφού έγινε η απαρχή των κεκοιμημένων, για να διανοίξει τον δρόμο της ανάστασης σε κάθε σάρκα· και, επειδή επρόκειτο μέσω της άνωθεν γέννησης δι' ύδατος και Πνεύματος να καταστήσει εμάς υιούς της ημέρας και υιούς του φωτός, εμάς που προηγουμένως ήμασταν εκ φύσεως τέκνα οργής, ο ίδιος πρωτοστατεί σε αυτήν τη γέννηση στα ρείθρα του Ιορδάνη, ελκύοντας τη χάρη του Πνεύματος πάνω στην απαρχή της φύσης μας, έτσι ώστε όλοι όσοι γεννιούνται στη ζωή από την πνευματική αναγέννηση να ονομαστούν αδελφοί εκείνου που γεννήθηκε πρώτος μέσω του ύδατος και του Πνεύματος. Κατά τον ίδιο τρόπο, κατανοώντας τον ως πρωτότοκο και της κτίσης που έγινε εν Χριστώ, δεν βρισκόμαστε εκτός της ευσεβούς αντιλήψεως.

Αφού ανέπτυξε αυτά και τα παρόμοια, εισάγει επίσης και τη διδασκαλία περί της οικονομίας για τον άνθρωπο, για ποιον λόγο δηλαδή ο Λόγος έγινε σάρκα. Διότι, εφόσον είναι φανερό σε όλους ότι ο επί πάντων Θεός δεν έχει μέσα Του τίποτα το κτιστό ή επείσακτο, ούτε δύναμη, ούτε σοφία, ούτε φως, ούτε λόγο, ούτε ζωή, ούτε αλήθεια, ούτε απολύτως κανένα από όσα θεωρείται ότι υπάρχουν στο πλήρωμα του θείου κόλπου –τα οποία όλα είναι ο μονογενής Θεός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα– δεν θα μπορούσε ευλόγως να εφαρμοστεί η ονομασία του κτίσματος σε κανένα από όσα θεωρούνται ότι υπάρχουν μέσα στον Θεό, ώστε να πει για τον Υιό που βρίσκεται μέσα στον Πατέρα ή για τον Λόγο που υπήρχε εξαρχής ή για το φως που είναι μέσα στο φως ή για τη ζωή που είναι μέσα στη ζωή ή για τη σοφία που είναι μέσα στη σοφία, ότι «ο Κύριος με έκτισε». Διότι, εάν η σοφία του Θεού είναι κτιστή, και εφόσον ο Χριστός είναι δύναμη Θεού και σοφία Θεού, τότε ο Θεός είχε ασφαλώς τη σοφία ως κάτι επείσακτο, προσλαμβάνοντας αργότερα μέσω κατασκευής αυτό που δεν είχε εξαρχής. Αλλά βέβαια, Εκείνος που βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα δεν επιτρέπει ποτέ να νοηθεί ο πατρικός κόλπος κενός από τον Εαυτό Του. Επομένως, δεν συγκαταλέγεται σε όσα εισήλθαν στον κόλπο απέξω, αλλά, όντας πλήρωμα κάθε αγαθού, Εκείνος που υπήρχε εξαρχής νοείται ότι βρίσκεται πάντοτε μέσα στον Πατέρα, μη αναμένοντας να υπάρξει μέσα σε Αυτόν μέσω δημιουργίας, για να μη νοηθεί ποτέ ο Πατέρας κενός από αγαθά· αντιθέτως, καθώς νοείται ότι υπάρχει στην αϊδιότητα της πατρικής θεότητας, βρίσκεται πάντοτε μέσα σε Αυτόν, όντας δύναμη και ζωή και αλήθεια και φως και σοφία και όλα τα παρόμοια.