Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 1:18

Επομένως, από την αιωνιότητα είναι αυτό που είναι· διότι δεν έγινε, αλλά είναι Πατέρας· επειδή για τον Θεό, ό,τι ήταν, αυτό και είναι και θα είναι. Αν όμως κάτι κάποτε δεν ήταν, ούτε είναι ούτε θα είναι· διότι δεν πιστεύουμε ότι είναι Πατέρας ενός τέτοιου όντος, χωρίς το οποίο θα ήταν ευσεβές να πούμε ότι ο Θεός υπήρξε ποτέ μόνος του. Διότι ο Πατέρας είναι Πατέρας της ζωής και της αλήθειας και της σοφίας και του φωτός και του αγιασμού και της δύναμης και όλων των παρόμοιων, όσα δηλαδή ο Μονογενής και είναι και ονομάζεται. Όταν, λοιπόν, προβάλλεται από τους εχθρούς το επιχείρημα ότι κάποτε δεν υπήρχε το φως, δεν γνωρίζω τίνος η ζημία είναι μεγαλύτερη: του ίδιου του φωτός, όταν δεν υπάρχει το φως, ή εκείνου που το έχει, όταν δεν έχει το φως. Το ίδιο ισχύει και για τη ζωή και την αλήθεια και τη δύναμη και για όλα τα άλλα, όσα πληρούν τον πατρικό κόλπο, *** καθώς ο Μονογενής Θεός είναι τα πάντα στο δικό του πλήρωμα. Διότι ο παραλογισμός είναι ίσος και στις δύο περιπτώσεις, και η ασέβεια κατά του Πατέρα είναι αντίρροπη προς τη βλασφημία κατά του Υιού. Διότι με το να πεις ότι κάποτε δεν υπήρχε ο Κύριος, δεν θα παραδεχθείς απλώς ότι δεν υπάρχει η δύναμη, αλλά θα πεις ότι δεν υπάρχει η δύναμη του Θεού, του Πατέρα της δύναμης. Επομένως, το επιχείρημά σου ότι ο Υιός κάποτε δεν υπήρχε, δεν καταδεικνύει τίποτε άλλο παρά τη στέρηση κάθε αγαθού από τον Πατέρα. Βλέπετε σε ποιο σημείο καταλήγει η ευστροφία αυτών των σοφών.

Ω, πώς θυμάται την προκείμενη προσπάθεια; Πώς συμπεραίνει τον λόγο του σύμφωνα με τον σκοπό του; Ο Βασίλειος λέει ότι ο Απόστολος έχει πει πως ο ορατός άνθρωπος καταστάθηκε Χριστός και Κύριος· αυτός δε ο δεινός και αγχίνους ανατροπέας αυτών που ειπώθηκαν, λέει: «Αν ο Πέτρος δεν λέει ότι δημιουργήθηκε η ουσία Εκείνου που υπήρχε εξαρχής, αλλά ότι ο ορατός άνθρωπος εκένωσε τον εαυτό του παίρνοντας μορφή δούλου, και αυτός που εκένωσε τον εαυτό του παίρνοντας μορφή δούλου εκένωσε τον εαυτό του με το να γίνει άνθρωπος, τότε ο ορατός άνθρωπος εκένωσε τον εαυτό του γενόμενος άνθρωπος». Ηττηθήκαμε από αυτήν την ακαταμάχητη σοφία, Ευνόμιε. Έχει ανασκευαστεί κατά κράτος η άποψη ότι ο λόγος του Αποστόλου δεν αναφέρεται σε εκείνον που σταυρώθηκε από αδυναμία, μέσω των οποίων μάθαμε ότι, αν πιστέψουμε πως αυτό ισχύει έτσι, τότε πάλι ο ορατός άνθρωπος γίνεται άλλος άνθρωπος, κενωνόμενος σε άλλη ανθρώπινη γένεση. Δεν θα πάψεις ποτέ να εμπαίζεις τα άρρητα και όσα προκαλούν δέος; Δεν θα κοκκινίσεις από ντροπή, καταλύοντας τον σεβασμό προς τα θεία μυστήρια με τόσο γελοία σοφίσματα; Δεν θα στραφείς έστω και τώρα, αν όχι πρωτύτερα, ώστε να γνωρίσεις ότι ο Μονογενής Θεός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, όντας Λόγος και Βασιλεύς και Κύριος και κάθε υψηλό όνομα και νόημα, δεν έχει ανάγκη να γίνει κανένα από τα αγαθά, διότι ο ίδιος είναι το πλήρωμα όλων των αγαθών, ενώ εκείνος που μεταβάλλεται σε κάτι, γίνεται εκείνο που δεν ήταν πρωτύτερα;

Ώστε, αφήνοντας κατά μέρος τη συνήθη μυθολογία, ας υποδείξει τις ονομασίες που δηλώνουν τις ουσίες και, με βάση τη διαφοροποίηση των ονομάτων, ας διαχωρίσει και το υποκείμενο. Όσο όμως θα αληθεύει ο λόγος της Γραφής, ότι ο Αβραάμ και ο Μωυσής δεν χώρεσαν τη γνώση του ονόματος, και ότι κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό, και κανένας άνθρωπος δεν τον είδε ούτε μπορεί να τον δει, και ότι το φως που τον περιβάλλει είναι απρόσιτο και η μεγαλωσύνη του δεν έχει πέρας, όσο δηλαδή αυτά ομολογούνται και πιστεύονται από εμάς, κάθε λόγος που υπόσχεται κάποια σύλληψη και ερμηνεία της απεριόριστης φύσης μέσω της σημασίας των ονομάτων, είναι όμοιος με εκείνον που νομίζει ότι μπορεί να περικλείσει ολόκληρη τη θάλασσα μέσα στη δική του παλάμη. Διότι, ό,τι είναι η χούφτα του χεριού μπροστά σε ολόκληρο το πέλαγος, το ίδιο είναι και κάθε δύναμη των λόγων μπροστά στην ανέκφραστη και απερίληπτη φύση.

Διότι αυτό που υπάρχει τώρα, ενώ προηγουμένως δεν υπήρχε, είναι εξάπαντος πρόσφατο και όχι αιώνιο, και την προσήλωση σε κάτι από τα πρόσφατα ο Μωυσής την ονομάζει λατρεία δαιμόνων, λέγοντας: «Θυσίασαν σε δαιμόνια και όχι στον Θεό, σε θεούς που δεν γνώριζαν οι πατέρες τους, καινούργιοι και πρόσφατοι ήλθαν». Εάν λοιπόν καθετί το πρόσφατο που αποτελεί αντικείμενο σεβασμού συνιστά λατρεία δαιμόνων και είναι αποξενωμένο από την αληθινή θεότητα, και ό,τι υπάρχει τώρα, αλλά δεν υπήρχε πάντοτε, είναι πρόσφατο και όχι αιώνιο, αναγκαστικά, αποβλέποντας στο ον, συγκαταλέγουμε εκείνους που εξισώνουν το μη ον με το ον και λέγουν ότι «κάποτε δεν υπήρχε» στους λάτρεις των ειδώλων. Διότι και ο μέγας Ιωάννης, διακηρύσσοντας τον μονογενή Θεό με το δικό του κήρυγμα, διασφαλίζει τον λόγο του με κάθε τρόπο, ώστε να μην βρει καμία δίοδο η αντίληψη της ανυπαρξίας εις βάρος του όντος. Διότι λέγει ότι εν αρχή ήταν, και ήταν προς τον Θεό, και ήταν Θεός, και ήταν φως και ζωή και αλήθεια, και ήταν πάντοτε όλα τα αγαθά, και ουδέποτε υπήρξε κάτι από τα καλά που να μην ήταν, όντας ο ίδιος το πλήρωμα όλων των αγαθών και ευρισκόμενος στους κόλπους του Πατρός.

Επειδή λοιπόν είναι πολλά όσα έχουν λεχθεί και το καθένα έχει το δικό του ξεχωριστό νόημα ανάλογα με τη σημασία του, ούτε είναι δυνατόν να ενταχθούν όλα στον ορισμό της ουσίας, για να μη θεωρηθεί το Θείο ως σύμμικτο από διάφορα στοιχεία, ούτε είναι εύκολο να βρεθεί ανάμεσα σε όσα έχουν απαριθμηθεί εκείνο που μπορεί κατεξοχήν να εφαρμοστεί στο προκείμενο. Ο Κύριος είναι η θύρα· «Δι' εμού», λέει, «εάν κάποιος εισέλθει, θα σωθεί, και θα εισέλθει και θα εξέλθει, και θα βρει νομή». Να πούμε άραγε ότι Αυτός εννοεί ως ουσία την είσοδο, ή τη σωτηρία εκείνων που εισέρχονται, ή την έξοδο, ή τη νομή, ή την εύρεση; Διότι το καθένα από αυτά έχει την ιδιαίτερη σημασία του και δεν ταυτίζεται με το άλλο. Αφού το να βρεθεί κάποιος μέσα φαίνεται εκ πρώτης όψεως αντίθετο με το να βγει έξω, και τα υπόλοιπα ομοίως. Διότι κατά τον δικό της ορισμό άλλο πράγμα είναι η νομή, και κάτι διαφορετικό από αυτήν είναι η εύρεση. Τι από όλα αυτά, λοιπόν, θεωρείται ως η ουσία του Πατρός; Διότι, βέβαια, δεν θα μπορούσε κάποιος, αναφέροντας όλα αυτά που δεν συμφωνούν μεταξύ τους ως προς τη σημασία, να φανερώσει την απλή και ασύνθετη ουσία μέσα από ασύμφωνες έννοιες. Και πώς θα ήταν αληθινός ο λόγος ότι «Κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό», και «Τον Οποίο κανένας από τους ανθρώπους δεν είδε ούτε μπορεί να δει», και ότι «Δεν υπάρχει άνθρωπος που θα δει το πρόσωπο του Κυρίου και θα ζήσει», εάν η ουσία του Πατρός ήταν είτε το εσωτερικό της θύρας, είτε το εξωτερικό, είτε η εύρεση της νομής; Ωστόσο, επειδή δεν συμβαίνει κάτι τέτοιο, δεν θα υποθέσουμε ότι η ονομασία της θύρας για τον Κύριο είναι άσκοπη και χωρίς σημασία.

Αλλά για να εκδηλώνεται η βλασφημία τους με πολλούς και ποικίλους τρόπους, καταφεύγει σε κάθε είδους άθεα νοήματα, λέγοντας, αφενός, ότι σε σύγκριση με το Ον δεν υπάρχει κυριολεκτικά, και αφετέρου, ότι σε σχέση με το απλό στερείται την απλότητα. Μη όντας, και μη όντας ούτε απλώς ούτε κυριολεκτικά. Ποιος από αυτούς που παρέβησαν τον Λόγο και αρνήθηκαν την πίστη υπήρξε τόσο πληθωρικός στις αρνητικές του εκφράσεις για τον Κύριο και ανταγωνίστηκε με τόσο ζήλο το θείο κήρυγμα του Ιωάννη; Διότι όσες φορές εκείνος μαρτύρησε για τον Λόγο το «ήταν», τόσες φορές αυτός επέμεινε πεισματικά να αντιπαραθέτει στο Ον το «δεν ήταν». Και μάχεται εναντίον του αγίου στόματος του πατέρα μας, προβάλλοντας εναντίον του την κατηγορία ότι ο Βασίλειος παραβλέπει αυτούς τους ορισμούς, αποκαλώντας Ον εκείνον που βρίσκεται μέσα στον Πατέρα και στην αρχή και στους κόλπους Του, ωσάν μια τέτοια προσθήκη, δηλαδή «στην αρχή» και «στους κόλπους», να αναιρεί την ύπαρξη του Όντος. Ώ, τι καινοφανή διδάγματα! Τι είδους πράγματα διδάσκουν οι δάσκαλοι της απάτης, και τι είδους δογμάτων εισηγητές γίνονται σε όσους τους ακούνε! Διδάσκουν ότι αυτό που υπάρχει μέσα σε κάτι άλλο, δεν υπάρχει. Λοιπόν, Ευνόμιε, επειδή η καρδιά και ο εγκέφαλος βρίσκονται μέσα σου, σύμφωνα με τον δικό σου ορισμό δεν υφίσταται κανένα από τα δύο. Διότι, αν για αυτόν τον λόγο ο Μονογενής Θεός δεν υπάρχει κυριολεκτικά, επειδή βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα, τότε καθετί που βρίσκεται μέσα σε κάτι άλλο αποκλείεται παντελώς από την ύπαρξη. Και όμως, η καρδιά βρίσκεται μέσα σου και δεν υπάρχει από μόνη της.

Αυτό νομίζω ότι, κινούμενος προφητικά ο υψηλός Ιωάννης, προκειμένου να φράξει τα στόματα των χριστομάχων οι οποίοι εξαιτίας αυτών των προσθηκών αθετούν την αληθινή ύπαρξη του Χριστού, το είπε απλά και απερίφραστα, ότι δηλαδή ο Λόγος ήταν Θεός και ήταν ζωή και ήταν φως, και όχι μόνο ότι βρισκόταν «εν αρχή» και «προς τον Θεόν» και στους κόλπους του Πατρός, ώστε μέσω μιας τέτοιας σχέσης να αναιρείται η αληθινή ύπαρξη του Κυρίου. Απεναντίας, με το να πει ότι ήταν Θεός, μέσα από αυτήν την αυτοτελή και απόλυτη διατύπωση αποκόπτει κάθε υπεκφυγή εκείνων που με τους συλλογισμούς τους καταφεύγουν στην ασέβεια, και επιπλέον αυτού, το οποίο είναι και σπουδαιότερο, ελέγχει την κακοβουλία των αντιπάλων. Διότι, εάν θεωρούν το να υπάρχει κανείς μέσα σε κάτι άλλο ως απόδειξη του ότι δεν υπάρχει αληθινά, τότε πρέπει οπωσδήποτε να συμφωνήσουν ότι ούτε ο Πατέρας υπάρχει αληθινά, εφόσον έχουν διδαχθεί στο Ευαγγέλιο ότι, όπως ο Υιός είναι μέσα στον Πατέρα, έτσι και ο Πατέρας μένει μέσα στον Υιό, σύμφωνα με τα λόγια του Κυρίου. Διότι το να λέμε ότι ο Υιός βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός είναι ισοδύναμο με το να λέμε ότι ο Πατέρας βρίσκεται μέσα στον Υιό. Παρεμπιπτόντως όμως, ας εξετάσουμε επιπλέον και τούτο: όταν δεν υπήρχε ο Υιός, όπως ισχυρίζονται, τι περιείχε ο κόλπος του Πατρός; Διότι οπωσδήποτε είτε θα παραδεχθούν ότι ήταν γεμάτος, είτε θα υποθέσουν ότι ήταν άδειος.

ΘΕΟΦ. Σε καμία περίπτωση άλλον. Διότι και «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», και «οι καθαροί στην καρδιά θα δουν τον Θεό», όπως ο μονογενής Υιός του Θεού μάς τον φανέρωσε, τον ίδιο, αόρατο κατά την ουσία, ορατό όμως, και μάλιστα σε όσους έχουν γίνει θεοειδείς, κατά την ενέργεια και τη χάρη, και όχι κάποιον άλλον στη θέση του, και μάλιστα κτίσμα, όπως με μεγάλη κακοδοξία ισχυρίζονται ο Βαρλαάμ και ο Ακίνδυνος. Διότι με αυτόν τον τρόπο και το Πνεύμα, που είναι πανταχού παρόν, αόρατο, αμερές και διατηρεί αδιάσπαστα την ενότητά του, εκχέεται και έρχεται και αποστέλλεται και ενοικεί, και μάλιστα όχι σε όλους, και γίνεται ορατό και μετριέται και μερίζεται, καθώς λαμβάνεται και δίδεται. Έτσι και ο Χρυσόστομος ο θεολόγος, όπως προείπαμε, ακούγοντας τον Βαπτιστή να λέει για τον Κύριό μας Ιησού Χριστό ότι «δεν έλαβε το Πνεύμα με το μέτρο», αναφέρει: «εδώ Πνεύμα εννοεί την ενέργεια· διότι αυτή είναι που μερίζεται».

Τι μεν λοιπόν υποστηρίζουν οι θεολόγοι γι' αυτό και ποια είναι η σημασία της οράσεως σε τέτοια ζητήματα, και ότι το «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», και το «τον οποίο κανένας άνθρωπος δεν είδε ούτε μπορεί να δει», και τα παρόμοια, αποδεικνύουν το ότι ο Θεός παραμένει κατ' ουσίαν ανέκφαντος ακόμη και στους ίδιους τους αγίους, παρουσιάζεται σαφέστατα και στα κείμενα προς τον Βαρλαάμ και στον τρίτο και στον πέμπτο λόγο από όσους συγγράψαμε εναντίον των κειμένων του Ακινδύνου. Εσύ, όμως, ώ άριστε των σοφών αρχιερέων της εποχής μας, παρατήρησε πάλι, μέσα από τα ίδια του τα λόγια, τη μεταστροφή του σε εντελώς αντίθετες θέσεις. Διότι τι λέει αμέσως μετά από όσα ανέφερε πριν; «Εκείνοι από τους αγίους πατέρες, οι οποίοι αποτρέπουν όσους επιθυμούν τις θείες εμφανίσεις από οτιδήποτε δίνει μορφή στον νου των θεωρητικών, είτε ως φως είτε ως πυρ είτε ως οτιδήποτε άλλο, δεν γνώριζαν άραγε τη λαμπρότητα του Κυρίου στο όρος όπου μεταμορφώθηκε; Πώς λοιπόν τα είπαν και τα υπέθεσαν αυτά; Αλλά, όπως φαίνεται, διαφορετικός είναι ο λόγος για εκείνο το μυστήριο και διαφορετικός για τη θεωρία και τη θεολογία όλων ανεξαιρέτως των άλλων ανθρώπων».

Εσύ όμως, επειδή όπως φαίνεται έχεις ελάχιστα μυηθεί σε αυτά, ισχυρίζεσαι ότι για κανένα από τα θεία δεν υπάρχει γνώση ούτε απόδειξη, παρά μόνο πίστη, και δεν εισακούς ούτε τον μεγάλο Παύλο, ο οποίος λέει στους άπιστους Έλληνες ότι «είναι φανερό ό,τι είναι γνωστό για τον Θεό» και ότι «αν και γνώρισαν τον Θεό, δεν τον δόξασαν ούτε τον σεβάστηκαν ως Θεό», ούτε έχεις βιώσει ούτε έχεις πιστέψει στην αληθινή θεωρία του Θεού, η οποία αναπτύσσεται μέσα στους πιστούς και σε όσους αποδεικνύουν έμπρακτα την πίστη τους, την οποία μακαρίζει ο Κύριος στα ευαγγέλια, εσύ που καυχιέσαι για την πίστη, παρόλο που η θεωρία είναι ο τελικός σκοπός της πίστης ή το βραβείο ή ο αρραβώνας του βραβείου που ενεργείται μέσω της αγάπης. Διότι, εάν ως προς τα θεία υπάρχει μόνο η πίστη, τότε ούτε η θεωρία αυτή είναι αληθινή. Αν όμως είναι αληθινή, όπως ακριβώς είναι, και είναι αληθές και το ότι «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», τότε αυτό σημαίνει εκείνο που υποστηρίξαμε εμείς: ότι δηλαδή κάποια από τα θεία μπορούν να αποτελέσουν αντικείμενο θεωρίας, ενώ κάποια άλλα όχι.

Άραγε λοιπόν, αυτός που αποφάνθηκε αυτά με τέτοιον τρόπο και με τόση σφοδρότητα, και τώρα λέει ακριβώς το αντίθετο, ότι δηλαδή, επειδή ο Θεός είναι εκείνο το φως, αυτό είναι η ουσία του Θεού, δεν παρουσίασε φανερά τον εαυτό του χειρότερο και από τον διάβολο; Διότι δεν θα μπορούσε να ισχυριστεί ότι, ενώ βέβαια κανένας από τους ανθρώπους δεν στάθηκε στην υπόσταση και την ουσία του Θεού και ούτε είδε ούτε εξέφρασε τη φύση του Θεού, ποιος άραγε από τους αγγέλους ή τους αρχαγγέλους είδε εκείνη την ανέκφαντη και αμέθεκτη φύση; Διότι, ενώ ο Ευαγγελιστής λέει, ή μάλλον και ο ίδιος ο Μονογενής Υιός του Θεού, ότι «Κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό», οι θείοι πατέρες ερμηνεύοντάς το λένε: κανένα κτιστό ον, όχι μόνο υλικό, αλλά ούτε και άυλο, επειδή ο Θεός είναι κατά φύση αόρατος ακόμη και στις ίδιες τις άυλες δυνάμεις.

Διότι, από τη μία πλευρά λέει, «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό» —και αυτό δεν το λέει ο ευαγγελιστής αλλά ο ίδιος «ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός»— και από την άλλη το «πιστεύω», λέει, «εις έναν Θεόν, Πατέρα, παντοκράτορα, ποιητήν ουρανού και γης, ορατών τε πάντων και αοράτων»· πώς λοιπόν είναι ευσεβές να λέμε ότι ο ποιητής όλων των ορατών και των αοράτων είναι οπωσδήποτε ορατός καθ' εαυτόν και κατά κύριο λόγο;»

Πες μου, λοιπόν, και το ίδιο το Άγιο Πνεύμα δεν είναι αόρατο και άκτιστο; Οπωσδήποτε θα συμφωνήσεις. Μήπως, λοιπόν, αναιρείται το άγιο Σύμβολο που δηλώνει ότι ο Θεός είναι ποιητής όλων των αοράτων; Και γιατί να αναφέρω τα υπόλοιπα; Διότι εσύ επικαλέστηκες εδώ την ευαγγελική ρήση, η οποία μαρτυρείται από Εκείνον που βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, ότι «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό».

Για να κερδίσεις τι και για να πετύχεις τι; Το να στερήσεις από όλους τον Θεό, περιβάλλοντάς τους με αθεΐα, όπως προέκυψε φανερά από όσα έχουν ειπωθεί. Όσο για το ευαγγελικό χωρίο, το οποίο προέβαλλε πριν από το Σύμβολο της Πίστεως, ότι δηλαδή «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», προκειμένου να αποδείξει μέσω αυτού ως κτίσμα εκείνο το φως, δηλαδή την άναρχη δόξα και βασιλεία του Θεού, επειδή αυτό το είχε προτείνει προηγουμένως ο Βαρλαάμ, εμείς στα συγγράμματά μας προς αυτόν αποδείξαμε με πολλά επιχειρήματα και με πολλούς τρόπους ότι καθόλου δεν συμφωνεί μαζί του ούτε συντελεί στην πρόθεσή του. Αυτό συμβαίνει αφενός επειδή ο ευαγγελιστής αναφέρεται στη θεία ουσία, και αφετέρου επειδή ο γιος της βροντής ονομάζει εδώ «όραση» τη γνώση και την κατάληψη, και όχι την απόλαυση και τη μέθεξη. «Η θεία χάρις όμως», για να χρησιμοποιήσουμε τα λόγια του σοφού Μαξίμου, «αν και προσφέρει απόλαυση σε όσους μετέχουν σε αυτήν κατά χάριν, δεν προσφέρει κατάληψη. Διότι παραμένει ακατάληπτη ακόμη και κατά τη μέθεξη εκείνων που την απολαμβάνουν, επειδή εκ φύσεως, ως αγένητη, κατέχει την απειρία». «

Αλλά και αυτό που είναι ορατό στα μάτια, αν μεν βλέπεται με κτιστή δύναμη, είναι οπωσδήποτε αισθητό· αν όμως, όντας υπεράνω κάθε τέτοιας αντίληψης, οράται με τη δύναμη του Πνεύματος, σύμφωνα με εκείνον που είπε για το φως εκείνο, «Κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό, και αυτό που έχει δει, το έχει θεαθεί εν Πνεύματι»· αν λοιπόν οράται με τη δύναμη του Πνεύματος από τους αξίους, ούτε κυρίως αισθητό είναι, ούτε σε καμία περίπτωση αποτελεί κτίσμα. Διότι έτσι ακριβώς απαντά και ο θείος Γρηγόριος Νύσσης σε αυτήν τη φαινομενική αντίθεση, γράφοντας για τον Στέφανο που ατένισε προς τον ουρανό, διαπέρασε με τη θεωρία του προς τα επέκεινα και αντίκρισε την αθέατη δόξα. Ο οποίος μάλιστα, καταλήγοντας μετά την απόδειξη, αναφέρει: «Άρα φανερά έχει αποκαλυφθεί η κακοβουλία των Πνευματομάχων, διότι από τη Γραφή έχουμε διδαχθεί ότι τα όμοια γίνονται ορατά μέσω των ομοίων. Διότι ο Στέφανος δεν βλέπει το Θείο παραμένοντας στην ανθρώπινη φύση και δύναμη, αλλά αφού συγκεράστηκε με τη χάρη του Αγίου Πνεύματος, μέσω αυτής υψώθηκε προς την κατανόηση του Θεού».

Αυτό βέβαια, το να βλέπει δηλαδή κανείς τέτοια πράγματα με πνευματικά μάτια και να τα ακούει με πνευματικά αυτιά, και ο προφήτης και ο ιερός Χρυσόστομος το παρουσιάζουν ολοκάθαρα. Ο μεν γράφοντας «μου πρόσθεσε αυτί για να ακούω», ο δε σημειώνοντας ότι «εννοεί την προσθήκη που προέρχεται από το Πνεύμα». Και πάλι ο χρυσούς στη γλώσσα λέει: «Μήπως δεν άκουσαν οι προφήτες; Αλλά εκείνο το προφητικό αυτί δεν ήταν ανθρώπινο». Και αλλού πάλι: «Τέτοιες ψυχές είχαν και οι προφήτες, γι' αυτό και έλαβαν διαφορετικά μάτια, διότι το μεν να απομακρυνθούν από τα παρόντα ήταν αποτέλεσμα της δικής τους προθυμίας, το να τους ανοιχτούν όμως μετά από αυτό άλλες όψεις για τη θεωρία των μελλόντων, ήταν έργο της χάριτος του Θεού». Πράγμα το οποίο και ο Δαμασκηνός θεολόγος γράφει σαφέστερα σχετικά με τη θεοπτία στο Θαβώρ, λέγοντας: «Μεταμορφώθηκε ο Κύριος, όχι προσλαμβάνοντας κάτι που δεν ήταν, ούτε μεταβαλλόμενος σε κάτι που δεν ήταν, αλλά φανερώνοντας στους δικούς του μαθητές αυτό ακριβώς που ήταν, διανοίγοντας τα μάτια τους και κάνοντάς τους από τυφλούς να βλέπουν». Και πάλι: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό, και αυτό που έχει δει», δηλαδή αυτό το φως —γιατί περί αυτού γίνεται ο λόγος— «το έχει δει εν Πνεύματι».

Και τι να πω για την ακριβή κατανόηση εκείνου του φωτός ή για τον τρόπο της μετοχής σε αυτό, εφόσον και μόνο το να το δει κανείς, όπως διδαχθήκαμε, δεν ανήκει σε κτιστή δύναμη; Διότι, λέει, «τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ» και «αυτό που έχει δει, το έχει θεαθεί εν πνεύματι», και αυτό σημαίνει πνευματική όραση. Γι' αυτό και ο Μέγας Βασίλειος στα «Ηθικά», αφού το ονόμασε «κάλλος του όντως δυνατού» και «νοητή και θεωρητή θεότητά του», πρόσθεσε: «Διότι εκείνο είναι το πραγματικά ωραίο, το οποίο υπερβαίνει κάθε ανθρώπινη κατανόηση και δύναμη και γίνεται αντιληπτό μόνο με τη διάνοια, όπως ακριβώς έχει. Το είδαν δε αυτό, λέει, ο Πέτρος και οι υιοί της βροντής πάνω στο όρος, και αξιώθηκαν να προσλάβουν με τα μάτια τους τα προοίμια της παρουσίας του». Διότι, αν και φανερώθηκε σε ανθρώπινα μάτια και άστραψε στη διάνοια, γι' αυτό άλλωστε και ονομάστηκε νοητή και ορατή θεότητα, εντούτοις υπερβαίνει, λέει, κάθε κατανόηση και δύναμη. Ο δε πατήρ Χρυσόστομος, ερμηνεύοντας τον ίδιο ψαλμό, αναφέρει: «Μεταμορφώθηκε. Τι σημαίνει μεταμορφώθηκε;»

Άκουσε τον Παύλο: «όσα μάτι δεν είδε και αυτί δεν άκουσε και σε ανθρώπου καρδιά δεν ανέβηκαν... σε εμάς όμως τα αποκάλυψε ο Θεός μέσω του Πνεύματός του». Άκουσε πάλι τον χρυσό στη γλώσσα Ιωάννη: «δεν ήταν ανθρώπου αυτί το προφητικό αυτί· γι' αυτό λέει, "μου πρόσθεσε αυτί για να ακούω", εννοώντας την προσθήκη που προέρχεται από το Πνεύμα»· και πάλι, «μετά τη δωρεά του Πνεύματος δεν ήταν καρδιά ανθρώπου, αλλά καρδιά πνευματική αυτή των προφητών». Άκουσε τον θεολόγο Δαμασκηνό: «έτσι έλαμψε το πρόσωπό του σαν τον ήλιο, όχι επειδή δεν ήταν λαμπρότερος από τον ήλιο, αλλά όσο χωρούσαν να δουν αυτοί που έβλεπαν»· «διότι κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό όπως ακριβώς είναι εκ φύσεως, και ό,τι έχει δει κάποιος, το έχει θεαθεί εν Πνεύματι· αυτή είναι η αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου». Οράται λοιπόν από τους άξιους κάποια αναλαμπή της εκείθεν λαμπρότητας, αλλά και μέσα στην ίδια την όραση παραμένει αόρατο· διότι ούτε μάτι το βλέπει, ούτε αυτί το ακούει, ούτε σε ανθρώπινη καρδιά ανεβαίνει· διότι όλα αυτά, αφού δεχτούν την αλλοίωση από τη δεξιά του Υψίστου, δηλαδή την αλλοίωση του Πνεύματος, βλέπουν εν Πνεύματι τα του Πνεύματος με τρόπο θεϊκό και υπερφυή.

Αλλά και το όνομα «Θεός» είναι κοινό και για τη θεία ουσία και για τη θεία δύναμη και ενέργεια και για τις ίδιες τις υποστάσεις. Το να δει όμως κανείς τον Θεό και έχει απαγορευθεί και έχει επαγγελθεί· διότι, λέει, «κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό» και «τον οποίο κανένας από τους ανθρώπους δεν είδε ούτε μπορεί να δει», και ο Θεός είπε προς τον Μωυσή: «κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει». Αλλά επίσης «από την ομορφιά των κτισμάτων διακρίνεται ο Δημιουργός», και «μακάριοι οι καθαροί στην καρδιά, διότι αυτοί θα δουν τον Θεό», και «θα δούμε», λέει ο απόστολος, «πρόσωπο με πρόσωπο», και «οι άγγελοι εκείνων που πλησιάζουν τον Θεό βλέπουν διαρκώς το πρόσωπο του Πατέρα τους που είναι στους ουρανούς», και ο Ιακώβ λέει: «είδα τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο και σώθηκε η ψυχή μου». Αυτά όμως δεν είναι αντίθετα μεταξύ τους, αλλά είναι απολύτως σύμφωνα και αρμονικά, καθώς η εναλλαγή στη σημασία των ονομάτων εξασφαλίζει στη θεολογία τη νοηματική συμφωνία.

Σχετικά με την απόρρητη θεία έλλαμψη, η οποία χορηγείται μόνο στους οσίους, και πώς το χωρίο «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό» και το «τον οποίο κανένας άνθρωπος δεν είδε ούτε μπορεί να δει» και τα παρόμοια, αποδεικνύουν το ότι ο Θεός παραμένει ανέκφαντος κατά την ουσία του ακόμα και στους ίδιους τους αγίους, τα αποδείξαμε με τον πιο ξεκάθαρο τρόπο και στα έργα που συντάξαμε προς τον Βαρλαάμ και στον δεύτερο και τέταρτο λόγο από αυτά τα συγγράμματά μας που έχουν εκδοθεί εναντίον του Ακινδύνου. Επειδή όμως τώρα ο Ακίνδυνος ισχυρίζεται ότι οι απόστολοι είδαν τον Θεό στο Θαβώρ μέσω των κτισμάτων, όπως ακριβώς και όλοι οι άλλοι, πώς ισχυρίζεται πάλι ο ίδιος ότι εκείνο το φως δεν είναι κοινό και στους άλλους, ως υπερβατικό, και ότι άλλος είναι ο λόγος εκείνου του μυστηρίου και άλλος της θεωρίας και της θεολογίας όλων των άλλων, οποιοιδήποτε κι αν είναι, έστω κι αν αυτός που θεολογεί ή έχει τη θεωρία είναι ο Μωυσής, έστω κι αν είναι ο Παύλος που ανέβηκε στον τρίτο ουρανό, έστω κι αν είναι κάποιος ακόμα ανώτερος από αυτούς, έχοντας φτάσει σε αγγελική ή αρχαγγελική στάση και τάξη;

Και για να παραλείψω τώρα τα υπόλοιπα περί εκείνων που νομίζουν ότι είναι κάτι και εξαπατούν τον εαυτό τους σε τέτοιο βαθμό, ώστε να παρερμηνεύουν τις Γραφές του Πνεύματος και να τις χρησιμοποιούν εναντίον των πνευματικών έργων και ανδρών, θα παραθέσω εκείνα ακριβώς που αποτελούν τώρα το θέμα του παρόντος λόγου μας. Διότι λένε ότι ο Θεός είναι αόρατος και ακατάληπτος: «Κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό· ο μονογενής Υιός του Θεού, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε». «Πώς λοιπόν», λένε, «δεν πλανώνται ολοφάνερα όσοι ισχυρίζονται ότι βλέπουν νοερά μέσα τους τον Θεό ως φως;» Και αν κανείς από αυτούς πάλι προβάλει τον μονογενή Λόγο του Θεού που λέει ότι «οι καθαροί στην καρδιά θα δουν τον Θεό» και «εγώ θα εμφανίσω σε αυτούς τον εαυτό μου, και μαζί με τον Πατέρα θα κατοικήσω σε αυτούς», αμέσως ονομάζουν τη γνώση θεωρία και δεν καταλαβαίνουν ότι λένε πράγματα ασυνεπή προς τον ίδιο τους τον εαυτό· διότι όπως ακριβώς το θείο είναι αόρατο, έτσι είναι και ακατάληπτο. Επομένως, εκείνοι που δογματίζουν ότι η εν φωτί νοερή όραση του Θεού είναι ψευδής φαντασία και δαιμονική ενέργεια επειδή ο Θεός είναι αόρατος, θα έπρεπε και τη γνώση, επειδή ο Θεός είναι ακατάληπτος, να την καταβιβάζουν σε παρόμοιες φλυαρίες. Αλλά εμείς, όσον αφορά τη γνώση, δεν επιλέγουμε να τους φέρουμε καμία αντίρρηση· διότι λένε πράγματα σύμφωνα με εμάς, έστω κι αν δεν καταλαβαίνουν τι λένε.

Εφόσον λοιπόν όλοι τώρα, μέσω «του φωτός που έλαμψε στο σκοτάδι», έχοντας γνωρίσει τον Θεό πέρα από τις αισθήσεις, καλύτερα από εκείνους που κάποτε θαυμάζονταν για τη σοφία τους, ώστε να μην ανέχονται πλέον να τον χαρακτηρίζουν πλάθοντας εικόνες από τα όντα, πώς εσύ στους μαθητές του ευαγγελίου, σε αυτούς που δέχτηκαν με τα ίδια τους τα αυτιά τα θεοπαράδοτα λόγια, σε αυτούς που μυήθηκαν από στόματα στομωμένα από τις πύρινες γλώσσες του Πνεύματος, τους οποίους δεν δίδαξε άγγελος ούτε άνθρωπος, αλλά ο ίδιος ο Κύριος μέσω του προσκυνητού στόματός του, «διότι ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε», πώς εσύ τόλμησας να προσάψεις σε αυτούς, τους εκλεκτούς από κάθε έθνος, στο άγιο έθνος, στην Εκκλησία του Θεού, τέτοια κατηγορία, ότι νομίζουν πως η ουσία του Θεού είναι αισθητή, ότι έχει σχήμα και όγκο και ποιότητα, και ότι σαν τέτοιο φως αναμειγνύεται με τον αέρα, ο οποίος είναι δεκτικός της απορροής από εκεί και το περιορίζει τοπικά και αισθητά;

Δεν είναι έτσι τα πράγματα· διότι δεν έχει γραφτεί έτσι, ότι δηλαδή ο Στέφανος, επειδή ήταν πολύ δυνατός ή επειδή ήταν πλήρης από αγγελική βοήθεια, είδε αυτά που είδε, αλλά ότι ο Στέφανος, όντας πλήρης Αγίου Πνεύματος, είδε τη δόξα του Θεού και τον Μονογενή του Θεού. Διότι δεν είναι δυνατόν, όπως είπε ο προφήτης, να φανεί το φως, αν δεν οράται μέσα σε φως». Επομένως, εδώ μίλησε για όραση που είναι προσιτή μέσω του Πνεύματος, και όχι για γνώση, και εκλαμβάνοντας το «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό» με αυτήν τη σημασία και αντιπαραθέτοντάς το απορηματικά προς την πνευματική θεωρία του Στεφάνου, έφερε τη λύση με τον ωραιότερο και πιο ευσεβή τρόπο. Επιπλέον, ούτε την ουσία αποκάλεσε προσιτή ή ορατή, αλλά τη δόξα του Πατρός και τη χάρη του Πνεύματος. «Αλλά εγώ», λέει, «ακούγοντας ότι αυτή η χάρη και η δόξα είναι υπερφυής και όμοια με τον Θεό —διότι, λέει, τα όμοια ορώνται από τα όμοια—, γι' αυτό, εφόσον είναι άκτιστη και άναρχη, λέω ότι αυτή είναι η ουσία του Θεού». Και δεν μπορεί να ισχύει αυτό, ω θεολόγε που αντιτίθεσαι στους αγίους· διότι να ξέρεις καλά πως με κανέναν τρόπο δεν θα διαφύγεις της προσοχής όσων γνωρίζουν, όταν, αν και κρύβεις τα ονόματα, προβάλλεις περιέργως την άγια σκέψη των αγίων ως να ανήκει σε κάποιον ετερόδοξο· δεν μπορεί λοιπόν μια ενέργεια του Θεού υπερφυής, άναρχη και άκτιστη να υπάρχει και, εξαιτίας του ότι φανερώνει ολόκληρο τον Θεό μέσω του εαυτού της σε αυτούς που βλέπουν υπερφυώς εν Πνεύματι, να είναι όμοια με τον Θεό; «

Ποιος άλλος είναι ο Ισραήλ παρά ο άνθρωπος που βλέπει τον Θεό; Κανείς όμως δεν βλέπει τον Θεό, παρά μόνο ο Παίς και τέλειος άνθρωπος, και ο μόνος που φανέρωσε τη βουλή του Πατρός. Διότι λέει και ο Ιωάννης: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό. Ο μονογενής Υιός, που βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε». Και πάλι: «Εκείνος που κατέβηκε από τον ουρανό μαρτυρεί ό,τι άκουσε και είδε». Αυτός, λοιπόν, είναι εκείνος στον οποίο ο Πατέρας έδωσε κάθε γνώση, ο οποίος εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους. Αυτό δε που λέει ο απόστολος, «Στους οποίους ανήκουν οι πατέρες, και από τους οποίους προέρχεται ο Χριστός κατά σάρκα, ο οποίος είναι πάνω από όλους Θεός ευλογητός στους αιώνες», ορθά το εκθέτει, και λαμπρό είναι το μυστήριο της αλήθειας. Αυτός, όντας πάνω από όλους, είναι Θεός. Διότι λέει έτσι με παρρησία: «Τα πάντα μου έχουν παραδοθεί από τον Πατέρα». Ο ευλογητός Θεός που είναι πάνω από όλους έχει γεννηθεί, και, μολονότι έγινε άνθρωπος, είναι Θεός στους αιώνες. Διότι έτσι είπε και ο Ιωάννης: «Ο ων και ο ην και ο ερχόμενος, ο Θεός ο Παντοκράτωρ». Ορθά ονόμασε τον Χριστό παντοκράτορα. Διότι αυτό είπε, το οποίο θα του μαρτυρήσει και ο Χριστός. Διότι ο Χριστός μαρτυρώντας είπε: «Τα πάντα μου έχουν παραδοθεί από τον Πατέρα». Και τα πάντα εξουσιάζει· ο Χριστός κατέστη παντοκράτορας από τον Πατέρα.

Ένας, λοιπόν, είναι ο Θεός και Πατέρας, και όχι δύο ούτε τρεις· ένας είναι ο Ων, και δεν υπάρχει άλλος εκτός από αυτόν, ο μόνος αληθινός. Διότι, λέει, Κύριος ο Θεός σου, είναι ένας Κύριος, και πάλι: Δεν μας έκτισε ένας Θεός, δεν είναι ένας ο Πατέρας όλων μας; Ένας είναι και ο Υιός, ο Θεός Λόγος. Διότι, λέει, ο μονογενής, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, και πάλι: Ένας Κύριος Ιησούς Χριστός, και σε άλλο σημείο: Ποιο είναι το όνομά του ή ποιο το όνομα του υιού του, για να το γνωρίσουμε; Ένας είναι και ο Παράκλητος. Διότι, λέει, ένα είναι και το Πνεύμα, επειδή κληθήκαμε σε μία ελπίδα της κλήσεώς μας, και πάλι: Με ένα Πνεύμα ποτιστήκαμε, και τα εξής. Όλα δε αυτά, τα χαρίσματα δηλαδή, τα ενεργεί ένα και το αυτό Πνεύμα. Ούτε λοιπόν υπάρχουν τρεις πατέρες ούτε τρεις υιοί ούτε τρεις παράκλητοι, αλλά ένας Πατέρας και ένας Υιός και ένας Παράκλητος. Γι' αυτό και ο Κύριος, όταν απέστειλε τους αποστόλους να μαθητεύσουν όλα τα έθνη, τους έδωσε την εντολή να βαπτίζουν στο όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, ούτε στο όνομα ενός τριώνυμου, ούτε σε τρεις που ενανθρώπησαν, αλλά σε τρεις ομότιμους.

Διότι ανύψωσε την ανθρώπινη φύση Εκείνος που μετέστησε μαζί Του αυτό που είναι ομογενές με εμάς. Παράδοξη είναι η άνοδος αυτού που εμφανίστηκε με ανθρώπινο τρόπο· διότι θεία είναι και η κάθοδος εκείνου που γεννήθηκε κατά τρόπο υπερφυσικό από παρθένο. Άνθρωπος ήταν αυτό που φαινόταν, αλλά Θεός αυτό που νοούνταν· έκανε τη δική μας φύση κάλυμμα της αθέατης θεότητας· «Διότι τον Θεό», λέει, «κανείς ποτέ δεν τον έχει δει. Ο μονογενής Υιός, που βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε». Ήρθε σε εμάς Εκείνος που φέρει την απαράλλακτη εικόνα της φύσης του Πατέρα· εμφανίστηκε Αυτός που φέρει τα χαρακτηριστικά της πατρικής υπόστασης, φανερώνοντας την απερίγραπτη θεότητα. Διότι ήταν μορφή όμοια με Εκείνον που τον γέννησε· «Διότι αυτός που υπήρχε», λέει, «σε μορφή Θεού, πήρε μορφή δούλου». Η μορφή του δούλου δεν διαψεύδει τη δική μας φύση. Επομένως, και η θεότητα του γνήσιου γεννήματος επαληθεύει την ομοιότητα προς τον Πατέρα. Αυτός, λοιπόν, αφού κατεργάστηκε τη σωτηρία για τη δική μας φύση μέσω της δικής Του ενανθρώπησης, τώρα πλέον έχει εκπληρώσει τον σκοπό της θείας οικονομίας· τώρα έχει επιτύχει το κατόρθωμα της ευεργεσίας προς εμάς και έχει αναλάβει μαζί με τη θεότητα αυτό που είναι συγγενικό με τη δική μας φύση, Αυτός που καλυπτόταν από το σωματικό νέφος και φόρεσε το ανθρώπινο ένδυμα ως παραπέτασμα της δικής Του θεότητας· τώρα αυτός που εμφανίστηκε ως επίγειος έγινε πάλι ουράνιος, χωρίς να περιορίζεται σε τόπο σύμφωνα με το απέραντο της θεότητας, αλλά γεμίζοντας τα πάντα με τη θεία φύση Του, ενώ εμφανίστηκε ως άνθρωπος χάριν της θείας οικονομίας. «

Σήμερα βλέπουμε τον ήλιο να επικοινωνεί τα μέγιστα με τον αιθέρα, και τα χόρτα των πεδιάδων να βλαστάνουν. Ας αποδεχθούμε, λοιπόν, τον λόγο που ομολογείται κατ' αυτόν τον τρόπο, όπως φρονώ. Σήμερα αληθινά αυξήθηκε το φως με τρεις πληρέστατες ακτίνες, οι οποίες αφενός μεν κρύβονται, αφετέρου δε φανερώνονται, και παντού καταυγάζουν τις ψυχές όλων μας... προσφέρει ύμνους στον Θεό. Βλέπω εσένα, την Εκκλησία, να λάμπεις σε κάθε σου όψη σαν αστέρι, και είναι ευκαιρία να αναφέρω τον Πέτρο που μετέβη στον Κορνήλιο, τον Πέτρο, τη σάλπιγγα της ευσεβέστατης αιώνιας φύσης, τον Πέτρο, το στόμα του Αγίου Πνεύματος, τον Πέτρο, τον ερμηνευτή των αγίων μηνυμάτων, και διά των δικών σας προσευχών το Άγιο Πνεύμα μάς καθιστά από εδώ και στο εξής πολύστομους. Αφήνοντας, λοιπόν, τα πολλά, ας αντικρίσουμε την ελπίδα μας, ας αντικρίσουμε τον Δεσπότη των πάντων να έχει λάβει μορφή δούλου, ας αντικρίσουμε Εκείνον που βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός να γεννιέται σήμερα εκ της Μαρίας και να συντρίβει τον αντίπαλο.

Ομοίως με τους άλλους αποστόλους κλήθηκες, ομοίως με αυτούς τιμήθηκες, ομοίως με αυτούς εξοπλίσου· ομοίως με αυτούς είδες όσα είδαν, ομοίως με αυτούς έλαβες την εμπιστοσύνη μου, ως φίλος, για ολόκληρο το μυστήριό μου· ομοίως με αυτούς να κηρύττεις τη δική μου δύναμη. Μην πεις ξανά, αφού είδες μία φορά: Εάν δεν δω πάλι στα χέρια του τον τύπο των ήλων, δεν θα πιστέψω. Όσο είμαι μαζί σας, εξέτασε λεπτομερώς ό,τι θέλεις· όσο έχεις παρούσα μπροστά σου την ουράνια άμπελο, ερεύνησε όλα τα κλήματα και τα σταφύλια της. Διότι θα ανέλθω στους ουρανούς, από όπου ήλθα στη γη, θα ανέλθω εκεί όπου βρίσκομαι, θα ανέλθω με την ανθρώπινη φύση εκεί από όπου συγκατέβηκα σε εσάς με τη θεία φύση, θα ανέλθω με αυτό το σώμα, εγώ που αναχώρησα από εκεί χωρίς αυτό, και ταυτόχρονα παρέμεινα εκεί· θα ανέλθω με τη δική σας φύση προς τον πατρικό κόλπο, εγώ ο ων εν τοις κόλποις του Πατρός· διότι έφερα εις πέρας το έργο, για το οποίο βάδισα αυτόν τον δρόμο.

Ο δε νους των αγγέλων, μη αποβλέποντας στο σαρκικό σκήνωμα, αλλά ασπαζόμενος το συγγενικό πτέρωμα της ψυχής, χαίρεται βλέποντας τη χάρη που υπάρχει σε αυτό να αγάλλεται και ανάμεσα στους ανθρώπους. Και κάπου κάποιος από τους αγγέλους, εκπληττόμενος από τις παρθενικές ωδίνες, είπε: «Ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός, αυτός που πηγάζει σε εμάς το Άγιο Πνεύμα, ο δημιουργός της αγγελικής χορείας, αυτός που καμπύλωσε τις ουράνιες αψίδες και πρόσταξε τον ήλιο να διατρέχει την ημέρα, και όρισε τη σελήνη να πορεύεται τη νύχτα, αυτός που εδραίωσε τη γη χωρίς θεμέλια και χαλιναγωγεί τη θάλασσα, κείτεται σπαργανωμένος σε φάτνη. Έχοντας γεννηθεί από ανύμφευτη μήτρα, φαίνεται πως σχεδιάζει κάτι σπουδαίο· και το σχέδιο του Θεού είναι σωτήριο. Γνωρίζω εν μέρει αυτό που σχεδιάζεται: αντιπαρατίθεται στις διαβολικές τέχνες, θέλει να ανακαλέσει τον εξόριστο, να ελευθερώσει τον δέσμιο, να ανακαινίσει αυτόν που φθείρεται. Χαίρομαι για την καλή εξέλιξη των ανθρώπων· βρίσκω και πάλι τον συνομιλητή του Θεού στον παράδεισο. Αυτό ήταν που κατέτρυχε τον διάβολο· διότι, ενώ πάντοτε αλαζονευόταν και κόμπαζε, τώρα εκστομίζει λόγια ταπεινά και σκυθρωπά και καθόλου μεγαλορρήμονα· επειδή, αν και αγνοεί αυτό που συμβαίνει, τον κεντρίζει η συνείδηση και η ανάμνηση της αρχαίας απάτης που μηχανεύτηκε εναντίον των πρωτόπλαστων ανθρώπων, εισάγοντας τον θάνατο στη θέση της ζωής και ανταλλάσσοντας τη θεοσέβεια με την ειδωλολατρία». Τέτοια έλεγε ο χορός των αγγέλων, αποβλέποντας στη δική μας αληθινή ζωή και ευδαιμονία.

ΟΜΙΛΙΑ ΙΕ΄. Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό· ο μονογενής Υιός, που βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε. α΄. Ο Θεός δεν θέλει να ακούμε απλώς τα ονόματα και τα ρήματα που βρίσκονται στις Γραφές, αλλά με πολλή σύνεση. Γι' αυτό ο μακάριος Δαβίδ σε πολλά σημεία των Ψαλμών του προέτασσε τη φράση «Εις σύνεσιν» και έλεγε: Άνοιξε τα μάτια μου, και θα κατανοήσω τα θαυμάσια του νόμου σου. Έπειτα από αυτόν και ο γιος του, δίνοντας νουθεσίες, υποδεικνύει ότι πρέπει να αναζητούμε τη σοφία σαν το ασήμι· μάλλον δε να την επιδιώκουμε περισσότερο από το χρυσάφι. Και ο Κύριος, προτρέποντας τους Ιουδαίους να ερευνούν τις Γραφές, μας παρακινεί ακόμη περισσότερο στην αναζήτηση. Διότι δεν θα το έλεγε αυτό, αν ήταν δυνατόν να τις κατανοήσουμε αμέσως και από την πρώτη ανάγνωση. Επειδή κανείς δεν θα ερευνούσε ποτέ κάτι που βρίσκεται προφανές μπροστά του και είναι άμεσα προσιτό, αλλά αυτό που είναι συγκαλυμμένο και ανακαλύπτεται με πολλή έρευνα.

Γι' αυτόν τον λόγο αναφέρει ότι αυτές αποτελούν κρυμμένο θησαυρό, παρακινώντας μας να τις ερευνήσουμε. Αυτά τα έχουμε τονίσει, για να μην προσεγγίζουμε τα λόγια των Γραφών επιφανειακά ούτε όπως τύχει, αλλά με πολλή ακρίβεια. Διότι, εάν κάποιος ακούσει ανεξέταστα τα όσα αναφέρονται σε αυτές και τα αποδεχθεί όλα ακριβώς όπως διατυπώνονται κατά το γράμμα, θα σχηματίσει πολλές άτοπες αντιλήψεις περί του Θεού. Γιατί θα αποδεχθεί δοξασίες για Εκείνον ότι τάχα είναι άνθρωπος, ότι είναι φτιαγμένος από χαλκό, ότι είναι οργίλος και ευέξαπτος, καθώς και πολλά άλλα ακόμη χειρότερα από αυτά. Αν όμως κατανοήσει το νόημα που κρύβεται στο βάθος, θα απαλλαγεί από κάθε τέτοια ατοπία. Επειδή και το ανάγνωσμα που εξετάζουμε τώρα αναφέρει ότι ο Θεός έχει κόλπο, πράγμα που αποτελεί γνώρισμα των σωματικών όντων. Αλλά κανείς δεν έχει τόση παραφροσύνη, ώστε να υποθέσει ότι ο ασώματος έχει σώμα. Για να κατανοήσουμε λοιπόν τα πάντα όπως αρμόζει στο πνευματικό τους νόημα, ας εξετάσουμε το χωρίο από την αρχή. «Κανένας δεν έχει δει ποτέ τον Θεό». Μέσα από ποιον ειρμό σκέψεων κατέληξε σε αυτό ο Ευαγγελιστής; Αφού κατέδειξε την τεράστια υπεροχή των δωρεών του Χριστού, σε σημείο που να υπάρχει άπειρη απόσταση μεταξύ αυτών και εκείνων που δόθηκαν ως οικονομία μέσω του Μωυσή, επιθυμεί πλέον να αναφέρει και την εύλογη αιτία αυτής της διαφοράς.

Γι' αυτό και συνέχισε λέγοντας τα εξής: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό». Τι θα πούμε λοιπόν στον μεγαλοφωνότατο Ησαΐα, ο οποίος λέει: «Είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο υψηλό και επηρμένο»; Τι θα πούμε και στον Ιωάννη, ο οποίος συμμαρτυρεί για αυτόν ότι τα είπε αυτά, όταν είδε τη δόξα Του; Τι και στον Ιεζεκιήλ; Διότι και αυτός Τον βλέπει να κάθεται πάνω στα Χερουβίμ. Τι και στον Δανιήλ; Διότι και αυτός λέει: «Ο Παλαιός των ημερών εκάθητο». Τι και στον ίδιο τον Μωυσή, που λέει: «Δείξε μου τη δόξα Σου, ώστε να Σε δω με επίγνωση»; Ο δε Ιακώβ έλαβε την ονομασία του ακριβώς από αυτό, καθώς ονομάστηκε Ισραήλ· διότι Ισραήλ είναι αυτός που βλέπει τον Θεό. Αλλά και άλλοι Τον έχουν δει.

Πώς λοιπόν ο Ιωάννης είπε, τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ; Δηλώνοντας ότι όλα εκείνα αποτελούσαν συγκατάβαση, και όχι θέα της ίδιας της γυμνής ουσίας. Διότι, αν έβλεπαν την ίδια τη φύση, δεν θα την είχαν δει με διαφορετικούς τρόπους. Επειδή αυτή είναι απλή και ασχημάτιστη, ασύνθετη και απερίγραπτη, ούτε κάθεται, ούτε στέκεται, ούτε περπατά. Διότι όλα αυτά είναι γνωρίσματα των σωμάτων. Το πώς όμως είναι, το γνωρίζει μόνο ο Ίδιος. Και αυτό φανερώνοντας ο Θεός και Πατέρας μέσω κάποιου προφήτη, έλεγε: «Εγώ επλήθυνα οράσεις», λέει, «και δια των προφητών έλαβα διάφορα ομοιώματα»· δηλαδή, συγκατέβηκα, δεν φανερώθηκα ακριβώς όπως ήμουν. Επειδή, λοιπόν, επρόκειτο ο Υιός του να φανερωθεί σε εμάς με αληθινή σάρκα, από παλιά τους προγύμναζε να βλέπουν την ουσία του Θεού, όσο τους ήταν δυνατό να τη δουν. Διότι αυτό που πραγματικά είναι ο Θεός, όχι μόνο οι προφήτες, αλλά ούτε οι άγγελοι το είδαν, ούτε οι αρχάγγελοι· αλλά αν τους ρωτήσεις, θα τους ακούσεις να μην απαντούν τίποτα για την ουσία, αλλά μόνο να ψάλλουν στον Θεό: «Δόξα εν υψίστοις Θεώ και επί γης ειρήνη, εν ανθρώποις ευδοκία». Και αν επιθυμήσεις να μάθεις κάτι από τα Χερουβίμ ή τα Σεραφίμ, θα ακούσεις τον μυστικό ύμνο του αγιασμού, και ότι: «Πλήρης ο ουρανός και η γη της δόξης αυτού». Αν εξετάσεις τις ανώτερες δυνάμεις, δεν θα βρεις τίποτα άλλο, παρά μόνο ότι ένα είναι το έργο τους, το να αινούν τον Θεό· «Αινείτε τον», λέει, «όλες οι δυνάμεις του». Μόνος λοιπόν τον βλέπει ο Υιός, και το Άγιο Πνεύμα.

Γι' αυτό, πρόσεξε με πόσο μεγάλο πλούτο εννοιών εκφράζεται ο Ευαγγελιστής. Διότι, αφού είπε ότι κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό, δεν είπε ότι ο Υιός τον είδε και τον εξήγησε, αλλά πρόσθεσε κάτι άλλο, ανώτερο από την όραση, λέγοντας: «Εκείνος που βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα». Διότι το να κατοικεί κανείς στον κόλπο είναι κατά πολύ ανώτερο από το να βλέπει. Επειδή εκείνος που απλώς βλέπει, δεν έχει οπωσδήποτε και ακριβή γνώση αυτού που φαίνεται· ενώ εκείνος που διαμένει μέσα στους κόλπους, ποτέ δεν θα μπορούσε να αγνοεί κάτι. Ακούγοντας, λοιπόν, ότι κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνον ο Υιός, για να μην υποθέσεις ότι, μολονότι γνωρίζει τον Πατέρα περισσότερο από όλους, εντούτοις δεν τον γνωρίζει στην πλήρη του έκταση· γι' αυτόν τον λόγο και ο Ευαγγελιστής λέει ότι διαμένει στον κόλπο του Πατέρα, αλλά και ο ίδιος ο Χριστός βεβαιώνει ότι γνωρίζει τον Πατέρα τόσο, όσο ακριβώς ο Πατέρας γνωρίζει τον Υιό.

Δεν είναι ολοφάνερο ότι δεν επιδιώκει τίποτε άλλο, παρά να κατανοήσουμε μέσω αυτού αποκλειστικά τη γνησιότητα του Μονογενούς και τη συναιδιότητά Του με τον Πατέρα; «Εκείνος τον φανέρωσε», λέει. Τι φανέρωσε; Ότι τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ· ότι ο Θεός είναι ένας. Αλλά αυτό, βέβαια, και οι υπόλοιποι προφήτες, καθώς και ο Μωυσής διαρκώς το διακηρύττουν: «Κύριος ο Θεός σου, ένας Κύριος είναι»· και ο Ησαΐας: «Πριν από εμένα δεν υπήρξε άλλος Θεός, και μετά από εμένα δεν υπάρχει».

Έλεγε: «Αν γνωρίζατε εμένα, θα γνωρίζατε και τον Πατέρα μου»· και στους Ιουδαίους το είπε αυτό πολλές φορές. Επειδή, λοιπόν, τον ρώτησε ο Πέτρος πολλές φορές, καθώς και οι Ιουδαίοι, ποιος είναι ο Πατέρας, τον ρώτησε και ο Θωμάς, και κανείς δεν έμαθε τίποτα σαφές, αλλά εξακολουθούσαν να μην κατανοούν τα λεγόμενα, προκειμένου να μη φανεί ο Φίλιππος φορτικός και ότι τον ενοχλεί, ρωτώντας και αυτός μετά τους Ιουδαίους «Δείξε μας τον Πατέρα σου», πρόσθεσε: «και αυτό μας αρκεί· δεν ζητούμε τίποτε περισσότερο». Καίτοι ο Χριστός έλεγε: «Αν γνωρίζατε εμένα, θα γνωρίζατε και τον Πατέρα μου», και μέσω του εαυτού Του φανέρωνε τον Πατέρα, εκείνος αντέστρεψε την τάξη και λέει: «Δείξε τον Πατέρα», σαν να γνώριζε ακριβώς τον ίδιο τον Χριστό. Αλλά ο Χριστός δεν του το επιτρέπει, παρά τον επαναφέρει στον σωστό δρόμο, πείθοντάς τον να γνωρίσει τον Πατέρα μέσω Εκείνου. Αυτός, όμως, ήθελε να δει με τα σωματικά του μάτια, ίσως επειδή είχε ακούσει για τους προφήτες ότι είδαν τον Θεό. Αλλά εκείνα ήταν θεία συγκατάβαση, ω Φίλιππε. Γι' αυτό ο Χριστός έλεγε: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό»· και πάλι: «Καθένας που άκουσε από τον Θεό και έμαθε, έρχεται σε εμένα. Ούτε τη φωνή Του έχετε ακούσει ποτέ, ούτε τη μορφή Του έχετε δει».

Και αυτό το ίδιο δείχνει μεγάλη εγγύτητα προς τον Πατέρα, έστω και αν ειπώθηκε με αυτόν τον τρόπο. Διότι, αν μπορεί να βλέπει τον Πατέρα να εργάζεται, και να γνωρίζει πώς εργάζεται, είναι της ίδιας ουσίας. Διότι πολλές φορές και προηγουμένως αποδείξαμε ότι κανείς δεν μπορεί να δει την ουσία με ακρίβεια, ούτε να τη γνωρίσει σαφώς, εάν δεν είναι της ίδιας φύσεως. Άγγελο, για παράδειγμα, που εμφανίστηκε με τη γυμνή του ουσία, άνθρωπος δεν μπόρεσε να δει, και μάλιστα ένας άνθρωπος στολισμένος με τόση αρετή, όπως ο Δανιήλ. Γι' αυτό ακριβώς το ανέφερε αυτό ως εξαιρετικό γνώρισμα της φύσεώς του, λέγοντας: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό· ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε». Και πάλι: «Όχι ότι έχει δει κάποιος τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα». Καίτοι πολλοί άλλοι τον είδαν, προφήτες, πατριάρχες, δίκαιοι και άγγελοι· αλλά εδώ εννοεί την ακριβή γνώση. Βέβαια, δεν θα πούμε το εξής, ότι δηλαδή τον βλέπει και τότε ενεργεί· διότι τότε το χωρίο, «Όλα έγιναν δι' αυτού, και χωρίς αυτόν δεν έγινε απολύτως τίποτα», πώς θα είχε νόημα; Το ίδιο και το χωρίο, «Τα έργα που εκείνος κάνει, αυτά και ο Υιός ομοίως κάνει»; Διότι, αν τα κάνει ομοίως, πώς τα κάνει βλέποντάς τον προηγουμένως; Διότι, σύμφωνα με το σκεπτικό σου, θα είναι ανάγκη και ο Πατέρας, βλέποντας κάποιον άλλον να εργάζεται, να πράττει με τον ίδιο τρόπο· πράγμα που αποτελεί έσχατη παραφροσύνη και ανοησία.

Έγινε· και δεν είπε το «ήταν» αλλά το «έγινε»· τα πάντα δι' αυτού έγιναν και χωρίς αυτόν δεν έγινε ούτε ένα. Πάλι το «έγινε»· όπου γίνεται λόγος για τον Θεό τίθεται το «ήταν», όπου για τα κτίσματα το «έγινε». Εν αρχή ήταν ο Λόγος· από εκεί γνωριζόταν και ο Πατέρας κατά την Παλαιά Διαθήκη. Διότι, όταν του είπε ο Μωυσής: «Εάν μου πουν οι γιοι του Ισραήλ, ποιος σε απέστειλε σε εμάς, τι θα τους πω;», ο Θεός απάντησε: «Εγώ είμαι ο Ων»· «ο Ων» με απέστειλε σε εσάς. Ο Πατέρας είναι «ο Ων», ο Υιός «εν αρχή ήταν». Εάν όμως κάποιος φιλονικεί λέγοντας ότι δεν ισχύει το ίδιο για τον Πατέρα και για τον Χριστό, διότι για τον Πατέρα λέγεται το «εγώ είμαι ο Ων» ενώ για τον Υιό το «εν αρχή ήταν», και ότι δεν είναι το ίδιο το «ο Ων» με το «ήταν», αποδεικνύω ότι υπάρχει η ίδια προσωνυμία και για τον Μονογενή. Άκουσε τον ευαγγελιστή που λέει: «Ο μονογενής Υιός, ο ων εις τον κόλπον του Πατρός». Ιδού, υπάρχει μια ρήση του ευαγγελίου για το «ο Ων». Και πάλι ο απόστολος αναφέρει: «Των οποίων είναι οι πατέρες και από τους οποίους προήλθε ο Χριστός κατά σάρκα, ο ων επί πάντων Θεός ευλογητός». Είδες πώς σε κατοχυρώνει ο Ιωάννης, έχοντας τοποθετήσει το «ήταν» για τον Θεό, ενώ το «έγινε» για τα κτίσματα; Διότι ούτε στον Θεό αρμόζει το «έγινε», ούτε στην κτίση το «ήταν».

Αληθινή είναι η θεία φωνή που λέει μέσω του προφήτη: «Εκείνους που με δοξάζουν, θα τους δοξάσω»· όπως ακριβώς και ο θεοπάτωρ Δαβίδ προφήτευσε γι' αυτό, ότι «οι κραταιοί του Θεού επί της γης υψώθηκαν σφόδρα»· και πάλι, «στους αγίους που βρίσκονται στη γη του εθαυμάστωσε ο Κύριος όλα τα θελήματά του σε αυτούς». Διότι τι είναι μεγαλύτερο από αυτό το θαύμα, το να φτάσει σε τέτοιο ύψος ένας χοϊκός άνθρωπος; Με πολλή παρρησία είδε όσα είναι δυνατόν να θεαθούν, και ενώ επιθυμούσε διακαώς να προχωρήσει και στα επέκεινα, προς Εκείνον τον οποίον «κανένας από τους ανθρώπους δεν είδε, ούτε μπορεί να δει», όπως γράφει ο απόστολος Παύλος· καθώς και ο ίδιος ο Ιωάννης λέει τα παρόμοια, ότι «κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό». Τι λοιπόν θα πούμε ως προς αυτά; Ότι ο μεν Παύλος ορθώς έγραψε λέγοντας: «Τον οποίον ουδείς εκ των ανθρώπων είδε, ούτε δύναται να δει».

Διότι όχι μόνο δεν έλαβε την ιεροσύνη, αλλά αφού έγινε ακάθαρτος, εκδιώχθηκε από τα ανάκτορα και σε όλο τον υπόλοιπο χρόνο της ζωής του κατοικούσε κρυμμένος σε κάποιο σπίτι, μην αντέχοντας την ντροπή. Αλλά και ολόκληρος ο λαός υπέστη μαζί του αυτήν την οργή, διότι περιφρόνησαν τους νόμους του Θεού και δεν υπερασπίστηκαν την ιεροσύνη που υβριζόταν. Πώς λοιπόν υπέστη μαζί του την οργή; Με το να ανασταλεί η προφητεία· διότι ο Θεός, επειδή ήταν οργισμένος μαζί τους, δεν έδινε απολύτως καμία απάντηση σε κανένα ζήτημα. Αλλά δεν το έπραξε αυτό για πάντα, παρά όρισε ως μέτρο της τιμωρίας το μέτρο της ζωής του βασιλιά. Μόλις λοιπόν εκείνος τελείωσε τη ζωή του, και ο Θεός κατέπαυσε την οργή Του και άνοιξε πάλι τις θύρες της προφητείας. Αυτό ακριβώς υπονοώντας ο προφήτης, μας υπενθύμισε τον καιρό του θανάτου του βασιλιά· γι' αυτό και ξεκινά έτσι την προφητεία του, λέγοντας: «Το έτος που πέθανε ο βασιλιάς Οζίας, είδα τον Κύριο να κάθεται». Αν και βέβαια ο Χριστός λέει: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό· ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός, εκείνος Τον φανέρωσε». Και πάλι: «Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο αυτός που προέρχεται από τον Θεό· αυτός έχει δει τον Πατέρα». Αλλά και προς τον Μωυσή ο Ίδιος λέει: «Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό Μου και θα ζήσει». Πώς λοιπόν αυτός λέει ότι έχει δει τον Κύριο;