Πατερικές αναφορές στο ΚΑΤΑ ΙΩΑΝΝΗΝ 1:18

Και τι να λέω για τους δίκαιους ανθρώπους; Τη στιγμή που ο ίδιος ο Θεός και σωτήρας μας, ο Κύριος Χριστός, προήλθε από μητρικά σπλάχνα και έπλυνε τα πόδια των μαθητών Του· ο Μονογενής, αυτός που βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα σύμφωνα με τη μαρτυρία του Ιωάννη, ο σύνθρονος και σύγχρονος με τον Πατέρα, αυτός που συμβασιλεύει μαζί Του στην ατελεύτητη βασιλεία, ήρθε και ανέλαβε τη μορφή του δούλου· αυτός που περιβάλλεται το φως σαν ιμάτιο, αυτός που κάθεται πάνω στα Χερουβείμ, έπλυνε τα πόδια των αποστόλων· και όχι μόνο τα έπλυνε, αλλά πήρε και ένα λέντιο και ζώστηκε (για τον οποίο η Γραφή λέει: «Η άβυσσος είναι το περιβόλαιό του σαν ιμάτιο»), για να σε καθοδηγήσει προς εκείνη την ταπεινοφροσύνη και, μέσω αυτής, να σε ανταμείψει με τα χαρίσματα που αυτή προσφέρει· διότι στους ταπεινούς δίνει χάρη, ενώ στους υπερηφάνους αντιτάσσεται.

Είδες πώς μαζί με εμάς και μέσω ημών τα γνώρισαν αυτά; Αλλά ας κατευθύνουμε πλέον τον λόγο μας στην εξόφληση του χρέους, αποδεικνύοντας ότι δεν γνωρίζουν την ουσία Του ούτε οι αρχές ούτε οι εξουσίες. Ποιος, λοιπόν, τα λέει αυτά; Όχι πια ο Παύλος, όχι πια ο Ησαΐας, όχι πια ο Ιεζεκιήλ, αλλά ένα άλλο άγιο σκεύος, ο ίδιος ο υιός της βροντής, ο αγαπημένος του Χριστού Ιωάννης, αυτός που ανακλίθηκε στο δεσποτικό στήθος και άντλησε από εκεί τις θείες πηγές. Τι λέει, λοιπόν, αυτός; «Κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό». Πράγματι, είναι υιός της βροντής· διότι άφησε να ηχήσει φωνή λαμπρότερη από σάλπιγγα, ικανή να καταισχύνει όλους τους φιλονικούντες.

Ας εξετάσουμε όμως και την αντίρρηση. Τι λες, πες μου, Ιωάννη; «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό». Τι θα κάνουμε λοιπόν με τους προφήτες που λένε ότι είδαν τον Θεό; Διότι ο μεν Ησαΐας λέει: «Είδα τον Κύριο να κάθεται σε θρόνο ψηλό και υπερυψωμένο». Ο Δανιήλ πάλι: «Κοιτούσα μέχρι που στήθηκαν θρόνοι και κάθισε ο Παλαιός των Ημερών». Ο δε Μιχαίας: «Είδα τον Κύριο, τον Θεό του Ισραήλ, να κάθεται στον θρόνο Του» και ένας άλλος προφήτης πάλι: «Είδα τον Κύριο να στέκεται πάνω στο θυσιαστήριο και μου είπε: χτύπησε το ιλαστήριο». Και μπορεί κανείς να συγκεντρώσει πολλές τέτοιες μαρτυρίες. Πώς λοιπόν λέει ο Ιωάννης ότι «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό»; Το λέει, για να μάθεις ότι εννοεί την ακριβή κατάληψη και την απόλυτα σαφή γνώση Του. Διότι, το ότι όλα εκείνα ήταν συγκατάβαση και κανένας από αυτούς δεν είδε την αμιγή ουσία Του, είναι φανερό από το γεγονός ότι ο καθένας έβλεπε διαφορετικά. Επειδή ο Θεός είναι απλός, ασύνθετος και ασχημάτιστος· όλοι αυτοί όμως έβλεπαν διάφορα σχήματα.

Αυτό ακριβώς, λοιπόν, φανερώνοντας πάλι μέσω άλλου προφήτη και πείθοντάς τους ότι δεν είδαν με ακρίβεια την ουσία, έλεγε: «Εγώ πλήθυνα τις οράσεις και στα χέρια των προφητών πήρα διάφορα ομοιώματα». Δεν έδειξα την ίδια μου την ουσία, αλλά έκανα συγκατάβαση, λέει, προς την αδυναμία εκείνων που έβλεπαν. Ο Ιωάννης, ωστόσο, δεν λέει μόνο για τους ανθρώπους ότι «κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό». Διότι αυτό ήταν φανερό τόσο από αυτά που ειπώθηκαν, εννοώ δηλαδή από αυτήν την προφητική ρήση που λέει: «Εγώ πλήθυνα τις οράσεις και στα χέρια των προφητών πήρα διάφορα ομοιώματα», όσο και από την απόφαση που ειπώθηκε προς τον Μωυσή. Διότι, όταν εκείνος επιθύμησε να τον δει οφθαλμοφανώς, ο Θεός λέει: «Κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει». Ώστε αυτό ήταν φανερό σε εμάς και ομολογημένο. Επομένως, το «κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό» δεν το λέει μόνο για τη δική μας φύση, αλλά και για τις άνω δυνάμεις. Γι' αυτόν τον λόγο και εισάγει τον μονογενή ως δάσκαλο του δόγματος. Διότι, για να μην πει κάποιος: «Από πού είναι φανερό αυτό;», πρόσθεσε: «Ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, αυτός τον εξήγησε», εισάγοντας έτσι έναν αξιόπιστο μάρτυρα και δάσκαλο του δόγματος.

Αν και, ακόμη και αν ήθελε να μας φανερώσει τα του Μωυσή, θα ήταν περιττό να πει ότι ο Μονογενής τα εξήγησε· διότι δεν ισχύει το «Ο ίδιος ο Μονογενής τα εξήγησε», αλλά και προτού ο Ιωάννης πει αυτά, επειδή τα άκουσε από τον Μονογενή, ο προφήτης μάς το είχε καταστήσει σαφές επειδή τα άκουσε από τον Θεό. Αλλά επειδή επρόκειτο να μας αποκαλύψει περισσότερα από όσα είχαν λεχθεί τότε, ότι δηλαδή ούτε οι άνω δυνάμεις δεν Τον βλέπουν, για τον λόγο αυτόν εισάγει τον Μονογενή ως διδάσκαλο.

Θεώρησε πως εδώ η «όραση» σημαίνει τη «γνώση». Διότι βέβαια δεν υπάρχουν κόρες οφθαλμών, μάτια και βλεφαρίδες στις ασώματες δυνάμεις, αλλά ό,τι είναι για εμάς η όραση, αυτό είναι για εκείνες η γνώση. Ώστε, όταν ακούς ότι «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», να θεωρείς ότι ακούς πως κανείς δεν γνώρισε τον Θεό ουσιωδώς με απόλυτη ακρίβεια. Και σχετικά με τα Σεραφείμ, όταν ακούς ότι απέστρεψαν τα μάτια τους και περιτείχισαν το βλέμμα τους, καθώς και για τα Χερουβείμ ότι έπραξαν πάλι ακριβώς το ίδιο, μην νομίζεις ότι έχουν μάτια ούτε κόρες οφθαλμών —διότι αυτός είναι ο σχηματισμός των σωμάτων— αλλά να πιστεύεις ότι μέσω αυτών των εκφράσεων ο προφήτης υπαινίσσεται τη γνώση τους. Όταν λοιπόν ο προφήτης λέει ότι δεν άντεξαν να δουν τον Θεό να συγκαταβαίνει, δεν λέει τίποτε άλλο παρά ότι δεν μπορούν να αντέξουν την ξεκάθαρη και ακριβή γνώση της κατανοήσεώς Του, ούτε τολμούν να ατενίσουν την καθαρή και ακέραιη ουσία Του, αλλά ούτε καν αυτήν την ίδια τη συγκατάβασή Του. Το να ατενίζει όμως κανείς σημαίνει το να γνωρίζει.

Διότι, όπως ακριβώς υπάρχουν πολλοί χριστοί, αλλά ο Χριστός είναι ένας, και πολλοί ονομάζονται κύριοι, αλλά ο Κύριος είναι ένας, και πολλοί ονομάζονται θεοί, αλλά ο Θεός είναι ένας, έτσι και πολλοί ονομάζονται υιοί, αλλά ο Υιός είναι ένας, και η προσθήκη του άρθρου είναι αρκετή για να δείξει την εξαιρετική ιδιότητα του Μονογενούς. Παρόλα αυτά δεν αρκέστηκε σε αυτό, αλλά, αφού είπε: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», πρόσθεσε: «Ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός, αυτός τον φανέρωσε». Πρώτα είπε: «Μονογενής» και έπειτα: «Υιός»· διότι επειδή πολλοί, εξαιτίας της κοινής χρήσης του ονόματος, μειώνουν τη δόξα του, νομίζοντας ότι αυτός είναι ένας από τους πολλούς —αφού το όνομα «υιός» είναι κοινό σε όλους— γι' αυτό έθεσε προηγουμένως εκείνο που αποτελεί εξαιρετικό και ιδιαίτερο γνώρισμά του και δεν ανήκει σε κανέναν άλλον, δηλαδή το «μονογενής», ώστε μέσα από αυτό να πιστέψεις ότι και το κοινό τούτο όνομα δεν είναι κοινό, αλλά αποτελεί ιδιαίτερο και κύριο δικό του γνώρισμα, και σε κανέναν άλλον δεν ανήκει έτσι όπως ανήκει σε εκείνον.

Και για να γίνει σαφέστερο αυτό που λέω, θα το εκφράσω πάλι εκτενέστερα. Το όνομα «υιός» αποδίδεται και στους ανθρώπους, αποδίδεται και στον Χριστό, αλλά σε εμάς καταχρηστικά, ενώ σε Εκείνον κυριολεκτικά· το «μονογενής», όμως, ανήκει μόνο στον Ίδιο και σε κανέναν από τους άλλους δεν αποδίδεται ούτε καν καταχρηστικά. Για να θεωρήσεις, λοιπόν, εξαιτίας της ονομασίας που δεν ανήκει σε κανέναν παρά μόνο σε Αυτόν, ότι και η άλλη ονομασία που αποδίδεται στους πολλούς ανήκει σε Αυτόν κατά κυριολεξία, γι' αυτό προηγουμένως είπε: «Ο μονογενής» και έπειτα: «Υιός». Εάν, όμως, δεν σου αρκούν ούτε αυτά, λέει, αναφέρω και ένα άλλο, τρίτο στοιχείο, υλικό βέβαια και ανθρώπινο, ικανό όμως να αναγάγει στην κατανόηση της δόξας του Μονογενούς ακόμη και αυτούς που σέρνονται χάμω. Και ποιο είναι αυτό; «Ο ων εις τον κόλπον του Πατρός». Υλική η έκφραση, ικανή όμως να φανερώσει τη γνησιότητα, εάν την εκλάβουμε θεοπρεπώς.

Ως Υιός λοιπόν και μονογενής που παραμένει στον πατρικό κόλπο, γνωρίζει με ακρίβεια τα πάντα σχετικά με τον Πατέρα. Για τον λόγο αυτό χρειάστηκε τα λόγια αυτά ο ευαγγελιστής, για να παρουσιάσει την ακριβή γνώση του Υιού περί του Πατρός. Διότι για τη γνώση γινόταν ο λόγος. Επειδή, αν δεν συμβαίνει αυτό, για ποιο λόγο έχει χρησιμοποιηθεί η λέξη «κόλπος»; Διότι, αν ο Θεός δεν είναι σώμα —όπως άλλωστε δεν είναι— και αν η λέξη δεν φανερώνει τη γνησιότητα και την εγγύτητα προς αυτόν που τον γέννησε, τότε έχει τεθεί απλώς και τυχαία, χωρίς να εξυπηρετεί καμία ανάγκη μας. Αλλά δεν έχει τεθεί απλώς, μη γένοιτο. Διότι το Πνεύμα δεν φθέγγεται τίποτα άσκοπα, αλλά φανερώνει την εγγύτητα του Υιού προς τον Πατέρα. Επειδή, λοιπόν, ο ευαγγελιστής διακήρυξε κάτι μεγάλο, ότι δηλαδή ούτε η άνω κτίση δεν τον βλέπει, δηλαδή δεν τον γνωρίζει με ακρίβεια, θέλοντας να ορίσει αξιόπιστο διδάσκαλο γι' αυτό το ζήτημα, παρέθεσε αυτά τα λόγια, ώστε να πιστέψεις τα πάντα σε αυτόν, και ως Υιό και ως μονογενή και ως ευρισκόμενο στον πατρικό κόλπο, και να μην αμφιβάλλεις πλέον σε τίποτα.

Εάν όμως κανείς δεν θέλει να φιλονικεί, ούτε επιθυμεί να συμπεριφέρεται με αναίδεια, υποστηρίζω ότι αυτό είναι δηλωτικό του αϊδίου. Διότι, όπως ακριβώς από εκείνη τη ρήση που ειπώθηκε προς τον Μωυσή: «Εγώ ειμι ο Ων», εκλαμβάνουμε το αΐδιο, έτσι και από αυτή τη ρήση που λέει: «Ο ων εις τους κόλπους του Πατρός», είναι δυνατόν να εκλάβουμε το ότι υπάρχει αϊδίως στους κόλπους του Πατρός.

Πού, λοιπόν, αφήσαμε προηγουμένως τον λόγο; Διότι είναι ανάγκη να τον αναλάβουμε πάλι από εκεί, επειδή υπάρχει μία αλληλουχία στη διδασκαλία. Λέγαμε τότε ότι ο υιός της βροντής είπε ότι: «Κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό· ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε». Σήμερα είναι αναγκαίο να μάθουμε πού το φανέρωσε αυτό ο ίδιος ο μονογενής Υιός του Θεού. «Αποκρίθηκε», λέγει, «στους Ιουδαίους και είπε: Όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό, αυτός έχει δει τον Πατέρα». Και εδώ πάλι ως όραση εννοεί τη γνώση.

Μέσα από αυτές τις μαρτυρίες μάθε να λατρεύεις με ευσέβεια την αδιαίρετη Τριάδα: Όλα όσα έχει ο Πατέρας είναι δικά μου, είπε ο μονογενής Θεός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα. Ο Μωυσής λέει: Ο Ων με απέστειλε. Ο Ων είναι ο Πατέρας, ο Ων είναι ο Υιός, ο Ων προς τον Όντα, γεννημένος άναρχα και άχρονα.

Διότι όλα τα δικά Του είναι γνωστά με ακρίβεια μόνο στον Υιό και στο Άγιο Πνεύμα, και σε κανέναν άλλον· και από αυτά, το μεν ένα το φανέρωσε ο Ιωάννης ο ευαγγελιστής, το δε άλλο ο απόστολος Παύλος. Ο μεν γιος της βροντής, λοιπόν, επειδή ήταν πάρα πολύ αγαπητός στον Χριστό και είχε αυτό το παράσημο, το οποίο αποτελούσε απόδειξη της μέγιστης αρετής, και επειδή απολάμβανε τόσο μεγάλη οικειότητα ώστε να αναπαύεται στο στήθος Του, λέει τα εξής: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», ονομάζοντας όραση τη γνώση· «Ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατέρα, εκείνος Τον φανέρωσε». Αυτό το έκανε φανερό και ο ίδιος ο Χριστός παλαιότερα, όταν συνομιλούσε με τον λαό των Εβραίων, λέγοντας: «Κανείς δεν έχει δει τον Πατέρα, παρά μόνο εκείνος που προέρχεται από τον Θεό· αυτός έχει δει τον Πατέρα». Το σκεύος της εκλογής πάλι, όταν εμβάθυνε στον λόγο περί της θείας οικονομίας Του και θέλοντας να εξηγήσει πώς γνώρισε όλα τα απόρρητα που είχε μάθει, λέει τα εξής: «Μιλάμε για τη σοφία του Θεού εν μυστηρίω, την αποκρυμμένη, την οποία προόρισε ο Θεός πριν από τους αιώνες για τη δική μας δόξα, και την οποία κανένας από τους άρχοντες αυτού του αιώνα δεν γνώρισε».

ΙΕ΄. Τότε ο Μωυσής, όπως ήταν φυσικό, αναφώνησε: Άκουε, νοητέ Ισραήλ, αυτά που ο αισθητός Ισραήλ δεν μπόρεσε να ακούσει. Κύριος ο Θεός σου, ο Κύριος είναι ένας. Διότι είναι ένας Θεός, ο οποίος γνωρίζεται σε τρεις υποστάσεις. Διότι μία είναι η ουσία της θεότητας Εκείνου που δίνει τη μαρτυρία, του Υιού για τον οποίο δίνεται η μαρτυρία, και του Πνεύματος που επισκιάζει. Αυτός είναι που τώρα μαρτυρείται από τον Πατέρα, η ζωή των ανθρώπων. Αυτήν (τη ζωή) θα δουν οι αγνώμονες κρεμασμένη πάνω στο ξύλο, και δεν θα πιστέψουν στη ζωή τους. Στη συνέχεια ο Ηλίας αποκρίθηκε: Αυτός είναι εκείνος τον οποίο είδα παλαιά ασώματο, πνευματικά, μέσα σε λεπτή αύρα. Διότι τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ, όπως είναι κατά τη φύση Του. Και αυτό που έχει δει κανείς, το έχει δει εν πνεύματι. Αυτή είναι η αλλοίωση της δεξιάς του Υψίστου. Αυτά είναι εκείνα τα οποία μάτι δεν είδε, και αυτί δεν άκουσε, και σε καρδιά ανθρώπου δεν ανέβηκαν ποτέ. Έτσι, στον μέλλοντα αιώνα θα είμαστε πάντοτε μαζί με τον Κύριο, βλέποντας τον Χριστό να αστράφτει με το φως της θεότητας.

ΙΓ΄. Διότι, εάν δεν είναι ένας καθ' υπόστασιν, πώς ο Λόγος έγινε σάρκα; Το Άγιο Πνεύμα δηλώνει με αυτό όχι ότι ο Λόγος μετατράπηκε σε σάρκα, αλλά μάλλον ότι ενώθηκε με τη σάρκα καθ' υπόστασιν. Ή πώς, όπως λέγεται, ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε; Διότι ο άνθρωπος που φαινόταν, αυτός τον φανέρωσε· ο οποίος, εάν δεν ήταν και Θεός, πώς θα πιστευθεί ότι βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα; Ή πώς (νοείται το): «Κανείς δεν έχει ανεβεί στον ουρανό, παρά μόνο εκείνος που κατέβηκε από τον ουρανό, ο Υιός του ανθρώπου, ο οποίος βρίσκεται στον ουρανό»; Διότι δεν είχε ανεβεί ακόμη σωματικώς στον ουρανό, εφόσον μάλιστα και μετά την ανάσταση είπε: «Δεν έχω ανεβεί ακόμη προς τον Πατέρα μου».

Του οσίου αββά Ιωάννου πρεσβυτέρου Δαμασκηνού έκδοση ακριβής της ορθοδόξου πίστεως Ότι το Θείο είναι ακατάληπτο και ότι δεν πρέπει να αναζητούμε και να περιεργαζόμαστε όσα δεν μας έχουν παραδοθεί από τους αγίους προφήτες και αποστόλους και ευαγγελιστές «Τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ. Ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε». Είναι, λοιπόν, άρρητο το Θείο και ακατάληπτο. «Διότι κανείς δεν γνωρίζει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, ούτε τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας». Και το Άγιο Πνεύμα, επίσης, γνωρίζει έτσι τα του Θεού, όπως το πνεύμα του ανθρώπου γνωρίζει τα όσα υπάρχουν μέσα του. Μετά, όμως, από την πρώτη και μακάρια φύση, κανείς ποτέ δεν γνώρισε τον Θεό, παρά μόνο εκείνος στον οποίο ο Ίδιος τον αποκάλυψε, όχι μόνο από τους ανθρώπους, αλλά ούτε και από τις υπερκόσμιες δυνάμεις, εννοώ τα ίδια τα Χερουβείμ και τα Σεραφείμ.

Επειδή μέσω της αμαρτίας ο θάνατος εισήλθε στον κόσμο σαν κάποιο άγριο και ανήμερο θηρίο που λυμαίνεται τον ανθρώπινο βίο, έπρεπε αυτός που επρόκειτο να προσφέρει τη λύτρωση να είναι αναμάρτητος και να μην είναι υπόλογος στον θάνατο εξαιτίας της αμαρτίας. Επιπλέον, έπρεπε η φύση να ενδυναμωθεί και να ανακαινιστεί, και έμπρακτα να διαπαιδαγωγηθεί και να διδαχθεί την οδό της αρετής, η οποία απομακρύνει μεν από τη φθορά, καθοδηγεί δε προς την αιώνια ζωή. Τελικά, φανερώνεται το μέγα πέλαγος της φιλανθρωπίας [του Θεού] απέναντι στον άνθρωπο· διότι ο ίδιος ο Δημιουργός και Κύριος αναλαμβάνει τον αγώνα υπέρ του δικού Του πλάσματος και γίνεται έμπρακτα διδάσκαλος. Και επειδή ο εχθρός δελεάζει τον άνθρωπο με την ελπίδα της θεώσεως, δελεάζεται ο ίδιος με το προκάλυμμα της σάρκας, και συγχρόνως φανερώνεται η αγαθότητα, η σοφία, η δικαιοσύνη και η δύναμη του Θεού: η μεν αγαθότητα, διότι δεν παρέβλεψε την ασθένεια του δικού Του πλάσματος, αλλά το σπλαχνίστηκε όταν έπεσε και του άπλωσε το χέρι· η δικαιοσύνη, διότι, αφού νικήθηκε ο άνθρωπος, δεν βάζει κάποιον άλλον να νικήσει τον τύραννο, ούτε αρπάζει με τη βία τον άνθρωπο από τον θάνατο, αλλά εκείνον τον οποίο από παλιά καταδούλωσε ο θάνατος μέσω της αμαρτίας, αυτόν ο αγαθός και δίκαιος Θεός τον έκανε πάλι νικητή και διέσωσε τον όμοιο μέσω του ομοίου, πράγμα που φάνταζε αδιέξοδο· η δε σοφία, επειδή βρήκε την πλέον ταιριαστή λύση στο αδιέξοδο. Διότι, με την ευδοκία του Θεού και Πατρός, ο Μονογενής Υιός και Λόγος του Θεού, που είναι Θεός και βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, ο ομοούσιος με τον Πατέρα και με το Άγιο Πνεύμα, ο προαιώνιος, ο άναρχος, εκείνος που υπήρχε εξαρχής και ήταν προς τον Θεό και Πατέρα και ήταν Θεός, εκείνος που υπάρχει σε μορφή Θεού, έκλινε τους ουρανούς και κατέρχεται, δηλαδή, ταπεινώνοντας αταπείνωτα το αταπείνωτο ύψος Του, συγκαταβαίνει στους δούλους Του με μία συγκατάβαση άφραστη και ακατάληπτη (διότι αυτό φανερώνει η κατάβαση), και, όντας τέλειος Θεός, γίνεται τέλειος άνθρωπος, και έτσι επιτελείται το πιο καινούργιο από όλα τα καινούργια, το μόνο καινό πράγμα κάτω από τον ήλιο, μέσω του οποίου εμφανίζεται η άπειρη δύναμη του Θεού.

Διότι δεν έχεις ανάγκη από τα κρυφά. Στα έργα που υπερβαίνουν τις ικανότητές σου μην περιεργάζεσαι. Διότι σου έχουν αποκαλυφθεί πράγματα περισσότερα από την ανθρώπινη σύνεση· επειδή η δική τους δοξασία κατέστρεψε πολλούς, και η πονηρή υποψία οδήγησε τη διάνοιά τους σε ολίσθημα· και αυτός που αγαπά τον κίνδυνο, μέσα σε αυτόν θα καταστραφεί.» «Για πράγμα που δεν σου είναι αναγκαίο, μην περιεργάζεσαι.» «Θαυμαστά είναι τα έργα του Κυρίου, και κρυφά τα έργα Του από τους ανθρώπους.» «Ποιος θα εξιχνιάσει τα μεγαλεία του Θεού; Τη δύναμη της μεγαλωσύνης Του ποιος θα την απαριθμήσει; Και ποιος θα μπορέσει να διηγηθεί τα ελέη Του; Δεν είναι δυνατόν ούτε να αφαιρέσει κανείς ούτε να προσθέσει· και δεν είναι δυνατόν να εξιχνιαστούν τα θαύματα του Κυρίου· όταν ο άνθρωπος νομίσει ότι τελείωσε, τότε αρχίζει· και όταν σταματήσει, τότε θα περιέλθει σε απορία.» «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό.» «Ο Βασιλεύς των βασιλευόντων και Κύριος των κυριευόντων· Αυτός που μόνος έχει αθανασία· που κατοικεί σε φως απρόσιτο, τον οποίο κανείς από τους ανθρώπους δεν είδε, ούτε μπορεί να δει.» Εάν θέλεις να πεις ή να ακούσεις κάτι για τον Θεό, άφησε το σώμα σου· άφησε τις σωματικές αισθήσεις· εγκατάλειψε τη γη· εγκατάλειψε τη θάλασσα· θέσε τον αέρα πιο κάτω από τον εαυτό σου· προσπέρασε τις εποχές, την ευταξία των καιρών, τον διάκοσμο γύρω από τη γη. Υψώσου πάνω από τον αιθέρα· διάβηκε τα άστρα, τα θαύματα γύρω από αυτά, την ευκοσμία τους, τα μεγέθη, τις χρησιμότητες, τη λαμπρότητα, τη θέση, τη δημιουργία τους.

«Για τους ανθρώπους αυτό είναι αδύνατο, για τον Θεό όμως τα πάντα είναι δυνατά». «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό». «Είπε ο Ιησούς στον Νικόδημο: Αλήθεια σου λέω, εάν κανείς δεν γεννηθεί άνωθεν, δεν μπορεί να δει τη βασιλεία του Θεού. Λέει προς αυτόν ο Νικόδημος: Πώς μπορεί να γεννηθεί ένας άνθρωπος όντας γέροντας; Μήπως μπορεί να εισέλθει για δεύτερη φορά στην κοιλιά της μητέρας του και να γεννηθεί; Αποκρίθηκε ο Ιησούς: Αλήθεια, αλήθεια σου λέω, εάν κανείς δεν γεννηθεί από ύδωρ και Πνεύμα, δεν μπορεί να εισέλθει στη βασιλεία του Θεού». Πρέπει η ψυχή αφενός να κυριαρχεί επί των παθών και αφετέρου να υπηρετεί τον Θεό. Διότι είναι αδύνατο να εξουσιάζεται ταυτόχρονα και από την αμαρτία και από τον Θεό· αντίθετα, πρέπει να επικρατεί επί της κακίας, και να υποτάσσεται στον Δεσπότη των πάντων.

Ο θειότατος Ιωάννης αναφώνησε λέγοντας: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό· ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε». Ποιος είναι όμως αυτός που τον φανέρωσε, αν όχι εκείνος που γεννήθηκε από την Παρθένο και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους; «Αυτός είναι ο Θεός μας, κανένας άλλος δεν θα λογαριαστεί ίσος με αυτόν. Μετά από αυτά εμφανίστηκε στη γη και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους». Πώς εμφανίστηκε στη γη «και συναναστράφηκε με τους ανθρώπους», αν δεν έγινε άνθρωπος; Διότι ο ίδιος είπε: «Κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό». Λέει ο απόστολος: «Ο πρώτος άνθρωπος προέρχεται από τη γη και είναι χοϊκός· ο δεύτερος άνθρωπος, ο Κύριος, προέρχεται από τον ουρανό». Διότι δεν έφερε το σώμα από τον ουρανό, αλλά, όντας Θεός και εκ φύσεως Υιός του Θεού, κατέβηκε «από τον ουρανό» και έγινε άνθρωπος, δεύτερος Αδάμ, ως δεύτερη αρχή εκείνων που αναπλάθονται και μεταστοιχειώνονται προς την αφθαρσία μέσω της αναστάσεως.

Ο Ιωάννης μαρτυρεί γι' αυτόν και αναφωνεί λέγοντας: «Αυτός ήταν για τον οποίο είπα: Εκείνος που έρχεται πίσω μου, πέρασε μπροστά μου, επειδή υπήρχε πριν από εμένα.» Υπήρχε πρώτος, δηλαδή, ως Θεός· διότι ως άνθρωπος ο Χριστός γεννήθηκε μετά τον Ιωάννη. Και πάλι: «Τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ· ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα, εκείνος τον φανέρωσε.» Και ποιος τον φανέρωσε, αν όχι ο Χριστός; Αυτός, λοιπόν, είναι «ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα». Και ο Ιωάννης ο Πρόδρομος λέει: «Και εγώ έχω δει και έχω μαρτυρήσει ότι αυτός είναι ο Υιός του Θεού.» Το να πει «ο Υιός του Θεού» και να μην πει «υιός Θεού» άναρθρα, υποδηλώνει αυτόν, τον έναν Υιό του Θεού, τον μονογενή.

Διότι, όπως ακριβώς ένας έμπειρος ιατρός δεν δίνει πάντοτε το ίδιο είδος σε όλους, αλλά παρέχει στον καθένα το κατάλληλο και πρόσφορο φάρμακο, διακρίνοντας και τον τόπο και την ασθένεια και την εποχή, δηλαδή τον καιρό, καθώς και την κράση και την ηλικία· και στο μεν νήπιο δίνει άλλο, ενώ στον ώριμο σύμφωνα με την ηλικία άλλο· άλλο στον ασθενή και άλλο στον υγιή, και στον καθένα από τους ασθενείς δεν δίνει το ίδιο, αλλά ανάλογα με την κράση και την ασθένεια· και άλλο το καλοκαίρι και άλλο τον χειμώνα, το φθινόπωρο και την άνοιξη, και σε κάθε τόπο σύμφωνα με την καταλληλότητα του τόπου. Έτσι και ο άριστος ιατρός των ψυχών, σε αυτούς που ήταν ακόμη νήπια και νοσούσαν από την ασθένεια της ειδωλολατρίας και θεωρούσαν τα είδωλα θεούς, τα προσκυνούσαν ως θεούς, αθετούσαν την προσκύνηση του Θεού και προσέφεραν τη δόξα Του στην κτίση, απαγόρευσε να κατασκευάζουν εικόνες. Διότι είναι αδύνατον να κατασκευάσει κανείς εικόνα του Θεού, ο Οποίος είναι ασώματος και αόρατος και άυλος και δεν έχει ούτε σχήμα ούτε περιγραφή ούτε κατάληψη· διότι πώς θα εικονιστεί αυτό που δεν έχει θεαθεί; «Τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ· ο μονογενής Υιός, που βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε». Και «κανείς δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει», είπε ο Θεός.

Τρίτον, πόσα είδη εικόνων υπάρχουν; Υπάρχουν διάφορα είδη εικόνων. Πρώτη, λοιπόν, εικόνα είναι η φυσική. Σε κάθε πράγμα πρέπει πρώτα να υπάρχει το κατά φύσιν και έπειτα το κατά θέσιν και κατά μίμηση, όπως δηλαδή πρέπει πρώτα να είναι κάποιος άνθρωπος εκ φύσεως και έπειτα κατά θέσιν και κατά μίμηση. Πρώτη, λοιπόν, φυσική και απαράλλακτη εικόνα του αόρατου Θεού είναι ο Υιός του Πατρός, ο οποίος φανερώνει στον εαυτό Του τον Πατέρα. «Διότι κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό», και πάλι, «όχι ότι έχει δει κανείς τον Πατέρα». Και το ότι ο Υιός είναι εικόνα του Πατρός, το λέει ο απόστολος: «Ο οποίος είναι εικόνα του αόρατου Θεού», και στην προς Εβραίους επιστολή: «ο οποίος, όντας απαύγασμα της δόξας και χαρακτήρας της υποστάσεώς Του», και το ότι φανερώνει στον εαυτό Του τον Πατέρα μαρτυρείται στο κατά Ιωάννην Ευαγγέλιο, όπου, όταν ο Φίλιππος είπε: «Δείξε μας τον Πατέρα, και μας αρκεί», ο Κύριος λέει: «Τόσο καιρό είμαι μαζί σας, και δεν με έχεις γνωρίσει, Φίλιππε; Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Είναι, βέβαια, ο Υιός εικόνα του Πατρός φυσική, απαράλλακτη, απόλυτα όμοια με τον Πατέρα, εκτός από την αγεννησία και την πατρότητα. Διότι ο μεν Πατέρας είναι γεννήτορας και αγέννητος, ενώ ο Υιός είναι γεννητός και όχι Πατέρας. Επίσης, και το Άγιο Πνεύμα είναι εικόνα του Υιού· «διότι κανείς δεν μπορεί να πει Κύριο τον Ιησού, παρά μόνο εν Πνεύματι Αγίω».

Ο Αβραάμ δεν είδε τη φύση του Θεού («διότι τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ»), αλλά την εικόνα του Θεού, και προσπίπτοντας προσκύνησε. Ο Ιησούς του Ναυή δεν είδε τη φύση ενός αγγέλου, αλλά μια εικόνα (διότι η φύση του αγγέλου δεν οράται με σωματικούς οφθαλμούς), και προσπίπτοντας προσκύνησε· ομοίως και ο Δανιήλ (διότι ο άγγελος δεν είναι Θεός, αλλά κτίσμα, δούλος και παραστάτης του Θεού), τον προσκύνησε όχι ως Θεό, αλλά ως παραστάτη και λειτουργό του Θεού. Κι εγώ να μην κατασκευάσω εικόνα των φίλων του Χριστού και να μην προσκυνήσω, όχι ως θεούς, αλλά ως εικόνες των φίλων του Θεού; Διότι ούτε ο Ιησούς ούτε ο Δανιήλ προσκύνησαν τους αγγέλους που τους εμφανίστηκαν ως θεούς, ούτε εγώ προσκυνώ την εικόνα ως Θεό, αλλά μέσω της εικόνας και των αγίων αναπέμπω την προσκύνηση και την τιμή στον Θεό, για χάρη του οποίου σέβομαι και τιμώ τους φίλους Του. Ο Θεός δεν ενώθηκε με τη φύση των αγγέλων, αλλά ενώθηκε με τη φύση των ανθρώπων. Ο Θεός δεν έγινε άγγελος, αλλά ο Θεός έγινε εκ φύσεως και αληθινά άνθρωπος. «Διότι βεβαίως δεν αναλαμβάνει αγγέλους, αλλά αναλαμβάνει το σπέρμα του Αβραάμ.» Δεν έγινε η φύση των αγγέλων Υιός του Θεού καθ' υπόστασιν, αλλά η φύση του ανθρώπου έγινε Υιός του Θεού καθ' υπόστασιν.

Όταν δε ο μονογενής Υιός του Θεού, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, μη αντέχοντας να βλέπει το πλάσμα του υποδουλωμένο στην αμαρτία, σπλαχνίστηκε από την απέραντη αγάπη του γι' αυτό, εμφανίστηκε όμοιος με εμάς, χωρίς αμαρτία, και, χωρίς να εγκαταλείψει τον θρόνο του Πατρός, σκήνωσε σε Παρθένο για χάρη μας, ώστε εμείς να κατοικήσουμε στους ουρανούς, να ανακληθούμε από την παλαιά πτώση και να απαλλαγούμε από την αμαρτία, ανακτώντας την προγενέστερη υιοθεσία. Και, αφού εκπλήρωσε όλη την ένσαρκη οικονομία υπέρ ημών, καταδεχόμενος σταυρό και θάνατο και ενώνοντας κατά τρόπο παράδοξο τα επίγεια με τα επουράνια, αφού αναστήθηκε εκ νεκρών και αναλήφθηκε με δόξα στους ουρανούς και κάθισε εκ δεξιών της μεγαλωσύνης του Πατρός, εξαπέστειλε, σύμφωνα με την υπόσχεσή του, το Παράκλητο Πνεύμα στους αυτόπτες και μύστες του με τη μορφή πύρινων γλωσσών. Και τους έστειλε σε όλα τα έθνη για να φωτίσουν αυτούς που κάθονταν στο σκοτάδι της άγνοιας, και να τους βαπτίζουν εις το όνομα του Πατρός και του Υιού και του Αγίου Πνεύματος, έτσι ώστε έκτοτε, αφού κληρώθηκαν άλλοι μεν τις ανατολικές περιοχές και άλλοι τις δυτικές, να τις περιέρχονται, διατρέχοντας και τα βόρεια και τα νότια κλίματα, εκπληρώνοντας την αποστολή που τους είχε προσταχθεί. Τότε και ο ιερότατος Θωμάς, ο οποίος ήταν ένας από τη δωδεκαμελή χορεία των μαθητών του Χριστού, εστάλη στη χώρα των Ινδών, κηρύττοντας σε αυτούς το σωτήριο κήρυγμα.

Ενώ λοιπόν είχαμε περιέλθει σε τέτοια συμφορά και ταλαιπωρία, δεν μας παραμέλησε Αυτός που μας έπλασε και μας έφερε από την ανυπαρξία στην ύπαρξη, ούτε άφησε να καταστραφεί τελειωτικά το έργο των χεριών Του. Αντιθέτως, με την ευδοκία του Θεού και Πατέρα και με τη συνέργεια του Αγίου Πνεύματος, ο μονογενής Υιός και Λόγος του Θεού, αυτός που βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα, ο ομοούσιος με τον Πατέρα και με το Άγιο Πνεύμα, ο προαιώνιος, ο άναρχος, αυτός που υπήρχε εξαρχής και βρισκόταν μαζί με τον Θεό και Πατέρα, και ήταν Θεός, συγκαταβαίνει στους δούλους Του με συγκατάβαση άρρητη και ακατάληπτη. Και ενώ είναι τέλειος Θεός, γίνεται τέλειος άνθρωπος εκ Πνεύματος Αγίου και Μαρίας της αγίας Παρθένου και Θεοτόκου, έχοντας συλληφθεί στην άχραντη μήτρα της Παρθένου όχι από σπέρμα άνδρα, ούτε από θέλημα, ούτε από σαρκική συνάφεια, αλλά από το Άγιο Πνεύμα, όπως ακριβώς και πριν από τη σύλληψη στάλθηκε ένας από τους αρχαγγέλους για να αναγγείλει στην Παρθένο την παράδοξη εκείνη σύλληψη και τον ανέκφραστο τοκετό. Διότι ο Υιός του Θεού συνελήφθη ασπόρως εκ Πνεύματος Αγίου και, αφού συγκρότησε για τον εαυτό Του μέσα στη μήτρα της Παρθένου σάρκα εμψυχωμένη με ψυχή λογική και νοερή, προήλθε με μία υπόσταση, αλλά με δύο φύσεις, ως τέλειος Θεός και τέλειος άνθρωπος, διατηρώντας άφθορη την παρθενία εκείνης που Τον γέννησε ακόμη και μετά τον τοκετό. Και αφού έγινε σε όλα ομοιοπαθής με εμάς, χωρίς όμως αμαρτία, ανέλαβε τις ασθένειές μας και βάσταξε τις νόσους μας.

Ο δε Ιωάσαφ, νιώθοντας βαθιά κατάνυξη στην καρδιά του, είπε: «Όλα αυτά ακριβώς επιθυμώ να γνωρίσω και εγώ, και σε παρακαλώ: γνώρισέ μου και τον πλούτο της δόξας του Θεού και το υπερβάλλον της δυνάμεώς του». Είπε τότε προς αυτόν ο Βαρλαάμ: «Προσεύχομαι στον Θεό να σε διδάξει αυτά και να ενσταλάξει τη γνώση τέτοιων πραγμάτων στην ψυχή σου· διότι είναι εντελώς αδύνατον να εκφραστεί από ανθρώπους η δόξα και η δύναμή του, ακόμη και αν όλες οι γλώσσες των σημερινών ανθρώπων και εκείνων που υπήρξαν ποτέ ενώνονταν σε μία. Διότι, όπως λέει ο Ευαγγελιστής και Θεολόγος, "κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό· ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε". Και τη δόξα και τη μεγαλωσύνη του αόρατου και υπεράπειρου Θεού, ποιος από τους θνητούς θα μπορέσει να την κατανοήσει, παρά μόνον εκείνος στον οποίο ο ίδιος θα την αποκαλύψει στον βαθμό που επιθυμεί, όπως ακριβώς την αποκάλυψε στους προφήτες και τους αποστόλους του; Εμείς, όμως, μαθαίνουμε από το κήρυγμά τους και από την ίδια τη φύση των πραγμάτων, στο μέτρο των δυνατοτήτων μας. Διότι λέει η Γραφή: "Οι ουρανοί διηγούνται δόξα Θεού, και το στερέωμα αναγγέλλει το έργο των χεριών του"· και, "Τα αόρατα γνωρίσματά του, δηλαδή η αιώνια δύναμή του και η θεότητά του, βλέπονται καθαρά από την κτίση του κόσμου, κατανοούμενα μέσω των δημιουργημάτων του"».

Σε συμφωνία και αυτός με τον μεγάλο Διονύσιο, μετά από εκείνον τον υψηλό και θείο σύνδεσμο, ελπίζει και εύχεται να δει και να βιώσει τη λαμπρότητα του Θεού. Επομένως, εφόσον υπάρχει διαφορά μεταξύ των πνευματικών θεωριών, και η μεν μία από αυτές ονομάζεται «διά πίστεως», η άλλη «δι' εσόπτρου και εν αινίγματι», η άλλη «δι' είδους» και η άλλη «πρόσωπον προς πρόσωπον», καμία από αυτές δεν αποτελεί κατανόηση της ουσίας του Θεού. Διότι, αν και έχει γραφτεί ότι ο Μωυσής συνομίλησε με τον Θεό πρόσωπο με πρόσωπο και ότι του μίλησε στόμα με στόμα, με μορφή και όχι με αινίγματα, εντούτοις κανείς δεν έχει σταθεί στην υπόσταση και την ουσία του Κυρίου, σύμφωνα με τα γεγραμμένα, και κανείς ούτε είδε ούτε εξέφρασε τη φύση του Θεού, ούτε είδε ποτέ κανείς τον Θεό· ο μονογενής Υιός τον φανέρωσε. Το να είναι η μία θεωρία τελειότερη από την άλλη, ακόμη και ανάμεσα σε αυτές που απαριθμήθηκαν, τίποτα δεν το εμποδίζει, ώστε να είναι τελειότατη εκείνη που ελπίζεται τότε, μετά την τελική αποκατάσταση, ενώ οι υπόλοιπες, όπως κι αν ήθελε κανείς να τις ονομάσει, είναι δυνατόν να συγκρίνονται μεταξύ τους.

Εάν, πάλι, κάποιος τολμούσε να ρωτήσει, τι άραγε είναι η θεία φύση του Λόγου του Θεού που είναι ενωμένη με τον Πατέρα και το Πνεύμα, εμείς λέμε τούτο: ότι ακόμη και για τους αγγέλους η θεία αυτή φύση είναι ακατάληπτη και απρόσιτη σε κάθε σκέψη των κτιστών όντων. Και τούτο το φανερώνουν από τη μια τα εξαπτέρυγα, τα οποία, σκεπασμένα με τις δικές τους φτερούγες, αναφωνούν ακατάπαυστα τον τρισάγιο ύμνο, το φανερώνει δε και το «κανένας άνθρωπος δεν θα δει το πρόσωπό μου και θα ζήσει», καθώς και το «κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό» και το «κανείς δεν επιγινώσκει τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας» και τα εξής. Διότι, εάν η χωμάτινη φύση μας μπορούσε να αντέξει να δει γυμνή τη θεία φύση, Εκείνος δεν θα καταδεχόταν να περιβληθεί θνητό σώμα. Και τι το παράδοξο υπάρχει στο ότι οι άνθρωποι αγνοούν τη φύση του Θεού, όταν, όπως ελέχθη, αυτή είναι ακατάληπτη ακόμη και στους αγγέλους; Εμείς, άλλωστε, ούτε το ποια είναι η φύση του αγγέλου γνωρίζουμε, ή μάλλον ούτε και την ουσία της δικής μας ψυχής γνωρίζουμε, αν και διόλου δεν βρίσκεται μακριά μας, αλλά μέσω αυτής ζωογονείται το σώμα μας, κυβερνάται και συντηρείται· αλλά παρ' όλα αυτά δεν γνωρίζουμε τη φύση της.

Έπειτα λέγει: Τον Θεό ουδείς τον έχει δει ποτέ· ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στον κόλπο του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε. Άρρητο, λοιπόν, και ακατάληπτο είναι το θείο. Διότι κανείς δεν επιγινώσκει τον Πατέρα παρά μόνο ο Υιός, και τον Υιό παρά μόνο ο Πατέρας· και το Άγιο Πνεύμα γνωρίζει τα του Θεού κατ' αυτόν τον τρόπο, όπως ακριβώς το πνεύμα του ανθρώπου γνωρίζει όσα βρίσκονται μέσα του. Μετά δε την πρώτη και μακαρία φύση, κανείς δεν γνώρισε ποτέ τον Θεό, παρά μόνο εκείνος στον οποίο ο Ίδιος αποκαλύφθηκε, και δεν εννοώ μόνο από τους ανθρώπους, αλλά ούτε και από τις υπερκόσμιες δυνάμεις, δηλαδή τα ίδια τα Χερουβίμ και τα Σεραφίμ. Δεν μας άφησε ωστόσο ο Θεός σε παντελή αγνωσία· διότι σε όλους η γνώση του ότι υπάρχει Θεός έχει εγκατασπαρθεί φυσικώς από Αυτόν. Αλλά και η ίδια η κτίση, καθώς και η συνοχή και η κυβέρνησή της, ανακηρύσσουν το μεγαλείο της θείας φύσεως. Και μέσω του Νόμου και των Προφητών αρχικά, και έπειτα μέσω του μονογενούς Του Υιού, του Κυρίου και Θεού και Σωτήρα μας Ιησού Χριστού, μας φανέρωσε τη γνώση του εαυτού Του, στο μέτρο που μας είναι εφικτό. Όλα λοιπόν όσα μας έχουν παραδοθεί μέσω του Νόμου και των Προφητών και των Αποστόλων και των Ευαγγελιστών τα δεχόμαστε, τα γνωρίζουμε και τα σεβόμαστε, χωρίς να αναζητούμε τίποτα πέρα από αυτά· διότι ο Θεός, όντας αγαθός, είναι χορηγός κάθε αγαθού, χωρίς να υπόκειται σε φθόνο ή σε οποιοδήποτε πάθος· διότι ο φθόνος βρίσκεται πολύ μακριά από τη θεία φύση, η οποία βεβαίως είναι απαθής και η μόνη αγαθή.

Διότι είναι ανάγκη γι' αυτούς, είτε εξαιτίας της εντολής «Δεν θα κατασκευάσεις κανένα ομοίωμα», να απορρίπτουν όλα όσα είναι αγαπητά και οικεία στον Θεό, είτε εξαιτίας της εντολής «θα κατασκευάσεις», να σέβονται και να ασπάζονται όλα τα νομοθετούμενα, ακόμη και τα των αθέων και απίστων, εφόσον δεν υπάρχει σε αυτούς καμία υγιής αντίληψη και κρίση· είτε, πράγμα που τους είναι οικείο και αγαπητό, να αθετούν κάθε παλαιά και νέα νομοθεσία, ακολουθώντας τους δικούς τους δασκάλους. 41. «Έπειτα, ας υποθέσουμε ότι αυτά έχουν έτσι», λένε, «πού σου έχει νομοθετηθεί όμως εδώ να κατασκευάζεις ομοίωμα του Θεού;» Στον σκαιό και παράλογο χαρακτήρα αυτής της ερώτησης, απαντούμε τα εξής: Πρώτον μεν, ότι φαίνεται πως, ρωτώντας αυτά, προβάλλετε ένα πρόσχημα για τη δική σας απιστία και ασέβεια· όχι για να φανεί ότι λέτε κάτι αξιόλογο περί του Θεού, αλλά για να συκοφαντήσετε τη θεία οικονομία του Σωτήρος· διότι εσείς δεν συμπεριλαμβάνετε εδώ κανέναν λόγο περί της σαρκώσεως· έπειτα δε, ότι το αλλόκοτο και γεμάτο παραφροσύνη φρόνημά σας αποδεικνύεται μέσα από αυτά· διότι μάταια χλευάζετε τους Χριστιανούς, και απορρίπτοντας μετά βδελυγμίας πράγματα που ούτε εκείνοι πίστεψαν, ούτε εσείς ακούσατε ποτέ, τους προσάπτετε κατηγορία, σαν να ισχυρίζονται ότι μπορούν να εικονίσουν τον ίδιο τον Θεό ως γυμνό από σάρκα· διότι από ποιον που μετέχει στη λογική φύση δεν ομολογείται σαφώς ότι το να κατασκευάζει κανείς ομοίωμα του Θεού, καθόσον είναι Θεός, είναι αληθώς αδύνατο και ανεπίτευκτο εγχείρημα; Επειδή το Θείο ούτε ορατό είναι ούτε αντιληπτό· διότι κανείς ποτέ δεν έχει δει τον Θεό.

ΜΓ΄. Ιστορείται δε και τούτο, ότι, όταν γεννήθηκε στη Βηθλεέμ ο Σωτήρας όλων μας Χριστός, ο τότε ηγεμόνας του έθνους των Περσών έστειλε εκεί κάποιον ταλαντούχο ζωγράφο, ο οποίος, αφού φιλοτέχνησε την εικόνα του τεχθέντος και της τεκούσης, του την έφερε. Ας το δει αυτό η άπιστη καρδιά! Ούτε τους Πέρσες θα παραδεχθεί, οι οποίοι διήνυσαν τόσο μεγάλο δρόμο για να κομίσουν δώρα στον γεννηθέντα βασιλιά, όπως άρμοζε, καθοδηγούμενοι μάλιστα από άστρο, και, πράγμα το οποίο όντως προκαλούσε δέος και τους έθετε σε προφανή κίνδυνο, να κηρύττουν λαμπρά ως βασιλιά αυτόν που γεννήθηκε, ενώ βρίσκονταν σε ξένη χώρα. Αν πάλι δεν έχουν καταγραφεί όλα στην ευαγγελική ιστορία, δεν είναι γι' αυτόν τον λόγο όλα απίστευτα· διότι δεν πρέπει να αθετήσουμε και τα άλλα σημεία που έκανε ο Ιησούς, τα οποία είναι βέβαια πολλά, τόσα που ούτε ο κόσμος δεν θα χωρούσε να γραφτούν το καθένα ξεχωριστά, με τη δικαιολογία ότι δεν έχουν καταγραφεί, όπως λέει ο μέγας ευαγγελιστής Ιωάννης. Σχετικά λοιπόν με την αόρατη, υπερούσια και ακατάληπτη φύση, για την οποία λέγεται ότι είναι αδύνατον να απεικονιστεί, ισχύει ότι «Ούτε τη φωνή Του έχετε ακούσει, ούτε τη μορφή Του έχετε δει»· και το «Κανένας δεν έχει δει ποτέ τον Θεό, ούτε κανένας από τους ανθρώπους Τον είδε, ούτε μπορεί να Τον δει»· ακριβώς επειδή τέτοια είναι η φύση Του, και δεν οράται ούτε ακούγεται, αλλά βρίσκεται υπεράνω κάθε μορφής και ήχου· και βέβαια ισχύει και το ότι «δεν θα πεινάσει ούτε θα κοπιάσει»· «Ούτε είναι δυνατόν να εξιχνιαστεί η φρόνησή Του».

Υποτίθεται ότι νοεί πως, απευθυνόμενος προς τη θεία ουσία, λέγει αυτά τα πράγματα, και κομπάζει ο άθλιος, όχι διαφορετικά παρά σαν να έχει δει τον Θεό· το οποίο δεν είναι τίποτε άλλο παρά το να δει κανείς τον Θεό απλώς και όπως ακριβώς έχει η φύση Του· υπερβαίνει δε την αξία των αγίων, και υπόσχεται να δει μεγαλύτερα από αυτούς, σαν να είναι τάχα πιο καθαρός και πιο οξυδερκής ως προς την εποπτεία της θείας φύσης, από τους οποίους ο μεν Θεολόγος αποφάνθηκε: «Θεόν ουδείς εώρακε πώποτε»· άλλος πάλι, παραμένοντας πιστός στην ίδια θεολογία: «Τον οποίο κανείς από τους ανθρώπους δεν είδε, ούτε μπορεί να δει». Αλλά βέβαια και ο κορυφαίος ανάμεσα στους θεόπτες άκουγε: «Δεν θα δει άνθρωπος το πρόσωπό μου και θα ζήσει». Αλλά ποιος ξεπέρασε με τέτοιο τρόπο την υψηλή διάνοια των θεολόγων; Και τι λέω γι' αυτούς; Μήπως έχει υψωθεί πάνω και από τις υπερκόσμιες δυνάμεις, εγκαταλείποντας τον κόσμο και το σώμα, καταφρονώντας κάθε υλική σχέση και υπερβαίνοντας τα ορώμενα, ώστε να βρεθεί πάνω από την κτίση, και να ανυψωθεί πάνω από τους υπερουράνιους διάκοσμους, και να δει τον Θεό και να κατανοήσει την ουσία Του πώς ακριβώς είναι; Ποιος άλλος από τον Ευσέβιο; Ο οποίος αποτολμά αυθαδώς να ισχυρίζεται ότι θεάθηκε μόνος αυτός, με καθαρά τα μάτια της καρδιάς και απαλλαγμένα από κάθε ανθρώπινη και υλική προσκόλληση, την υπερούσια και αθέατη ακόμη και στα Σεραφείμ ουσία, φουσκώνοντας από υπερηφάνεια με κενές ελπίδες.

Λοιδορώντας τους, φαίνεται να φλυαρεί εναντίον τους τα εξής, ότι δηλαδή διεξάγουν τον αγώνα για πράγματα αβέβαια και έωλα, δεν κατευθύνουν τον δρόμο τους προς κάποιον σταθερό και προφανή σκοπό, η πίστη τους έχει διαψευστεί, και διανύουν τον δίαυλο της ελπίδας ανώφελα και χωρίς κέρδος. Μάταια, επομένως, έχουν πιστέψει στον Χριστό, αφού δεν απολαμβάνουν τίποτα από την πίστη, άσκοπα έχουν δεχθεί το Ευαγγέλιο, προσδοκώντας με κενές ελπίδες τη χάρη, στην οποία δεν υπάρχει τίποτα το θεμελιωμένο και βέβαιο, και μάταια καυχιούνται ότι έχουν το βάπτισμα και την επίγνωση της Τριάδας. Τρέχουν, λοιπόν, προς το άδηλο, έχοντας παραβεί τον νόμο και έχοντας εγκαταλείψει την ελπίδα στον Θεό, έχοντας περιφρονήσει την πολιτεία των πατέρων και έχοντας εκκλίνει προς την προσκύνηση των ειδώλων. Πώς και με ποιον τρόπο; Χαράζοντας μια νέα οδό και μια καινούργια πολιτεία, προσερχόμενοι σε χειροποίητα έργα και εναποθέτοντας σε αυτά την ελπίδα τους. Πώς εσύ, λέει, προσέρχεσαι στην εικόνα του Χριστού, την οποία κανένας από τους πατέρες ούτε είδε ούτε προσκύνησε, και για σένα το ορώμενο είναι Θεός, ενώ για εκείνους δεν ήταν; Διότι τον Θεό κανείς ποτέ δεν τον έχει δει. Ποιος, λοιπόν, θα μπορούσε να πιστέψει σε ενανθρωπήσαντα Θεό; Ποιος, ακούγοντας ότι συνέβη παρθενικός τόκος, θα το αποδεχθεί; Ποιος θα ανεχθεί έναν Θεό που οράται, που καταλαμβάνεται ή που ζωγραφίζεται, και δεν έχει αρνηθεί να νομίζει τάχα ότι έπαθε όπως κάποιος από εμάς; Η δε ανάσταση έχει θεωρηθεί από αυτόν εντελώς ως ανοησία και μύθος.

Άλλη πραγματεία κατά των Λατίνων, για τα όσα βλασφημούν εις το Άγιο Πνεύμα λέγοντας ότι αυτό εκπορεύεται εκ του Υιού. Του Στηθάτου. Το να ομιλεί κανείς για το Άγιο Πνεύμα σημαίνει να ομιλεί για τον Θεό, επειδή και το Πνεύμα είναι Θεός. Τον Θεό όμως κανείς δεν τον έχει δει ποτέ ούτε δύναται να τον δει, όπως λέγουν ο Ιωάννης και ο Παύλος, οι οποίοι κατέκτησαν την ακρόπολη της θεολογίας και τους έχει εμπιστευθεί η φύλαξή της. Επομένως, σε κανέναν δεν επιτρέπεται να λέγει τίποτε από τον εαυτό του για το Άγιο Πνεύμα, τον άγνωστο Θεό, που είναι αθέατος όχι μόνο σε αυτούς τους αισθητούς οφθαλμούς, αλλά ούτε και στους νοητούς και νοερούς. Διότι, εάν τα αγαθά που έχουν ετοιμαστεί για εκείνους που αγαπούν τον Θεό υπερβαίνουν την αντίληψη όχι μόνο των οφθαλμών και των ώτων, αλλά και της καρδίας, ήτοι του νου, της ύψιστης δύναμης της ψυχής —διότι ό,τι είναι η καρδία στο σώμα, τον ίδιο λόγο έχει και ο νους στην ψυχή, επειδή και τα δύο αποτελούν το συνεκτικό και αρχικό στοιχείο της οικείας ζωής του καθενός— πολύ περισσότερο βεβαίως ο Θεός, το ύψιστο όλων των επιθυμητών και όλων των αγαθών, θα κατακρυβεί στο σκότος της ακαταληψίας, σύμφωνα με όσα έχουν προειπωθεί και από τον μακάριο Δαβίδ. Κανείς λοιπόν δεν θα πει απολύτως τίποτε από τον εαυτό του περί του Θεού, είτε περί του Πατρός είτε περί του Υιού είτε περί του Πνεύματος, διότι εάν μιλήσει κατ' αυτόν τον τρόπο, ουδόλως θα γίνει πιστευτός.

Αυτά ακριβώς είπαν οι θεολόγοι για τον Θεό και αυτά λέμε κι εμείς, αφού τα ακούσαμε και τα παραλάβαμε από αυτούς, μόνο βέβαια εκείνα τα οποία ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, αφού ήρθε ανάμεσά μας, μας τα εξήγησε αυτοπροσώπως. Επιπλέον δε, και εκείνα που ο Παράκλητος, ο οποίος επιφοίτησε μετά από Αυτόν, το Πνεύμα της αληθείας, δίδαξε παλαιότερα μεν στους προφήτες, έπειτα δε και στους αποστόλους, και τους τα υπενθύμισε —καθώς και για αυτό είχε προαναγγείλει ο ίδιος ο μονογενής Υιός— δηλαδή όλη την αλήθεια. Πρέπει λοιπόν να πούμε για το Άγιο Πνεύμα αυτά που έχουν ειπωθεί με ευσέβεια από πολλούς πριν από εμάς, οι οποίοι δεν μίλησαν από την κοιλιά τους ούτε ακολούθησαν μύθους, αλλά μόνο άνοιξαν το στόμα τους. Και μέσω αυτού, αφού πληρώθηκαν από το θείο Πνεύμα, φθέγξαντο (για να μιλήσουμε κατά τον Δαβίδ) όσα ελάλησε σε εμάς Κύριος ο Θεός μέσω των ευαγγελικών κηρυγμάτων και των αποστολικών παραγγελμάτων και διδαγμάτων και των συνοδικών και πατερικών δογμάτων και θεσπισμάτων —προς επικύρωση της ευσεβείας και ανατροπή της βλασφημίας που κινήθηκε από τους Λατίνους κατά του Πνεύματος, ή μάλλον κατά ολόκληρης της θεότητος.

Διότι αυτό το δώρο συστάθηκε στους ίδιους τους κόλπους του Θεού που το αποδέχεται, εφόσον η σάρκα έλαβε υπόσταση μέσα στην υπόσταση του Μονογενούς· «ο δε μονογενής Υιός», λέγει, «είναι στους κόλπους του Πατέρα». Και έτσι, όντας αφιέρωμα και δώρο εξ αρχής, έπειτα γίνεται αληθινά και θυσία και ιερείο, καθόσον πέθαινε υπέρ της δόξης του Πατέρα.

Ακολουθώντας, λοιπόν, εμείς αυτόν τον θείο πατέρα και τους αληθινούς θεολόγους που συμφωνούν μαζί του, καθώς και τους ίδιους τους αυτόπτες μάρτυρες και υπηρέτες του Θεού Λόγου, αποβάλλοντας κάθε αίσθηση, κάθε νόηση, κάθε επιστημονική και λογική μέθοδο μαζί με την ίδια τη νοερή μας δύναμη, και βγαίνοντας με αυτόν τον τρόπο εξολοκλήρου έξω από τον εαυτό μας, προσεγγίζουμε έτσι τη θεωρία των θείων· τιμώντας αφενός με σιωπή τα άρρητα, πιστεύοντας αφετέρου και ομολογώντας μόνο εκείνα τα οποία ο μονογενής Υιός, σύμφωνα με τη φωνή του Θεολόγου, αυτός που βρίσκεται στους κόλπους του Πατέρα, κατά την άρρητη ένωσή Του με εμάς, μας εξήγησε με τρόπο απόρρητο, και επιπλέον εκείνα τα οποία ο άλλος Παράκλητος, ομοούσιος με Αυτόν, το Πνεύμα της αλήθειας, εμπνέοντάς τα στους ιερούς αποστόλους, υπενθύμισε και επιβεβαίωσε. Αυτά αποτελούν την πίστη μας: Πατήρ και Υιός και Άγιο Πνεύμα, μία θεότητα σε τρεις υποστάσεις, δηλαδή η ίδια Τριάδα και Μονάδα.

ριη΄. Κάθε τι που υπάρχει στους θεούς, προϋπάρχει μέσα σε αυτούς σύμφωνα με τη δική τους ιδιότητα, και η ιδιότητά τους είναι ενιαία και υπερούσια· επομένως τα πάντα υπάρχουν μέσα τους με τρόπο ενιαίο και υπερούσιο ... (104,5-15) Τα πάντα υπάρχουν μέσα στον Θεό ως προς την αιτία με τρόπο ενιαίο και υπερούσιο, όμως ως προς την ύπαρξη, το τι ακριβώς είναι ο Θεός δεν το γνωρίζει κανείς· διότι κανείς δεν έχει δει ποτέ τον Θεό, ούτε μπορεί να τον δει, όπως λένε οι αληθινοί θεολόγοι.

Άλλο θεμέλιο κανείς δεν μπορεί να θέσει παρά εκείνο που έχει ήδη τεθεί. Και ποιο είναι αυτό; Όπως επεξηγείται, είναι ο Ιησούς Χριστός. Αυτόν, λοιπόν, πρέπει να θέσουμε κι εμείς ως θεμέλιο στον λόγο μας περί του Πνεύματος. Διότι, αν το Πνεύμα είναι Θεός, όπως ακριβώς και είναι και λέγεται και πιστεύεται· και αφού τον Θεό κανείς δεν τον έχει δει ποτέ, όπως αναφέρει εκείνος που βροντοφώναξε τα απόρρητα της θεολογίας: «Αλλά ο μονογενής Υιός, ο οποίος βρίσκεται στους κόλπους του Πατρός, εκείνος τον φανέρωσε»· δηλαδή, απεκάλυψε τα κρύφια της θεότητας, όσα βεβαίως ήταν επιτρεπτό· δεν πρέπει, συνεπώς, να τολμήσουμε να αναζητήσουμε από οπουδήποτε αλλού να μάθουμε την αλήθεια για το Άγιο Πνεύμα, παρά μόνο από εκείνον τον εξηγητή, τον Λόγο της θεότητας, την ίδια την αλήθεια, ο οποίος ανακαλύπτει και παρέχει κάθε οδό γνώσεως στον δούλο του τον Ιακώβ, που μέσω της πρακτικής αρετής καταβάλλει τον αντίπαλο, και κατευθύνοντας μέσω της θεωρίας το διορατικό μέρος της ψυχής προς τον Θεό, λαμβάνει έτσι το όνομα Ισραήλ, ως αγαπημένος του· αυτός μας έκανε γνωστούς και τον Πατέρα και το Πνεύμα, φανερώνοντας και τους δύο μέσα στον εαυτό του· τον μεν [Πατέρα] μέσα από τα όσα είπε: «Εκείνος που έχει δει εμένα, έχει δει τον Πατέρα». Και πάλι: «Εγώ και ο Πατέρας είμαστε ένα».